# Chronicon - **Verk:** Chronicon (verk:thietmar) - **Upphov:** Thietmar av Merseburg - **Datering:** 1012/1018 - **Källsamling:** Monumenta Germaniae Historica, openMGH - **Utgåva:** Holtzmann, Robert (utg.), MGH SS rer. Germ. N. S. 9: Die Chronik des Bischofs Thietmar von Merseburg und ihre Korveier Überarbeitung, 2016-11-28, 16:18:39. openMGH bsb00000689. - **Språk:** lat - **Typ:** original - **Licens:** CC BY 4.0 (MGH/BSB); texten public domain ## bok I, inledning (MGH s. 2–5) LIBER I. .......... Incipit prologus venerabilis domni Thietmari episcopi Merseburgensis in Gesta Saxonum. Coniunctum dulci fraterni iuris amore Et michi dilectum supplex rogo te Sigefridum Nunc ego Thietmarus, videas mea scripta benigne, Que placeant addens et queque superflua tollens. Hec non ornatu splendent dictaminis ullo, Sed tantum plano percurrunt ordine campo Saxonie regum vitam moresque piorum, Quorum temporibus regnum velut ardua cedrus Enituit nostrum longe lateque timendum; Dicunt ecclesie structuram dampnaque nostre, Eius letificos, in quis reparatur, et annos, Ac provisores eiusdem tum simul omnes. Non asscribatur michi, si quid in hoc variatur Libro vel desit, testis cum parvulus assit. Nevas inscicia natas, carissime, muta, Credens, quod numquam cepissem scribere quicquam, Ni quod prefatus tibi sum foret. Ergo benignus Tales funde preces mecum de corde gementi: Christe, decus regum, moderator et imperiorum, Propiciare tuo cum commissis sibi regno, Ut tibi, non nobis, solvatur gloria laudis, Et non externis tuus umquam substet ovilis. O vos christicole, cordis nunc voce rogate, Maiestas Domini quo dignetur misereri, Ne mala nos stringant, que multa meremur, et angant, Certa futurorum que vox ventura bonorum Predixit nostris in temporibus, manifestis Prochdolor! in multis manifestandisque profecto. Et quicumque meam debes curare cathedram, Hanc lege scripturam, studiosus amato pusillam, Que strictim pandit, que plurima mens tua poscit. Vincit mortales florens dictatus et omnes. Quod nunc est passim dispersum, collige sensim. Non servi fame, sed vite dona superne ... nomine. Posteri autem Mese, id est mediam regionis, nuncupabant eam, vel a quadam virgine sic dicta. Qui vero eiusdem principes, vel quae eorundem fuerint virtutes, ante Christi incarnationem vel post, quia antiquorum sagaci memoria certum indagare nequeo nec per scripta invenio, ne mendax inveniar, prorsus omitto. Ut capias, vigila, merearis ut hancque, labora. Sis memor, oro, mei, qui crimina multa peregi, Predecessorum deterrimus ecce meorum. Me tibi committo, veniam petito michi, queso. Cronica Thietmari se poscunt, lector, amari, Usibus assiduis excludunt tristia mentis. Ludis et variis eadem preponito vanis: Sis iustos laudans, pro peccatoribus orans. Explicit prologus. Incipit liber primus de Hinrico primo imperatore. ## bok I, kap. 1 (MGH s. 5) 1. (1.) Mens est omnibus aliqua proficuitate cluentibus in presenti et in futuro sibi proficere, commissasque sibi res, ut potis est vel sollers fiducia sinit, propagare viventique semper memorie commendare. Quocirca ego Thietmarus, non solum honoris, verumeciam nominis indignus episcopalis, Merseburgensis seriem civitatis olim longe lateque cluentem, nunc autem oblivionis senio caligantem fervens retegere, admodum vereor fumum ex fulgore inscicia producere et ut imus faber infelici summa operis deficere. Sed suppetente cuiquam bona voluntate et, ut beatus fatetur Gregorius, Christo ad hoc aspirante, incipio, ac ignote eiusdem clemencie, qualiter vel scriptura hec vel eciam omnis prefate urbis summa concludatur, supplex committo. ## bok I, kap. 2 (MGH s. 5–6) 2. (2.) Huius a primo fundamentum et cum terra superedificacionem Romulea ex gente, que Iulium Cesarem Pompeii generum est huc olim secuta in omnibus potentem et utrisque viribus precluum, incepisse, lector diligens, accipe. Et quia tunc fuit hec apta bellis et in omnibus semper triumphalis, antiquo more Martis signata est nomine. Posteri autem Mese, idest mediam regionis, nuncupabant eam, vel a quadam virgine sic dicta est. Qui vero eiusdem principes, vel que eorum fuerint virtutes, ante Christi incarnacionem vel post, quia antiquorum sagaci memoria certum indagare nequeo nec per scripta invenio, ne mendax inveniar, prorsus omitto. 3. Ab Heinrico sumatur exordium, qui predictae civitatis adpertinencia multorum ius tunc respicientia univit, maioraque his multum sua virtute et industria subegit. Hic nobilissimo Ottonis et Hathui stemmate editus, ut arbor occulta excrevit a puero, et ut bonae indolis gradatim enituit tiro, sicut flos in vere novo. Isque a patre suo in provintiam, quam nos Teutonicę Deleminci vocamus, Sclavi autem Glomaci appellant, cum magno exercitu missus, devastata eadem multum atque incensa, victor rediit. Sed qualiter pagus iste nomine hoc signaretur, edicam. (3.) Glomuzi est fons, non plus ab Albi quam duo miliaria positus, qui unam de se paludem generans, mira, ut incolae pro vero asserunt oculisque approbatum est a multis, sepe operatur. Cum bona pax est indigenis profutura, suumque haec terra non mentitur fructum, idem tritico et avena ac glandine refertus, laetos vicinorum ad se crebro confluentium efficit animos. Quando autem seva belli tempestas ingruerit, sanguine et cinere certum futuri exitus indicium premonstrat. Hunc omnis incola plus quam aecclesias, spe quamvis dubia, veneratur et timet. Et haec provincia ab Albi usque in Caminizi fluvium porrecta vocabulum ab eo trahit dirivatum. ## bok I, kap. 4 (MGH s. 6–8) 4. Sed non longe a predicto amne in pago Chutizi dicto Arn, episcopus sanctae Wirciburgiensis aecclesiae, ab expeditione Boemiorum reversus et iuxta plateam in parte septentrionali, fixo super unum collem suimet tentorio, cum missam caneret, hostili circumvallatus agmine, premissisque omnibus per martirium suimet consociis, semet ipsum optulit Deo patri DCCCXCIIº dominicae incarnacionis anno et tem- 3. Ab Henrico sumatur exordium, qui predicte civitatis adpertinencia multorum ius tunc respiciencia univit maioraque hiis multum sua virtute et industria subegit. Hic nobilissimo Ottonis et Hathui stemate ortus, ut arbor occulta excrevit a puero, et ut bone indolis gradatim enituit tiro, sicut flos in vere novo. Is a patre suo in provinciam, quam nos Teutonice Deleminci vocamus, Sclavi autem Glomaci appellant, cum magno exercitu missus, devastata eadem atque incensa, victor rediit. Sed qualiter pagus iste nomine hoc signaretur, edicam. Glomuci est fons, non plus ab Albia quam duo miliaria positus, qui unam de se paludem generans, mira, ut incole pro vero asserunt oculisque probatum est a multis, sepe operatur. Cum bona pax [est] indigenis profutura, suumque hec terra non mentitur fructum, idem tritico et avena ac glandine refertus, letos vicinorum ad se crebro confluencium animos efficit. Quando autem seva belli tempestas ingruerit, sanguine et cinere certum futuri exitus indicium premonstrat. Hunc omnis incola plusquam ecclesias, spe quamvis dubia, veneratur et timet. Et hec provincia ab Albia usque in Caminizi porrecta fluvium vocabulum ab eo trahit dirivatum. 4. Sed non longe a predicto ampne in pago Cutizi dieto Arn, episcopus sancte Wirtziburgensis ecclesie nonus, ab expedicione Boemiorum reversus et iuxta plateam in parte septentrionali, fixo super unum collem suo tentorio, cum missam caneret, hostili circumvallatus agmine, premissisque omnibus per martirium suis cum sociis semetipsum optulit Deo patri cum oblacionibus consecratis in sacrificium laudis anno do- poribus Arnulfi inperatoris cum oblacionibus consecratis in sacrificium laudis, ubi hodie sepe accensa videntur luminaria; et sanctos Dei martires hos esse nec Sclavi dubitant. Predictus antistes in diebus offitii suimet in urbe Wirciburgiensi unum Domino templum et in episcopatu suo ad instar eiusdem aecclesias VIIII in X annis fecit. Et cum maximam harum is benediceret, et cum reliquiae Christi martyris Kiliani – qui de Scottis huc veniens, Christum Gozberto duci et Geilan uxori eius caeterisque comprovincialibus primo predicavit et instinctu secundae Herodiadis cum sociis suimet Colomanno et Totmanno ibi martirizatus est – circumferrentur, Dominus per eum LXX operatus est miracula; et magister coquorum hoc videns, suos sic hortatur discipulos: 'Nolite', inquiens, 'tardare, sed quae vobis sunt credita, diligenter et sine mora operamini. Dominus enim noster Kilianus inclita ex se nunc agit signa absque omni mora'. Quantae autem virtutis supra memoratus presul fuisset, stilo comprehendere nequaquam suffitio, sed hunc apud Deum magni esse meriti ex corde credo. ## bok I, kap. 5 (MGH s. 8–10) 5. (4.) Interim cuiusdam matronae famam, quae Hatheburch dicebatur, Heinricus comperiens, qualiter eam sibi sociaret, iuvenili exarsit amore. Haec erat filia Ervini senioris, qui in urbe predicta, quam Antiquam civitatem nominamus, maximam tenuit partem, et quia is filium non habuit, geminis filiabus suis e medio decedens reliquit. Ob huius pulchritudinem et hereditatis divitiarumque utilitatem internuntios Heinricus quam propere misit, et quamvis hanc esse viduam et sciret velatam, suae tamen ut satis faceret voluntati, eam fide promissa petivit. Tunc illa multorum precibus et consilio devicta comitatur et honorifice suscepta ac karitative a suis, ut decuit, est habita. Nuptiis ex more peractis, sponsus cum contectali ad Merseburch venit; omnesque con- minice incarnacionis octingentesimo nonagesimosecundo temporibus Arnulfi imperatoris, ubi hodie sepe accensa videntur luminaria; et sanctos Dei martires hos esse nec Sclavi dubitant. Predictus antistes in diebus officii sui in urbe Wirtzeburgensi unum Domino templum et in episcopatu suo ad instar eiusdem ecclesias novem in decem annis fecit. Et cum maximam harum is benediceret, et cum reliquie Christi martiris Kyliani – qui de Scottis huc veniens, Christum Gozberto duci et Geylan uxori eius ceterisque comprovineialibus primo predicavit et instinctu secunde Herodiadis cum sociis suis Colmanno et Totmanno ibi martirizatus est – circumferrentur, Dominus per eum septuaginta miracula operatus est; et magister cocorum hoc videns, suos sic hortatur discipulos: 'Nolite', inquiens, 'tardare, sed que vobis sunt credita, diligenter et sine mora operamini. Dominus enim noster Kilianus inclita nunc ex se agit signa absque omni mora'. Quante autem virtutis superamemoratus presul fuisset, stilo comprehendere nequaquam sufficio, sed hunc apud Deum magni esse meriti ex corde credo. 5. Interim cuiusdam matrone famam, que Hatheburg dicebatur, Henricus comperiens, qualiter eam sibi sociaret, iuvenili exarsit amore. Hec erat filia Erwini senioris, qui in urbe predicta, quam Antiquam civitatem nominamus, maximam tenuit partem, et quia is filium non habuit, geminis filiabus suis e medio decedens hereditatem magnam reliquit. Ob huius pulchritudinem et hereditatis diviciarumque utilitatem internuncios Henricus quam propere misit, et quamvis hanc esse viduam et sciret velatam, sue tamen ut satisfaceret voluntati, eam fide promissa petivit. Tunc illa multorum precibus et concilio devicta comitatur et honorifice suscepta ac caritative a suis, ut decuit, est habita. Nupciis ex more peractis, sponsus cum contectali ad Merseburch venit; omnesque con- vocans vicinos, quia vir fuit illustris, tanta familiaritate sibi adiunxit, ut quasi amicum diligerent et ut dominum honorarent. ## bok I, kap. 6 (MGH s. 10) 6. Ea tempestate Conradus, Francorum quondam dux egreius et tunc Luthuwici successor pueri, arcem tenebat regni; quem ob meritum sui Otto predictus, ab omnibus regni principibus in regem electus, sibi quasi ad hoc indigno preposuit seque cum filiis fidei suae ac potestati subdiderat. Spiritualis autem pater et pastor Orientalium tunc fuit Sigimundus, sanctae Halverstidensis ecclesie presul egregius, vir ingeniosus, omnigenarumque, quae spiritalia vel etiam carnalia respicit, arcium scientia omnes suimet contemporales tunc precellens. Hic pietate maxima et, quod summum est perfectionis culmen, Christi zelo fervens, ut perpetrati facinus conubii primo audivit, ovium culpam suarum ingemuit, et aliquam inter se fieri amplius commixionem per internuncium et per epistolam banno apostolicae auctoritatis interdicens, ad condictum ambos synodum vocavit. Heinricus tali rumore turbatus, ad imperatorem properavit, omnemque indicens ei rem ordine, auxilium eius petiit, et quia familiaris ei fuit, et patris commisso ac fideli servitio impetravit. Nam legato ad antistitem concite directo, ut vinctos solveret et ad suimet presentiam differre voluisset, postulavit. ## bok I, kap. 7 (MGH s. 10–12) 7. Post haec Ottone II. Kal. Decembris carnis universae viam intrante, sepe memoratus iuvenis in vacuum succedens, hereditatem iure et maximam benefitii partem gratuito regis suscepit ex munere; et quod ei defuit , cum suis omnibus egre tulit, ac postea, sicut cum tritico lolium, sic ex eo latentis odii filex excrevit. Quod rex caute considerans, ut ignotum dissimulat; et quem vi aliqua superare non presumpsit, nota Hathonis versutia archipresulis, qua et antecessor suus Aethelbertum comitem Teresi capitis abcisione devicit, vocans vicinos, quia vir fuit illustris, tanta familiaritate sibi adiunxit, ut quasi amicum diligerent et ut domnum honorarent. 6. Ea tempestate Conradus, dux Francorum quondam egregius et tunc Lothuici successor pueri, arcem tenebat regni; quem ob meritum sui Otto predictus, ab omnibus regni principibus in regem electus, sibi quasi ad hoc indigno preposuit seque cum filiis fidei sue ac potestati subdiderat. Spiritualis autem pater et pastor Orientalium tunc fuit Sigimundus, sancte Halverstadensis ecclesie presul egregius, vir ingeniosus, omnigenarumque, que spiritualium vel eciam carnalium respicit, arcium sciencia omnes suos contemporales tunc precellens. Hic pietate maxima et, quod summum est perfectionis culmen, Christi zelo fervens, ut perpetrati facinus connubii primo audivit, ovium culpam suarum ingemuit, et aliquam inter se amplius commixtionem per internuncium et per epistolam banno apostolice auctoritatis interdicens, ad condictam ambos synodum vocavit. Henricus tali rumore turbatus, ad imperatorem properavit, omnemque ei indicans rei ordinem, auxilium eius peciit, et quia ei familiaris fuit, ex patris commisso ac fideli servicio impetravit. Nam legato ad antistitem concite directo, ut vinctum solveret et ad sui presenciam differre voluisset, postulavit. 7. Post hec Ottone pridie Kalendas Decembris carnis universe viam intrante, sepe memoratus iuvenis in vacuum succedens, hereditatis iura et maximam beneficii partem gratuito regis suscepit ex munere; et quod ei defuit, cum suis omnibus egre tulit, ac postea, sicut cum tritico lolium, sic ex eo latentis odii filex excrevit. Quod rex caute considerans, ut ignotum dissimulat; et quem vi aliqua superare non presumpsit, nota Hathonis versucia archipresulis, qua et antecessor suus Athelbertum comitem Teresi capitis abscisione devicit, et hunc et hunc decipere temptavit. Hoc consilium Deus sapiens infatuavit. Nam faber ille, qui iussu presulis torquem aureum, in quo Heinricus occidi deberet, mira arte preparabat, cum ingemiscenti senioris relatu, quo pacto hec fieri deberent, perquireret, opere ad unguem perducto et presentato, clam postea evadens, obviam ducem predictum habuit et cuncta ei ordine pandit. Qui rediens nuntium remisit ad antistitem, qui occulta patesceret seque in sui detrimentum celeriter invigilare pronuntiaret. Quicquid enim ad episcopum in Saxonia vel Thuringia pertinuit, totum sibi precepit occupari, amicos regis partibus ex his omnino depredatos expellens. Moxque morte repentina archipresul exspirat hominem, et fortuna, quae hactenus regem feliciter asspiravit, Heinrico quam propere cessit. Sed mihi ad alia properanti longum est enarrare, quocies congressi mutuo cederent vel vincerent, et quod postremo bonorum instinctu in amiciciam convenirent. ## bok I, kap. 8 (MGH s. 12–14) 8. (5.) Interea Conradus longa infirmitate detentus, et quia Post inimicicias iram meminisse malorum est, totius contrarietatis, quae sibi ex parte Heinrici provenerat, oblitus, fratri suo Evurhardo populoque primario in unum collecto consilium hoc dedit: si quando naturae communi se concederet, ut eum regni gubernaculo undiquessecus aptum eligerent animamque suam cum residua consanguineorum ac familiarium caterva firmae suimet fidei committerent et ad hoc sine aliqua dilatione consentirent. Hanc peticionem extremam cum magno luctu ac gemitu suscipientes et impleturos se vita comite promittentes, festino eius obitu in VIIIº ordinacionis suae anno et XIIII. K. Novembris pro dolor! completo ac exequiis in Viliniburch peractis intererant, et concione in Fridisleri celeriter posita, Heinricum coronaverunt et sibi credita sub Christi et tocius aecclęsiae testimonio fideli, non sine lacrimis, regi tunc et domino commendaverunt. Qui primo, ut decuit, divinae pietatis munus postque universalem tantae caritatis affectum humili suscipiens devotione, Deo gratias egit seque ad haec et ad omnia, quae communi consilio expetissent, se assensurum promisit. Episcopalis unctionem benediccionis, a Herigero decipere temptavit. Hoc consilium Deus sapiens infatuavit. Nam faber ille, qui iussu presulis torquem auream, in quo Henricus occidi deberet, mira arte preparabat, cum ingemiscenti senioris relatu, quo pacto hec fieri deberent, perquireret, opere ad unguem perducto et presentato, elam postea evadens, obvium ducem predictum habuit et cuncta ei ex ordine pandit. Qui rediens nuncium remisit ad antistitem, qui occulta patesceret seque in sui detrimentum celeriter invigilare pronunciaret. Quicquid enim ad episcopum in Saxonia vel Thuringia pertinuit, totum sibi precepit occupari, amicos regis ex hiis omnibus partibus depredatos expellens. Moxque morte repentina archipresul expirat. Omen et fortuna, que hactenus regem feliciter aspiraverunt, Henrico quam propere cesserunt. Sed michi ad alia properanti longum est enarrare, quociens congressi mutuo se cederent vel vicerint et quomodo postremo bonorum instinctu in amiciciam convenerint. 8. Interea Conradus longa infirmitate detentus, et quia post inimicicias iram meminisse malorum est, tocius contrarietatis, que sibi ex parte Henrici provenerat, oblitus, fratri suo Everhardo populoque primario in unum collecto concilium hoc dedit: si quando nature communi se concederet, ut Henricum regni gubernaculo undique aptum eligerent animamque suam cum residua consanguineorum ac familiarium caterva firme sue fidei committerent et ad hoc sine aliqua dilacione consentirent. Hanc peticionem extremam cum magno luctu ac gemitu suscipientes et impleturos se vita comite promittentes, festino eius obitu in octavo ordinacionis sue anno et quartodecimo Kalendas Novembris prochdolor! completo ac exequiis in Wiliniburch peractis intererant, et concione in Fridislere celeriter posita, Henricum coronaverunt et sibi credita sub Christi et tocius ecclesie testimonio fideli, non sine lacrimis, regi tunc et domno commendaverunt. Qui primo, ut decuit, divine pietatis munus, post universalem tante caritatis affectum humili suscipiens devocione, Deo gracias egit seque ad hec et ad omnia, que communi consilio expetissent, assensurum esse promisit. Episcopalis unctionem benedictionis, ab Herigero archiepiscopo exhibitam, antecessorum more priorum non desideravit nec suscipere voluit, sed prorsus ad hoc indignum se affirmavit. Attamen in hoc eum equidem peccasse vereor, quia in Vita sancti patris Othelrici, quem idem rex post ad sacerdotalem promovit ordinem, legi sanctam Christi martyrem Affram dilecto suimet presuli multa in visu ostendisse, inter quae duos enses, unum cum capula aliumque sine ea, ac per eum Heinricum regem consecracionis expertem demonstrasse. Sed occulto hoc Dei iuditio relinquens, amplius progrediar. ## bok I, kap. 9 (MGH s. 14) 9. (6.) Fama novi regis undiquessecus dispersa amicorum corda laetificat rebelliumque econtra mestificat, quia vir talis fuit, ut suos sciret sapienter tractare, inimicos autem callide viriliterque superare. Interea Tammo natus est; et mens regis ab amore uxoris decrescens, ob pulcritudinem et rem cuiusdam virginis, nomine Mathildis, secreto flagravit. Iam iamque latentis animi fervor erupit; et iniusto se hactenus multum peccasse conubio tandem professus, per affines legatosque suos filiam Theodrici et Reinildae, ex Vidicinni regis tribu exortam, interpellat, ut sibi voluisset satisfacere. Et quia flexibilis est mulieris animus, et quia sciebat eum in cunctis eligantem, consensit coniunctaque ei tam in divinis quam in humanis profuit. Que tres filios congruo pariens in tempore, Ottonem, Heinricum et Brunonem, prospere educavit doloremque partus tantae stirpis dulcedine superavit. ## bok I, kap. 10 (MGH s. 14–16) 10. Et quoniam mihi sermo est de Ottone, non autumo opus esse, omnia patris sui gesta singulatim discutere, cum et in filio appareat, quanta eius sit dignitas, et scriptis multorum vitae eiusdem satis fulgeat claritas. Sed quaedam intersero, quae dictu maxime necessaria puto. Has regiones sibi fecit tributarias: Boemiam, Deleminci, Apodritas, Wilti, Hevellun et Redarios. Qui statim rebelles aliosque ad hec concitantes, urbem Wallislevo oppugnant, destruunt et in- archiepiscopo exhibitam, antecessorum more priorum non desideravit nec suscipere voluit, sed prorsus ad hoc indignum se affirmavit. Attamen in hoc eum equidem peccasse vereor, quia in Vita sancti patris Odalrici, quem idem rex post ad sacerdotalem promovit ordinem, legi sanctam Christi martirem Afram dilecto suo presuli multa in visu ostendisse, inter que duos enses, unum cum capulo aliumque sine eo, ac per eum Henricum regem consecracionis expertem demonstrasse. Sed hoc occulto Dei iudicio relinquens, amplius progrediar. 9. Fama novi regis undique dispersa amicorum corda letificat rebelliumque econtra mestificat, quia vir talis fuit, ut suos sciret sapienter tractare, inimicos autem callide viriliterque superare. Interea Tammo, qui et Tancmarus, natus est; et mens regis ab amore uxoris decrescens, ob pulchritudinem in amorem cuiusdam virginis, nomine Mechtildis, secreto flagravit. Iamiamque latentis animi fervor erupit; et iniusto se hactenus peccasse connubio tandem professus, per affines legatosque suos filiam Theoderici et Reynhilde, ex Widijkindi regis tribu exortam, interpellare cepit, ut sibi voluisset satisfacere. Et quia flexibilis est mulieris animus, quia sciebat eum in cunctis elegantem, consensit coniunctaque ei tam in divinis quam in humanis ei profuit. Que tres filios congruo pariens tempore, Ottonem, Hinricum et Brunonem, prospere educavit doloremque partus tante stirpis dulcedine superavit. 10. Et quoniam sermo michi est de Ottone, non autumo opus esse, omnia patris sui gesta singillatim discutere, cum et in filio appareat, quanta eius sit dignitas, et scriptis multorum vite eius satis fulgeat claritas. Sed quedam intersero, que dictu maxime necessaria puto. Has regiones sibi fecit tributarias: Boemiam Deleminci, Apodritas, Wilthi, Hevellun et Redarios. Qui statim rebelles aliosque ad hec concitantes, urbem Wallislovo oppugnant, destruunt et incendunt. Ad hoc vindicandum cendunt. Ad hoc vindicandum noster convenit exercitus, et Lunzini civitatem obsidens, socios eorundem, eos defendere cupientes, invadit et, paucis effugientibus, prostravit; urbem quoque prefatam acquisivit. Ex nostris autem duo abavi mei, uno nomine, quod Liutheri sonat, signati, milites optimi et genere clarissimi, decus et solamen patriae, Nonas Septembris cum multis aliis oppeciere. ## bok I, kap. 11 (MGH s. 16) 11. (7.) Ut nullus Christo fidelium de futura mortuorum resurreccione diffidat, sed ad beatae immortalitatis gaudia anhelanter per sancta proficiscatur desideria, quaedam, quae in urbe Wallislevo post excidium eiusdem reedificata accidisse veraciter comperi, intimabo . In ipso orientis diei crepusculo solitus erat presbiter eiusdem ecclesiae matutinam canere. Sed cum ad atrium defunctorum veniret, videns in eo magnam multitudinem oblationes offerentem sacerdoti coram templi foribus stanti, primo substitit, posteaque signo sanctae crucis se muniens, per omnes hos, nec uno saltem agnito, oratorium trepidus adiit. Quem una noviter de hoc seculo egressa et sibi bene nota, quid hic vellet, interrogat; edoctaque ab eo, quare venerit, haec omnia ab his esse completa parvumque temporis eundem victurum predixit. Quod vicinis post retulit, veraque haec esse comprobavit. ## bok I, kap. 12 (MGH s. 16–18) 12. Meis temporibus in Magadaburg – sicut a veracibus accepi testibus , in ipsa tunc continue manens – in aecclesia mercatorum custodes eadem nocte vigilantes, his quae predixi convenientia visu et auditu percipientes, optimos civitatis adducunt. Qui cum longe ab atrio cadaverum adstarent, lucernas candelabris superpositas videre duosque invitatorium canere matutinasque laudes ordinatim omnes persolvere pariter audiere; accedentes autem nihil omnino intellexere. Hoc ego cum subsequenti die nepti meae, quae Brigida dicebatur, cura regens pastorali monasterium sancti Laurentii, referrem in infirmitate sui corporis laboranti, protinus ab ea, nequaquam hoc miranti, tale percepi responsum: 'Tempore noster convenit exercitus, et Luncini obsidens civitatem, socios eorundem, eosdem defendere cupientes, invadit et, paucis effugientibus, prostravit; urbem quoque prefatam acquisivit. Ex nostris autem duo abavi mei, uno nomine signati, quod Lutteri sonat, Nonas Septembris cum multis aliis oppeciere. 11. Ut nullus Christi fidelium de futura mortuorum resurrectione diffidat, sed ad beate immortalitatis gaudia anhelanter per sancta proficiscatur desideria, quedam, que in urbe Wallislovo post excidium eius reedificata accidisse veraciter comperi, intimabo. In ipso orientis diei crepusculo solitus erat presbiter eiusdem ecclesie matutinam canere. Sed cum ad atrium defunctorum veniret, videns in eo magnam multitudinem oblaciones offerentem sacerdoti coram templi foribus stanti, primo substitit, posteaque signo sancte crucis se muniens, per omnes hos, nec uno saltem agnito, oratorium trepidus adiit. Quem una noviter de hoc seculo egressa ut sibi bene nota, quid hic vellet, interrogat; edoctaque ab eo, quare venerit, hec omnia ab hiis completa esse parvumque temporis eundem victurum predixit. Quod vicinis post retulit, veraque hec esse comprobavit. 12. Meis temporibus in Magadaburg – sicut a veracibus accepi testibus, in ipsa tunc continue manens – in ecclesia mercatorum custodes eadem nocte vigilantes, hiis que predixi conveniencia visu et auditu percipientes, optimos civitatis adducunt. Qui cum longe ab atrio cadaverum astarent, lucernas candelabris superpositas videre duosque invitatorium canere matutinasque laudes ordinatimque omnes persolvere pariter audiere; accedentes autem nichil omnino intellexere. Hoc ego cum subsequenti die nepti mee, que Brigida dicebatur, curans pastorali regimine monasterium sancti Laurencii, referrem in infirmitate sui corporis laboranti, protinus ab ea, nequaquam hoc miranti, tale percepi responsum: 'Tempore Baldrici presulis, qui octoginta annos vel plus Traiecti sanctam regebat sedem, in loco, qui Deventeri dicitur, ecclesiam senio dirutam renovans benedixit ac presbitero suimet commendavit. Qui in una dierum valde diluculo ad eam pergens, vidit mortuos in ecclesia et atrio offerentes atque audivit cantantes. Quod mox episcopo ut primum is retulit, iussus ab eo in ecclesia dormire, cum lecto, quo requievit, sequenti nocte a defunctis eiectus est. Ob hoc idem trepidus apud antistitem talia queritur. Is autem precepit ei, ut cum sanctorum reliquiis signatus, aqua sancta asspersus, suam custodire non desisteret ecclesiam. Qui iussa secutus domini, iterum dormire in ecclesia voluit; sed stimulatu timoris sic iacendo evigilavit. Et ecce solita venientes hora, elevaverunt eum, coram altaris eum ponentes et in favillas tenues corpus igne resolventes. Hoc ubi presul audivit, penitencia ductus triduanum indixit ieiunium, ut et sibi animaeque defuncti succurreret. Multa, fili, de his omnibus, ni infirmitas obstaret, dicere potuissem. Ut dies vivis, sic nox est concessa defunctis'. Non oportet plus sapere mortalem, quam, ut sanctus ammonet Paulus, ad sobrietatem. ## bok I, kap. 13 (MGH s. 18–20) 13. Sed quia duo vel tres ad unum suffitiunt testimonium, haec, quae novellis nostris evenere temporibus, scripsi, ut discat incredulus vera esse prophetarum oracula, e quibus testatur unus: Vivent, inquiens, mortui tui, Domine! et alius: Surgent mortui, qui in monumentis sunt, audient vocem filii Dei et laetentur. Quandocumque a viventibus haec audiuntur vel videntur, novum aliquid signat, ut idoneum in multis approbat testimonium, cuius magnam partem scio, maiorem autem ignoro, sed veracibus testimoniis credo. Fui ego in mea curte Retmerslevo dicta, ubi XV. Kal. Ianuarii, VI. feria, in primo galli cantu magna lux ab aecclesia emicans totum replevit atrium, sonitusque grunniencium more auditur inmensus. Quod meus frater Frithericus cum satellitibus Baldrici presulis, qui octoginta annos vel plus Traiectensem regebat sedem, in loco, qui Deventre dicitur, ecclesiam senio dirutam renovans benedixit ac presbitero suo commendavit. Qui in una dierum valde diluculo ad eam pergens, vidit mortuos in ecclesia et atrio offerentes atque cantantes audivit. Quod mox episcopo ut primum is retulit, iussus ab eo in ecclesia dormire, cum lecto, quo requievit, sequenti nocte eiectus est. Ob hoc idem trepidus apud episcopum talia queritur. Ipse autem precepit ei, ut cum sanctorum reliquiis signatus, aqua aspersus, suam custodire ecclesiam non desisteret. Qui iussa secutus dompni, iterum in ecclesia dormire voluit; sed stimulatus timore sic iacendo vigilavit. Et ecce solita venientes hora, elevaverunt eum, coram altari eum ponentes et in favillam tenuem corpus igne resolventes. Hoc ubi presul audivit, penitencia ductus triduanum indixit ieiunium, ut sibi animeque defuncti succurreret. Multa, fili, de hiis omnibus, ni infirmitas obstaret, dicere potuissem. Ut dies vivis, sic nox est concessa defunctis.' Non oportet plus sapere mortalem, quam, ut sanctus admonet Paulus, ad sobrietatem. 13. Sed quia duo vel tres ad unum sufficiunt testimonium, hec, que novellis nostris evenere temporibus, scripsi, ut discat incredulus vera esse prophetarum oracula, e quibus testatur unus: 'Vivent', inquiens, 'mortui tui, Domine!' et alius: 'Surgent mortui, qui in monumentis sunt, audient vocem filii Dei et letentur.' Quandocumque hec a viventibus audiuntur vel videntur, novum aliquod signant, ut idoneum in multis approbat testimonium, cuius magnam partem scio, maiorem autem ignoro, sed veracibus testimoniis credo. Fui ego in mea curte Retmersleve dicta, ubi XV Kalendas Ianuarii, sexta feria, in primo gallicantu magna lux ab ecclesia emicans totum replevit atrium, sonitusque grunniencium more auditur immensus. Quod meus frater Fridericus cum satellitibus meis meis caeterisque huc convenientibus aspecxit, et ille, qui coram me dormivit, capellanus audivit. Hoc crastino cum comperirem, si umquam prius ibi aliquid tale contigerit, interrogans, semel hiis similia accidisse ab antiquissimis percepi, et in hoc anno miserabiliter compleri videbam in obitu domnae Liudgardis inclitae, ex una parte neptis meae ac ex alia nurus , et quod inter amicos precipuum est, familiarissimae mihi, de qua in sequentibus edisseram enucleacius. Sepe mihi accidit, ut in nocte ligna incidi audirem, et semel defunctos pariter colloquentes ego et socius meus caeteris dormientibus manifeste percepi, et in his duobus signis crastino subsecuturum funus intellexi. ## bok I, kap. 14 (MGH s. 20) 14. Etsi ego fungar vice cotis, ferrum et non se exacuentis, tamen, ne muti canis obprobrio noter, inlitteratis et maxime Sclavis, qui cum morte temporali omnia putant finiri, haec loquor, certitudinem resurreccionis et pro qualitate meriti futurae remunerationis firmiter indicens cunctis fidelibus. Tres namque sunt animae, non equaliter incipientes nec simul finientes. Prima angelorum incorporeorum, quae cum eis est sine inicio et termino; II hominum, quae cum eis sumit exordium, sed in fine non habens participium, namque inmortalis est, et ut quidam gentiles opinantur, in futuro non habens hoc offitium, quod in hoc seculo; tercia species est animae paecudum ac volatilium, quae cum corpore parem inicii finisque sortitur equalitatem. Unde, sicut in lege Moysi a Domino data precipitur, ita verus christicola ab eorum sanguine nequaquam pollui canonica auctoritate proibetur. Multi enim sunt pauperes, qui hunc in usu commestionis habent, et se in hoc aliquid peccare ignorantes, sibi in hoc contradicentibus cunctis resistunt. Ergo tu homo, gloria et magno honore a Deo coronate et super omnia eiusdem opera constitute, da pre omnibus gratias altissimo, retribuens ei pro possibilitate tua, quae tibi fecit miseratione sua. Et ego repetam longius aberrata. ## bok I, kap. 15 (MGH s. 20–22) 15. (8.) Rex autem Avares sepenumero insurgentes expulit. Et cum in uno dierum hos inpari congressu ledere ceterisque huc convenientibus aspexit, et ille, qui coram me dormivit, capellanus audivit. Hoc crastino cum comperirem, si umquam prius ibi aliquid tale [contigerit], interrogans, semel hiis similia accidisse ab antiquissimis percepi, et in hoc anno miserabiliter compleri videbam in obitu dompne Luitgerdis inclite, ex una parte neptis mee ac ex alia nurus, et quod inter amicos precipuum est, familiarissime michi, de qua in sequentibus edissero enucleacius. Sepe michi accidit, ut in nocte ligna incidi audirem, et semel defunctos pariter colloquentes ego et socius meus ceteris dormientibus manifeste percepi, et in hiis duobus signis crastino subsecuturum funus intellexi. 14. Et si ego fungar vice cotis, ferrum et non se exacuentis, tamen, ne muti canis obprobrio noter, illitteratis et maxime Sclavis, qui cum morte temporali omnia putant finiri, hec loquor, certitudinem resurrectionis et pro qualitate meriti future remuneracionis firmiter indicans cunctis fidelibus. Tres namque sunt anime, non equaliter incipientes nec simul finientes. Prima angelorum incorporeorum, que cum eis est sine inicio et termino; secunda hominum, que cum eis sumit exordium, sed in fine non habens participium, namque immortalis est, et ut quidam gentiles opinantur, in futuro non habens hoc officium, quod in hoc seculo; tercia species est anime pecudum ac volatilium, que cum corpore parem inicii finisque sortitur equalitatem. Unde, sicut in lege Moysi a Domino . data precipitur, ita verus christicola ab eorum sanguine nequaquam pollui canonica auctoritate prohibetur. Multi enim sunt pauperes, qui hunc in usu commestionis habent, et se in hoc aliquid peccare ignorantes, sibi in hoc contradicentibus cunctis resistunt. Ergo tu homo, gloria et magno honore a Deo coronate et super eius omnia opera constitute, da pre omnibus gracias altissimo, retribuens ei pro possibilitate tua, que tibi fecit pro miseracione sua. Et ego repetam longius aberrata. 15. Rex autem Avares sepenumero insurgentes expulit. Et cum in uno dierum hos inpari congressu ledere temptaret, temptaret, victus in urbem, quae Bichni vocatur, fugit; ibique mortis periculum evadens, urbanos maiori gloria, quam hactenus haberent vel comprovinciales hodie teneant, et ad haec muneribus dignis honorat. Quociescumque contra Deum et seniorem suimet, dum vixit, se umquam superbiendo erexit, tocies humiliata potestate sua se ad emendationem condignam inclinavit. Audivi, quod hic, Romam causa orationis petens, plus pedibus quam equo laboraret, et a multis interrogatus, cur sic ageret, culpam profiteretur. (9.) Anno dominicae incarnacionis DCCCCXXXIº imperator effectus est. ## bok I, kap. 16 (MGH s. 22) 16. Hic montem unum iuxta Albim positum et arborum densitate tunc occupatum excoluit, ibi et urbem faciens, de rivo quodam, qui in septentrionali parte eiusdem fluit, nomen eidem Misni imposuit; quam, ut hodie in usu habetur, presidiis et imposicionibus caeteris munit. Ex ea Milzenos suae subactos dicioni censum persolvere coegit. Urbem quoque Liubusuam, de qua in posterum lacius disputaturus sum, diu possidens, urbanos in municiunculam infra eandem positam fugere et se dedicios fieri compulit. Ex eo die, qua haec tunc incendio iuste periit, usque ad nostra tempora habitatore caruit. Si quid in regno suimet, ut multi dicunt, is predatus sit, huic Deus clemens ignoscat. ## bok I, kap. 17 (MGH s. 22–24) 17. Insuper Northmannos et Danos armis sibi optemperantes fecit et ab errore pristino revocatos cum rege eorum Cnutone hos Christi iugum portare edocuit. Sed quia ego de hostiis eorundem antiquis mira audivi, haec indiscussa preterire nolo. Est unus in his partibus locus, caput istius victus in urbem, que Bichni vocatur, fugit; ibique mortis periculum evadens, urbanos maiori gloria, quam hactenus haberent vel comprovinciales hodie teneant, et ad hec muneribus dignis honorat. Quocienscumque contra Deum et seniorem suum, dum vixit, se umquam superbiendo erexit, tociens humiliata potestate sua se ad emendacionem condignam inclinavit. Audivi, quod hic, [Romam] causa oracionis petens, plus pedibus quam equo laboraret, et a multis interrogatus, cur sic ageret, culpam profitetur. Is anno Domini incarnacionis nongentesimo tricesimoprimo imperator est effectus. 16. Hic montem unum iuxta Albiam positum et ex arborum densitate tunc occupatum excoluit, ibique urbem faciens, de rivo quodam, qui in septentrionali parte eiusdem fluit, nomen eidem Misni imposuit; quam, ut hodie in usu habetur, presidiis et imposicionibus ceteris munivit. Ex ea Milzenos sue subactos dicioni censum persolvere coegit. Urbem quoque Lubuzuam, de qua in posterum lacius disputaturus sum, diu possidens, urbanos in municiunculam infra eandem positam fugere et se dedicios fieri compulit. Ex ea die, qua hec tunc incendio iuste periit, usque ad nostra tempora habitatore caruit. Si quid in regno suimet, ut multi dicunt, predatus sit, huic Deus clemens ignoscat. 17. Insuper Nortmannos et Danos armis obtemperantes sibi fecit et ab errore pristino revocatos cum rege eorum Cnittone hos Christi iugum portare edocuit. Sed quia ego de hostiis eorundem antiquis mira audivi, hec indiscussa preterire nolo. Est unus in hiis partibus locus, caput istius regni, Lederun regni, Lederun nomine, in pago, qui Selon dicitur, ubi post VIIII annos mense Ianuario, post hoc tempus, quo nos theophaniam Domini celebramus, omnes convenerunt, et ibi diis suimet LXXXX et VIIII homines et totidem equos, cum canibus et gallis pro accipitribus oblatis, immolant, pro certo, ut predixi, putantes hos eisdem erga inferos servituros et commissa crimina apud eosdem placaturos. Quam bene rex noster fecit, qui eos a tam execrando ritu prohibuit! Acceptabilem enim Deo patri hostiam fert, qui humano sanguini parcit. Praecipit enim Dominus: Innocentem et pium non interficias. ## bok I, kap. 18 (MGH s. 24) 18. (10.) Antiquum opus Romanorum muro rex predictus in Mersburg decoravit lapideo, et infra eandem aecclesiam, quae nunc mater est aliarum, de lapidibus construi et XIIII. K. Iunii precepit dedicari. Caeteras quoque urbes ad salutem regni et templa Domino ob remedium animae devota mente fabricavit. Post innumera virtutum insignia idem, decurso vitae suimet stadio, sextodecimo regni, aetatis autem suae sexagesimo anno, sexta Non. Iulii Miminlevo moritur, et in Quidilingaburch, quam ipse a fundamento construxit, sepultus, a cunctis optimatibus merito defletur. ## bok I, kap. 19 (MGH s. 24–26) 19. Accidit hoc anno dominicae incarnationis DCCCCXXXVIº. Indoles autem relictae posteritatis tristia principum corda laetificat, et certos voluntariae electionis hos fecit. Ve populis, quibus regnandi spes in subsecutura dominorum sobole non relinquitur et, inter se facta dissensione et longa contentione, aliquod consilium vel solamen cito non providetur! Si in consanguinitatis linea aliquis tali offitio dignus non inveniatur, saltem in alia bene morigeratus, omni odio procul remoto, assumatur; quia maxima perdicio est alienigenos regnare: hinc depressio et libertatis venit nomine, in pago, qui Selon dicitur, ubi post novem annos mense Ianuario, post hoc tempus, quo nos theophaniam Domini celebramus, omnes conveniunt, et ibi diis suis nonagintanovem homines et totidem equos, cum canibus et gallis et accipitribus oblatis, immolant, pro certo, ut predixi, putantes hos eisdem erga inferos servituros et commissa crimina apud eos placaturos. Quam bene rex noster fecit, qui eos a tam execrando ritu prohibuit! Acceptabilem enim hostiam Deo patri offert, qui humano sanguini parcit. Precipit enim Dominus: Innocentem et iustum ne interficias. 18. Antiquum opus Romanorum muro lapideo predictus rex in Merseburg decoravit, et infra eandem ecclesiam, que nunc mater est aliarum, de lapidibus construi et quartodecimo Kalendas Iunii fecit dedicari. Ceteras quoque urbes ad salutem regni et templa Domino ob remedium anime devota mente fabricavit. Hic in nova Corbeia aram sancti Viti martiris auro et gemmis variis mirifice ornavit hortatu Mahtildis coniugis sue. Post innumera virtutum insignia sextodecimo anno regni, sue autem etatis sexagesimo, Mimenlove moritur sexto Nonas Iulii, et in Quidilingaburg, quam ipse a fundamentis construxit, sepultus, a cunctis optimatibus merito defletur. 19. Accidit hoc anno Domini incarnacionis nongentesimo tricesimosexto. Indolis autem relicte posteritatis tristia principum corda letificat, et certos voluntarie electionis eos fecit. Ve populis, quibus regnandi spes in subsecutura domnorum sobole non relinquitur et, inter se facta dissensione et longa contencione, aliquod consilium vel solamen cito non providetur! Si in consanguinitatis linea aliquis tali officio dignus non inveniatur, saltem in alia bene morigeratus, omni odio procul remoto, assumatur; quia maxima perdicio est alienigenos regnare: hinc depressio et libertatis venit magna periclitacio. magna periclitatio. Ab hoc, de quo dixi, Heinrico et successoribus suis usque huc Saxones elevati et in omnibus sunt honorati. Quicquid in hiis laudatur, ab equivoco eius, de quo scripturus sum vita comite, diligenter servatur, et post, ut vereor, finitur. ## bok I, kap. 20 (MGH s. 26) 20. Ergo quaecumque de hiis ullatenus nunc preteream vel vita deficiente indiscussa relinquam, successor karissime, compleas et temporum qualitates scripturae memoria concludas. Ego peccator et in omnibus neglegens vacavi hactenus a bonis et studui in malis, sero ad ista et ad meliora respiciens animaeque memoriam salutarem nullo modo exercens. Postquam pastor effectus sum, docui subiectos verbis tantum, et non exemplis. Extrinsecus apparui bonus, interiora violans pessimis cogitationibus; de inmundo semine conceptus, volutabar in luto ut immunda sus. Dicat aliquis: male laudasti te! Cui respondeo verum hoc esse, quod deteriorem me nescio. Idcirco me sic arguo, ut, agnitis vulneribus meis, succurras mihi medicationibus necessariis et ex magna parte consors mei sic adiuves in omnibus me, sicut velis exhiberi pro te. ## bok I, kap. 21 (MGH s. 26–28) 21. (11.) Et inclita venerabilis gesta Machtildis, quae post excessum senioris sui sumopere fecit, equidem paucis comprehendam ad imitationem bonam fidelibus cunctis; quia sancta est, ut scriptura docet, et salubris cogitatio, pro defunctis orare et elemosinis absolutionem hiis impetrare. Legimus, ut unius captivi vincula, quem uxor sua putans mortuum assiduis procuravit exequiis, tocies solverentur, quocies pro eo acceptabiles Deo patri hostiae ab ea offerrentur, ut ipse ei post retulit, cum domum suam liber revisit. Hoc exemplo domna Machtildis, viro suimet vinculo momentaneae mortis depresso, succurrit, non solum pauperibus, verum eciam avibus victum subministrans. Congregationem quoque sanctimonialium in die tricesima in supra memorata urbe statuit et huic, quantum ad victus et sui vestitus necessaria suppete- Ab hoc, quo dixi, Henrico et successoribus suis usque huc Saxones elevati et in omnibus sunt honorati. Quicquid in hiis laudatur, ab equivoco eius, de quo scripturus sum vita comite, diligenter servatur, et post, ut vereor, finitur. 20. Ergo quecumque de hiis ullatenus nunc preteream vel vita deficiente indiscussa relinquam, successor karissime, compleas et temporum qualitates scripture memoria concludas. Ego peccator et in omnibus neglegens vacavi hactenus a bonis et studui malis, sero ad ista et ad meliora respiciens animeque memoriam salutarem nullomodo excercens. Postquam pastor effectus sum, docui subiectos verbis tantum, et non exemplis. Extrinsecus apparui bonus, interiora violans pessimis cogitacionibus; de immundo semine conceptus sum; volutabar in luto ut immunda sus. Dicat aliquis: male te laudasti! Cui respondeo verum esse hoc, quia me deteriorem nullum scio. Idcirco me sic arguo, ut, agnitis vulneribus meis, succurras michi meditacionibus necessariis et ex magna parte consors mei sic adiuves me in omnibus, sicut velis exhiberi pro te. 21. Inclita venerabilis gesta Mathildis, que post excessum senioris sui summopere fecit, equidem paucis comprehendam ad imitacionem bonam fidelibus cunctis; quia sancta est, ut scriptura docet, et salubris cogitacio, pro defunctis orare et elemosinis absolucionem hiis impetrare. Legimus, quod unus captivus et vinculatus, quem uxor sua putans mortuum assiduis procuravit exequiis, tociens solveretur a vinculis, quociens pro eo acceptabiles Deo patri hostie ab ea offerrentur, ut ipse ei post retulit, cum domum suam revisit liber. Hoc exemplo domna Mathildis, viro suo vinculo momentanee mortis depresso, succurrit, non solum pauperibus, verumeciam avibus victum subministrans. Congregacionem quoque sanctimonialium in die tricesima in supramemorata urbe statuit et huic, quantum ad victus et vestitus necessaria suppetebat, ex sua bat, ex sua proprietate, laudantibus hoc suimet filiis, concessit et scriptis confirmavit. Asserunt nonnulli eandem hoc sumopere diu enituisse, quod iunior filius suimet Heinricus patris sedem possideret. Sed hoc Deus, electos sibi ad imaquaeque semper preordinans, noluit, nec summatum optima pars consensit, sed racione prudenti et ideo facile suadenti haec merentis reginae animum paulo minus a proposito declinavit, et huic Bawarios ad tuendum apcius assignari, prehabito sibi nato maiori, consuluit. ## bok I, kap. 22 (MGH s. 28–30) 22. (12.) Anno dominicae incarnationis DCCCCXXIII. indiccione XI, regni autem primi regis Heinrici V° venerabilis Sigimundus, sanctae Halverstidensis aeclesiae antistes VIus ab Arnulfo rege ibi positus anno regni suimet VIIº, XVIIII. K. Februar. obiit, cui Bernhardus, eiusdem capellanus, successit, sicut ei prius vir sanctus predixit. Namque is diu infirmus videt in somnis, quod baculum pastoralem e manibus suis elapsum Bernhardus pone sequens elevaret et in aperto portaret. Et expergiscens vocavit eum ad se, dicens: 'Vade ad curtem regiam, sumens ex mea parte, quae tibi sint ad haec necessaria, et acquire gratiam et auxilium ibi optime valentium, ut tibi liceat sine omni offensione mihi succedere. Providebit enim haec omnia tibi Deus, dilecte fili!' Edictum amati senioris obeditione humili Bernhardus mox complens, dum a rege Heinrico reverteretur, comperit, dominum suimet et patrem de hac luce tricesimo ordinationis suae anno ad Christum migrasse; et mox repedans, predicti regis munere, quod postulat, consequitur. Positum est autem corpus prefati presulis in dextera parte altaris Christi protomartiris in gradu preiacenti, ut ipse antea premonstravit, non iacendo, sed supra cathedram sedendo, sperans se patroni suimet intercessione sancta et benediccione sacerdotali perpetualiter muniri. proprietate, laudantibus hoc suis filiis, concessit et scriptis confirmavit. Asserunt nonnulli eandem hoc summopere elaborasse, ut iunior filius suus Hinricus patris sedem possideret. Sed hoc Deus, electos sibi ad unaqueque preordinans, noluit, nec summa optimatum pars concessit, sed racione prudenti et ideo facile suadenti hec merentis regine animum paulominus a proposito declinavit, et huic Bawarios ad tuendum apcius assignari, prehabito sibi natu maiori, consulit. 22. Anno dominice incarnacionis nongentesimo vicesimotercio, regni autem primi Hinrici regis [quinto], venerabilis antistes Sigismundus, sancte Halverstadensis ecclesie sextus, decimonono Kalendas Februarii obiit, cui Bernhardus, capellanus eius, successit, sicut ei prius vir sanctus predixit. Is namque diu infirmus videt in sompnis, quod baculum pastoralem e manibus suis lapsum Bernhardus pone sequens elevaret et in aperto portaret. Et expergiscens vocavit eum ad se, dicens: 'Vade ad curtem regiam, sumens ex mea parte, que tibi ad hec sunt necessaria, et acquire graciam et auxilium ibi optime valencium, ut tibi liceat sine omni offensione succedere. Providebit enim hec omnia tibi Deus, dilecte fili!' Edictum amati senioris obedicione humili Bernhardus mox complens, dum a rege Hinrico reverteretur, comperit, dompnum suum et patrem de hac luce tricesimo ordinacionis sue anno ad Christum migrasse, quem Arnulfus rex constituit anno regni sui septimo; et mox repedans, predicti regis Henrici munere, quod postulat ex [eo], consequitur. Positum est autem corpus prefati presulis in dextra parte altaris Christi prothomartiris in gradu preiacenti, ut ipse antea premonstravit, non iacendo, sed super cathedram suam, sperans se patroni sui intercessione sancta et benedictione sacerdotali perpetualiter muniri. 23. (13.) Qualiter misericors Deus predictum regem in diebus suis respexerit, quamvis de Pierio fonte nil umquam biberim, cunctis tamen fidelibus innotescam. Fuit in occiduis partibus quidam rex, ab incolis Karl Sot, id est stolidus, ironice dictus, qui ab uno suimet ducum captus, tenebris includitur carceralibus. Hic Heinrici regis nostri, nepotis autem sui, inplorans auxilium, dexteram Christi martiris Dionisii et cum ea omne regnum Luthariorum, si ab eo liberaretur, sibi traditurum sacramentis promisit. Nec mora, inclitus miles, invictricibus se armis circumcingens, proximum laborantem visitat et in erepcione eius ac restitucione dignus operator mercedem suam promeruit et honorem pristinum sibi suisque successoribus in tantum adauxit. ## bok I, kap. 24 (MGH s. 30–32) 24. (14.) Sed quia homo unusquisque proclivior est ad labendum, quam natura suimet muniatur ad standum, quam miserabiliter iste semel deliquerit, ad terrorem et ad devitandum piis non taceam. In cena Domini nimis inebriatus, in sequenti nocte uxori suae multum repugnanti diabolico instinctu inlicite coniunctus est. Hoc factum auctor tanti sceleris et humanae salutis irretitor Satanas cuidam venerandae sic prodidit matronae: 'Mahtild regina, nuper hortatu meo maritali consentiens voluptati, concepit filium sine omni dubio meum; et tu vide, ut tantum optime celes commissum.' Haec multum ob hoc clam tristis effecta, predictae hoc celeriter adnunciavit reginae, ammonens, ut semper episcopos atque presbiteros secum haberet et in ipsa pueri nativitate sacri baptismatis unda ablueret, quicquid in eo sibi dilectum accidisse demon infaustus iactaret. Et sic Deo gratias egit. Videns autem daimon, id est omnia sciens, se prorsus esse delusum, domnam increpavit supra memoratam, talia subnectens: 'Etsi mea nunc sit voluntas tuis frustrata 23. Qualiter misericors Deus predictum regem in diebus suis respexerit, quamvis de Pierio fonte nil umquam biberim, cunctis tamen fidelibus innotescam. Fuit in occiduis partibus quidam rex, ab incolis Karl Sot, idest stolidus, yronice dictus, qui ab uno suorum ducum captus, tenebris carceralibus includitur. Hic Hinrici regis nostri, nepotis autem sui, implorans auxilium, dexteram Christi martiris Dionisii et cum ea omne regnum Lothariorum, si ab eo liberaretur, sibi traditurum sacramento promisit. Nec mora, inclitus miles, victricibus armis se circumcingens, proximum laborantem visitat et in erepcione eius ac restitucione dignus operator mercedem suam promeruit et honorem pristinum sibi suisque successoribus quamplurimum adauxit. 24. Sed quia homo unusquisque proclivior est ad labendum, quam natura sua muniatur ad standum, quam miserabiliter iste semel deliquerit, ad terrorem et ad devitandum piis non taceam. In cena Domini nimis inebriatus, in sequenti nocte uxori sue multum repugnanti diabolico instinctu illicite coniunctus est. Hoc factum auctor tanti sceleris et humane salutis irretitor Sathanas cuidam matrone venerande sic prodidit: 'Mathildis regina, nuper hortatu meo maritali consenciens voluptati, concepit filium sine omni dubio meum; et tu vide, ut tantum optime celes commissum.' Illa multum ob hoc clam tristis effecta, predicte hoc celeriter annunciavit regine, admonens, ut semper episcopos aut presbiteros secum haberet et in ipsa pueri nativitate eum sacri baptismatis unda ablueret, quicquid dilectum in eo sibi accidisse demon infaustus iactaret. Et sic Deo gracias egit. Videns autem demon, idest omnia sciens, se prorsus esse delusum, domnam increpavit supramemoratam, talia subnectens: 'Et si mea nunc sit voluntas tuis frustrata blasphemiis, tamen in hoc profeci, quod blasfemiis, tamen in hoc profeci, quod ex eo et ex omnibus de lumbis eiusdem umquam progredientibus numquam deerit mea comes discordia, nec proveniet eis pax firma.' Mendax ille et veritatis inimicus haec pro voluntate sua dixit et, ut spero, non pro adimplecione. Multi autem affirmant, ut in sequenti dictatu apparet, quod sub eius et filii suimet temporibus crebra fieret commotio et quietis parva certitudo. In diebus vero hiis, quibus regnare cepit tercius in numero ducum Heinricus et in ordine sceptriferorum secundus, tunc illa filex iniquitatis exaruit et pacis bonae flos virens enituit; et si quid prioribus huic simile in aliquo nunc accidit, hoc non culpa sui, sed instigatoris fuit impii. ## bok I, kap. 25 (MGH s. 32) 25. Legimus, quod omnia tempora tempus habent, sed non omnia, id est a Deo nullum esse viciis locum ab inicio constitutum; et quia fragilitas carnis sine aliqua contagione non valet esse, a capitalibus se criminibus abstineat et in sollempnitatibus universis mundiciam servet. In legitimis coniuncionibus non esse delictum aliquod scriptura testatur; et hoc cum observatione festivitatum honoratur et nulla periculi inminentis procella turbatur. Ad haec amplius approbanda unum profero exemplum. Quidam vir, Uffo nomine, civis Magadaburgiensis, nimia ebrietate compulsus, in sancta sollempnitate Innocentum coniugem suam Gelsusam consentire sibi coegit, quae eadem nocte a viro alligata suo, cum incongruo tempore pareret infantem in pedibus digitos habentem retortos, obstipuit et, accersito protinus ad se marito, miraculum ostendit. Culpaque amborum hoc evenisse ingemiscens: 'Nonne', infit, 'predixi, ne sic faceres? Ecce, ira Dei se nobis manifestat et, ne sic ulterius agamus, atrociter rogat. Peccatum tibi magnum est, iniusta mihi precipere, et mihi, obedienciam tibi exibere.' Postquam autem infans baptizatur, inter innocentium agmen de hoc exilio deducitur. Bene est in perpetuum illo, qui tali utitur contectali, quae pro absente infatigabiliter orat marito et presentem, oblita sexus, ut se custodiat, ortatur. ## bok I, kap. 26 (MGH s. 32–34) 26. (15.) Eo tempore, quo supra memoratus rex maxime vigebat, fuit in Bawaria quidam dux, Arnulfus nomine, ex eo et ex omnibus de lumbis eius umquam progredientibus numquam deerit mea comes discordia, nec proveniet eis pax firma.' Mendax ille et veritatis inimicus hec pro voluntate sua dixit et, ut spero, non pro adimplecione. Multi autem affirmant, ut in sequenti dictatu apparet, quod sub eius et filii sui temporibus crebra fieret commocio et quietis parva certitudo. In diebus vero hiis, quibus regnare cepit tercius in numero ducum Henricus et in ordine sceptriferorum secundus, tunc illa filex iniquitatis exaruit et pacis bone flos virens enituit; et si quid prioribus huic simile in aliquo nunc accidit, hoc non culpa sui, sed instigatoris fuit impii. 25. Legimus, quod omnia tempora tempus habent, sed non omnia, idest a Deo nullum esse viciis locum ab inicio constitutum; et quia fragilitas carnis sine aliqua contagione non valet esse, a capitalibus se criminibus abstineat et in sollempnitatibus universis mundiciam servet. In legittimis coniunctionibus non esse delictum aliquod scriptura testatur, si hoc cum observacione festivitatum honoratur et nulla periculi imminentis procella turbatur. Ad hec probanda amplius unum profero exemplum. Quidam vir, Uffo nomine, civis Magadaburgensis, nimia ebrietate compulsus, in sancta sollempnitate Innocentum coniugem suam Gelsusam consentire sibi coegit. Que eadem nocte a viro alligata suo, cum incongruo tempore pareret infantem in pedibus digitos habentem retortos, obstupuit et, mox accersito marito ad se, miraculum ostendit culpaque amborum hoc evenisse ingemiscens infit: 'Nonne predixi, ne sic faceres? Ecce, ira Dei se nobis manifestat et, ne sic ulterius agamus, atrociter imperat. Peccatum tibi magnum est, iniusta michi precipere, et michi, obedienciam tibi non exhibere.' Postquam autem infans baptizatur, inter innocentum agmen de hoc exilio deducitur. Bene est inperpetuum illi, qui tali utitur contectali, que pro absente infatigabiliter orat marito et presentem, oblita sexus, ut se custodiat, hortatur. 26. Eo tempore, quo supramemoratus rex maxime vigebat, fuit in Bavaria quidam dux, Arnulfus nomine, precluus in precluus in mente pariter et corpore, qui omnes episcopatus in hiis partibus constitutos sua distribuere manu singularem habuit potestatem; sed cum hic post varios virtutum suimet ornatus vitam hanc finisset, non successoribus suis tantum reliquit honorem. Quin potius reges nostri et imperatores, summi rectoris vice in hac peregrinacione prepositi, hoc soli ordinant meritoque pre caeteris pastoribus suis presunt, quia incongruum nimis est, ut hii, quos Christus sui memores huius terrae principes constituit, sub aliquo sint dominio absque eorum, qui exemplo Domini benediccionis et coronae gloria mortales cunctos precellunt. Audivi tamen nonnullos sub ducum et, quod plus doleo, sub comitum potestate magnam sustinere calumniam, quibus nil licitum est, nisi quod seculi amatoribus prodest. Impia namque potestas, cum Deo id consenciente recte dominantes premit, dilatata crudelitate mox furit. ## bok I, kap. 27 (MGH s. 34) 27. (16.) In palacio predicti regis accidit res una mirabilis. In conspectu tocius populi presentis quidam canis, dum eminus hostem suum consedentem agnosceret, propius accedens, dexteram eiusdem rapido morsu ex inproviso abstraxit et, quasi optime fecisset, cauda reverberante mox rediit. Mirantibus hoc cunctis et admodum stupentibus, ab hiis miser is, quid fecerit, interrogatur. Quibus ilico respondit, divina ulcione id sibi merito evenisse, et prosequitur: 'Inveni', inquiens, 'virum, huius canis dominum, fesso corpore dormientem, et infelix occidi eum, multas tunc ab isto, qui me modo lesit, persecutore impugnaciones perpessus; et quem tum vix evasi, nunc ista sperans prorsus oblita culpabilis occurri. Scio deinceps, quod aut hic aut in futuro examine unusquisque reus sine subsequenti poena non latet ullatenus.' ## bok I, kap. 28 (MGH s. 34–36) 28. (17.) Multa sunt, lector carissime, regis nostri ac imperatoris predicti facta memoriae semper viventi admodum digna; sed quia haec, sicuti fuere, concludere nequeo, tristis omitto, quia hic, sicut predixi, de nostris regibus nomen et in omni virtute sua principatum iuste optinuit. Parvum de magnis eiusdem operacionibus librum habeo inscriptum, sed spero memoriale eius in libro vitae asscriptum fore, qui precursoris Christi, inter natos mulierum, ut Christus Dominus ac Deus noster affirmavit, maximi, fidelis famulus mente pariter et corpore, qui omnes episcopatus in hiis partibus constitutos sua distribuere manu singularem habuit potestatem; sed cum hic post varios virtutum suarum ornatus vitam hanc finisset, successorum suorum nulli tantum reliquit honorem. Quin pocius reges nostri et imperatores, summi rectoris vice in hac peregrinacione prepositi, hoc soli ordinant meritoque pre ceteris pastoribus suis presunt, quia incongruum nimis est, ut hii, quos Christus sui memores huius terre principes constituit, sub aliquo sint dominio absque eorum, qui exemplo Domini benedictionis et corone gloria mortales cunctos precellunt. Audivi tamen nonnullos sub ducum et, quod plus doleo, sub comitum potestate magnam sustinere calumpniam, quibus nil licitum est, nisi quod seculi amatoribus prodest. Impia namque potestas, cum Deo id consenciente recte dominantes premit, dilatata crudelitate mox furit. 27. In palacio predicti regis accidit res quedam mirabilis in conspectu tocius populi presentis. Quidam canis, dum eminus hostem suum consedentem agnosceret, propius accedens, dexteram eiusdem rabido morsu ex improviso abstraxit et, quasi optime fecisset, cauda reverberante mox rediit. Mirantibus hoc cunctis et admodum stupentibus, ab hiis miser is, quid fecerit, interrogatur. Quibus ilico respondit, divina ulcione id sibi merito evenisse, et prosequitur: 'Inveni', inquiens, 'virum, huius canis domnum, fesso corpore dormientem, et infelix occidi eum, multas tunc ab isto, qui modo me lesit, persecutore impugnaciones perpessus; et quem tunc vix evasi, nunc ista sperans prorsus oblita culpabilis occurri. Scio deinceps, quod aut hic aut in futuro examine unusquisque reus sine subsequenti pena non latet ullatenus.' 28. Multa sunt, lector carissime, regis nostri ac imperatoris predicti facta memorie semper viventi admodum digna; sed quia hec, sicuti fuere, concludere nequeo, tristis omitto, quia hic, sicut predixi, de nostris regibus nomen et in omni virtute sua principatum iuste obtinuit. Parvum de magnis eius operacionibus librum habeo inscriptum, sed spero memoriale eius in libro vite asscriptum fore, qui precursoris Christi, inter natos mulierum, ut Christus Dominus ac Deus noster affirmavit, maximi, fidelis famulus fuit et in nostra urbe erat et in nostra urbe fundamentum subsequentis culturae primus posuit; et quicquid umquam huic ullatenus superedificatur, laudi eiusdem merito Signatur. Eligans namque ortus ac finis bonus, ubicumque id fieri potest, optime concordant; ac si hoc in omnibus compleri nequid, laudemus Dominum in hoc quod fecit et, maiestatem suam ut ad summum perducere dignetur, benignitatem suam suppliciter orent quique fideles et maxime tu, Merseburg inclita, cum spirituali prole tua, in tempore dilecti senioris tui more cipressus pre caeteris comprovincialibus tuis exaltata. Age grates continuas Deo et, ut in te bona quaeque divino moderamine perficiantur, studiosa in timore dominico semper adoptato. Mos est enim malorum, Inmemores esse bonorum, Et hoc vertere in peius, Quod creare dignatus est Omnipotens in melius. Si aliquid predicto operi ego umquam addere queo, Nullatenus cessabo. Sin autem, si quis tanti rectoris nostri sit aliquantulum in bono memor, Sit ei propicius omnium, qui sunt, exauditor. Primus iste codicellus clausus sit primi morte Heinrici. ## bok II, inledning (MGH s. 36–39) LIBER II. Otto, decus regni, de stemmate cretus herili Heinrici patris, fulgebat ubique coruscis Actibus, et solium concenderat inde paternum. Huic primo multi contradixere maligni Invidia, cunctos quos vicerat iste superbos Famine divino, quod semper poscit ab alto. Non fuerat tantus Caroli de morte patronus, Nec puto simili regnum pastore potiri. Episcopatus construxit denique senos. Hic Beringerum superans virtute superbum, Longobardorum sibi subdit colla furentum. Imperatorem fecit sibi Roma potentem Hunc, et maritimi solvunt tributa remoti. Pacis amicus erat bellum lateque premebat. Occidentales sedat Danosque feroces. Partibus Eois tunc non apparuit hostis. fundamentum subsequentis culture primus posuit; et quicquid umquam huic ullatenus superedificatur, laudi ipsius merito assignatur. Elegans namque ortus ac finis bonus, ubicumque id fieri potest, optime concordant; ac si hoc in omnibus compleri nequit, laudemus Dominum in hoc, quod fecit et, benignitatem suam ut ad summum perducere dignetur, suppliciter maiestatem illius orent quique fideles. Et maxime tu, Merseburch inclita, cum spirituali prole tua, in tempore dilecti senioris tui more cypressi pre ceteris comprovincialibus tuis exaltata, age grates continuas Deo et, ut in te bona queque divino moderamine perficiantur, studiosa in timore Domini semper adoptato. Mos est enim malorum, immemores esse bonorum, et hoc vertere in peius, quod creare dignatus est in melius. Si aliquod predicto operi ego umquam addere queo, nullatenus cessabo. Sin autem, si quis tanti rectoris nostri sit aliquantulum in bono memor, sit ei propicius, omnium qui [est] exauditor. Primus iste codicellus clausus sit primi morte Hinrici. Explicit liber primus. Incipit prologus secundi. Otto, decus regni, de stemate cretus herili Henrici patris, fulgebat ubique choruscis Actibus, et solium conscenderat inde paternum. Huic primo multi contradixere maligni Invidia, cunctos quos vicerat iste superbos Auxilio Christi, quod sepius affuit illi. Non patronus erat Karoli post funera tantus, Estimo nec simili regnum pastore potiri; Nam senas sedes construxit pontificales. Ipse Beringerum superans virtute superbum, Longobardorum sibi subdit colla furentum. Hunc sibi rectorem prefecit Roma potentem, Vicinique maris sibi vectigalia solvunt. Pacis amicus erat bellum lateque premebat. Occiduas gentes sedat Danosque feroces. Partibus Eois tunc non apparuit hostis. Maximus in sceptro ter denos sedit et octo Annos in regno. Tunc et disceserat Otto, Flebilis heu patriae, simul invincibilis, atque Linquens hic post se tunc contectalis amicae Pignus et gnati, quo laetabantur amici. 1. (1.) Omnes rei publicae principes magnum reginae Mathildis merorem lenire cupientes, Ottonem, filium eius, patris sui decreto ac peticione uno ore in regem sibi et dominum elegerunt, elevatis dextris conclamantes: 'Vivat et valeat rex victor in eternum!' pariterque cum eo ad Aquasgrani proficiscuntur. Quo cum appropiarent, omnis senatus obviam perrexit, fidem cum subiecione promisit et, ad sedem eum ducens usque inperialem, statuit eundem in loco priorum, in regem sibi conlaudans ac Deo tunc gratias agens. Hunc Hillibertus, Mogantinae cura cathedrae, cum licentia Wigfridi, sanctae Coloniensis archipresulis, in cuius diocesi hoc fuit, et auxilio Treverensis benedixit anno dominicae incarnacionis DCCCCXXXVIº in aecclesia sanctae Mariae semper virginis, quam cum omni diligentia magnus construxit Karolus. Confortatus in Deo tunc et in regno sceptriferorum maximus Otto coniugem suam Editham, Ethmundi regis Anglorum filiam, bene timoratam, quam patre suo adhuc vivente duxerat, consecrari precepit. 2. Huius prospera multa turbabant adversa. Nam Boemiorum ducem Ventizlavum Bolizlavus nefandus fratrem In regni sceptro ter denos sedit et octo Annos, rex magnus tunc et decesserat Otto, Flebilis heu patrie sub eo cunctis metuende, Linquens hic post se tunc contectalis amate Pignus idest prolem, quo letabantur amici. Incipit liber secundus de Ottone primo. ## bok II, kap. 1 (MGH s. 39) 1. Omnes reipublice principes magnum regine Mathildis merorem lenire cupientes, Ottonem, filium eius, patris sui decreto ac peticione uno ore in regem sibi et domnum elegerunt, elevatis dextris conclamantes: 'Vivat et valeat rex victor ineternum!' pariterque cum eo Aquisgrani proficiscuntur. Quo cum appropiarent, omnis senatus obviam perrexit fidemque cum subiectione promisit et, ad sedem usque imperialem eum ducens, statuit eundem in loco priorum, in regem sibi collaudans ac Deo tunc gracias agens. Hunc Hildibertus, Moguntine curator cathedre, cum licencia Wigfridi, sancte Coloniensis archiepiscopi, in cuius diocesi hoc fuit, et auxilio Trevirensis benedixit anno dominice incarnacionis nongentesimo tricesimosexto in ecclesia sancte Marie semper virginis, quam cum omni diligencia magnus construxit Karolus. Confortatus in Deo tunc et in regno sceptriferorum maximus Otto coniugem suam Editham, Ethmundi regis Anglorum filiam, bene timoratam, quam patre suo adhuc vivente duxerat, consecrari precepit. ## bok II, kap. 2 (MGH s. 39–40) 2. Huius prospera multa turbabant adversa. Nam Bohemiorum ducem Wentizlavum Bolizlavus nefandus fratrem Deo ac regi Deo ac regi perimens fidelem, restitit multo tempore audacter et postea devictus est a rege viriliter; fratri suimet Heinrico, Bawariorum duci, ad serviendum traditus est. Avares quoque patri suimet quondam contrarii, sed diu pacificati, iterum insurgunt celeriterque fugati redeunt. Discordia etiam inter concives consociosque oritur non minima, quae Tammonem regis et Liudgerdae concitavit filium, eo quod legatio Sifridi comitis Merseburgensis, quam sibi idem vendecaverat, Geroni sit tradita marchioni hereditasque materna sit ei prorsus ablata. Hunc rex in Eresburch obsedit filiumque ab iniqua presumptione terroribus et blandiciis amovere curavit. Sed exercitus capta urbe ingressus, iuvenem prefatum usque in ecclesiam sancti Petri, ubi prius ab antiquis Irminsul colebatur, bello defatigatum depulit. Ad ultimum autem Maginzonis hasta de fenestra tyro perfossus a tergo, secus aram oppeciit; quem rex postea crudeli morte vindicaverat secundo regni suimet anno. ## bok II, kap. 3 (MGH s. 40–42) 3. (2.) Quaecumque ei publice vel occulte provenere nocentia, divinae miserationis gratia ac intercessione suime sanctissimae contectalis Aedithae assidua securus evasit. Cuius instinctu Magadaburgiensem aedificare cepit civitatem, ad quam reliquias Christi martyris Innocentii cum magno adduxit honore. Nam urbem hanc ob eternae remunerationis gratiam patriaeque communis salutem et acquisivit atque construxit. Iuvit eum ad hoc beatae Edith memoriae, quibuscumque potuit; quae innumera virtute predita, ut signis post obitum claruit, inducias vitae istius sibi perimens fidelem, restitit multo tempore audacter et postea, devictus a rege viriliter, fratri suo Hinrico, Bawariorum duci, ad serviendum est traditus. Avares quoque patri suo quondam contrarii, sed diu pacificati, iterum insurgunt celeriterque fugati redeunt. Discordia eciam inter concives consociosque oritur non minima, que Tammonem, regis et Hatheburge filium, concitavit, eo quod legacio comitatus Sigefridi comitis Merseburgensis, quam sibi idem vendicaverat, Geroni marchioni sit tradita hereditasque materna sit ei prorsus ablata. Hunc rex in Eresburg obsedit fratremque ab iniqua presumpcione terroribus et blandiciis amovere curavit. Sed excercitus capta urbe ingressus, iuvenem prefatum usque in ecclesiam sancti Petri, ubi prius ab antiquis Erminsul colebatur, bello defatigatum depulit. Ad ultimum autem Meinzonis hasta de fenestra tiro perfossus a tergo, secus aram obpeciit; quem rex postea morte crudeli vindicaverat secundo regni sui anno. 3. Quecumque ei publice vel occulte provenere nocencia, divine miseracionis [gracia] ac intercessione sue sanctissime contectalis Edithe assidua securus evasit. Cuius instinctu Magadaburgensem cepit edificare civitatem, ad quam reliquias Christi martiris Innocencii cum magno adduxit honore. Nam urbem hanc ob eterne remuneracionis graciam patrieque communem salutem et acquisivit et construxit. Iuvit eum ad hoc beate memorie Edith, quibuscumque potuit; que innumera virtute predita, ut signis post obitum claruit, inducias vite concessas Deo hominibusque accepte perduxit. Fuit haec cum viro suo X et VIIII annos, ordinationis suaeque obiit XIº anno, VII. Kal. Febr., unicum relinquens filium nomine Liudulfum, cunctis viribus fulgentem; sepultaque est in civitate prefata in maiori aecclesia, in oratorio aquilonari. ## bok II, kap. 4 (MGH s. 42) 4. Rex autem in venatione, qua sperabat se paululum refocilari, turbabatur vulnere letali inauditumque sustinuit merorem, quo ab adventu dilecti compescuit filii. Qui ramosam Samii Pitagorae litteram, humanae motus vitae signantem, laudabili puer simplicitate percurrit ad bivium et, dextrum iter aggressus, virgulam breviorem, tamen potiorem, de die in diem ut virens hedera exurgit et, in omnibus patrissans, nobilitatem moribus in tantum ornavit, ut cunctis primatibus, quod laus est non ultima, placeret. Unde patris gratia sibi in tantum arrisit, ut hunc communi tocius senatus electione honoris consortem atque laboris decerneret successoremque firmaret. Desponsavit etiam illi Idam, Hirimanni ducis filiam, pulchritudinem et sexum omni probitate vincentem. Quam cum sibi pater vinculo maritali coniungeret, modicum post intervallum soceri ducatum et hereditatem defuncti sibi dedit. Tanti patris ac filii temporibus quantum vigeret regnum, difficile est ulli ad enucleandum. Venerabilis autem regina Mahthildis, constructo, ut predixi, in Quidilingeburg monasterio congregationeque sanctimonialium ibi collecta, fideli erga Deum servitio promeruit, quod virtus filii in omnibus floruit. ## bok II, kap. 5 (MGH s. 42–44) 5. (3.) Interea Beringerus, Luthuvici invasor regni, Ethelheidam eiusdem viduam, XII. Kal. Mai. captam Cumis, depredavit et cum custodia ac inedia lacrimabiliter afflixit. Huius laudabilem formam et famam rex noster animadvertens, Romam pergere simulavit in ipsoque itinere Longobardiam istius sibi concessas Deo hominibusque accepta perduxit. Fuit hec cum viro suo decem et novem annos, ordinacionisque sue obiit undecimo anno, septimo Kalendas Februarii, unicum relinquens filium nomine Luidolfum, cunctis viribus fulgentem; sepultaque est in civitate prefata in maiori ecclesia, oratorio aquilonali. 4. Rex autem in venacione, qua sperabat se paululum refocillari, turbabatur vulnere letali inauditumque sustinuit merorem, quem adventu dilecti compescuit filii. Qui ramosam Samii Pitagore litteram, humane motus vite signantem, laudabili puer simplicitate percurrit ad bivium et, dextrum iter aggressus, virgulam breviorem, tamen pociorem, de die in diem ut virens edera exurgit et, in omnibus patrissans, nobilitatem moribus intantum ornavit, ut cunctis primatibus, quod laus est non ultima, placeret. Unde patris gracia sibi intantum arrisit, ut hunc communi tocius senatus electione honoris consortem atque laboris decerneret successoremque firmaret. Desponsavit eciam illi Idam, Heremanni ducis filiam, pulchritudinem et sexum omni probitate vincentem. Quam cum sibi pater vinculo maritali coniungeret, modicum post intervallum soceri ducatum et hereditatem defuncti sibi dedit. Tanti patris ac filii temporibus quantum vigeret regnum, difficile est ulli ad enucleandum. Venerabilis autem regina Mathild, constructo, ut predixi, in Quidilingaburg monasterio congregacioneque sanctimonialium ibi collecta, fideli erga Deum servicio promeruit, quod virtus filii in omnibus floruit. 5. Interea Berengerus, Luithuici invasor regni, Ethelhedam viduam eiusdem, duodecimo Kalendas Maii captam Cumis, depredavit et in custodia inedia lacrimabiliter afflixit, Huius laudabilem formam et famam rex noster animadvertens, Romam pergere simulavit in ipsoque itinere Longobardiam usque perveniens prefatam per legatos alloquitur dominam, fuga tunc aelapsam a custodia, et donis precedentibus placatam suae voluntati consentire coegit pariterque cum ea Papiam vendicavit civitatem. Qua de re Dudo filius eius, admodum tristis effectus, ad nostrates properavit locisque, quae ad Saleveldun pertinent, abditis doloque idoneis occultavit. Post haec rex, Papia presidio munita dispositisque ibi rebus necessariis, revertitur; quem Beringerus cum duce Conrado subsequitur regisque gratiam urbe Augustana sua filiique deditione promeruit simulque reginae iram supplici venia placavit bonaque cum pace patriam revisit. ## bok II, kap. 6 (MGH s. 44–46) 6. Rex autem Franciam regendo perlustrans latentes insidias, quae a filio generoque Hugone parabantur, comperit moxque eis per internuntios, haec ira dictante, mandavit, ut vel tanti facinoris auctores sibi mitterent vel se potestatis regiae inimicos pro certo scirent. Quos huiuscemodi legationi conivere nolentes collecto exercitu usque in Magonciam persequitur, universis urbibus, quas natus possedit, aut captis aut dediciis, hacque manu valida circumsepta, rebelles assiduo multum fatigavit bello. Datis tunc electis ex utraque parte obsidibus, pater cum filio loquitur ac sui gratiam, si consocios talia machinantes aperiret et sibi traderet puniendos, daturum spospondit. Hoc cum iuvenis facere nec posset neque voluisset, eo quod apud suos fidem cum iuramento polluere noluisset, a patruo convitiatus Heinrico, urbem rebellaturus ingreditur Ekbertumque comitem cum multis patrui militibus sibi associavit et, clam noctis silentio cum suis omnibus exiens, Ratisbonam, quae Reinesburg dicitur, Bawarii caput regni, cum urbibus munitissimis cepit, ductricem Iuthitam solum cum filiis ab his expellens finibus. Thie- usque perveniens prefatam per legatos alloquitur dominam, fuga tunc custodia elapsam, et donis precedentibus placatam sue voluntati consentire coegit pariterque cum ea Papiam vendicavit civitatem. Qua de re Dudo filius eius, admodum tristis effectus, ad nostrates properavit locisque, que ad Saleveldum pertinent, abditis doloque idoneis occultavit. Post hec rex, Papia presidio munita dispositisque ibi rebus necessariis, revertitur; quem Beringerus cum duce Conrado subsequitur regisque graciam urbe Augustana sua filiique dedicione promeruit simulque regine iram supplici venia placavit bonaque cum pace patriam revisit. 6. Rex autem Franciam regendo perlustrans latentes insidias, que a filio generoque Hugone parabantur, comperit moxque eis, hec ira dictante, per internuncios mandavit, ut vel tanti facinoris auctores sibi mitterent vel se potestatis regie inimicos pro certo scirent. Quos huiuscemodi legacioni consentire nolentes collecto excercitu usque in Mogunciam persequitur, universis urbibus, quas natus possedit, aut captis aut dediciis, hacque manu valida circumsepta, rebelles assiduo multum fatigavit bello. Datis tunc ex utraque parte electis obsidibus, pater cum filio loquitur ac sui graciam, sic ut socios talia machinantes aperiret et sibi traderet puniendos, daturum spopondit. Hoc cum iuvenis facere nec posset nec voluisset, eo quod apud suos fidem cum iuramento polluere noluisset, a patruo conviciatus Hinrico, urbem bellaturus ingreditur Ekbertumque comitem cum multis patrui militibus sibi associavit et, clam noctis silencio cum suis omnibus exiens, Ratisponam, Bavarii caput regni, cum urbibus munitissimis cepit, ductricem Iuditham solam cum filiis ab hiis expellens dricum insuper ducem ac Wigmannum comitem in presidium ad Magontiam denuo possidendam arma commoventes, patre se subsequente, pecunia per legatos amovere temptans, Thiedrico nequaquam asspirante, Vigmannum blandiciis delinitum celeriter corrupit. Interim rex parata in expeditionem militia Bawariam petens, clausis sibi omnibus murorum portis, eadem regione depopulata atque combusta rediit. ## bok II, kap. 7 (MGH s. 46) 7. Tunc Dudo patri suimet ac regi resistere desperans Avares pharetratos conduxit in socios; quod regem protinus non latuit. Namque cum signis militaribus obviam pergit inimicis insurgentibus; sed aliter ei, quam quisquam ratus sit, pro dolor! evenit. Hii siquidem ducibus iniquis per aliam directi viam, Franciam invaserunt miserabiliterque vastaverunt. Sed si quis secreto mentis seu viva voce requirit, unde talis oriatur extraneis audacia, ut tam habitatas longeque semotas presumant infringere regiones: quantum scriptis umquam didicimus vel per nos scimus, audiat respondentes, quia consensu divino hii facinoribus nostris accenduntur in vindictam Dei nosque admodum territi fugimus ignavi iniusticia nostri, fitque tunc, ut, qui in prosperis sprevimus timorem Dei, merito sustineamus flagellum Domini, ac invocantes Deum non exaudimur, qui offensam placare supernam nullo modo conabamur. Inde accidit, ut Germania, caeteris comprovincialibus suis inpar, viribus his succumberet; quis murus dicitur esse, quodcumque valet sagittis obstare. ## bok II, kap. 8 (MGH s. 46–48) 8. Commotus tandem Deus meritis iustorum gemituque miserorum, fugavit turbam perfidorum; et rex eos iterum alió, quam putaret, divertentes insecutus, Bawariam rursus invadit. Qui mox de pace tractantes induciasque petentes impetraverunt. Et semper dubii suisque infideles dominis, cum se apud regem excusare non possent, cum Liudulfo seniore suo nota Reinesburg presidia palantes petunt. Quos rex exercitu valido subsecutus, predicta possedit in urbe; factaque mutuo longa concertatione, tandem grandi famę filium suosque pacem petere coegit. Post haec Dudo cum finibus. Thidericum insuper ducem ac Wigmannum comitem in presidium ad Mogunciam denuo possidendam arma commoventes, patre se subsequente, pecunia per legatos amovere temptans, Thiderico nequaquam aspirante, Wigmannum blandiciis delinitum celeriter corrupit. Interim rex parata in expedicionem milicia Bavariam petens, clausis sibi omnibus murorum portis, eadem regione depopulata atque combusta rediit. 7. Tunc Dudo patri suo ac regi resistere desperans Avares pharetratos conduxit in socios; quod regem protinus non latuit. Namque cum signis militaribus obviam pergit inimicis insurgentibus; sed aliter ei, quam quisquam ratus sit, prochdolor! evenit. Hii siquidem ducibus iniquis per aliam directi viam, Franciam invaserunt miserabiliterque vastaverunt. Sed si quis secreto mentis seu viva voce requirit, unde talis oriatur extraneis audacia, ut tam inhabitatas longeque semotas presumant infringere regiones: quantum scriptis umquam didicimus vel per nos scimus, audiat respondentes, quia consensu divino hii facinoribus nostris accenduntur in vindictam Dei nosque admodum territi iniusticia nostri fugimus ignavi, fitque tunc, ut, qui in prosperis sprevimus timorem Dei, merito sustineamus flagellum Domini, ac invocantes Deum non exaudimur, qui offensam placare supernam nullomodo conabamur. Inde accidit, ut Germania, ceteris cum comprovincialibus suis impar, viribus hiis succumberet; quis murus esse dicitur, quodcumque valet sagittis obstare. 8. Commotus tandem Deus meritis iustorum gemituque miserorum, fugavit turbam perfidorum; et rex eos alio, quam putaret, divertentes insecutus, Bavariam rursus invadit. Qui mox de pace tractantes induciasque petentes impetraverunt. Et semper dubii semperque infideles suis dominis, cum se apud regem excusare non possent, cum Luidolfo seniore suo nota Reinsburg presidia palantes petunt. Quos rex cum excercitu valido subsecutus, predicta possedit in urbe; factaque mutuo longa concertacione, tandem grandi fame filium suosque pacem petere coegit. Post hec Dudo cum Hugone penitencia ductus Hugone penitentia ductus patris pedibus advolvitur, de preteritis veniam et de presentibus supplex poscit emendationem, de futuris quoque cautelam spospondit. Hunc rex, suorum devictus consilio principum, suscepit commissaque remittens, suimet gratiam firmiter dedit. Restituit tum fratri suo regnum diu amissum pacificatisque, ut speravit, adversis omnibus Saxoniam victor repetit. ## bok II, kap. 9 (MGH s. 48) 9. (4.) Et ecce iterum Avares, quasi iam perpetrati sceleris obliti, adversum nos arma commoverant; quos adventare dux Heinricus regi nuncians, inceptis eum itineribus revocavit. Rex autem ad Augustanam universos suimet familiares ad se convocat civitatem, affirmans se mori malle quam tanta plus perpeti mala, hortaturque suos, premia promittens cum gratia cunctis se faventibus poenamque fugientibus. Collegit undiquessecus octo tantum legiones, quas adversum hostes dispositas consolatur, morientes ibi remuneracionibus demulcens aeternis, vincentes autem presentibus delectamentis. Quarum extremitates hostis acer iuxta Lech fluvium celerem latenter circumeundo incautas opprimit, cesis tunc pluribus ac despoliatis. Hoc rex ut comperit, Conradum ducem cum suis pone misit, qui captivos cum omni preda ex lupi raptoris faucibus eripuit victoriaque potitus castra revisit. ## bok II, kap. 10 (MGH s. 48–50) 10. Postera die, id est in festivitate Christi martyris Laurentii, rex, solum se pre caeteris culpabilem Deo professus atque prostratus, hoc fecit lacrimis votum profusis: si Christus dignaretur sibi eo die tanti intercessione preconis dare victoriam et vitam, ut in civitate Merseburgiensi episcopatum in honore victoris ignium construere domumque suimet magnam noviter inceptam sibi ad aecclesiam vellet edificare. Nec mora, erectus a terra, post missae celebrationem sacramque communionem ab egregio porrectam Othelrico confessore suo, sumpsit rex clipeum lancea cum sacra, milites in hostem precedendo resistentemque primus inrupit ac mox terga vertentem usque ad vesperam prostravit ac effugavit. Peracta patris pedibus advolvitur, de preteritis [veniam] et de presentibus supplex poscit emendacionem, de futuris quoque cautelam spopondit. Hunc rex, suorum devictus consilio principum, suscepit commissaque remittens, suam graciam firmiter dedit. Restituit tum fratri suo regnum diu amissum pacificatisque, ut speravit, adversis omnibus Saxoniam victor repetit. 9. Ecce iterum Avares, quasi iam perpetrati sceleris obliti, adversus nos arma commoverant; quos adventare dux Henricus regi nuncians, ab inceptis eum itineribus revocavit. Rex autem ad Augustanam veniens, universos suos familiares ad se convocat, affirmans se mori malle quam tanta plus perpeti mala, hortaturque suos, premia promittens cum gracia cunctis se faventibus penamque fugientibus. Collegit ergo undiquesecus octo tantum legiones, quas adversus hostes dispositas consolatur, morientes ibi remuneracionibus demulcens eternis, vincentes autem presentibus delectamentis. Quarum extremitates hostis acer iuxta Lech fluvium celerem latenter circuiens incautas opprimit, cesis tunc pluribus ac despoliatis. Hoc rex ut comperit, Conradum ducem cum suis pone misit, qui captivos cum omni preda ex lupi raptoris faucibus eripuit victoriaque potitus castra revisit. 10. Postera die, idest in festivitate sancti Laurencii martiris Christi, rex, solum se pre ceteris culpabilem Deo professus atque prostratus, hoc fecit cum lacrimis votum profusis: si Christus dignaretur sibi eo die tanti intercessione patroni daret victoriam et vitam, ut in civitate Merseburgensi episcopatum in honore victoris ignium construere domumque suam magnam noviter inceptam sibi ad ecclesiam vellet edificare. Nec mora, erectus a terra, post misse celebracionem sacramque communionem ab egregio porrectam Othelrico confessore suo, sumpsit rex clipeum sacramque lanceam, milites in hostem precedendo resistentemque primus irrupit ac mox terga vertentem usque ad vesperam prostravit ac effugavit. Peracta tandem cede, virentibus pratis victrice cum turba rex considens, diligenter inquirit, si ab exercitu suo aliquis remaneret. Comperit tum ducem Conradum, generum sui et egregium militem, oppeciisse; cuius corpus merito defletum atque diligenter procuratum Wormatiam misit tumulandum. Insuper nuntios sanctae premiserat matri, qui, cuncta ordine pandentes, eam cura solverent mentesque fidelium in laudem Christi pariter accenderent. Tantum divinae pietatis donum omnis christianitas maximeque regi commissa ineffabili suscepit tripudio, gloriam et gratiam spallens unanimiter in altissimis Deo. (5.) | In hoc anno Heinricus dux et frater regis obiit |. ## bok II, kap. 11 (MGH s. 50) 11. Interim rex, Saxoniam revisens laetus patriam, a cunctis principibus a longe sibi obviantibus summis excipitur studiis; diuque expectatus a venerabili suimet genitrice profusis pre gaudio lacrimis amplectitur. Quibus suum ilico aperiens promissum, qualiter hoc ad unguem produceret, eorundem ad hoc consilium obnixe peciit et suffragium. Hiis tunc id collaudantibus piaeque peticioni asspirantibus, statuit rex abbaciam in Magadaburgiensi civitate, incipiens aecclesiam mirum in modum in loco, ubi sancta requiescit Aedith et iuxta quam post obitum suimet pausare desideraverat ipse. Ibi etiam episcopatum facere conatus, apud Bernardum, sanctae Halverstidensis aecclesiae antistitem VII, in cuius diocesi urbs prefata iacet, quamdiu vixit, impetrare non potuit. Quicquid in prediis vel rebus in aliis permisso contraxit in tempore, totum hoc Deo militique eius Mauricio concessit heredi. ## bok II, kap. 12 (MGH s. 50–52) 12. (6.) Dum haec aguntur, ex parte Sclavorum bellum ingruit horridum, hortatu Vigmanni comitis et Ekberhti, ducatu autem Nacconis et Stoinnegui fratris eius. Quos Herimannus dux superare diffidens, regis petivit auxilium. Hic ut erat inpiger, milicia forti aquilonares invadit regiones, malum sepissime, ut scriptura docet, pandentes; ibique tandem cede, virentibus pratis cum victrice turba rex considens, diligenter inquirit, si de exercitu suo aliqui remanerent. Comperit tum ducem Conradum, suum generum, egregium militem, oppeciisse; cuius corpus merito defletum atque diligenter procuratum Wormaciam tumulandum misit. Insuper nuncios sancte premiserat matri, qui, cuncta ex ordine pandentes, tam curam eius solverent quam mentes fidelium in laudem Christi pariter accenderent. Tantum divine pietatis donum omnis christianitas maximeque regi commissa ineffabili suscepit tripudio, gloriam et graciam psallens unanimiter in altissimis Deo. In hoc anno dux Henricus, frater regis, obiit. 11. Interim rex, Saxoniam revisens letus patriam, a cunctis principibus alonge sibi occurrentibus summo studio excipitur; diuque expectatus a venerabili sua matre profusis pre gaudio lacrimis amplectitur. Quibus ilico suum aperiens promissum, qualiter hoc ad unguem produceret, eorum ad hoc consilium obnixe peciit et suffragium. Hiis id tunc collaudantibus pieque peticioni aspirantibus, statuit rex abbaciam in Magadaburgensi civitate, incipiens ecclesiam mirum inmodum in loco, ubi sancta requiescit Edith, iuxta quam post obitum suum ipse pausare desiderabat. Ibi eciam episcopatum facere conatus, apud Bernhardum, sancte Halverstadensis ecclesie antistitem septimum, in cuius diocesi urbs prefata iacuit, quamdiu vixit, impetrare non potuit. Quicquid in prediis vel in aliis rebus intempore sibi concesso contraxit, hoc totum Deo militique eius Mauricio in hereditatem tradidit. 12. Dum hec aguntur, ex parte Sclavorum bellum ingruit horridum, hortatu Wigmanni comitis et Ecberthi, ducatu autem Nacconis et Stoinnegui fratris eius. Quos Heremannus dux superare diffidens, regis auxilium petivit. Hic ut erat impiger, milicia fortis aquilonales regiones invadit, malum, ut scriptura dicit, sepissime pandentes; ibique Stoinneguum, Stoingneum, luco absconditum fugientibusque sociis captum, decollari precepit, confratres autem, tanti sceleris auctores, Wigmannum, materterae regis lilium, et Ekbertum fugavit. Liudulfus vero, regis filius, malorum depravatus consilio, rursum resistit patriaque cedens Italiam perrexit ibique, cum unum ferme annum esset, VIII. Id. Sept., pro dolor! obiit. Huius corpus a sociis eiusdem Magontiam delatum, lugubriter est in ecclesia Christi martyris Albani sepultum. De tam miserabili fama rex in expedicione, qua fuit adversus Redarios, supra modum turbatus, planxit filium ut Davit Absalon. | Thietherdo Hillineshiemmensi antistite mortuo Advinus Magadaburgensis aecclesiae abbas successit. |. ## bok II, kap. 13 (MGH s. 52) 13. (7.) Post haec sedatis bellorum assperitatibus, Romam iterum pergere simulans, Langobardiam manu valida intravit Berengariumque predictum in monte sancti Leonis duos possidens annos cum uxore Willan et filiis ac filiabus ad ultimum cepit callide exilioque eum in Bavanberge, ubi post moritur, relegavit. Dehinc Romam armato petens milite, eiusdem cives sibi resistentes bis vicit urbemque gloriosus intravit | DCCCCLXIº dom. incarn. a. |. Insuper benediccionem a domno apostolico Iohanne, cuius rogatione huc venit, cum sua coniuge anno regni eius XXVIIII. promeruit inperialem ac patronus Romanae effectus aecclesiae Beneventum, Calabriam atque Apuliam, ducibus eorum devictis, sibi vendicavit. (8.) Temporibus suis aureum illuxit seculum; apud nos inventa est primum vena argenti, devictus est quoque Wigmannus. ## bok II, kap. 14 (MGH s. 52–54) 14. Apud Danos regnante tunc Haroldo contempta christianitas sic per Popponem renovata est presbiterum. Argue- luco absconditum fugientibusque sociis captum, decollari precepit, confratres autem, tanti sceleris auctores, Wigmannum, matertere regis filium, et Ecbertum fugavit. Luidolfus, regis filius, malorum depravatus consilio, rebellavit rursus patriaque decedens Italiam perrexit ibique, cum ferme unum annum mansisset, octavo Idus Septembris, prochdolor! obiit. Huius corpus a sociis ipsius Mogonciam delatum, lugubriter in ecclesia sancti Albani est sepultum. De tam miserabili fama rex in expedicione, qua fuit contra Redarios, supra modum turbatus, planxit filium ut David Absalon. Thiethardo Hildineshemense antistite mortuo Adwinus Parthenopolitanus abbas successit. 13. Post hec sedatis bellorum asperitatibus, Romam iterum pergere simulavit Longobardiamque manu valida intravit Berengariumque predictum in monte sancti Leonis duos possidens annos cum uxore Willan et filiis ac filiabus ad ultimum callide cepit exilioque eum in Bavenberge, ubi post moritur, relegavit. Dehinc Romam armato petens milite, eiusdem cives sibi resistentes bis vicit urbemque victor gloriosus intravit anno dominice incarnacionis nongentesimo sexagesimoprimo. Insuper benedictionem imperialem a domno apostolico Iohanne, cuius rogatu huc venit, cum sua coniuge anno regni eius vicesimonono promeruit ac patronus Romane effectus ecclesie Beneventum, Calabriam atque Apuliam, ducibus eorum devictis, sibi vendicavit. Temporibus suis aureum illuxit seculum; apud nos inventa est primum vena argenti, devictus quoque est Wigmannus. 14. Apud Danos tunc regnante Haroldo contempta christianitas sic per Popponem presbiterum renovata est. Ar- bat enim idem et regem et populum, antecessorum cultura suorum deviantem, diis ac demonibus vacantem, unum affirmans in tribus personis Deum. Interrogatus autem a rege, si ignito voluisset dicta ferro comprobare, paratum se ad hoc esse hilari respondit animo crastinaque die ferrum ingentis ponderis benedictum ad locum a rege determinatum portavit manumque securam inperterritus elevavit. Quo rex miraculo laetus admodum effectus, cum suis omnibus Christi iugo protinus humiliter se subdidit, in finemque fidelium more preceptis obtemperavit divinis. Imperator autem hoc ut audivit, vocatum ad se venerabilem virum Popponem, si pugil Christi esset, interrogat et sacerdotali honore sublimat. (9.) Gero Orientalium marchio Lusizi et Selpuli, Miseconem quoque cum sibi subiectis imperiali subdidit dicioni. Herimannus dux Seliburem et Mistui cum suis imperatori tributarios fecit. ## bok II, kap. 15 (MGH s. 54–56) 15. Aequivocus imperatoris, iunior inquam Otto, quem peperit inclita mater Ethelheidis, in nativitate Domini Romae imperator effectus est, patre iubente ac tunc in Campania iuxta Capuam commorante. Qui filio suimet uxorem ab imperatore Constantinopolitano desponsare desiderans, nuntiis eiusdem, ob aliam ad se missis causam, suos fideliter commisit principes hanc legacionem ferentes. Quos in ipso itinere Greci solita calliditate ex inproviso irruentes, alios occidunt, guebat idem regem et populum, ab antecessorum suorum cultura deviantem, diis et demonibus vacantem, unum affirmans in tribus personis Deum. Interrogatus autem a rege, si ignito voluisset ferro dicta comprobare, paratum se ad hoc esse hilari respondit animo. Crastino igitur die ferrum ingentis ponderis benedictum ad locum a rege determinatum portavit manumque securam imperterritus elevavit. Quo rex miraculo letus admodum effectus, cum suis omnibus Christi iugo protinus humiliter se subdidit, in finemque fidelium more preceptis obtemperavit divinis. Imperator autem, ut hoc audivit, vocatum ad se venerabilem virum Popponem, si pugil Christi esset, interrogat et sacerdotali honore sublimat. Gero Orientalium marchio Lusizi et Selpuli, Miseconem quoque cum sibi subiectis imperiali subdidit dicioni. Heremannus dux Seluberem et Mistui cum sibi subditis imperatori tributarios fecit. 15. Equivocus imperatoris, iunior inquam Otto, quem peperit inclita mater Athelheit, in nativitate Domini Rome imperator effectus est, patre iubente ac tunc in Campania iuxta Capuam commorante. Qui filio suo uxorem ab imperatore Constantinopolitano desponsare desiderans, nunciis eiusdem, ob aliam causam ad se missis, suos fideliter commisit principes hanc legacionem ferentes. Quos in ipso itinere Greci solita calliditate ex improviso irruentes, alios occiderunt, quos- quosdam vero captos domino suimet augusto presentabant. Pauci autem ex his effugientes imperatori suo rei eventum aperiunt. Hic detrimentum suorum graviter ferens, milites optimos Gunterium ac Sigifridum tale facinus ad ulciscendum in Calabriam propere misit. Qui Danaos victoria priori elatos et sibi occurrentes occiderunt, alios autem in fuga comprehensos obtruncant naribus; tributum a Grecis in Calabria et Apulia extorquentes spoliisque ditati cum gaudio remeabant. Constantinopolitani autem, funere suorum et captivitate tristes effecti, adversus dominum suum conspiravere dolosaeque imperatricis consilio per quendam militem perimerunt eundem, loco eius hunc designantes ad imperii tocius provisorem. Qui mox magnificis muneribus comitatuque egreio non virginem desideratam, sed neptem suam, Theophanu vocatam, imperatori nostro trans mare mittens, suos absolvit amiciciamque optatam cesaris augusti promeruit. Fuere nonnulli, qui hanc fieri coniuncionem apud imperatorem inpedire studerent eandemque remitti consulerent. Quos idem non audivit, sed eandem dedit tunc filio suimet in uxorem, arridentibus cunctis Italiae Germaniaeque primatibus. ## bok II, kap. 16 (MGH s. 56–58) 16. (10.) Multa sanctorum corpora imperator ab Italia ad Magadaburg per Dodonem capellanum suimet transmisit. Hoc autem, quod de eius clerico audivi nomine Poppone, Willehelmi comitisgermano, memoria dignum, non est pretereundum. Is, cum imperatori diu fideliter serviret, nimis infirmatur et, in extasi effectus, in montem excelsum ducitur, ubi civitatem magnam et pulchra eius conspicatur aedificia. Inde perveniens ad turrim arduam laboriosos eiusdem scandit aggressus. In cuius sumitate magna Christum dam vero captivos domno suo augusto presentabant. Pauci autem ex hiis effugientes imperatori suo rei eventum aperiunt. Hic detrimentum suorum graviter ferens, milites optimos Guntherum ac Sigefridum ad ulciscendum tale facinus misit in Calabriam. Qui Danaos victoria priori elatos et sibi occurrentes occiderunt, alios autem in fuga comprehensos naribus obtruncant; tributum a Grecis in Calabria et Apulia extorquentes spoliisque ditati cum gaudio remeabant. Constantinopolitani autem, funere suorum et captivitate tristes effecti, adversus domnum suum conspiravere doloseque imperatricis consilio per quendam militem peremerunt eundem, loco eius hunc designantes imperii tocius provisorem. Qui mox muneribus magnificis comitatuque egregio non virginem desideratam, sed neptem suam, Theophanu vocatam, imperatori nostro trans mare mittens, suos absolvit amiciciamque optatam cesaris augusti promeruit. Fuere nonnulli, qui hanc fieri coniunctionem apud imperatorem impedire studerent eandemque remitti consulerent. Quos cesar non audivit, sed eandem tunc dedit filio suo Ottoni II in uxorem, arridentibus cunctis Italie Germanieque primatibus. 16. Multa sanctorum corpora imperator ab Italia ad Magadaburg per Dodonem cappellanum suum transmisit. Hoc autem, quod de eius clerico audivi nomine Poppone, Wilhelmi comitis germano, memoria dignum, non est pretereundum. Is, cum imperatori diu fideliter serviret, nimis infirmatur et, in extasi effectus, in montem excelsum ducitur, ubi civitatem magnam et pulchra eius edificia conspicatur. Deinde perveniens ad arduam turrim laboriosos eius aggressus ascendit. In cuius summitate Christum cum omnibus sanctis sedentem videre cum sanctis omnibus sedentem videre promeruit. Ibi Brun archiepiscopus Coloniensis ob inanem philosophiae executionem a summo iudice accusatur et a beato Paulo defensus iterum inthronizatur. Tunc iste vocatus simili de causa redarguitur et, supplici sanctorum intercessione suffultus, talem audivit vocem: 'Post tres dies ad me veniens hanc, quam ego nunc tibi demonstro, cathedram possidebis'. Haec omnia sacerdos, cum evigilaret, cesari ad se accersito explicuit et, non esse somnium, sed veram affirmans visionem, gratias ei retulit pro bonis omnibus, quae ei umquam fecit; et sicut ei indictum est, facta confessione et indulta a presentibus remissione, dereliquit aliena, repetens sua cum pace bona, flentem tam felici obitu consolatus seniorem. ## bok II, kap. 17 (MGH s. 58) 17. (11.) Preciosum quoque marmor cum auro gemmisque cesar precepit ad Magadaburc adduci. In omnibusque columnarum capitibus sanctorum reliquias diligenter includi iussit. Corpus egregii comitis Christini aliorumque sibi familiarium iuxta supra memoratam posuit ecclesiam, in qua sibi sepulturam, quamdiu vixit, preparari concupivit. Anno dominicae incarnationis DCCCCLXI., regni autem eius vicesimo Vº, presentibus cunctis optimatibus, in vigilia nativitatis Domini corpus sancti Mauricii et quorundam sociorum eius cum aliis sanctorum porcionibus Ratisbone sibi allatum est. Quod maximo, ut decuit, honore Parthenopolim transmissum unanimi indigenarum et comprovincialium conventu ibidem susceptum est et ad salutem patriae tocius hactenus veneratum est. ## bok II, kap. 18 (MGH s. 58–60) 18. (12.) Interea Bernhardus antistes venerandus plenusque dierum XLVIIIº ordinationis suae anno et in ipso die, id est III. Non. Februarii, obdormivit in Domino. Insuper Willehelmus, sanctae archipresul Magonciae, cui cura ab im- meruit. Ibi Brun archiepiscopus Coloniensis ob inanem philosophie execucionem a summo iudice accusatur et a beato Paulo defensus iterum intronisatur. Tunc iste vocatus simili de causa redarguitur, sed supplici sanctorum intercessione suffultus, talem audivit vocem: 'Post tres dies ad me veniens hanc, quam ego nunc tibi demonstro, cathedram possidebis.' Hec omnia sacerdos, cum evigilaret, cesari ad se accersito explicuit et, non esse sompnium, sed veram affirmans visionem, gracias ei retulit pro bonis omnibus, que umquam ei fecit; et sicut ei indictum est, facta confessione et indulta a presentibus remissione, dereliquit aliena, repetens sua cum pace bona, flentem tam felici obitu consolatur seniorem. 17. Preciosum quoque marmor cum auro et gemmis cesar ad Magadaburg precepit adduci. In omnibusque columpnarum capitibus sanctorum reliquias diligenter includi iussit. Corpus egregii comitis Christiani aliorumque sibi familiarium iuxta supramemoratam posuit ecclesiam, in qua sibi sepulturam, quamdiu vixit, preparari concupivit. Anno dominice incarnacionis nongentesimo sexagesimoprimo, regni autem eius vicesimoquinto, presentibus cunctis optimatibus, in vigilia nativitatis Domini corpus sancti Mauricii et quorundam sociorum eius cum aliis sanctorum porcionibus Ratispone sibi allatum est. Quo maximo, ut decuit, honore Parthenopolim transmisso, unanimo conventu indigenarum et comprovincialium ibi susceptum est et ad salutem patrie tocius hactenus veneratum est 18. Interea Bernhardus antistes venerandus plenus dierum quadragesimoquarto ordinacionis anno et ipso die, idest tercio Nonas Februarii, obdormivit. Insuper Wilhelmus, sancte Moguntine ecclesie archiepiscopus, cui cura ab imperatore, peratore, domino suimet et parente, commissa fuit Parthenopolim disponendi caeteraque regni necessaria regendi, cum egrotantis reginae finem Mahtildis expectaret, in Redulwerothe VI. Non. Marci moritur. Huius obitum nimia corporis infirmitate oppressa venerabilis regina, nullo adhuc certa nuntio, presentibus cunctis intimavit: 'Filius', inquiens, 'meus Willehelmus, pro dolor! iam expirans memoriae indiget salutari.' Et Liudulfus, abbas Corbensis egreius, corporaliter sibi occurrentem illum nocte eadem, qua transiit, videns, obstipuit et mortuum hunc esse confratribus nunciavit. Post haec sancta Mahtildis II. Id. Marcii migravit ab hoc exilio, spiritum committens ac creatori suimet reddens Deo, sepultaque est coram altari Christi presulis Servacii iuxta seniorem suum, quia, quem viventem dilexerat, huic se mortuam coniungi, quamdiu deguit, semper inploravit. ## bok II, kap. 19 (MGH s. 60) 19. (13.) Gero quoque, defensor patriae, dum unici morte turbaretur filii suimet illustris Sigifridi, Romam pergens, emeritus iam senex coram altari principis apostolorum Petri arma deposuit victricia et apud domnum apostolicum sancti impetrans brachium Ciriaci ad Deum cum omni suimet hereditate confugit. Patriamque revisens nati suimet viduam, prius velatam, monasterio in saltu, quod suo Signatur nomine, constructo, Hathui vocatam, statuit abbatissam, a Bernhardo consecratam episcopo. Firmatisque his omnibus felici hos obitu precessit XIII. K. Iun.. ## bok II, kap. 20 (MGH s. 60–62) 20. (14.) Imperator autem comperta lugubri matris et filii caeterorumque nece principum, gravi queritur merore invincibile tocius rei publicae damnum. Urguebat eum ad hoc timor mortis propinquae et, quod Deo rebus promisit in anxiis, oportuno tunc complere studuit in tempore. Electum namque a cuncto sanctae Halverstidensis aecclesiae clero et domno suo et parente, commissa fuit Parthenopolim disponendi ceteraque regi necessaria regendi, cum egrotantis regine finem Mathildis expectaret, in Redulweruthe sexto Nonas Marcii obiit. Huius obitum nimia corporis infirmitate oppressa venerabilis regina, nullo adhuc certa nuncio, presentibus cunctis intimavit inquiens: 'Filius meus Wilhelmus, prochdolor! iam expirans memoria indiget salutari.' Luidolfus quoque, abbas egregius Nove Corbeie, corporaliter sibi apparentem illum nocte eadem, qua transivit, videns, obstupuit et mortuum hunc esse fratribus suis intimavit. Post hec sancta Mathildis pridie Idus Marcii migravit ab hoc seculo, spiritum committens et reddens creatori suo Deo, sepultaque est coram altari Christi presulis Servacii iuxta seniorem suum, quia, quem viventem dilexerat, huic se mortuam coniungi, quamdiu deguit in hac vita, semper imploravit. 19. Gero quoque, defensor patrie, dum unici morte turbaretur filii sui illustris Sigefridi, Romam pergens, emeritus iam senex coram altari principis apostolorum Petri arma victricia deposuit et apud domnum apostolicum sancti impetrans brachium Ciriaci ad Deum cum omni sua hereditate confugit. Nam patriam revisens nati sui viduam Bathui vocatam, prius velatam, monasterio in saltu, quod suo Signatur nomine, constructo statuit abbatissam, quam consecravit Christo Bernhardus episcopus. Hiis omnibus firmatis felici hos obitu precessit XIIIº Kalendas Junii. 20. Imperator autem comperta lugubri matris et filii ceterorumque principum morte, gravi queritur merore invincibile dampnum tocius rei publice. Urgebat eum ad hec timor mortis propinque et, quod Deo in rebus anxiis promiserat, oportuno tempore tunc studuit complere. Electum namque a cuncto sancte Halverstadensis ecclesie clero et populo Hildewardum, populo Hilliwardum, tunc prepositum et a domno suimet Bernhardo ad hoc presignatum, Romam venire precepit cumque eodem, quod diu latebat, secretum mentis revolvit, scilicet facturum se in urbe Parthenopolitana archiepiscopatum semper studuisse ob spem remuneracionis aeterne defensionemque communis patriae, seque ad omnia, quaecumque umquam ab eo expetisset, promisit paratum, si consentiret sibi hoc perficere votum. Hic autem, ut erat sapiens, piae connivebat peticioni; partemque parrochiae, quae sita est inter Aram et Albim et Badam fluvios, et insuper viam, quae Fritherici dicitur, Deo concessit sanctoque Mauricio ac inperatori. Insuper idem caritative rogatus a cesare augusto, dedit Deo sanctoque Laurentio parrochiam iacentem inter fluvios Willerbizi et Salsum mare et Salam ac Unstred et Helmana et foveam, quae est iuxta Valeshusun. ## bok II, kap. 21 (MGH s. 62–64) 21. Tali munere inperator arridens per manus suscepit eundem curamque ei baculo committens pastoralem: 'Accipe', infit, 'precium patris tui!' Hunc enim, Ericum nomine, cum Baccone, Herimanno, Reinwardo, Wirino, Eserico caeterisque, qui in Quidilingeburg eundem tunc in pascha sollemni occidere conabantur, decollari precepit. Avum autem meum nomine Liutharium, eiusdem consilii participem, libenter perdere voluit; sed sibi familiarium devictus consilio principum, captum hunc misit tunc Bawariam ad comitem Bertoldum, comprehensis sibi omnibus suimet rebus ac late distributis, usque in annum integrum; tuncque gratiam regis et sua omnia cum magna pecunia et predio in Sonterslevo et in Vodenesvege iacenti acquisivit. Sed ceptum iter peragam. tunc prepositum et a domno Bernhardo ad hoc presignatum, Romam venire precepit, cum quo, quod diu absconderat, secretum mentis revolvit, scilicet se facturum in urbe Parthenopolitana archiepiscopatum semper studuisse ob spem remuneracionis eterne defensionemque communem patrie, seque ad omnia, quecumque umquam ab eo expetisset promisit paratum, si sibi consentiret hoc perficere votum. Hic autem, ut erat vir sapiens, pie annuebat peticioni; partemque parrochie, que sita est inter Aram et Albiam et Bodam fluvios, et insuper viam, que Fritherici dicitur, Deo concessit sanctoque Mauricio ac imperatori. Insuper idem caritative rogatus a cesare augusto, dedit Deo sanctoque Laurencio parrochiam iacentem inter fluvios Willerbike et Salsum mare et Salam ac Unstrod et Helmana et foveam, que est iuxta Valehusen. 21. Tali muneri imperator arridens per manus suscepit eundem curamque pastoralem ei baculo committens infit: 'Accipe precium patris tui!' Hunc enim, Hericum nomine, cum Baccone, Herimanno, Reynwardo, Wirino, Escrico ceterisque, qui hunc eundem in Quidilingaburg tunc in pascha solempni occidere conabantur, decollari precepit. Avum autem meum nomine Luitharium, eiusdem consilii participem, libenter perdere voluit; sed sibi familiarium devictus consilio principum, captum hinc misit in Bavariam ad comitem Bertoldum, comprehensis sibi omnibus suis rebus ac late distributis, et usque in annum integrum exiliavit; tuncque graciam regis et sua omnia cum magna pecunia et predio in Sunthereslevo et in [Vodenesvege] iacenti acquisivit. Sed ceptum iter peragam. 22. Imperator vocavit ad se Richarium, Magadaburgiensis ecclesie abbatem tercium – nam Anno et Otwinus, tunc episcopi, prefuerunt ei –, volens hunc dignitate sacerdotali decorare. Sed visa quadam epistola, quae clanculum sibi deferebatur, omisit Aethelbertumque Treverensem, professione monachum, sed Rusciae prius ordinatum presulem et hinc a gentilibus expulsum, ad archiepiscopatus apicem, inclitum patrem et per omnia probatum, anno dominicae incarnacionis DCCCCLXXº, XV. Kal. Nov. apostolica auctoritate promovit. Tunc misit eum ad sedem suam cum magno honore, precipiens universis Saxoniae principibus, ut proximum natale Domini cum eo essent. Archiepiscopus autem, a clero et omni populo magnifice susceptus, in his festivis diebus consecravit Bosonem Merseburgiensis aecclesiae pastorem I., Burchardum Misnensis eclesie provisorem I., Hugonem episcopum Citicensem I.; Havelbergensis aecclesiae custodem I. hiis Tudonem coaptavit prius consecratum: omnes hos subieccionem sibi suisque promittentes successoribus, disposita singulis quibusque parrochia speciali. Additus est his confratribus Brandeburgiensis aecclesiae I. pastor Thietmarus ante hos unctus et Iordan episcopus Posnaniensis I.. ## bok II, kap. 23 (MGH s. 64–68) 23. (15.) Opere precium est, quamvis iure preposterus mihi imputetur ordo, hoc adnectere, qualiter imperator fratri suimet, domno Brunoni, nominato a suimet patruo duce Brunone, qui a Luthuwigo rege in expeditionem ad Danos 22. Imperator vocavit ad se Richarium Magadaburgensis ecclesie abbatem tercium – nam Anno et Othwinus, iam episcopi, prefuerunt – eum volens hac sacerdotali dignitate decorare. Sed visa quadam epistola, que clanculum sibi deferebatur, omisit, Athelbertum vero Treverensem, professione monachum, sed Ruscie prius ordinatum presulem et a gentilibus hinc expulsum, ad archiepiscopatus apicem, inclitum patrem et per omnia probatum, anno dominice incarnacionis nongentesimoseptuagesimo, XVº Kalendas Novembris apostolica auctoritate promovit. Tunc misit eum ad sedem suam cum magnos honore, precipiens universis Saxonie principibus, ut proximum natale Domini cum eo essent. Archiepiscopus autem, a clero et omni populo magnifice susceptus, in hiis festivis diebus consecravit I. Bosonem Merseburgensis ecclesie pastorem, II. Burchardum Misnensis sedis provisorem, III. Hugonem Cicensem episcopum; Havelsbergensis ecclesie custodem hiis IIII. Dudonem coaptavit prius consecratum. Omnes hii subieccionem sibi suisque successoribus promittentes, dispositi sunt singuli per speciales parrochias. Additus est hiis confratribus Brandenburgensis ecclesie pastor V. Thietmarus ante hos unctus et VI. Iordan episcopus Posnaniensis. 23. Opere precium est, quamvis iure preposterus ordo michi imputetur, hoc adnectere, qualiter imperator fratri suo, domno Brunoni, nominato a suo patruo duce Brunone, qui a Luidovico rege in expedicionem ad Danos missus, cum epi- missus, cum episcopis duobus Thiaedrico et Marcquardo caeterisque militibus IIIIº Non. Feb. fluminis inundatione interiit, mortuo Agripinae sedis provisore Wigfrido, episcopatum eiusdem ducatumque regni insuper daret Liutharii. Hic post iniquorum, quamvis sapientissimus esset, consilio depravatus, pro bono malum regi suimet germanoque restituere meditatur. Vocavit namque ad se Hugonem generum, regi, ut supra memoravimus, nimis infidelem, ad convivium et cum corona artificiose gemmata regnum ipso committere, consanguinitatis et iuramenti inmemor, studuit. Qui cum in sancto die sollempnis paschae, paratis omnibus instrumentis regalibus, generum promissa femineo expetentem desiderio coronare voluisset, odio divinae miserationis gratia sapiencieque cuncta volventis freno paululum relaxato, puduit incepti et penituit. Accersitoque clam suimet secretario, quem prediximus, Wolcmero, quod in mente latebat vulnus aperuit qualiterque curaretur, diligenti consilio quesivit. Sed conversis quibusque paratus ad omnia Deus huic in mentem caelitus misit, quo curam sui senioris respondendo talibus mitigavit. 'Sanctus', inquit, 'Spiritus tibi, senior karissime, suggessit, ut non amplius adversum nos prevaleret tanti auctor sceleris inimicus; quem sic confundi teque autumo posse honorari. Coronam, quam genero tuo cras te daturum promisisti, vobis consedentibus presentabo, ut fides tua in conspectu omnium clarescat; et invitus corruens disrumpo eandem, ut fraternus amor modo frigidus in posterum recaleseat.' Placuit hoc archiepiscopo, et sic expleri votis exultantibus divinas pulsavit suppliciter aures. Mane autem facto, dicta haec ut factis sunt impleta, archiepiscopus magnum simulabat merorem; Hugo autem suique tanta spe frustrati inconsolabilem sustinuere dolorem; consummatisque diebus festivis, aliis, quam ratus sit, donis honoratus rediit. Post haec confratres, rex inquam et episcopus, reconciliati invicemque pietatis studio perseverantes omnem inimiciciae scrupulum deinceps amovere curabant. scopis duobus Thiederico et Marquardo ceterisque militibus quarto Nonas Februarii fluminis inundacione interiit, mortuo Agrippine sedis provisore Wigfrido, episcopatum eiusdem ducatumque insuper regni Lotharii dederit. Hic postquam iniquorum, quamvis sapientissimus esset, depravatus est consilio, pro bono mala regi suo et germano restituere meditatur. Vocavit namque ad se Hugonem generum, regi, ut supramemoravimus, nimis infidelem, ad convivium et cum corona artificiose gemmata regnum ipsi committere, consanguinitatis et iuramenti immemor, voluit. Qui cum in sancto die sollempnis pasche, paratis omnibus instrumentis regalibus, generum promissa femineo expetentem desiderio voluisset coronare, odio divine miseracionis gracia sapiencie-' que cuncta benevolventis freno paululum laxato, puduit incepti et penituit. Accersito itaque clam suo secretario nomine Folcmaro, quod in mente latebat vulnus aperuit qualiterque curaretur, diligenti consilio quesivit. Sed conversis quibusque Deus ad omnia [paratus] huic in mentem celitus misit, ut curam sui senioris talibus responsis mitigaret. 'Sanctus', inquit, 'Spiritus tibi, senior karissime, suggessit, ut non amplius adversum nos prevaleret tanti auctor sceleris inimicus; quem sic confundi teque autumo posse honorari. Coronam, quam genero tuo cras daturum te promisisti, vobis considentibus presentabo, ut tua fides in conspectu omnium clarescat; et quasi invitus corruens disrumpam eandem, ut fraternus amor modo frigidus in posterum recalescat'. Placuit hoc archiepiscopo, et sic expleri votis exultantibus divinas pulsavit suppliciter aures. Mane autem iam facto, dicta hec ut factis sunt impleta, archiepiscopus magnum simulavit merorem; Hugo autem et sui tanta spe frustrati inconsolabilem sustinuere dolorem; consummatisque diebus festivis, aliis, quam ratus sit, donis honoratus rediit. Post hec fratres, rex inquam et episcopus, reconciliati invicemque in pietatis studio, perseverantes omnem inimicicie scrupulum deinceps amovere curabant. Sed archipresul, divinitus in cunctis humanitusque pollens proficuitatibus, XIII. ordinationis suae anno, somno pacis soporatus, V. Id. Octob. fratrem reliquit tristem. Tales insidiancium laqueos compluresque alios, in regni ac in cura imperii XL ferme annos conversatus, Otto prefatus Christo se in omnibus protegente securus evasit. Pauca locutus sum de innumerabilibus et isto melioribus tanti viri ingenuis actibus, quia liber unus de eiusdem nobili conversatione pleniter inscriptus me aliquid proibet addere. ## bok II, kap. 24 (MGH s. 68) 24. (16.) Imperator autem fraterna clade turbatus, Wolmero, eiusdem familiari capellano, ob amorem eius episcopatum et anime curam fideliter commendavit. Quo sedente tempus a Deo sibi permissum et in omnibus egreie conversanti et de medio XV. K. Augusti discedenti Gero, frater Thietmari marchionis, a clero et ab omni populo electus est; et hoc imperatori mox adnuntiatur. Hic quia prefato fratri suo ob multas causarum species iratus fuit, dare huic episcopatum noluit. Interea is, quia capellanus tunc erat, in uno dierum missam celebrans in Papia civitate, vidit solus sanctum Petrum et Ambrosium sancto se benedicentes oleo; et nullo tunc prodidit, sed tantum divinae pietatis munus equa mente portavit. Imperatori autem in sancto dominice resurreccionis die evaginato apparuit angelus gladio, cum iam preparatus excepta corona ad ecclesiam pergere voluisset: 'Nisi.' inquiens, 'in Gerone hodie compleveris electionem, securus non evadis hanc sedem.' Expavescens ob hoc cesar: 'Domnum.' infit, 'vocate Geronem.' Eique protinus venienti curam baculo pastoralem commisit et indulgentiam humiliter efflagitavit. Hic a suffraganeis postea benedictus, ut signis hodie declaratur, nomen et offitium Deo hominibusque accepte, dum vixit, tota mentis devotione portavit. ## bok II, kap. 25 (MGH s. 68–70) 25. Huius sancta mater, Hidda nomine, Ierusalem orationis gratia petens illicque infirmata, hanc suis legationem Sed archipresul, divinitus in cunctis humanitusque pollens proficuitatibus, terciodecimo ordinacionis sue anno, sompno pacis soporatus, quinto Idus Octobris fratrem reliquit tristem. Tales insidiancium laqueos compluresque alios, in regni et imperii cura quadraginta ferme annos conversatus, Otto cesar Christo se in omnibus protegente securus evasit. Pauca locutus sum de innumerabilibus et isto melioribus tanti viri ingenuis actibus, quia liber unus de eius nobili conversacione pleniter inscriptus me aliquid prohibet addere. 24. Imperator autem fraterna clade turbatus, Wolenero, eiusdem familiari capellano, ob amorem eius episcopatum et anime curam fideliter commendavit. Quo sedente tempus a Deo sibi permissum et egregie in omnibus conversante et de medio XVº Kalendas Augusti discedente Gero, frater Thiethmari marchionis, a clero et ab omni populo electus est; et imperatori mox hoc annunciatur. Hic quia prefato fratri suo ob multas causarum species iratus fuit, dare huic episcopatum noluit. Interea is, quia capellanus tunc erat, in una dierum missam celebrans in Papia civitate, vidit solus sanctum Petrum et sanctum Ambrosium sancto se benedicentes oleo; et nulli tunc prodidit, sed tantum divine pietatis munus equa mente portavit. Imperatori autem in sancto die resurrectionis dominice apparuit angelus evaginato gladio, cum iam preparatus excepta corona ad ecclesiam pergere voluisset, dicens: 'Nisi in Gerone hodie compleveris electionem, securus non evadis hanc sedem.' Expavescens ob hoc cesar: 'Vocate', inquit, 'dompnum Geronem.' Cui protinus venienti curam baculo pastorali commisit et indulgenciam humiliter efflagitavit. Hic a suffraganeis postea benedictus, ut signis hodie declaratur, nomen et officium Deo et hominibus accepte, dum vixit, tota mentis devocione portavit. 25. Cuius sancta mater, Hidda nomine, Iherusalem oracionis gracia petens illicque infirmata, hanc legacionem suis pedissequis commendavit: 'Egredienti animae meimet prolongato huius exilii incolatu, corpus meum matri terre celeriter tradite et, mox euntes, haec filio nunciate Geroni, quo peregrinae genitrici suae talem in terris non deneget honorem, qualem plus in caelis dare dignatus est Deus, et altare mihi in aecclesia sanctae constituat Ceciliae.' Talibus preceptis devotae obtemperantes famule dominam suam post haec feliciter exspirantem sepelierunt et statim recedentes miseriam insciae effugierunt subsecuturam. Nam Saraceni Ierusolimam tunc invadentes nil reliquere victis, quod sancta eis clam tunc predixit matrona, cum se mortuam iussit propere tumulari et suas abire. Venientes autem heę Coloniam cuncta archiepiscopo pandunt ordine. Quas idem benigne suscipiens Deo gratias egit et iustae eiusdem peticioni satisfecit. Et quia pauca locutus sum de laude ignota tanti presulis, libet in sequentibus cetera disserere, ut in his virtus eiusdem valeat enucleacius apparere. ## bok II, kap. 26 (MGH s. 70–72) 26. (17.) Imperator audita Ratisbonensis ecclesiae presulis morte, eó perrexit et, ut episcopatum non alio daret, nisi eo, qui primus sibi occurrerit, in somnis ammonitus: est. Crastina autem die primitus inlucescente, cesar ad monasterium Christi martiris Emmerammi, monachis hoc nescientibus, cum paucis venit et paulatim ostium pulsans a quodam Guntherio, aecclesiae pervigili custode et per omnia venerabili patre, intromissus est. Quem intuens, ad adorandum primo supplex processit deindeque talibus aggreditur: 'Quid mihi, frater, pro adipiscendo episcopatus honore vis dare?' Senior ad haec subridens: 'Calceos,' infit, 'meos.' Hunc autem cum caeteris confratribus ad eleccionem antistitis ad sanctum Petrum venientem cesar, explicato cunctis somnio ceteroque rei eventu, cum consilio cleri tociusque populi ad sacerdotem constituit. Is vero accepta benediccione sedebat tantum VI menses egritudineque compressus valida ad modicum evaluit sumptoque in manus cinere locum, quo pedissequis commendavit: 'Egrediente anima mea prolongato huius exilii incolatu, corpus meum matri terre celeriter tradite et, mox euntes, hec filio meo nunciate Geroni, ut peregrine genitrici sue talem in terris non deneget honorem, qualem ei plus in celis dare dignatus est Deus, et altare michi statuat in ecclesia sancte Cecilie.' Talibus preceptis devote obtemperantes famule post hec feliciter expirantem sepelierunt domnam suam et statim recedentes subsecutam miseriam non inscie effugierunt. Nam Sarraceni Iherosolimam tunc invadentes nil reliquere victis, quod sancta Hidda eis clam predixit, cum se mortuam iussit propere tumulari et suas abire. Venientes autem he Coloniam cuncta archiepiscopo ex ordine pandunt. Quas idem benigne suscipiens Deo gracias egit et iuste eiusdem peticioni satisfecit. Et quia pauca locutus sum de laude ignota tanti presulis, libet in consequentibus cetera disserere, ut in hiis virtus eiusdem valeat enucleacius apparere. 26. Imperator audita Ratisponensis ecclesie episcopi morte, eo perrexit et, ut episcopatum non alii daret, nisi ei, qui primus occurreret sibi, in sompnis est admonitus. Crastina autem die primitus illucescente, cesar ad monasterium sancti martiris Emerammi, monachis hoc nescientibus, cum paucis venit et paulatim ostium pulsans a quodam Gunthero, ecclesie pervigili custode et per omnia venerabili patre, est intromissus. Quem intuens, ad adorandum primo supplex processit deindeque talibus aggreditur: 'Quid michi, frater, pro adipiscendo episcopatus honore vis dare?' Senior ad hec subridens: 'Calceos', infit, 'meos'. Hunc autem cum ceteris fratribus ad electionem antistitis ad sanctum Petrum venientem cesar, explicato cunctis sompnio ceteroque rei eventu, cum consilio cleri tociusque populi ad sacerdotem constituit. Is vero accepta benedictione sedit tantum sex menses egritudineque compressus valida admodicum convaluit sumptaque in manu cinere de hoc seculo migrare voluit, signo sanctae crucis ipse consurgendo signavit solotenusque positus illud beati Iob carmen beatus et ipse cecinit: 'Auditu auris audivi te, Domine, nunc autem oculus meus videt te; idcirco ipse me reprehendo et ago penitentiam in favilla et cinere.' Et continuo confessione cum lacrimis peracta emisit spiritum; inpletumque in eodem est, quod antecessor illius similis habitus huic predixit: 'Tu debes, frater, secundus post me hanc aecclesiam regere; sed parvo tempore vives, Deo tantum te misericorditer coronante.' Quod, quamdiu hic peregrinatus est, iuxta Dei voluntatem fieri idem semper optavit. ## bok II, kap. 27 (MGH s. 72) 27. Has de duobus episcopis sententias ideo protuli, ut scias, lector, quod celestis gratia imperatori sepe aperiret, quid sibi in humanis fieri placeret. Hic audito obitu tanti patris, Michaelem huic succedere fecit. Qui cum commissa sibi optime diu regeret, commoventibus iterum orientales Ungris, cum caeteris Bawariorum principibus his ad succurrendum venit. Sed exorto mox inter eos duello, pro dolor! nostri victi ab hostibus atque prostrati sunt. Episcopus autem, abscisa suimet auricula et caeteris sauciatus: membris, cum interfectis quasi mortuus latuit. Iuxta quem inimicus homo iacens et hunc vivere solum ab insidiantium laqueis tunc securus cernens, hastam sumpsit et necare eundem conatus est. Tunc iste confortatus in Domino post longum mutui agonis luctamen victor hostem prostravit et inter multas itineris asperitates incolomis notos pervenit ad fines. Inde gaudium gregi suo exoritur et omni Christum cognoscenti. Excipitur ab omnibus miles bonus in clero et servatur optimus pastor in populo, et fuit eiusdem mutilatio non ad dedecus, sed ad honorem magis. Et nunc revertar ad explanandam narracionis seriem. ## bok II, kap. 28 (MGH s. 72–74) 28. (18.) Romanorum prepotens imperator augustus valentiorem sibi in Christo domnum apostolicum, nomine Benedictum, quem nullus absque Deo iudicare potuit, in- locum, quo de hoc seculo migrare voluit, signo sancte crucis ipse spargendo signavit solotenusque positus illud beati Iob carmen beatus et ipse cecinit: 'Auditu auris audivi te, Domine, nunc autem oculus meus videt te; idcirco ipse me reprehendo et ago penitenciam in favilla et cinere.' Et continuo confessione cum lacrimis peracta emisit spiritum. Impletum enim in eodem est, quod antecessor illius similis habitus huic predixit: 'Tu debes, frater, secundus post me hanc ecclesiam regere; sed parvo tempore vives, Deo tantum te misericorditer coronante.' Quod, quamdiu hic peregrinatus est, iuxta Dei voluntatem fieri idem semper optavit. 27. Has de duobus episcopis sentencias ideo protuli, ut scias, lector, quod celestis gracia imperatori sepe aperiret, quod sibi in humanis fieri placeret. Hic audito obitu tanti patris, Michaelem huic succedere fecit. Qui cum commissa sibi optime diu regeret, commoventibus iterum orientales Ungris, cum ceteris Bavariorum principibus hiis ad succurrendum venit, sed exorta mox inter eos pugna, prochdolor! nostri ab hostibus victi atque prostrati sunt. Episcopus autem, abscisa sibi auricula et ceteris sauciatis membris, cum interfectis quasi mortuus latuit. Iuxta quem inimicus homo iacens et hunc vivere solum ab insidiancium laqueis iam securus cernens, hastam sumpsit et necare eundem conatus est. Tunc iste confortatus in Domino post longum mutui agonis luctamen victor hostem prostravit et inter multas itineris asperitates incolumis ad notos fines pervenit. Inde gaudium gregi suo et omni Christum cognoscenti exoritur. Excipitur ab omnibus miles bonus in clero et servatur optimus pastor in populo; fuit enim eius mutilacio non ad dedecus, sed ad honorem pocius. Nunc itaque revertar ad explanandam narracionis seriem. 28. Romanorum prepotens imperator augustus valenciorem sibi in Christo dompnum apostolicum, nomine Benedictum, quem nullus absque Deo iudicare potuit, iniuste, ut spero, iuste, ut spero, accusatum, deponi consensit et, quod utinam non fecisset, exilio ad Hammaburcg religari precepit, ut post lucidius indicabo. Interim Hirimannus dux Saxoniam regebat, positaque ad Magathaburg concione, susceptus est ab archiepiscopo manuque deductus ad aecclesiam, accensis luminaribus cunctisque sonantibus campanis. Ibi avum meimet Heinricum, tantae resistentem superbiae, dolo capere dux nisus non potuit, quia hunc militum magna caterva vallavit. Precepit tamen ei, ut Romam post inperatorem pergeret. Quod libentissime complens, transcensis Alpibus ut primum ad imperatorem venit, videns eum a longe solotenus se prostravit; interrogatusque, quid causae hoc esset, quod accusatus apud eum gratiam suam pietatemque solitam perdidisse timeret, lacrimabiliter respondit. Quem protinus elevatum inperator osculatur singulaque sagaciter perquirens et de susceptione ducis, quomodoque is in medio episcoporum ad mensam loco imperatoris sederet lectoque dormiret, perdidicit. Ob hoc cesar augustus, mascula bile succensus, Aethelberto per epistolam mandavit episcopo, ut tot sibi equos mitteret, quot duci campanas sonare vel quot coronas accendi preciperet. Inperatoria archipresul peragens edicta, quibuscumque valuit modis, se per legatos suimet excusare contendit. Comes prefatus tam ingeniosus erat, ut cesarem iratum pre caeteris principibus placare potuisset facilius et, quia eius fuit consanguineus, gratiam inperialem usque in exitum suimet vitae fideliter obtinuit. Quem torque aureo donatum cesar dimisit remeare suosque familiares contristatis hostibus laetificare. ## bok II, kap. 29 (MGH s. 74–76) 29. (19.) Interea Hodo, venerabilis marchio, Miseconem inperatori fidelem tributumque usque in Vurta fluvium solventem exercitu petivit collecto. Ad cuius auxilium pater meus comes Sigifridus, tunc iuvenis necdumque coniugali sociatus amori, venit solum cum suis et in die sancti Iohannis baptistae adversus eum pugnantes primoque vincentes a fratre eiusdem Cideburo, exceptis tantum comitibus accusatum, deponi consensit et, quod utinam non fecisset, exilio ad Hammamburg relegari precepit, ut post lucidius indicabo. Interim dux Heremannus Saxoniam regebat, positaque ad Magadaburg concione, susceptus est ab archiepiscopo manuque deductus est ad ecclesiam, accensis luminaribus cunctisque sonantibus campanis. Ibi avum meum Hinricum, tante resistentem superbie, dolo capere dux nisus non potuit, quia hunc militum magna caterva vallabat. Precepit tamen ei, ut Romam post imperatorem pergeret. Quod libentissime complens, transcensis Alpibus ut primum ad imperatorem venit, videns eum alonge solotenus se prostravit; interrogatusque, quid cause hoc esset, lacrimabiliter respondit, quod accusatus apud eum graciam eius pietatemque solitam se perdidisse timeret. Quem protinus elevatum imperator osculatur singulaque sagaciter perquirens de suscepcione ducis et, quomodo is in medio episcoporum ad mensam loco imperatoris sederet lectoque dormiret, perdidicit. Ob hoc cesar augustus, mascula bile succensus, Adelberto per epistolam mandavit episcopo, ut tot sibi equos mitteret, quot duci campanas sonare vel quot coronas accendi preciperet. Imperatoria archiepiscopus peragens edicta, quibuscumque valuit modis, se per legatos suos excusare contendit. Comes prefatus tam ingeniosus erat, ut cesarem iratum pre ceteris principibus placare potuisset facilius et, quia eius fuit consanguineus, graciam imperialem usque in exitum sue vite fideliter obtinuit. Quem torque aurea donatum cesar dimisit remeare suosque familiares contristatis hostibus letificare. 29. Interea Hodo, venerabilis marchio, Miseconem imperatori fidelem tributumque usque in Wurta fluvium solventem collecto excercitu petivit. Ad cuius auxilium pater meus comes Sigefridus, tunc iuvenis necdumque coniugali sociatus amori, venit eum suis. In die igitur sancti Iohannis baptiste adversus eum pugnantes primoque vincentes a fratre eiusdem Cideburo, exceptis tantum comitibus prefatis, omnes optimi milites inter- prefatis, omnes optimi milites interfecti oppecierunt in loco, qui vocatur Cidini. Hac de fama miserabili inperator turbatus de Italia nuncios misit precipientes Hodoni atque Miseconi, si gratiam suimet habere voluissent, usque dum ipse veniens causam discuteret, in pace permanerent. ## bok II, kap. 30 (MGH s. 76) 30. (20.) Post haec subditis sibi cunctis hostium cuneis, arduam Alpium transcendit viam, Bawariam invisens regionem, ibique cunctis sapienter dispositis, recto itinere ad Magadaburgiensem pergens civitatem palmas ibidem festivo duxit honore. Namque solebat in sollempnitatibus universis ad vesperam et ad matutinam atque ad missam cum processione episcoporum venerabili deindeque caeterorum ordine clericorum cum crucibus sanctorumque reliquiis ac turribulis ad ecclesiam usque deduci. Hicque cum magno Dei timore, qui est principium sapientiae, staret atque sederet, usque dum finita sunt universa, nil loquens nisi divinum, sed ad caminatam suimet cum luminaribus multis comitatuque magno sacerdotum, ducum ac comitum remeabat. Pro remedio autem animae suae tradidit postera luce ineffabilia Deo munera invictissimoque eius duci Mauricio in prediis, in libris caeteroque apparatu regio, confirmans omnia legitima advocatorum tradicioneque scripturarum, presentia et laude inperatricis et filii atque sub omnium testimonio Christo fidelium. ## bok II, kap. 31 (MGH s. 76–78) 31. Dehinc ivit ad Quidilingeburg proximum pascha divinis laudibus humanisque peragens gaudiis. Huc confluebant inperatoris edictu Miseco atque Bolizlavo duces et legati Grecorum, Beneventorum, Ungariorum, Bulgariorum, Danorum et Sclavorum cum omnibus regni totius primariis; consummatisque pacifice cunctis, ditati muneribus magnis reversi sunt ad sua laetantes. Kal. Apr. Herimannus autem dux ibi tunc moriens inperatoris gaudia turbavit. Huius corpus dum ad Liuniburg a filio suimet Bernhardo deferretur, contigit ibi Brunonem, Ferdensis ecclesiae anti- fecti opecierunt in loco, qui Cidini vocatur. Hac de fama miserabili imperator turbatus de Italia nuncios misit, precipiens Hodoni et Miseconi, si graciam suam habere voluissent, usque dum ipse veniens causam discuteret, in pace permanerent. 30. Post hec subditis sibi cunctis hostium cuneis, arduam Alpium transcendit viam, Bawariam visens regionem, ibique sapienter omnibus dispositis, recto itinere ad Magadaburg pervenit civitatem, ubi palmas festivo duxit honore. Solebat namque in solempnitatibus universis ad vesperas, ad matutinos et ad missam cum processione episcoporum venerabili ac deinde ceterorum ordine clericorum cum crucibus sanctorumque reliquiis ac turibulis ad ecclesiam usque deduci. Hicque cum magno Dei timore, qui est principium sapiencie, staret atque sederet, usque dum finita essent universa, nil loquens nisi divinum, sed ad caminatam suam cum luminaribus multis comitatuque magno sacerdotum, ducum comitumque remeabat. Pro remedio autem anime sue tradidit postera luce ineffabilia Deo munera invictissimoque eius duci Mauricio in prediis, in libris ceteroque apparatu regio, confirmans omnia legittima advocatorum tradicioneque scripturarum, presencia et laude imperatricis et filii atque sub testimonio Christi fidelium. 31. Dehinc ivit Quidilingaburg proximum pascha divinis laudibus humanisque gaudiis peragens. Huc confluebant imperatoris edictu Miseco atque Bolizlaus duces et legati Grecorum, Beneventanorum, Ungariorum, Bulgariorum, Danorum et Slavorum cum omnibus tocius regni primariis; consummatisque pacifice cunctis, ditati muneribus magnis reversi sunt ad sua letantes. Hermannus dux Kalendis Aprilis ibi tunc moriens imperatoris gaudia turbavit. Huius corpus dum ad Luineburg a filio suo Bernhardo deferretur, contigit ibi Brunonem, Ferdensis ecclesie antistitem, in proximo esse. stitem, in proximo esse. Hic quia Herimannum, dum vixit, banno constrictum habuit, suppliciter rogatur a filio, ut et solutionem saltem defuncto inpenderet et in aecclesia eundem sepeliri liceret. Sed is, quod postulat, nequaquam inpetrat. ## bok II, kap. 32 (MGH s. 78–80) 32. (21.) Sed quia presulis istius memoriam feci, volupe est mihi de eodem amplius effari. Fuit hic consanguineus predicti ducis, Nova monachus Corbeia; et ob venerationem suam inperator eundem Amolongo successorem statuit episcopo, qui aecclesiam in Werduun, cui racionabiliter prefuit, de ligno, ; quia lapis defuit ei, fecit egregiam, et magnitudine et qualitate caeteras precellentem benedixit et in senectute bona proficiens obiit III. Nonas Mai, frater prefati ducis. Hic autem dum senio et infirmitate assidua gravatus admodum tardaret, rogatur a cesare, ut Hirimannum suimet capellanum, Volcmeri fratrem antististis, pro filio nutrire et ad iuvamen et ad heredem voluisset sibi eligere. Hanc legationem gementi animo suscipiens talia reddit: 'Curam, quam mihi dominus meus indigno committere dignatus est, studiose hactenus rexi; et quamdiu hic conversari debeo, sine tali famine si licet degere concupisco. Humilitatis ac superbiae non est aequa societas, nec umquam consortem patitur potestas. Quodcumque in alio placet seniori meo, devotus inplebo. Non sit spes iuveni in morte senis decrepiti, quia peccatum est; reminiscatur, quod pellis vituli crebro suspenditur parieti.' Talia exorsus, se ad aecclesiam Christi virginis Ceciliae iubet portari humoque prostratus, se indigne hactenus ei servisse sic lacrimis queritur effusis: 'A Deo et a te repudiatum me infelix cognosco, cum alienus mihi preponitur et servituti tuae ut dignior assumitur. Unde hinc tristis nunc abcedere volo et Christi gratiam et tuimet intercessionem sanctam in hoc exspectare Hic quia Heremannum, dum vixit, banno constrictum tenuit, suppliciter rogatur a filio, ut et solucionem saltem defuncto impenderet et in ecclesia eundem sepeliri liceret. Sed is, quod postulat, nequaquam impetrat. 32. Sed quia presulis istius memoriam feci, volupe est michi de eodem amplius effari. Fuit hic consanguineus prefati ducis, Nova Corbeia monachus; et ob veneracionem sui imperator eundem Amulungo successorem statuit episcopo, qui ecclesiam in Ferdun, cui racionabiliter prefuit, de lignis i egregiam fecit, quia lapis illi defuit, et magnitudine et qualitate ceteras precellentem et benedixit et in senectute proficiens obiit tercio Nonas Maii, frater ipsius Heremanni ducis. Hic autem dum senio et infirmitate assidua gravaretur et tardaret, rogatus a cesare, ut Hermannum suum capellanum, Volcmari episcopi fratrem, pro filio nutrire et adiuvamen et heredem voluisset sibi eligere, hanc legacionem gementi animo suscipiens ita respondit: 'Curam, quam michi dominus meus indigno committere dignatus est, studiose hactenus rexi; et quamdiu hic degere debeo, sine aliquo tali iuvamine scilicet degere concupisco. Humilitatis ac superbie non est equa societas, nec umquam consortem patitur potestas. Quodcumque in alio placet seniori meo, devotus implebo. Non sit spes iuveni in morte senis decrepiti, quia peccatum est; reminiscatur, quod pendet sepe rudis vituli de pariete pellis.' Talia exorsus, se ad ecclesiam Christi virginis Cecilie iubet portari; humo prostratus, se indigne hactenus ei servisse sic effusis lacrimis queritur: 'A Deo et a te repudiatum me infelix agnosco, cum alienus michi preponitur et servituti tue ut dignior assumitur. Unde hinc nunc tristis abcedere volo et Christi graciam et tuam sanctam intercessionem in hoc expec- desidero. Vellem, ut, sicut ego aliena iniuste non appeto, ita nullus umquam de meo gaudere presumeret detrimento. Nunc a Deo, quid sibi placeat et aecclesiae prosit meae, supplex exoro.' ## bok II, kap. 33 (MGH s. 80) 33. Finita hac oratione surrexit et discedens tamdiu in sua morabatur parrochia, quoadusque de nece supramemorati iuvenis certus efficitur, et tunc, convocatis in unum sociis: 'Dominum.' dixit, 'non habetis novum; me autem ad monasterium deferte meum, diem iudicii ibidem absque omni vagatione cum magna sollicitatione exspectaturum. Et discite, vos mortales, omnia, quae vobis sunt salubriter profutura, non currentis neque volantis, sed pocius miserantis Dei esse. Simus exemplum vobis, quod nemo confidens in Deum desolatur, nec in se sperans utiliterexaltatur. Ponite, filii, in Deo patre spem vestram, et cum auxilio Unigeniti eius et Paracliti consubstantialis vincite timorem noxium. Propicium orate Deum, ut, quod ego in vobis seu umquam vos in me humana fragilitate deliquimus, emendetur deinceps in melius et, ut post me Deo earum et vobis utilem habere possitis seniorem et tempora prospere arridencia. Post haec verba ad predestinatum perveniens locum, quamvis multa senectutem suam circumvenirent incommoda, tamen affabilis et laudandae fuit conversationis. ## bok II, kap. 34 (MGH s. 80–82) 34. (22.) Expeditis breviter supradicti imperatoris inclitis actibus, fert animus, priusquam obitum eius scriptis comprehendam, de his aliquid dicere, qui eiusdem temporibus utiles aeclesiae et sibi exspiravere, et, quod interim accidit, renovare. Hillibertus, qui eum unxit, archiepiscopus in secundo regni suimet anno obdormivit in Christo II. Kal. Iunii; et huic Frithericus succedens Deo placuit et seculo. Hic in fine suo gratias egit Deo, quod aecclesiae suimet nil umquam iniuste acquisierit seu perdiderit. ; In hoc anno Ungarii, Thuringiam atque Saxoniam vastantes, in locis perierunt firmissimis, nonnulli autem ex illis, timore sibi alas subministrante, patriam reviserunt. Everhardus, Francorum dux, regi diu infidelis, degradatus est et comes Wigmannus humili supplicatione reconciliatus est. In sequenti tare volo. Vollem, ut, sicut ego iniuste aliena non appeto, ita nullus umquam de meo gaudere presumeret detrimento. Nunc a Deo, quid sibi placeat et ecclesie mee prosit, exoro supplex.' 33. Finita hac oracione surrexit et discedens tam diu morabatur in sua parrochia, quoadusque de nece supramemorati iuvenis certus efficitur, et tunc, convocatis in unum sociis, dixit: 'Dominum non habetis novum; me autem ad monasterium meum deferte, diem iudicii ibidem absque omni vagacione cum magna sollicitudine expectaturum. Discite vos mortales, omnia, que vobis sunt salubriter profutura, non currentis nec volentis, sed miserentis Dei esse. Simus vobis exemplum, quod nemo confidens in Deum desolatur, nec in se sperans utiliter exaltatur. Ponite, filii, in Deo patre spem vestram, et cum auxilio Unigeniti eius et Paracliti consubstancialis vincite timorem noxium. Propicium rogate Deum, ut, quod ego in vobis vel vos in me umquam humana fragilitate deliquimus, emendetur deinceps in melius et, ut post me Deo carum et vobis utilem habere possitis seniorem et tempora prospere arridencia.' Post hec verba ad predestinatum perveniens locum, quamvis multa senectutem eius circumvenirent incommoda, tamen affabilis et laudande fuit conversacionis. 34. Expeditis breviter supradicti imperatoris inclitis aetibus, fert animus, priusquam obitum eius scriptis comprehendam, de hiis aliquid dicere, qui eius temporibus utiles ecclesie et sibi exspiravere, et, si quid interim accidit, renovare. Hildibertus, qui eum unxit, archiepiscopus in secundo regni sui anno obdormivit in Christo pridie Kalendas Iunii; et huic Fridericus succedens Deo placuit et seculo. Hic in fine suo gracias egit Deo, quod ecclesie sue nil umquam iniuste acquisierit seu perdiderit. In hoc anno Ungari Thuringiam atque Saxoniam vastantes in locis perierunt firmissimis, nonulli autem ex illis, timore sibi alas subministrante, patriam reviserunt. Everhardus, Francorum dux, regi diu infidelis, degradatus est et comes Wychmannus humili supplicacione reconciliatus est. Sequenti anno frater regis Heinricus, ab Ewarhardo comite captus, in vinculis tentus est. In III. anno supramemorati regis Heinricus frater eius et Evurhardus dux ac Isilbertus, comes Lutharingorum, cum caeteris nequiciae suimet fautoribus eis Renum plurima depopulati sunt. Hoc Udo amicus regis ilico comperiens Evurhardum occidit; Isilbertum autem cum consociis in Reno dimergi, Heinricum autem regis gratiam petere coęgit. Post haec legati Grecorum regi nostro bis ab imperatore suo munera detulerunt utrisque convenientia. ## bok II, kap. 35 (MGH s. 82–84) 35. Frithericus archipresul XVII. ordinationis suae anno, vir abstemius, obiit, et Willehelmus, de matre quamvis captiva et Sclavonica tamen nobili et ex rege predicto genitus, vice eius ordinatur anno dominicae incarnationis DCCCCLIIIIº. Dehinc in quarto eiusdem numeri anno signum salutiferae crucis in vestimentis hominum mirabiliter et magis miserabiliter elucens digne accipientibus profuit et irridentibus nocuit. Anno dominicae incarnationis DCCCCLXIII. ob depositionem supra memoratam Benedicti papae et exilium, quo moritur, seva mortalitas inperatoris exercitum subsequitur, quae Heinricum Treverensem archiepiscopum et ducem Godefrithum cum caeteris innumerabilibus consumpsit. In tertio anno II. Kal. April. aecclesia Halverstidensis cecidit; et inperator de Italia pergens Francanavord venit; et in his partibus diu manens inter suos pacem atque concordiam firmavit. Subsequente autem anno inperator iterum Romanorum partes invisit. In quarto anno equivocus inperatoris, comitante Willehelmo, Magociacensi archiepiscopo, Romam veniens a domno Iohanne anno frater regis Henricus, ab Everhardo comite captus, in vinculis tentus est. In [tercio] anno supramemorati regis Henricus frater eius et Everhardus dux et Isilbertus, comes Luithuringorum, cum ceteris nequicie sue fautoribus cis Renum plurima depopulati sunt. Hoc Udo amicus regis ilico comperiens Everhardum occidit; Isilbertum autem cum consociis in Reno dimergi, Henricum autem regis graciam petere coegit. Post hec legati Grecorum regi nostro bis ab imperatore suo munera detulerunt utrisque conveniencia. 35. Fridericus archipresul decimoseptimo ordinacionis sue anno, vir abstinentissimus, obiit, et Wilhelmus, de matre quamvis captiva et Sclavonica tamen nobili et ex rege predicto genitus, vice eius ordinatur anno dominice incarnacionis nongentesimo quinquagesimoquarto. De hinc in quarto eiusdem numeri anno signum salutifere crucis in vestimentis hominum mirabiliter et magis miserabiliter elucens digne accipientibus profuit et irridentibus nocuit. Anno dominice incarnacionis nongentesimo sexagesimotercio ob deposicionem supradictam domni Benedicti pape et exilium, quo moritur, seva mortalitas imperatoris exercitum subsequitur, que Henricum Trevirensem archiepiscopum et ducem Godefridum cum ceteris innumerabilibus consumpsit. In tercio anno pridie Kalendas Aprilis ecclesia Halverstadensis cecidit. Imperator quoque de Italia pergens Franckenvorde venit; et in hiis partibus diu manens inter suos pacem atque concordiam firmavit. Subsequenti anno iterum imperator Romanorum partes invisit. In quarto anno equivocus imperatoris, comitante Wilhelmo, Maguntino archiepiscopo, Romam veniens a domno Iohanne venera- venerabili papa in benediccione patri similis efficitur. In VIIº autem anno templum Domini in Thornburg conbustum est. ## bok II, kap. 36 (MGH s. 84) 36. (23.) Placet eciam mihi hoc adnectere, quod Boso, antecessor meus a prefato imperatore constitutus, curam sibi commissam annum I et menses X ac III dies regens, in patria obiit Bawaria Kalendas Nov. sepultusque est in Merseburg, in aecclesia sancti Iohannis baptistae coram summo altari. Qui in monasterio Christi martiris Emmerammi, quod extra urbem Ratisbonam in australi parte situm est, monachus conversacione nutritus est et, inde ad servicium cesaris assumptus, beneficium Citicensis aecclesiae pro magni laboris sui debita remuneracione percepit et iuxta predictam civitatem in quodam saltu, quod ipse construcxit ac suo nomine vocavit, templum Domino de lapidibus edificat consecrarique fecit. Beneficium autem omne, quod ad aecclesias in Merseburg et in Mimenlevo positas ac ad Thornburg et Kirberge pertinens luit, antequam ordinaretur, optinuit. Et quia is in oriente innumeram Christo plebem predicacione assidua et baptismate vendicavit, inperatori placuit eleccionemque de tribus constituendis episcopatibus ei dedit, Misnensis, Citicensis atque Merseburgiensis.Pre hiis omnibus, eo quod pacifica erat, Merseburgiensem ab augusto exposcens aecclesiam, quamdiu vixit, studiose eandem rexit. ## bok II, kap. 37 (MGH s. 84–86) 37. Hic ut sibi commissos eo facilius instrueret, Sclavonica scripserat verba et eos kirieleison cantare rogavit exponens bili papa in benedictione patri similis efficitur. In septimo anno templum Domini in Torneburg exustum est. 36. Placet eciam michi hoc adnectere, quod Boso, antecessor meus a prefato imperatore constitutus, curam sibi commissam annum unum, menses decem, dies tres regens, in patria obiit Bawaria Kalendas Novembris sepultusque est Merseburg, in ecclesia Iohannis baptiste coram summo altari. Hic in monasterio Christi martiris Emerammi, quod extra urbem Ratisponam in australi parte situm est, monachus conversacione nutritus est et, inde ad servicium regis assumptus, beneficium Cicensis ecclesie pro magni laboris sui remuneracione debita percepit et iuxta predictam civitatem in quodam saltu, quod construxit ac suo nomine vocavit, templum Domino de lapidibus edificavit consecrarique fecit. Beneficium autem omne, quod ad ecclesias in Merseburg et Mimenlove positas et ad Thorneburg et Kircberge pertinens fuit, antequam ordinetur, obtinuit. Et quia is in oriente innumeram Christo plebem predicacione assidua sacro baptismate vendicavit, imperatori placuit electionemque de tribus constituendis episcopatibus ei dedit, Misnensis, Cicensis et Merseburgensis. Pre hiis omnibus, eo quod pacifica erat, Merseburgensem expetens ecclesiam ab augusto, quamdiu vixit, studiose eandem rexit. 37. Hic ut sibi commissos eo facilius instrueret, Sclavonica verba scripserat et eos kyrieleyson cantare rogavit exponens eis huius utilitatem. Qui vecordes hoc in malum irrisorie mutabant ukrivolsa, quod nostra lingua dicitur: aeleri stat in frutectum, dicentes: 'Sic locutus est Boso', cum ille aliter dixerit. Inperator huic paucas villas ad predictam urbem pertinentes et in pago Chutici positum quoddam castellum, quod Medeburu vocatur – interpretatur autem hoc: mel prohibe –; concessit quoque ei filius suimet et equivocus aecclesiam in Helpithi positam, quam pater eius in honore sanctae Radegundis constructam Bernhardum ipse presens dedicare precepit antistitem. Sed cnm primus ecclesiae pater nostrae, sicut predixi, expiraret, intercessione Annonis, episcopi Wormacensis, inperator Gisilero, moribus et natura nobili, episcopatum dedit. Hic consecratur in Magadaburg ab Athelberto archiantistite Iunio mense. ## bok II, kap. 38 (MGH s. 86) 38. (24.) Equidem, quia de Conrado duce, qui gener cesaris iuxta Lech fluvium occisus est, pauca dixi, non incongruum esse reor, quedam tunc a me indiscussa aperire. Post longum tempus imperator ad Merseburg veniens, a quodam proditore comperit exuvias eiusdem a Sclavis in Zuencua sub Cuchavico seniore sibi multum dilecto haberi; et cum auxilio illius hos in singulari prelio devictos suspendi precepit predaeque maximam partem restituit. Sed hoc ignoro, utrum hanc eiusdem interemptores sumpserint, an sic casu accidente, necis eius inculpabiles, invenerint; et quia hoc ullatenus celare presumpserunt, digna morte poenas persolverunt. ## bok II, kap. 39 (MGH s. 86–88) 39. Filiam vero suimet, uxorem eius, a quodam Conone, eo quod sibi satisfacere noluisset, late diffamatam et coniugem eis huius utilitatem. Qui vecordes hoc in malum irrisorie mutabant vkruyolsa, quod nostra lingua dicitur: alnus stat in fructectu, dicentes: 'Sic locutus est Boso', cum ille aliter dixerit. Imperator huic paucas villas ad predictam urbem pertinentes et in pago Cutizi positum quoddam castellum, [quod] Medeburu vocatur, dedit; interpretatur autem hoc: mel prohibe. Concessit quoque ei filius suus et equivocus ecclesiam in Helpithi positam, quam pater eius in honore sancte Radegundis constructam Bernhardum ipse presens dedicare precepit antistitem. Sed cum primus pater ecclesie nostre, sicut predixi, expiraret, intercessione Annonis, episcopi Wormaciensis, imperator Gisilero, moribus et natura nobili, episcopatum dedit. Hic consecratur in Magadaburg ab Atelberto archiantistite Iunio mense. 38. Equidem, quia de Conrado duce, qui cesaris gener iuxta Lech fluvium occisus est, pauca dixi, non incongruum esse reor, quedam tunc indiscussa a me aperire. Post longum tempus imperator Mersburg veniens, a quodam proditore comperit exuvias eiusdem a Sclavis in Suencova sub Euchavico seniore sibi multum dilecto haberi; et cum auxilio illius hos in singulari prelio devictos suspendi precepit predeque maximam partem restituit. Sed hoc ignoro, utrum hanc interemptores eiusdem sumpserint, an sic casu accidente, necis eius inculpabiles, invenerint; at quia hoc ullatenus celare presumpserunt, digna morte penas persolverunt. 39. Filiam vero suam, uxorem eius, a quodam Conone, eo quod sibi satisfacere noluisset, late diffamatam et coniugem suam clam fore ab eodem dictam, cesar hoc graviter ferens sic eam expurgavit. Convocatis omnibus regni suimet principibus, primo secretis allocutionibus eandem, si huius rei culpabilis esset, diligenter inquirit; posteaque cum illam adhibito Christi testimonio et sacramentis se nimis excusare vidisset, presentibus cunctis indixit, si aliquis ex numero sibi familiarium eam armis defendere voluisset, ut se firmum in die hac et in perpetuum acquirere potuisset amicum. Burchardus comes haec audiens in medium prosiliit et Cononem per omnia mentitum fore coram omnibus dixit. Ille autem cum id verum esse sacramentis affirmaret, cum eodem congressus in primo aditu dexteram mendacem perdidit et iniusticiam suimet devictus innotuit; et misericors Dominus a falso crimine hanc eripuit, quam innocencia vitae sibi placere fecit. Haec, marito vivente suo, quamvis sepe despiceretur et laboribus crebris fatigaretur, tamen virili pacientia haec sufferens, honorem innatum servare conatur. Cum autem vitam hanc finiret, in aecclesia Christi martiris Albani in Mogoncia flebiliter est sepulta; cuius fusum argenteum in eius memoria ibidem est suspensum. ## bok II, kap. 40 (MGH s. 88–90) 40. (25.) De prefato autem duce Heinrico quaedam dico, quae impie fecit in suimet regno, et in quibus valet considerari, quod supradictis omnibus non valet contradici. Patriarcham de Aquileia castrari et archiepiscopum Salzburgiensem precepit excecari. Causas preponere nolo, quia ad haec promerenda non esse idoneas in veritate scio. Is cum in fine suo a Michaele, Ratisbonensi episcopo, de tali commisso amoneretur, se in priori peccasse solum fatetur et in archipresule nichil, ignorans, quam parva res est, in qua flagicium deest. Unde Davit supplex loquitur: Ab occultis meis munda me, Domine! Huius coniunx, Iuthitta nomine, cum presens adesset, hanc confessionem audivit et, mox viro suimet moriente, corpus eiusdem in aecclesia, quam ipse in honorem sanctae Mariae semper virginis construcxit, cum magno merore deposuit, et in quocumque suam clam fore ab eodem dictam, cesar hoc graviter ferens sic expurgavit eam. Convocatis omnibus regni sui principibus, primo secretis allocucionibus eandem, si huius rei culpabilis esset, diligenter inquirit; posteaque cum illam adhibito Christi testimonio et sacramentis se nimis excusare vidisset, presentibus cunctis indixit, si quis ex numero sibi familiarium eam armis defendere voluisset, quod se in hac die et inperpetuum firmum potuisset acquirere amicum. Burchardus comes hec audiens in medium prosilivit et Cononem per omnia mentitum fore coram omnibus dixit. Ille vero cum id verum esse sacramentis affirmaret, cum eodem congressus in primo aditu dexteram mendacem perdidit et iniusticiam suam devictus innotuit; et misericors Dominus a falso crimine hanc eripuit, quam innocencia vite sibi placere fecit. Hec, marito suo vivente, quamvis sepe despiceretur et laboribus crebris fatigaretur, tamen virili paciencia hec sufferens, honorem innatum servare conabatur. Cum autem vitam hanc finiret, in ecclesia Christi martiris Albani in Mogoncia flebiliter est sepulta. Cuius fusum argenteum in eius memoria ibidem est suspensum. 40. De prefato autem duce Hinrico quedam dico, que impie fecit in suo regno, in quibus valet considerari, quod supradictis omnibus a nullo potest contradici. Patriarcham de Aquileia castrari et archiepiscopum Salzburgensem precepit excecari. Causas preponere nolo, quia ad hec promerenda non esse ydoneas in veritate scio. Is cum in fine suo a Michaele, Ratisbonensi episcopo, de tali commisso ammoneretur, se in priori peccasse solum fatetur et in archipresule nichil, ignorans, quam parva res est, in qua flagicium deest. Unde David supplex loquitur: Ab occultis meis munda me, Domine! Huius coniunx Iuditha nomine, cum presens adesset, hanc confessionem audivit et, mox viro suo moriente, corpus eiusdem in ecclesia, quam ipse in honorem sancte Marie semper virginis construxit, cum magno merore deposuit, et in quocumque animam eius umquam deliquisse ipsa scivit vel ab aliis comperit, lacrimis ac ineffabilibus emendavit elemosinis. ## bok II, kap. 41 (MGH s. 90) 41. Haec in viduitate sua continenter vivens cum Habraham, Frisingensem episcopum, pre caeteris diligeret, invido vulgari dente admodum inculpabilis dilaniebatur. Quae cum de hac luce migraret, in die depositionis suae ab eodem antistite missam cantante sic expurgatur. Ante communionem is versus ad populum, quae merita eius fuerint, circumstantibus indixit: 'Hoc', inquiens, 'delictum, quo diffamata fuit, si hec umquam commisit, faciat omnipotens Pater Filii suimet corporis et sanguinis salutare remedium mihi provenire ad iudicium et ad debitam dampnationem animaeque eius ad perpetuam salvationem'. Et tunc cum mentis ac corporis innocentia sumpsit unicum cunctis fidelibus remedium. Credidit populus, quamvis sero, et cum detraccione iniusta plus ei profuit, cum nocere studuerit. ## bok II, kap. 42 (MGH s. 90–92) 42. (26.) Fuit in diebus predicti cesaris quidam comes, Hed nomine, qui aecclesiam in honore Christi adletae Viti in Heslinge constructam, quia heredem non habuit, maxima totius proprietatis suae parte dotavit et, congregatione sanctimonialium ibidem facta, eandem abbaciam mundiburdio Etheldagi, Bremensis archiepiscopi, subdit. Sed prepositae huic sedi geminae venerabiles matronae, quibus unum erat vocabulum Winnilgerd dictum, cito, pro dolor! obiere. Avus autem meus, cum filiam suimet, Hathui nomine, ibi educatam prius ac traditam eis succedere rogasset, ab archiantistite prefato impetrare non potuit. Postea vero archipresul a cesare, patrino suimet, rogatus, eandem, cum iam duodecim esset annorum, II. Kal. Mai. die dominica velavit et in proxima die ad abbatissam in patris presentia ordinavit; quod postea eum nimis penituit. Namque, ut dicturus sum, interpositis diebus quinque, Italiae decus et Saxoniae salus, Otto primus obiit. Pausat autem avia meimet, Iuthitta nomine, in aecclesia, quam post de lapidibus, qui in hac terra pauci habentur, filia eius sumopere construcxit, excedens ex hoc seculo VII. Kal. Novemb. animam eius umquam deliquisse ipsa scivit vel ab aliis comperit, lacrimis et ineffabilibus emendavit elemosinis. 41. Hec in viduitate sua continenter vivens cum Abraham, Frisingensem episcopum, pre ceteris diligeret, invido vulgari dente admodum inculpabilis dilaniabatur. Que cum de hac luce migraret, in die deposicionis sue ab eodem antistite missam cantante sic expurgatur. Ante communionem is versus ad populum, que merita eius fuerint, circumstantibus indixit: 'Hoc', inquiens, 'delictum, quo diffamata fuit, si hec umquam commisit, faciat omnipotens Pater Filii sui corporis et sanguinis salutare remedium michi provenire ad iudicium et ad debitam dampnacionem animeque eius ad perpetuam salvacionem'. Tum vero cum mentis et corporis innocencia sumpsit unicum cunctis fidelibus remedium. Credidit populus, quamvis sero, et cum detractione iniusta plus ei profuit, cum nocere studeret. 42. Fuit in diebus predicti regis quidam comes, Hed nomine, qui ecclesiam in honore Christi athlete Viti septennis pueri, qui in Nova Corbeia requiescit, in Heslinge constructam, quia heredem non habuit, maxima tocius proprietatis sue parte dotavit et, congregacione sanctimonialium ibidem facta, eandem abbaciam mundiburdio Etheldagi, Bremensis archiepiscopi, subdit. Sed preposite huic sedi gemine matrone venerabiles, quibus unum erat vocabulum Windilgard dictum, cito, prochdolor! obiere. Avus autem meus, cum filiam suam, Hathui nomine, ibi educatam prius ac traditam eis succedere rogasset, ab archiantistite prefato impetrare non potuit. Postea vero archipresul a cesare, patrino suo, rogatus, eandem, cum iam duodecim esset annorum, II. Kal. Maii die dominica velavit et in proxima die ad abbatissam in patris presencia ordinavit; quod postea eum multum penituit. Namque, ut dicturus sum, interpositis V diebus, Italie decus et Saxonie salus, Otto primus obiit. Pausat autem avia mea, Iuditha nomine, in ecclesia, quam post de lapidibus, qui in hac provincia pauci habentur, filia eius summopere construxit, excedens Aecclesia Fuldensis, pro dolor! incensa, sub eodem inperatore renovata est. ## bok II, kap. 43 (MGH s. 92) 43. (27.) Ascensionem autem Domini inperator in Merseburg fuit et, quicquid de promissione remansit, devota mente ibidem complere studuit. Exin III. feria ante pentecosten ad Miminlevo veniens, postera die ad mensam laetus sedebat. Qua finita, cum iam vespera cantaretur, infirmari cepit et inclinare. Quem, qui astabant proxime, suscipientes deposuerunt; refocilatusque divino celeriter viatico, orantibus pro eius exitu cunctis, debitum persolvit naturae XXXVIIIº ordinationis suae anno Non. Mai. IIII. feria. Sequenti vero nocte viscera eius soluta in ecclesia sancte Mariae sunt tumulata; corpus autem eiusdem aromatibus conditum ad Parthenopolim translatum est ibique honorabiliter atque lacrimabiliter succeptum marmoreoque inpositum sarcophago, sepultum est ab archiepiscopis Gerone atque Aethelberto ceterorumque auxilio episcoporum clerique tocius. ## bok II, kap. 44 (MGH s. 92) 44. (28.) Aequivocus autem eius, iunior scilicet Otto, patre adhuc vivente electus et unctus, iterum conlaudatur a cunctis in dominum et regem. Quantum vero pro liberatione animae senioris suimet Aethelheidis inperatrix invigilaverit usque in finem, dictis non valet conprehendi nec factis. Quicquid enim honoris sibi vel provectus secularis umquam provenit, non ullo suimet merito, sed Daviticis Christo asscripsit laudibus: 'Non nobis,' inquiens, 'Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam.' Si in me facundia, scientia et memoria convenirent, in explicanda cesaris laude deficerent. Sicut dominus, sic et principes eius fuerunt. Non eos ciborum seu aliarum rerum superflua varietas, sed in cunctis delectabat aurea mediocritas. Omnes, quae leguntur virtutes, his degentibus florentes, hiis obeuntibus marcesserunt. Hii etsi corporaliter non vivunt, supersunt animae inmortales bonorum provectu operum beata aeternitate gaudentes. ## bok II, kap. 45 (MGH s. 92–94) 45. Sed ut concludam sermonem, post Carolum Magnum regalem cathedram numquam tantus patriae rector atque hoc seculo VII. Kalendas Novembris. Ecclesia Fuldensis, prochdolor! incensa, sub eodem imperatore renovata est. 43. Ascensionem autem Domini imperator Merseburg fuit et, quicquid de promissione remansit, devota mente ibidem complere studuit. Exin tercia feria ante pentecosten ad Miminlove veniens, postera die ad mensam letus sedebat. Qua finita, cum iam vespera cantaretur, infirmari cepit et inclinari. Quem, qui astabant proximi, suscipientes deposuerunt; refocilatusque divino celeriter viatico, orantibus cunctis pro eius exitu, debitum nature persolvit tricesimo octavo ordinacionis anno Nonis Maii quarta feria. Sequenti vero nocte viscera eius soluta in ecclesia sancte Marie sunt tumulata. Corpus autem eiusdem aromatibus conditum ad Parthenopolim est translatum. Ibi honorabiliter atque lacrimabiliter susceptum marmoreoque impositum sarcofago, sepultum est ab archiepiscopis Gerone atque Athelberto ceterorumque auxilio episcoporum et cleri tocius. 44. Equivocus autem eius, iunior scilicet Otto, patre adhuc vivente electus et unctus, iterum a cunctis in dominum et regem collaudatur. Quantum vero pro liberacione anime senioris sui Athelheidis imperatrix invigilaverit usque in finem, dictis non valet comprehendi nec factis imitari. Quicquid enim sibi honoris vel provectus secularis umquam provenit, non ullo sui merito, sed Daviticis laudibus Christo ascribebat: 'Non nobis', inquiens, 'Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam. Si aliqua in me facundia, sciencia et memoria convenirent, in explicanda laude cesaris deficerent. Sicut domnus, sic et principes eius fuerunt. Non eos ciborum seu aliarum rerum superflua varietas, sed in cunctis delectabat aurea mediocritas. Omnes, que leguntur virtutes, hiis degentibus corpore floruere, hiis obeuntibus marcuerunt. Hii et si corporaliter non vivunt, anime immortales supersunt bonorum provectu operum beata eternitate gaudentes. 45. Sed ut concludam sermonem, post Karolum Magnum regalem cathedram numquam tantus patrie rector atque de- defensor possedit. Precedentibus mortem eius, ut predixi, plurimis optimatibus omnes, qui superfuerunt, tantae iucunditatis haud inmemores, novam hanc normam, quae sequebatur, nec voluerunt neque sequebantur, sed ad exitum vitae suimet ab recta antiquae veritatis et iusticiae semita sua sponte non deviabant. Inpleri tunc namque videbant, quod a quodam sapiente presago futurorum scriptum est: Primum est aureum seculum, deinc aereum postque ferreum sequitur. Audiat unusquisque fidelium veredica beati Gregorii monita: Cum augentur dona, raciones crescunt donorum, et in commissis se nimis peccasse perhorrescat et pro anima inperatoris Deum supplici mente deposcat, ut flagicia servi peccatoris innumera, quae in tot sibi subditis rebus precaveri nequiverant, clementer ignoscat regnorumque dominator omnium populis presentibus atque futuris pervigil piusque custos assistat! Et tu, quicumque mihi succedas, tanti memor beneficii, animae eius recordationem fideli mentis custodia serves maximeque in festivitate Christi adletae Laurentii, cuius intercessionem obnixe postules, ut, sicut eo die meritis ipsius hostium huic concessa est divinitus victoria visibilium, ita sibi a Deo donata, quam semper optavit, remissione, laqueos inimicorum mereatur invisibilium evadere a sinistrisque segregatus, in die iudicii collocetur a dextris Dei patris. ## bok III, inledning (MGH s. 94–99) LIBER III. Tertius in numero regum, sed proximus Otto Nomine, scribatur, et digna laude locetur Sede patris magni, vivens per secla secundo Successu, miseris qui profuit omnibus horis. Huius prima bonis laetantur, triste supremis Advenit, nostris criminibus undique magnis. Tunc luit hic mundus, quod sprevit recta malignus. Ultrici gladio perierunt plurima regno. Nulla patet nobis certissima causa, peritis Cunctis est visum, Mersburgi flebile damnum Ex quo sustinuit, quod pax pia longe recessit fensor possedit. Precedentibus, ut dixi, mortem eius plurimis optimatibus omnes, qui superfuerunt, tante iocunditatis haut immemores, novam hanc normam, que sequebatur, nec voluerunt nec sequebantur, sed ad exitum vite sue ab recta antique veritatis et iusticie semita sua sponte non diviabant. Impleri namque videbant, quod a quodam sapiente presago futurorum scriptum est: Primum est aureum seculum, dehinc ereum postque ferreum sequitur. Audiat unusquisque fidelium veridica beati Gregorii monita: Cum augentur dona, raciones crescunt donorum, et in commissis se nimis peccasse perhorrescat et pro anima imperatoris Deum supplici mente deposcat, ut flagicia servi peccatoris innumera, que in tot sibi subditis rebus precaveri nequiverant, clementer ignoscat regnorumque dator omnium populis presentibus atque futuris pervigil piusque custos assistat! Et tu, quicumque michi succedes, tanti memor beneficii, anime eius recordacionem fideli mentis custodia serves maximeque in festivitate sancti Laurencii Christi athlete, cuius intercessionem obnixe postules, ut, sicut eo die meritis ipsius hostium visibilium huic divinitus concessa est victoria, ita sibi a Deo donata, quam semper optavit, remissione, laqueos inimicorum invisibilium mereatur evadere a sinistrisque segregatus, in die iudicii collocetur a dextris Dei patris. Incipit prologus libri tercii de Ottone secundo. Tercius in numero regum, sed proximus Otto Nomine, scribatur, et digna laude locetur Sede patris magni, vivens per secla secundo Successu, miseris qui profuit omnibus horis. Huius prima bonis letantur, triste supremis Advenit, nostris peccatis undique magni s. Cum luit hic mundus, quod sprevit recta malignus, Ultrici gladio periit pars plurima regni. Nulla patet nubis certissima causa, peritis Est cunctis visum, quod Mersburg flebile dampnum, Ex quo sustinuit, longe pax summa recessit Finibus e nostris, late regnabat et hostis. Quis valet effari, seviret ut iste crudeli Funere, cum Christi templis nec parceret almi. Congressi mutuo ceciderunt atque duello Ex nostris multi, Saracenis exuperati. Vere felices, qui Christum semper amantes Tranquillae pacis retinent optata, timoris Funditus ignari pulsantis corda maligni, Plus quam tricenos qui nunc turbaverat annos Antecessores nostros, et, pro dolor! hostes Armavit, nostras quoque nunc infringere terras. Qui caelos terris coniuncxit, ponat ut istis Finem suppliciis, optet modo quisque fidelis. 1. (1.) Tercius regni procurator nostri, Otto secundus, sit codicelli materies mei. Qui iuvenis viribus corporis cluens eximiis, primo quae sunt proterva sectatur, largitusque plurima pietatis opere absque temperamento, matura fugit consilia; deindeque castigatus a multis, inposito sibi laudandae virtutis freno, nobiliter in diebus suis conversatus est, sicut in sequentibus explanabo. Piae genitricis suae instinctu, cuius gubernaculo vigebat, Miminlevo, ubi pater suus obiit, iusto acquisivit concanbio decimasque, quae ad Herevesfeld pertinebant; et congregatis ibi monachis, liberam fecit abbaciam datisque sibi rebus necessariis, apostolico confirmavit privilegio. Insuper licentiam archiepiscopum eligendi confratribus Deo Magadaburg famulantibus precepto inperiali presente archiepiscopo dedit Aethelberto et cum uno libro, qui hodie ibidem est, in quo sua inperatricisque Theuphanu imago auro splendet formata, munus affirmavit. Quod gratia cesaris et in presentia eius archiepiscopus, preparatus ad missam, Finibus e nostris, late regnabat et hostis. Quis valet effari, furiit quam funere tristi, Cum templis Christi nec iusto parceret ulli. Congressu dubie plures cecidereque pugne Ex nostris a Sarracenis exsuperati. Vere felices, qui Christum semper amantes Pacis adoptate retinent qui tempora leta, Funditus ignari pulsantis corda timoris, Plusquam tricenos qui perturbaverat annos Predecessores nostros, et, prochdolor! hostes Armavit, nostras quoque [nunc] infringere terras. Qui celos terris coniunxit, ponat ut istis Finem suppliciis, optet modo quisque fidelis. Explicit prologus. Incipit liber tercius. 1. Tercius regni procurator nostri, Otto secundus, sit codicelli huius materia. Qui iuvenis viribus corporis cluens eximiis, primo que sunt proterva sectatus largitusque plurima pietatis opere absque temperamento, matura fugit consilia; deindeque castigatus a multis, imposito sibi laudande virtutis freno, nobiliter in diebus suis conversatus est, sicut in sequentibus explanabo. Pie genitricis sue instinctu, cuius gubernaculo vigebat, Miminlove, ubi pater suus obiit, iusto acquisivit concambio decimasque, que ad Herevesfeld pertinebant; et congregatis ibi monachis, liberam fecit abbaciam datisque sibi rebus necessariis, apostolico confirmavit privilegio. Insuper licenciam archiepiscopum eligendi confratribus Magadaburg Deo famulantibus precepto imperiali presenti archiepiscopo Atelberto dedit et cum uno libro, qui hodie ibidem est, in quo sua et imperatricis Theophanu ymago auro splendet formata, munus affirmavit. Quod gracia cesaris et in presencia eius archiepiscopus, preparatus ad missam, cum perlecto cum perlecto euvangelio more solito optime predicasset, recitato coram precepto inperiali, quo eleccio continebatur, ostendit eundemque, quicumque temerarius hoc umquam auderet infringere, terribili excommunicatione damnavit, cunctis prosequentibus 'Amen! fiat! fiat!' consolidavit. Pauperem adhuc episcopatum Merseburgiensem largiflua pietate respexit et eius provisori Gisilero, quia hunc multum dilexerat, | primo abbaciam in Palithi, dein | Suencuam civitatem cum appertinentibus cunctis ad servitutem sancti Iohannis baptistae tradidit et, quicquid Merseburgiensis murus continet urbis, cum Iudeis et mercatoribus ac moneta et foresto inter Salam ac Mildam fluvios et Siusuli atque Plisni pagos iacenti, Chorin et Niriechua, Bucithi et Cothug ac Borintizi et Gunthorp permisit, ei haec omnia scriptis manu propria conroboratis affirmans. 2. (2.) Interim Gero, Agripinae sedis egreius provisor, obiit; de quo quia pauca prelibavi, quae tunc reservavi, paucis edicam. Hic crucifixum, quod nunc stat in media, ubi ipse pausat, aecclesia, ex ligno studiose fabricari precepit. Huius caput dum fissum videret, hoc summi artificis et ideo salubriori remedio nil de [se] presumens sic curavit. Dominici corporis porcionem, unicum in cunctis necessitatibus solarium, et partem unam salutifere crucis coniungens posuit in rimam evangelio more solito optime predicasset, recitato coram precepto imperiali, quo electio continebatur, ostendit eundemque, quicumque temerarius hoc umquam auderet infringere, terribili dampnans excommunicacione, cunctis prosequentibus: 'Amen! fiat! fiat!' consolidavit. Pauperem episcopatum Mersburgiensem largiflua pietate respexit et eius provisori Gisilero, quia hunc multum dilexerat, primo abbaciam in Palithi, dein Suecovam civitatem cum adpertinentibus cunctis ad servitutem sancti Iohannis baptiste tradidit et, quicquid Mersburgensis urbis murus continet, cum Iudeis et mercatoribus ac moneta et forsto inter Salam et Mildam fluvios et Suisuli atque Plisne pagos iacenti, Chorin et Nirechoue, Bucithi et Cothone ac Borinthizi et Gunthorp permisit, ei hec omnia scriptis manu propria corroboratis confirmans. ## bok III, kap. 2 (MGH s. 99–100) 2. Interim Gero, Agrippine sedis provisor egregius, obiit; de quo quia pauca prelibavi, que tunc reservavi, paucis edicam. Hic crucifixum, quod nunc stat in media ecclesia, ubi ipse pausat, ex ligno fabricari studiose fecit. Huius caput dum fissum videret, hoc summi artificis et ideo salubriori remedio nil de se presumens sic curavit. Dominici corporis porcionem, unicum in cunctis necessitatibus solacium, et partem unam salutifere crucis coniungens posuit in rimam et prostratus no- et prostratus nomen Domini flebiliter invocavit et surgens humili benediccione integritatem promeruit. Is dum capellam clara iam luce intraret suam, Victorem sanctum, ut suis post intimavit fidelibus, cum zablo dimicantem atque vincentem vidit. ## bok III, kap. 3 (MGH s. 100) 3. Huius obitum cuidam abbatissae Gerbergae, quam propter castitatem mentis et corporis idem multum dilexerat secumque sepe detinuit, diabolus bonorum invidus omnium, sicut prius solebat in ceteris, prodidit: 'Vellem tibi meum aperire secretum, ni te scirem cuncta hactenus numquam servavisse commissa. Sed si fideliter hoc continere mihi promittis, ea dico ratione, quandocumque alicui vis aperire, vitam tibi me non dubites tollere. Gero, tuus familiaris, in hoc anno tantam incidet infirmitatem tres dies, ut mortuus credatur; et si ab aliquo hoc spacium custoditur, tale potest securus evadere periculum.' Sed ancilla Christi, verbis obstupefacta talibus, fideli se silentio haec promisit omnibus occultare. Haec cum eundem videret evanescere, directo mox itinere archiepiscopo universa narravit. Quod diabolus intelligens in tantum eam cecidit, ut post innumeros dies vitam hanc fragilem vita mutaret aeterna. Archiepiscopus autem, in die depositionis eius missam celebrans, meritum eius cunctis asstantibus indixit indulgentiamque ei ab his postulavit et ipse fecit. ## bok III, kap. 4 (MGH s. 100) 4. Post haec infirmitate predicta gravatus, se Evurgero custodiendum commisit. Qui eundem acri dolore defatigatum quasi mortuum lavari feretroque inpositum ad aecclesiam portari posteraque die sepeliri iussit. Hic, ut aiunt populi, tercia nocte quasi de gravi somno expergiscens, audivit sonantem campanam et, ut aperirent ei velociter, terna exclamacione rogavit. Obstupefactus is, qui audivit, Evurgerum prefatum custodem aecclesiae, ut episcopo laboranti succurreret, interpellavit. Qui eundum per omnia fuisse mentitum affirmans magno percussit baculo; sicque quievit divae presul memoriae III. Kal. Iulii. Apparuit autem is mox Liudulfo abbati dicens: 'Requiem eternam nobis cantate!' et evanuit ab oculis eius. Huius vice Warinus eleccione et inperatorio munere protinus ungitur. ## bok III, kap. 5 (MGH s. 100–102) 5. (3.) | Anno medii Ottonis IIº Heinricus Bawariorum dux captus est et ad Ingilhiem deductus caute custoditur. men Domini flebiliter invocavit et surgens humili benedictione integritatem promeruit. Quis dum clara iam luce cappellam suam intraret, sanctum Victorem, ut post suis intimavit fidelibus, cum zablo dimicantem atque vincentem vidit. 3. Huius obitum cuidam abbatisse Gerburge, quam propter castitatem mentis et corporis isdem multum dilexerat secumque sepe detinuit, diabolus bonorum invidus omnium, sicut prius solebat in ceteris, prodidit: 'Vellem tibi meum aperire secretum, nisi te scirem cuncta hactenus numquam servasse commissa. Sed si fideliter hoc te continere michi promittis, ea dico racione, ut, quandocumque id alicui vis aperire, vitam tibi me non dubites tollere. Gero, tuus familiaris, in hoc anno tantam incidet infirmitatem tribus diebus, ut mortuus credatur; et si ab aliquo hoc spacium custoditur, tale potest securus evadere periculum.' Sed ancilla Christi, talibus obstupefacta verbis, fideli se silencio hec promisit omnibus occultare. Hec cum eundem videret evanescere, directo mox itinere archiepiscopo universa narravit. Quod diabolus intellegens intantum eandem cecidit, ut post paucos dies vitam hanc fragilem vita mutaret eterna. Archiepiscopus autem, in deposicionis eius die missam celebrans, meritum eius cunctis astantibus edixit indulgenciamque ei ab hiis postulavit et ipse fecit. 4. Post hec infirmitate predicta gravatus, se Evergero custodiendum commisit. Qui eundem acri dolore defatigatum quasi mortuum lavari feretroque impositum ad ecclesiam portari posteraque die sepeliri iussit. Hic, ut aiunt populi, tercia nocte quasi de gravi sompno expergiscens, audivit sonantem campanam et, ut aperirent ei velociter, terna exclamacione rogavit. Obstupefactus is, qui audivit, Evergerum prefatum custodem, ut episcopo laboranti succurreret, interpellavit. Qui eundem per omnia fuisse mentitum affirmans magno percussit baculo; sicque quievit dive memorie presul tercio Kalendas Iulii. Apparuit autem is mox Ludolpho Nove Corbeie abbati dicens: 'Requiem eternam nobis cantate!' et evanuit ab oculis eius. Huius vice Warinus electione et imperatorio munere ungitur. 5. Anno dominice incarnacionis nongentesimo septuagesimo quinto et medii Ottonis secundo Henricus Bawariorum dux cap- DCCCCLXXVº. In hoc anno hiemis assperitas longa fuit et sicca, et magna nix effunditur caelitus. | Mortuo quoque Roberto, Magontinae sedis archipresule, inperator cancellarium suimet nomine Willigisum, multis hoc ob vilitatem sui generis rennuentibus, eidem prefecit aecclesiae. Sciebat enim Petro attestante, quod non est personarum acceptor Deus, sed omnes se ex corde diligentes pre caeteris amat, inconprehensibili honore remunerans. Qualiter autem hunc pastorem futurum divina pietas presignaverit, non est silendum. Huius mater, quamvis paupercula, tamen, ut in sequentibus apparet, bona, dum eundem in utero portaret, vidit per somnium, quod sol e sinu suimet fulgens totam radiis flammantibus repleret terram. Et in ea nocte, qua haec talem peperit infantem, simili procreacione totum hoc iumentum, quod ipsa in domo sua habuit, quasi gratulabundum dominae respondit. Ille, qui tunc natus est, sol erat, quia sanctae predicationis suae radiis corda multorum a Christi caritate torpentium illuxit. Et idcirco in eius nativitate masculini sexus mirabilis multitudo gignitur, quia vir Dei ad salutem patriae totius summa predestinatione regnaturus exoritur. Felix mater, quam Dominus pre caeteris contemporalibus suis in tantum visitavit, ut prolem nobilioribus coequalem vel etiam nonnullis meliorem pareret et ostensae sibi visionis spem oculis et re ipsa veram esse probaret. Sed haec alias dico. ## bok III, kap. 6 (MGH s. 102–104) 6. (4.) Inperator prima expedicione Buschuth civitatem cepit. Secunda Danos sibi rebelles petens, ad Sleswic properavit. Ibi etiam hostes suos foveam, quae ad defensionem patriae parata est, et portam, quae Wieglesdor vocatur, armis preoccupare videns, consilio Bernhardi ducis tus est et ad Geilhem deductus caute custoditur. In hoc anno hiemis asperitas longa fuit et sicca, et magna nix celitus effunditur. Mortuo quoque Rutperto, Mogontine sedis presule, imperator cancellarium suum nomine Willigisum, multis hoc ob vilitatem sui generis rennuentibus, eidem prefecit ecclesie. Sciebat enim Petro attestante, quod non est personarum acceptor Deus, sed omnes se ex corde diligentes pre ceteris amat, incomprehensi[bi]li honore remunerans. Qualiter autem hunc pastorem futurum divina pietas presignaverit, non est silendum. Huius mater, paupercula quamvis, tamen, ut in sequentibus apparet, bona, dum eundem in utero portaret, vidit per sompnium, quod sol e sinu suo fulgens totam radiis flammantibus terram repleret. Et in ea nocte, qua hec talem peperit infantem, simili procreacione totum hoc iumentum, quod ipsa in domo sua habuit, quasi congratulando domne respondit. Ille, qui tunc natus est, sol erat, quia sancte predicacionis sue radiis multorum corda a Christi caritate torpencium illuxit. Et idcirco in eius nativitate masculini sexus mirabilis multitudo gignitur, quia vir Dei ad salutem patrie tocius summa predestinacione regnaturus exoritur. Felix mater, quam Dominus pre ceteris contemporalibus suis intantum visitavit, ut prolem nobilioribus coequalem vel eciam nonnullis meliorem pareret et ostense sibi visionis specie oculis et re ipsa verum esse probaret. Sed hec alias dicam. 6. Imperator prima expedicione Buschuch civitatem cepit. Secunda Danos sibi rebelles petens, ad Sleswich properavit. Ibi eciam hostes suos foveam, que ad defensionem patrie parata est, et portam, que Wieglesdor vocatur, armis preocupare videns, consilio Bernhardi ducis et avi mei Henrici et avi meimet Heinrici comitis omnes has munitiones viriliter exuperat. In hoc itinere prima malae irrisionis in clericos exclamatio attollitur et a malis hominibus hodie servatur. Admodum miserabile est, cum aliquid boni a iustis inventum in usu ad modicum habetur, statim ut nimis detestabile a maxima multitudine repudiatur. Quod Deo autem displicet et hominem ad promerendam reatus sui penam protrahit, hoc discit et ut ruminando firmat. Quamvis vero multi irrisiones non serio faciant, tamen sine peccati macula has nullatenus peragunt. Urbem unam in hiis finibus cesar edificans presidio firmat. Brun presul supra memoratus VII. Id. Marcii obiit, et Erp, prepositus Bremensis, intercessione Aetheldagi archipresulis ordinatur. Temporibus hiis ego natus sum VIII. Kal. Augusti, mense Iulio. ## bok III, kap. 7 (MGH s. 104–106) 7. (5.) Anno vero dominicae incarnationis DCCCCLXXVIº Heinricus, dux Bawariorum, honore et communione privatus, Boemiam fugit. Quem inperator ibidem valido petens exercitu cum duce Bolizlavo manentem, nil ibi prorsus in neutro horum profecit, sed magnam Bawariorum catervam, sibi ad auxilium huc venientem et iuxta Pilisini urbem castra metatam, dolo cuiusdam militis Bolizlavi sic perdidit. Vespere facto Bawarii se lavantes nulla custodum securitate fruuntur; et ecce hostis loricatus adveniens nudos eosdem in tentoriis et in virentibus pratis occurrentes prostravit et cum omni preda laetus et incolomis revertitur. Inperator autem, audita tantorum strage virorum et quod nulla sibi via redeundi patuit, recto itinere ad civitatem suam, quae Camma dicitur, venit et in proximo anno prefatum ducem ad Pataviam confugientem subegit. In consequenti anno H. dux et Ekbertus comes et Heinricus presul apud inperatorem accusati Magadaburg capti sunt et exilio deputati longo. comitis omnes has municiones viriliter exuperat. In hoc itinere prima male irrisionis in clericos exclamacio attollitur et a malis hominibus hodie servatur. Admodum miserabile est, cum aliquid boni a iustis inventum in usu ad modicum habetur, statim ut nimis detestabile a maxima multitudine repudiatur. Quod autem Deo displicet et hominem ad promerendam reatus sui penam protrahit, hoc discit et ut ruminando firmat. Quamvis enim multi irrisiones non serio faciunt, tamen sine peccati macula has nullatenus peragunt. Urbem unam in hiis finibus cesar edificans presidio firmavit. Brun presul supramemoratus septimo Idus Marcii obiit, et Erp, prepositus Bremensis, intercessione Ateldagi archipresulis ordinatur. Temporibus hiis ego natus sum octavo Kalendas Augusti, mense Iulio. 7. Anno dominice incarnacionis nongentesimo septuagesimo sexto Henricus, dux B[a]wariorum, honore et communione privatus, Boemiam fugit. Quem imperator ibidem valido petens exercitu cum Bolizlavo duce manentem, nil ibi prorsus in neutro horum profecit, sed magnam Bawariorum catervam, sibi ad auxilium huc venientem et iuxta Plisini urbem castrametatam, dolo cuiusdam militis Bolizlavi sic perdidit. Vespere facto Bawarii se lavantes nulla custodum securitate fruuntur; et ecce hostis loricatus adveniens nudos eosdem in tentoriis et in virentibus pratis occurrentes prostravit et cum omni preda letus et incolumis revertitur. Imperator autem, audita tanta strage tantorum virorum et quod nulla sibi via redeundi patuit, recto itinere ad civitatem suam, que Camma dicitur, venit et in proximo anno prefatum ducem ad Pataviam confugientem subegit. In sequenti anno Henricus dux et Ekbertus comes et Henricus presul apud imperatorem accusati Magadaburg capti sunt et longo exilio deputati. 8. (6.) Post haec autem inperator omni studio ordinavit expeditionem suam adversus Lutharium, regem Karelingorum, qui in Aquisgrani palacium et sedem regiam, nostrum semper respicientem dominium, valido exercitu presumsit invadere sibique verso aquila designare. Haec stat in orientali parte domus, morisque fuit omnium hunc locum possidentium ad sua eam vertere regna. Quem celeriter abeuntem cesar insequitur, depopulatis omnibus et incendio consumptis usque ad Parisiam sedem. In illo itinere multis infirmitate nimia compressis Brun, comes Harneburggiensis, miles per cuncta laudabilis, obiit II. Kal. Decembr. Reversus inde inperator thriumphali gloria, tantum hostibus incussit terrorem, ut numquam post talia incipere auderent; recompensatumque est hiis, quicquid dedecoris prius intulere nostris. Interim Augustanae pastor aecclesiae Othelricus, gemma sacerdotum, Lº ordinationis suae anno excedens a seculo, fructum laboris devoti Christo remunerante percepit IIII. Non. Iulii. Heinricus autem huic succedens, parvo tempore sedebat, ut post enucleabo. ## bok III, kap. 9 (MGH s. 106–108) 9. (7.) Accusatus apud inperatorem Gero comes a Waldone et in loco, qui Sumeringe dicitur, ortatu Aethelberti archipresulis et Thiedrici marchionis captus, patri meo patruoque firmiter est commissus. Deindeque convocatis ad Magathaburg cunctis regni principibus, congressi sunt hii iudicio in insula quadam singulari certamine, vulneratusque in cervicem bis Waldo ardencius insequitur hostem percuciensque ictu valido capud prostravit eundem. Interrogatus autem Gero comes ab eodem, si plus potuisset pugnare, coactus 8. Post hec imperator omni studio ordinavit expedicionem suam adversus Lutharium, regem Karlingorum, qui in Aquisgrani palacium et sedem regiam, nostrum respicientem dominium, valido exercitu presumpsit invadere sibique versa aquila designare. Hec stat in orientali parte domus, morisque eis omnibus hunc locum possidentibus ad sua eam vertere regna. Quem celeriter abeuntem cesar insequitur, depopulatis omnibus et incendio consumptis usque ad Parisiam sedem. In illo itinere multis infirmitate nimia compressis Brun, comes Harneburgensis, miles per omnia laudabilis, pridie Kalendas Decembris obiit. Reversus inde imperator triumphali gloria, tantum hostibus incussit terrorem, ut numquam post talia incipere auderent; reconpensatumque est hiis, quicquid dedecoris prius intulere nostris. Interim Augustane pastor ecclesie, sanctus Odelricus, gemma sacerdotum, quinquagesimo ordinacionis sue anno excedens seculo, fructum laboris devoti Christo remunerante percepit quarto Nonas Iulii. Henricus autem huic succedens, parvo tempore sedebat, ut post enucleabo. 9. Accusatus apud imperatorem Gero comes a Waldone et in loco, qui Sumeringe dicitur, hortatu Atelberti archipresulis et Diderici marchionis captus, patri meo patruoque firmiter est commissus. Deinde convocatis ad Magadaburg cunctis regni principibus, congressi sunt hii duo iudicio in insula quadam singulari certamine; vulneratus in cervicem bis Waldo ardencius insequitur hostem percuciensque ictu valido caput prostravit eundem. Interrogatus autem Gero comes ab eodem, si plus potuisset pugnare, coactus est profiteri, quod est, quod iam defecisset, profiteri. Waldo tum egressus aqua refocilatur depositis armis et post tergum mortuus cecidit. Tunc Gero iussus est decreto iudicum et voce inperatoris a carnifice quodam decollari III. Id. Augusti. Haec pugna nullo nisi tantum archiepiscopo Aethelberto et Thiedrico placuit marchioni; correptusque est inperator ab Ottone Bavariorum duce, Liudulfi filio, eodem die venienti, et a comite Bertoldo, quod ob tam vilem causam tantus vir umquam damnari debuisset. Libet paucis exponere Liudulfi Corbensis meritum patris, cui multum vigiliis ieiuniisque laboranti plurima Deus dignatus est revelare. Hic in die prefati certaminis, cum diluculo missam humiliter et timorate, ut semper solebat, celebraret, vidit super altare comitis capud Geronis finitaque hac aliam pro defunctis cantavit, exutisque sacerdotalibus vestimentis, cum silentio exivit congregatisque fratribus obitum eius indicavit orationemque pro eo fieri communem suppliciter postulavit. Decollatio autem eius in ipso solis occasu fiebat. ## bok III, kap. 10 (MGH s. 108) 10. Pro cuius memoria soror eius Tetta et coniunx eius Aethela monasterium in loco, qui Eleslevo dicitur, ubi ipse requiescit, construentes, ... partem tocius suimet hereditatis tradidere Deo eiusque precursori dilecto, hoc privilegio et imperiali precepto ea racione firmantes, ut abbacia ibidem liberaliter facta inperatoris suorumque potestatem ac tutelam respiceret successorum. Comitis prefati corpus post tres annos, cum iuxta illud contectalis sua poneretur, integrum una cum vestimentis inventum est. Inperante tunc predicto Ottone VI annos, Lutharius rex cum filio suimet ac muneribus magnificis ad eum venit et sibi satisfaciens amiciciam eius firmiter acquisivit. Et in hoc anno cesar noster Italiam pergens, numquam has regiones, pro dolor! amplius invisit. ## bok III, kap. 11 (MGH s. 108–110) 11. (8.) Post haec prefatus antistes Aethelbertus, inperatore iam Roma commorante, terciodecimo suae ordinacionis anno, suos docendo et confirmando ac Gisilleri pre- iam defecisset. Waldo tum egressus aqua refocilatur depositis armis et post tergum mortuus cecidit. Tunc Gero iussus est decreto iudicum et voce imperatoris a carnifice quodam decollari tercio Idus Augusti. Hec pugna nulli nisi tantum Atelberto archiepiscopo et Diderico marchioni placuit. Correptus est quoque imperator ab Ottone Bawariorum duce, Luidolfi filio, eodem die veniente, et a comite Bertoldo, quod ob tam vilem causam tantus vir umquam dampnari debuisset. Libet paucis exponere Ludolfi abbatis Nove Corbeie meritum, cui multum vigiliis ieiuniisque laboranti plurima Deus dignatus est revelare. Hic in die prefati certaminis, cum diluculo missam humiliter et timorate, ut semper solebat, celebraret, vidit super altare caput comitis Geronis finitaque hac aliam pro defunctis cantavit, exutisque sacerdotalibus vestimentis, cum silencio exivit congregatisque fratribus obitum eius indicavit oracionemque communem pro eo fieri suppliciter rogavit. Decollacio autem eius in ipso solis occasu fiebat. 10. Pro huius memoria soror eius Tecta et coniunx eius Athela monasterium in loco, qui Aleslove dicitur, ubi ipse, requiescit, construentes, decimam partem tocius sue hereditatis tradidere Deo eiusque precursori dilecto, hoc privilegio et imperiali precepto ea racione firmantes, ut abbacia ibidem liberaliter facta imperatoris suorumque potestatem ac tutelam respiceret successorum. Comitis prefati corpus post tres annos, cum iuxta illud contectalis sua poneretur, integrum una cum vestimentis inventum est. Imperante predicto Ottone sex annos, Luitharius rex cum filio suo et muneribus magnificis ad eum venit et sibi satisfaciens amiciciam firmiter acquisivit. In hoc anno cesar noster Italiam pergens, numquam has regiones amplius, prochdolor! invisit. 11. Post hec prefatus antistes Athelbertus, imperatore iam Roma commorante, terciodecimo sue ordinacionis anno, suos docendo et confirmando et Giseleri presulis, quia tunc cum sulis, quia tunc cum cesare fuit, diocesim perlustrans, XIII. Kal. Iulii in Merseburg missam celebravit proximamque noctem cum Hemuzone, venerabili laico, in Chruvati laetus duxit; crastinoque die exurgens tristis capitis nimium queritur dolorem, et tamen abibat; cumque Cirmini villam, ad Frekenlevo pergere cupiens, preterisset, ni cito a suis sustentaretur, ex equo paulatim declinans in terram cecidisset. Is vero tapeto superpositus, completisque omnibus, quae a clericis dicenda erant, fideliter migravit ad Christum XII. Kal. Iulii. Huius corpus ad Ivikansten delatum atque sacerdotali apparatu vestitum navigio ad Magadaburg usque deductum est, flebiliterque a confratribus et maxime a monachis susceptum, commendatum est ab egregio sanctae Halverstidensis aecclesiae episcopo Hilliwardo, favente sibi Hardingo abbate venerando, in medio aecclesiae coram altari apostolorum Philippi et Iacobi. Quanta sollicitudine idem sibi subditis invigilaret gregibus, lector attende! Sepenumero ad ovile sancti Iohannis baptistae sanctique Mauricii noctis silentio venit, duobus tantum comitantibus, qualiterque confratres ad matutinam convenirent vel qui in dormitorio remanerent, ex improviso perspexit; et si bene fuit, Deo gratias egit, sin autem, culpabiles digna castigatione redarguit. ## bok III, kap. 12 (MGH s. 110–112) 12. Sed clerus et populus tanti patris funere turbatus Ohtricum confratrem et tunc imperatori fideliter servientem communiter eligerunt in dominum et archipresulem, quamvis hoc nullo modo posse fieri predictus archimandrita, dum adhuc viveret beneque valeret, multis ex eorum numero publice prediceret. Cum enim episcopus et Ohtricus numquam convenirent moribus, magna confratrum et hospitum, quia magister fuit scolae, caterva bene elaborata maluit idem exire quam in monasterio permanere. Huic cesar cum apud archiepiscopum licentiam sibi famulandi vix impetraret, cesare fuit, diocesim perlustrans, terciodecimo Kalendas Iulii in Mersburg missam celebravit. Proximam vero noctem cum Hamezone, venerabili laico, in Erderwate letus duxit; crastinaque die exurgens tristis capitis nimium queritur dolorem, et tamen abibat; cumque Cirmini villam, ad Frekenlove pergere cupiens, preterisset, ni cito a suis sustentaretur, ex equo paulatim declinans in terram cecidisset. Is vero tapeto superpositus, completisque omnibus, que a clericis dicenda erant, fideliter migravit ad Christum duodecimo Kalendas Iulii. Huius corpus ad Givikensten delatum atque sacerdotali apparatu vestitum navigio ad Magadaburg usque deductum est flebiliterque a confratribus et maxime a monachis susceptum est. Commendatum vero est ab egregio sancte Halverstadensis ecclesie episcopo Hildiwardo, favente sibi Hartwigo abbate venerando, in medio ecclesie coram altari apostolorum Philippi et Iacobi. Quanta vero sollicitudine idem sibi subditis invigilaret gregibus, lector attende! Sepe numero ad ovile sancti Iohannis baptiste sanctique Mauricii noctis silencio venit, duobus tantum commitantibus, qualiterque fratres ad matutinos convenirent vel qui in dormitorio remanerent, ex inproviso perspexit; et si bene fuit, Deo gracias egit, sin autem, culpabiles digna castigacione redarguit. 12. Sed clerus et populus tanti patris funere turbatus Ochtricum, confratrem eius et tunc imperatori fideliter servientem, communiter elegerunt in domnum et archipresulem, quamvis hoc nullo modo posse fieri predictus archimandrita, dum adhuc viveret beneque valeret, multis ex eorum numero publice prediceret. Cum enim episcopus et Ochtricus numquam convenirent moribus, magna confratrum et hospitum caterva bene elaborata, quia magister scole fuit, maluit inde exire quam in monasterio permanere. Huic cesar cum apud archiepiscopum licenciam sibi famulandi vix impetrare[t], contigit in die resurreccionis sanctae, episcopum ad missam paratum, subdiacono, ut mos est, sanctam crucem coram tenente, ambabus eandem complectens manibus, ut Ohtricus et Ico numquam sedem possiderent suam, lacrimis postulat profusis. Peracto autem divino pleniter ministerio, cum idem ad mensam sederet, prefatos numquam sibi successuros palam cunctis presentibus innotuit. Qualiter autem hoc sibi fuerit revelatum, non aperuit, nec umquam mihi aliquis intimare potuit. Post mortem quoque eius Walterdo sibi dilecto, qui et Dodico vocabatur, ut ipse mihi pro vero narravit, in somnis idem cuncta, quae in hac re vivus prenuntiaverat compleri, talibus affirmavit. Hic in lecto positus excessu mentis vidit archiepiscopum in australi ecclesiae ianua, quae cimiterium respicit, stantem, eundemque quasi Romam cum baculo suimet pergere cupientem hiis exasperavit verbis: 'Mi Dodico, ut quid meum alio prebebis honorem?' Cui respondens is: 'Nonne', inquit, 'in tristi meo habitu non voluntatem, sed oboedientiam solum, senior carissime, vales considerare?' Ad haec archiepiscopus tunc prosequitur: 'Pro certo', dicens, 'scias, Ohtricum sedem numquam possessurum meam.' ## bok III, kap. 13 (MGH s. 112–114) 13. Universus autem clerus et populus, ut supra memoravi, completa electione, miserunt Ekkihardum, qui dicebatur Rufus, cum consortio aliorum fratrum et militum, qui hanc imperatori nunciarent et de promissis ammonerent. Qui cum Italiae partes, ubi cesar tunc commorabatur, itinere adtingerent, Gisileri suffragium, qui apud inperatorem tunc plurimum valebat, implorantes, legationis suae secretum ei aperiunt. Promissa ab eo est hiis fidelis intercessio, completurque sibi cunctis proxima in omnibus benevolentia. Namque ut audita cesaris auribus instillavit, pedibus supplex advolvitur, promissa et diu expectata longi laboris premia postulans, Deo hoc consentiente, protinus impetrat. Egressus autem interrogatur a nuntiis et maxime ab Ohterico, qui se fidei suimet firmiter commendavit, si quid in sibi creditis proficeret; quod vix suis necessitatibus in hoc subveniret, respondit. Corruptis tum pecunia cunctis primatibus maximeque Romanis, quibus cuncta sunt semper venalia, iudicibus, contigit in die resurrectionis sancte, episcopum ad missam paratum, subdiacono, ut moris est, sanctam crucem tenente, ambabus eam complectens manibus, ut Ochtricus et Leo numquam sedem suam possiderent, lacrimis profusis postulat. Facto autem divino pleniter ministerio, cum idem ad mensam sederet, prefatos sibi numquam successuros palam cunctis presentibus innotuit. Qualiter autem hoc sibi revelatum fuerit, non aperuit. Post mortem quoque suam Waltardo sibi dilecto, qui et Dodico vocabatur, ut ipse michi pro vero narravit, in sompnis idem cuncta, que in hac re vivus prenunciaverat compleri, talibus affirmavit. Hic in lecto positus in excessu mentis vidit archiepiscopum in australi ecclesie ianua, que cimiterium respicit, stantem, et eundem quasi Romam cum baculo suo pergere cupientem hiis exasperavit verbis: 'Mi Dodico, ut quid alii meum prebebis honorem?' Cui respondens is inquit: 'Nonne in tristi meo habitu non voluntatem, sed obedienciam solum, senior carissime, vales considerare?' Ad hec archiepiscopus tunc prosequitur dicens: 'Pro certo scias Ochtricum sedem meam numquam possessurum.' 13. Universus autem clerus et populus, ut supramemoravimus, completa electione, miserunt Ekkihardum, qui dicebatur Rufus, cum consorcio aliorum fratrum et militum, qui hanc imperatori nunciarent et de promissis admonerent. Qui cum Italie partes, ubi cesar tunc commorabatur, itinere attingerent, Giseleri suffragium, qui apud imperatorem tunc plurimum valebat, implorantes, legacionis sue secretum ei aperiunt. Promissa est hiis ab eo fidelis intercessio, completurque sibi cunctis proxima in omnibus benivolencia. Namque ut audita cesaris auribus instillavit, pedibus supplex advolvitur, promissa et diu expectata longi laboris premia postulans, Deo hoc consenciente, protinus impetrat. Egressus autem interrogatur a nunciis et maxime ab Ochtrico, qui se fidei eius firmiter commendaverat, si quid in sibi creditis proficeret; respondit, quod vix in suis necessitatibus in hoc subveniret. Corruptis tum pecunia cunctis primatibus maximeque Romanis iudicibus, quibus omnia venalia sunt, qualiter ad archiepi- qualiter ad archiepiscopatum aliqua racione veniret, primum secreto revolvit deindeque palam domni papae Benedicti septimi, qui sic vocabatur ex numero precedentium equivocorum, obnixe petit auxilium, quod, cum totius consilio senatus si posset impendi, ex sua parte sibi paratum fore et hic promisit. ## bok III, kap. 14 (MGH s. 114) 14. Positum est Romae concilium generale; sapientissimi conveniunt, impleturque illa Ieremiae prophetia: Quomodo obscuratum est aurum, mutatus est color optimus, et caetera. Nam cum iudices ab apostolico interrogarentur, si liceret Gisillerum promoveri ad archiepiscopatum, quia certam non haberet tunc sedem, sed ab episcopo iniuste, ut semper sit questus, ablatam Hildiwardo caruisset hactenus, quam possiderat: tunc hoc auctoritate canonica percipere iure meritoque verbis affirmabant et exemplis, Davitica transgredientes monita: Recte iudicate, filii hominum; et illud: Corruptus iudex nequid discernere verum. Lector, crede mihi, quod piget atque pudet me his longe inferiorem hoc verbis exponere, quod hii ob presentem ac futurum pudorem noluerunt omittere. Merseburg, quae usque huc liberaliter dominabatur, aecclesiae Halverstidensi, sede episcopali destructa, subditur, et Gisillerus, eiusdem non pastor sed mercenarius, ad maiora semper tendens, desiderata IIII. Id. Septembr. percepit, proverbii non memor illius: Quanto alcior gradus, tanto gravior fit casus. Certe si voluisset is in cura sibi credita persistere, omnem scrupulum in aliquo sibi umquam obsistentem imperatoris auxilio potuisset expellere magnamque securitatem ac rerum affluentiam cunctarum sibi suisque successoribus efficere. Sed quia Dei iudicia sunt hominibus occulta, numquam autem iniusta, non illo solum, sed communibus nostrimet inputo peccatis, quibus, domesticis quicquid adversi accidit, iuste asscribitur. ## bok III, kap. 15 (MGH s. 114–116) 15. Ohtricus vero Beneventum postea veniens infirmatur. Confrater meus nomine Huswardus ut mihi retulit, vidit is assistere sibi Aethelleken, prepositum quondam nostrum, sed tunc defunctum, annonam sancti Mauricii eminus sibi scopatum aliqua racione veniret, primum secreto revolvit deindeque palam domini pape Benedicti septimi, qui sic vocabatur ex numero precedencium equivocorum, obnixe petit auxilium, quod, cum tocius consilio senatus si posset impendi, ex sua parte sibi paratum fore et hic promisit. 14. Positum est Rome consilium generale; sapientissimi conveniunt, impleturque illa Iheremie prophecia: Quomodo obscuratum est aurum, mutatus est color optimus, et cetera. Nam cum iudices ab apostolico interrogarentur, si liceret Gisilerum promoveri ad archiepiscopatum, quia certam non haberet tunc sedem, sed ab episcopo Hildiwardo iniuste, ut semper sit questus, ablatam caruisset hactenus, quam possederat: tunc hoc auctoritate apostolica vel canonica percipere iure meritoque verbis affirmabant et exemplis, Davitica transgredientes monita: Recte iudicate, filii hominum; et illud: Corruptus iudex nequit discernere verum. Lector, crede michi, quod piget atque pudet me hiis longe inferiorem hoc verbis exponere, quod hii ob presentem ac futurum pudorem noluerunt omittere. Mersburg, que usque huc libera dominabatur, ecclesie Halverstadensi, sede episcopali destructa, subditur, et Giselerus, eius non pastor sed mercennarius, ad maiora semper tendens, desiderata quarto Idus Aprilis percepit, proverbii non memor illius: Quanto alcior gradus, tanto gravior fit casus. Certe si voluisset is in cura sibi credita persistere, omnem scrupulum in aliquo sibi umquam obsistentem imperatoris auxilio exponere potuisset magnamque securitatem ac rerum affluenciam cunctarum sibi suisque successoribus efficere. Sed quia Dei iudicia hominibus occulta sunt, numquam autem iniusta, non illi soli, sed communibus nostris peccatis imputo, quibus domesticis iuste asscribitur quicquid adversi accidit. 15. Ochtricus vero Beneventum postea veniens infirmatur. Confrater meus nomine Huswardus ut michi retulit, vidit is assistere sibi Athelleken, quondam prepositum nostrum, sed tunc defunctum, annonam sibi sancti Mauricii eminus porri- porrigentem. Expavescens tali visione idem: 'Cernis', inquid, 'frater, aliquid?' et exponens ei ordine cuncta: 'Ve mihi,' dixit, 'misero et peccatori, quod umquam monasterium meimet et obedientiam ob ambitionem dereliqui! Et si divina largitas aliquam mihi concedere dignatur sanitatem, supplex huc venio numquamque recedo.' Talia prosequutus infirmitate validiori opprimitur et post paucos dies in prefata civitate Nonas Octobris moritur ac sepelitur, non ullum sapientia atque facundia sibi relinquens similem. ## bok III, kap. 16 (MGH s. 116–118) 16. (9.) Gisillerus autem accepta ab imperatore licencia Magadaburg II. Kal. Decembris Thiedrico Metensis aecclesiae episcopo comitante venit. Fuit hic amicus cesaris et valde ei carus unusque ex numero corruptorum, qui mille talenta auri atque argenti pro veritatis obumbracione ab archiepiscopo percepit. Cui quidam, cum ab eodem iussu imperatoris ad matutinam ioculariter benediceretur: 'Saciet te', inquid, 'Deus in futuro, quem hic omnes non possumus auro.' Tunc omnia nostram prius aecclesiam respicientia divisa sunt miserabiliter, Sclavonicae ritu familiae, quae accusata venundando dispergitur. Pars episcopatus nostri, quae iacebat inter Salam et Elstram ac Mildam fluvios et Plisni, Vedu et Tuchurini pagos, cum villis Passini et Piscini Fritherico Citicensi datur episcopo. Wolcoldo autem Misnensis aecclesiae antistiti pars illa conceditur cum adpertinentibus villis Wissepuig et Lostatawa, quae ad Gutizi orientalem pertinet ac fluviis Caminici Albique distinguitur; sibi autem retinuit VIIII urbes, quarum sunt haec nomina: Scudici, Cotug, Vurcin, Bigni, Ilburg, Dibni, gentem. Expavescens tali visione idem: 'Cernis', inquit, 'frater, aliquid?' et exponens ei cuncta ordine dixit: 'Ve michi misero et peccatori, quod umquam monasterium meum et obedienciam ob ambicionem dereliqui! Et si divina largitas aliquam michi sanitatem concedere dignatur, supplex illuc veniam et numquam inde recedam.' Talia prosecutus infirmitate validiori opprimitur et post paucos dies in prefata civitate Nonis Octobris moritur ac sepelitur, non ullum sapiencia atque facundia sibi relinquens similem. 16. Gisilerus autem accepta ab imperatore licencia Magadaburg pridie Kalendas Decembris Diderico Metensis ecclesie episcopo incommitante venit. Fuit hic amicus cesaris et valde ei carus unusque ex numero corruptorum, qui mille talenta auri atque argenti pro veritatis obumbracione ab archiepiscopo percepit. Cui quidam, cum ab eodem iussu imperatoris ad matutinos ioculariter benediceretur, inquit: 'Saciet te Deus in futuro, quem hic omnes non possumus auro.' Tunc omnia nostram prius ecclesiam respiciencia divisa sunt miserabiliter, ritu Sclavonice familie, que accusata venundando dispergitur. Pars episcopatus nostri, que iacebat inter Salam et Elstram ac Mildam fluvios et Plisni, Vedu et Tuchurini pagos, cum villis Passini et Piscini Frederico Cicensi episcopo datur. Folcoldo autem Misnensis ecclesie antistiti pars illa conceditur cum atpertinentibus villis Wissepuig et Lostatawa, que ad Gutizi orientalem pertinet ac fluviis Caminizi Albiaque distinguitur; sibi autem retinuit urbes novem, quarum hec sunt nomina: Scudici, Cotug, Wurcin, Bichni, Ilburg, Dibni, Pauc, Pauc, Liubanici et Gezerisca. Precepta, quae munera regalia seu inperialia detinebant, aut igni comburebat aut aecclesiae suae mutato nomine designari fecit. Mancipia et totum, quod Merseburg respicere debuit, ne umquam colligeretur, sponte dispergit; abbaciam ibi statuit eidemque Ohtradum, venerabilem de sancto Iohanne monachum, prefecit, postque Heimonem de eodem monasterio constituit. Sed quae res destruccionem hanc subsequerentur, lector attende! ## bok III, kap. 17 (MGH s. 118–120) 17. (10.) Gentes, quae suscepta christianitate regibus et inperatoribus tributarie serviebant, superbia Thiedrici ducis aggravatae presumpcione unanimi arma commoverant. Quod patri meo comiti Sigifrido, priusquam fieret, sic revelatum est. Vidit in somnis aerem nube densa contractum, et pre ammiracione, quid hoc esset, percontatus audivit vocem talia proferentem: 'Nunc illud compleri debet vaticinium: Pluit Deus super iustos et iniustos.' Quod eciam III. Kal. Iulii scelus, percusso in Hawelbergium presidio destructaque ibidem episcopali cathedra, primum exoritur. Transactis autem trium spaciis dierum Sclavorum conspirata manus Brandeburgiensem episcopatum, XXX annos ante Magadaburgiensem constitutum, cum iam prima sonaretur, invasit, fugiente prius tercio antistite eiusdem Wolcmero, et defensore eius Thiedrico ac militibus ipsa die vix evadentibus. Clerus ibidem capitur, et Dodilo, eiusdem sedis antistes II., qui a suis strangulatus tres annos iacuit tunc sepultus, e tumulo eruitur et, integro adhuc eius corpore ac sacerdotali apparatu, ab avaris canibus predatur et iterum temere reponitur; omnis aecclesie thesaurus distrahitur et sanguis multorum miserabiliter effunditur. Vice Christi et piscatoris eiusdem venerabilis Petri varia demoniacae heresis Luibanici et Geserisca. Precepta, que munera regalia seu imperialia detinebant, aut igne comburebat aut ecclesie sue mutato nomine designari fecit. Mancipia et totum, quod Mersburg respicere debuit, ne umquam colligeretur, sponte dispergit; abbaciam ibi statuit eidemque Hotradum, venerabilem monachum de sancto Iohanne, prefecit, postque Heimonem de eodem monasterio constituit. Sed que res destructionem hanc subsequeretur, lector attende! 17. Gentes, que suscepta christianitate regibus et imperatoribus tributarie serviebant, superbia Diderici ducis aggravate presumpcione unanimi arma commoverunt. Quod patri meo comiti Sigefrido, priusquam fieret, sic revelatum est. Vidit in sompnis aerem nube densa contractum, et pre ammiracione percontatus, quid hoc esset, audivit vocem talia proferentem: 'Nunc illud compleri debet vaticinium: Pluit Dominus super iustos et iniustos.' Quod eciam scelus tercio Kalendas Iulii, percusso in Havelburg presidio destructaque ibidem episcopali cathedra, primum exoritur. Transactis autem trium dierum spaciis Sclavorum conspirata manus Brandenburgensem episcopatum, triginta annos ante Magadaburgensem constitutum, cum iam prima sonaret, invasit, fugiente prius eius tercio antistite Folcmaro, et defensore eius Diderico ac militibus ipsa die vix evadentibus. Clerus ibidem capitur, et Dodilo, eius sedis antistes secundus, qui a suis strangulatus tres annos iacuit tunc sepultus, e tumulo eruitur et, integro adhuc eius corpore ac sacerdotali eius apparatu, ab avaris canibus predatur et iterum temere reponitur; omnis ecclesie thezaurus distrahitur et multorum sanguis miserabiliter effunditur. Vice Christi et piscatoris eius venerabilis Petri deinceps varia cultura demo- cultura deinceps veneratur, et flebilis haec mutacio non solum a gentilibus, verum etiam a christianis extollitur. ## bok III, kap. 18 (MGH s. 120) 18. (11.) Temporibus hiis ecclesia Citicensis a Boemiorum exercitu Dedi duce capta est et depredata, Hugone primo tunc episcopo hinc effugato. Posteaque monasterium sancti Laurencii martiris in urbe, quae Calwo dicitur, situm desolantes, nostros sicuti fugaces cervos insequebantur; nostra etenim facinora nobis formidinem et his suggerebant validam mentem. Mistui, Abdritorum dux, Hômanburg, ubi sedes episcopalis quondam fuit, incendit atque vastavit. Quid vero ibi mirabilium Christus operaretur ę celis, attendat religio tocius christianitatis. Venit de supernis sedibus aurea dextera, in medium collapsa incendium expansis digitis, et plena cunctis videntibus rediit. Hoc admiratur exercitus, hoc stupet Mistuwoi timoratus. Et id mihi indicavit Avico, capellanus tunc eius et spiritualis frater meus postea effectus. Sed ego cum eodem sic tractavi: reliquias sanctorum itinere in caelum divinitus collatas abisse hostesque terruisse atque fugasse. | Post haec Mystuwoi in amentiam versus in vinculis tenetur; et aqua benedicta inmersus: 'Sanctus', inquid, 'me Laurentius incendit!' et antequam liberaretur, miserabiliter obiit |. ## bok III, kap. 19 (MGH s. 120–122) 19. Desolatis tunc omnibus preda et incendio urbibus ac villis usque ad aquam, quae Tongera vocatur, convenerunt e Sclavis peditum ac equitum plus quam XXX legiones, quae sine aliqua lesione residua quaeque suorum auxilio deorum tunc devastare non dubitarent, tubicinis precedentibus. Non latuit hoc nostros. Conveniunt episcopi Gisillerus et Hilliwardus cum marchione Thiedrico caeterisque comiti- niace heresis veneratur, et flebiliter, hec mutacio non solum a gentilibus, verum eciam a christianis extollitur. 18. Temporibus hiis Cicensis ecclesia a Boemiorum exercitu duce Dedone capta est et depredata, Hugone primo tunc episcopo hinc effugato. Postea vero monasterium sancti Laurencii martiris in urbe, que Calwo dicitur, situm desolantes, nostros sicuti fugaces cervos insequebantur; nostra etenim facinora nobis formidinem et hiis suggerebant validam mentem. Mistowi, Apodritorum dux, Hammanburg, ubi sedes episcopalis quondam fuit, incendit atque vastavit. Quid vero ibi miraculum Christus operatus sit e celis, attendat religio tocius christianitatis. Venit de supernis sedibus aurea dextera, in medium collapsa incendium expansis digitis, et plena cunctis videntibus rediit. Hoc ammiratur exercitus, hoc stupet Mistowi timoratus. Id michi quoque indicavit Avico, cappellanus tunc eius et spiritualis frater meus postea effectus. Sed cum eodem sic tractavi: reliquias sanctorum itinere in celum divinitus collatas abisse hostesque terruisse. Post hec Mistowi in amenciam versus in vinculis tenetur; et aqua benedicta immersus inquid: 'Sanctus Laurencius incendit!' et antequam liberaretur, miserabiliter obiit. 19. Desolatis tunc omnibus preda et incendio urbibus ac villis usque ad aquam, que Tongera vocatur, convertunt e Sclavis peditum et equitum plusquam triginta legiones, que sine aliqua lesione residua queque suorum auxilio deorum tunc devastare non dubitarent, tubicinis precedentibus. Non latuit hoc nostros. Conveniunt episcopi Gisilerus et Hildiwardus cum marchione Diderico ceterisque comitibus, Ricdago, bus, Ricdago, Hodone et Binizone, Fritherico, Dudone ac patre meo Sigifrido aliisque compluribus; qui ut dies sabbati primo illuxit, missam omnes audiunt, corpus animamque caelesti sacramento muniunt hostesque obvios fiducialiter inrumpentes, paucis in unum collem effugientibus, prosternunt. Laudatur a victoribus in cunctis Deus mirabilis operibus, approbaturque veredicus Pauli doctoris sermo: Non est prudentia neque fortitudo nec consilium adversus Dominum. Derelicti sunt, qui prius Deum spernere presumpserunt idolaque manufacta et prorsus inania creatori suo stulti preposuerunt. Appropiante tunc nocte nostrisque a longe castra metantibus, hii, quos supra memoravi, furtim, pro dolor! evasere. Omnes autem nostri, exceptis tribus, crastino gaudentes remeabant, applaudantibus cunctis, quos obviam habuere vel domi invenere. ## bok III, kap. 20 (MGH s. 122–124) 20. (12.) Interim cesar Romanum sic regebat inperium, ut, quod patrem suum prius respiciebat, omne detineret et Saracenis sua inpugnantibus viriliter resisteret et a finibus suis longe hos effugaret. Calabriam a crebra Grecorum incursione et Saracenorum depredatione magnam vim perpeti cesar comperiens, ad supplementum exercitus sui Bawarios ac fortes in annis Alemannos vocavit. Ipse autem cum Ottone duce, fratris filio Liudulfi, ad urbem Tarentum, quam Danai iam presidio munitam optinuerant, festinavit eamque viriliter in parvo tempore obpugnatam devicit. Saracenos quoque valido excercitu sua populantes superare contendens, cautos illo speculatores misit, qui certa de hostibus referrent. Quos primo infra urbe quadam clausos effugavit devictos, postque eosdem in campo ordinatos fortiter adiens, innumeram ex his multitudinem stravit prorsusque hos speravit esse superatos. Sed hii ex inproviso collecti ad nostros un Hodone et Binizone, Frederico, Dudone ac patre meo Sigifrido aliisque cum compluribus; qui ut dies sabbati primo illuxit, missam omnes audiunt, corpus animamque celesti sacramento muniunt, hostes igitur obvios fiducialiter irrumpentes, paucis in unum collem effugientibus, prosternunt. Laudatur a victoribus in cunctis operibus Deus mirabilis, approbaturque Pauli doctoris veredicus sermo: Non est prudencia, non est fortitudo nec consilium adversus Dominum. Derelicti sunt, qui prius Deum spernere presumpserunt idolaque manufacta et prorsus inania creatori suo stulti preposuerunt. Appropiante tum nocte nostrisque alonge castra metantibus, hii, quos supramemoravi, furtim, prochdolor! evasere. Omnes autem nostri, exceptis tribus, crastino gaudentes remeabant, applaudentibus cunctis, quos obvios habuere vel domi invenere. 20. Interim cesar Romanum sic regebat imperium, ut, quod patrem suum prius respiciebat, omne detineret et Sarracenis sua impugnantibus viriliter resisteret et a finibus suis longe hos effugaret. Calabriam a crebra Grecorum incursione et Sarracenorum depredacione magnam vim perpeti cesar comperiens, ad supplementum exercitus sui Bawarios ac fortes in armis Alamannos vocavit. Ipse autem cum Ottone duce, fratris Liudolfi filio, ad urbem Tarentum, quam Danai iam presidio munitam optinuerant, festinavit eamque viriliter in brevi tempore obpugnatam devicit. Sarracenos quoque valido exercitu sua populantes superare contendens, cautos illo speculatores misit, qui certa de hostibus refferrent. Quos primo infra urbem quandam clausos effugavit devictos postque eos in campo ordinatos ad eius interitum, innumeram multitudinem, prostravit prorsusque hos superatos esse speravit. Sed hii ex inproviso collecti ad nostros unanimiter pergunt et animiter pergunt et paululum resistentes prosternunt, pro dolor! III. Id. Iulii ... Richarium lanciferum et Udonem ducem, matris meae avunculum, comitesque Thietmarum, Becelinum, Gevehardum, Gunterium, Ecelinum eiusque fratrem Becelinum cum Burchardo et Dedi ac Conrado ceterisque ineffabilibus, quorum nomina Deus sciat. ## bok III, kap. 21 (MGH s. 124–126) 21. Imperator autem cum Ottone prefato caeterisque effugiens ad mare venit, vidensque a longe navim, salandriam nomine, Calonimi equo Iudei ad eam properavit. Sed ea preteriens suscipere hunc recusavit. Ille autem littoris presidia petens invenit adhuc Iudeum stantem seniorisque dilecti eventum sollicite exspectantem. Cumque hostes adventare conspiceret, quid umquam fieret de se, tristis hunc interrogans et, habere se amicum apud eos, cuius auxilium speraret, animadvertens, iterum equo comite in mare prosiliens ad alteram, que sequebatur, tendit salandriam et, ab Heinrico solum milite eius, qui Szlavonice Zolunta vocatur, agnitus, intromittitur et, in lecto senioris eiusdem navis positus, tandem ab ipso etiam cognitus, si inperator esset, interrogatur. Qui cum hoc diu dissimulare studuisset, tandem professus: 'Ego sum', inquit, 'qui peccatis meis id promerentibus ad hanc veni miseriam. Sed quid nobis sit modo communiter faciendum, diligenter accipite. Optimos ex meo nunc perdidi miser imperio, et propter hunc doloris stimulum neque terras has intrare nec horum amicos umquam possum vel cupio videre. Eamus tantum ad urbem Rossan, ubi mea coniunx meum prestolatur adventum, omnemque pecuniam, quam teneo ineffabilem, cum eadem sumentes, visitemus imperatorem vestrum, fratrem scilicet meum, certum, ut spero, meis ne- paululum resistentes prosternunt, prochdolor! tercio ydus Iulii Richarium lanciferum, Udonem ducem, matris mee avunculum, comitesque Thietmarum, Becelinum, Geverhardum, Gunterum, Ezilinum eiusque fratrem Becelinum cum Burghardo et Dedone et Conrado ceterisque ineffabilibus, quorum nomina Deus sciat. 21. Imperator autem cum Ottone prefato ceterisque effugiens ad mare venit, vidensque alonge navim, salandriam nomine, Calonimi Iudei equo ad eam properavit. Sed hec preteriens suscipere hunc recusavit. Ille autem littoris presidia petens invenit adhuc Iudeum stantem seniorisque dilecti eventum sollicite expectantem. Cumque hostes adventare conspiceret, quid umquam fieret, tristis hunc interrogans et, habere se amicum apud eos, cuius auxilium speraret, animadvertens, iterum equo comite in mare prosiliens ad alteram salandriam, que sequebatur, tendit et, ab Henrico solum milite eius, qui Sclavonice Zolunta vocatur, agnitus, intromittitur et, in lecto senioris eiusdem navis positus, tandem ab ipso eciam cognitus, si imperator esset, interrogatur. Qui cum hoc dissimulare diu studuisset, tandem professus: 'Ego sum', inquit, 'qui peccatis meis id promerentibus ad hanc miseriam veni. Sed quid nobis modo communiter sit faciendum, diligenter accipite. Optimos ex meo nunc perdidi miser imperio, et propter hunc doloris stimulum neque terras has intrare nec horum amicos umquam possum vel cupio videre. Eamus tantum ad urbem Rossan, ubi mea coniunx meum prestolatur adventum, omnemque pecuniam, quam teneo infinitam, cum eadem sumentes, visitemus imperatorem vestrum, fratrem scilicet meum, certum, ut spero, meis necessitatibus amicum.' cessitatibus amicum.' His dulcibus colloquiis provisor navis delectatus consensit et perdius ac pernox ad condictum pertingere locum properavit. Quo cum propiarent, binomius ille, iussu inperatoris premissus, inperatricem et, qui cum ea erat, Thiedricum presulem supramemoratum cum somariis plurimis quasi pecunia sarcinatis vocavit. ## bok III, kap. 22 (MGH s. 126) 22. Greci autem primo ut inperatricem cum tantis de urbe prefata muneribus exire viderunt, anchoram ponentes Thiedricum antistitem cum paucis intromittunt. Sed inperator rogatu presulis vilia deponens vestimenta et induens meliora, viribus suis et arte natandi confisus, ut stetit in prora, mare velociter insiluit. Quem cum quidam ex circumstantibus Grecis apprehensa veste detinere presumeret, perfossus gladio Liupponis, egregii militis, retrorsum cecidit. Fugierunt hii in alteram partem navis, nostri autem, quibus huc veniebant, puppibus incolumes cesarem sequebantur, eos littoris securitate prestolantem premiaque promissa magnis muneribus Danais implere cupientem. Hii vero multum perterriti promissionibusque diffidentes abierunt, patrios repetentes fines; quique dolo omnes semper vicerant naciones, simili se tunc delusos arte sentiebant. Quanta autem laeticia a presentibus posteaque venientibus imperator susceptus sit, explicare non valeo. ## bok III, kap. 23 (MGH s. 126–128) 23. (13.) Sed ut in omnibus, lector carissime, certus efficiaris, salandria quid sit vel cur ad has pervenerit horas, breviter intimabo. Haec est, ut prefatus sum, navis mirae longitudinis et alacritatis et utroque latere duos tenens remorum ordines ac centum quinquaginta nautas. Duabus hoc unum erat nomen navibus, quae iussu basilei Nicaphoris Calabriam petierunt colligendi gratia tributi. Quae licet Romano specialiter serviat inperio, tamen, ne aliquam a Grecis paciatur molestiam, auri debitum quotannis voluntarie persolvit Constantinopolitanis. Inperator autem has venientes inextinguibilemque ab omni re preter acetum ferentes ignem sibi coniunxit et in mare ad comburendas Saracenorum naves con- Hiis dulcibus colloquiis provisor navis delectatus consensit et perdius ac pernox ad condictum pertingere locum properavit. Quo cum appropiaret, binomius ille imperatoris premissus imperatricem et, qui cum ea erat, Theodericum presulem supramemoratum cum somariis plurimis quasi pecunia sarcinatis vocavit. 22. Greci autem primo ut imperatricem cum tantis muneribus de prefata urbe exire viderunt, anchoram ponentes Theodericum antistitem cum paucis intromittunt. Sed imperator rogatu presulis vilia deponens vestimenta et induens meliora, viribus suis et arte natandi confisus, ut stetit in prora, mare velociter insilivit. Quem cum quidam ex circumstantibus Grecis apprehensa veste detinere presumeret, perfossus gladio Luipponis, egregii militis, retrorsum cecidit. Fugierunt hii in alteram partem navis, nostri autem, quibus huc veniebant, puppibus incolumes cesarem sequebantur, eos littoris securitate prestolantem premiaque promissa muneribus magnis Danais implere cupientem. Hii vero multum perterriti promissionibusque diffidentes abierunt, patrios fines repetentes; quique dolo omnes naciones semper vicerant, simili se tunc arte delusos senciebant. Quanta autem leticia a presentibus posteaque venientibus imperator susceptus sit, explicare non valeo. 23. Sed ut in omnibus, lector carissime, certus efficiaris, salandria quid sit vel cur ad has pervenerit horas, breviter intimabo. Hec est, ut prefatus sum, navis mire longitudinis et alacritatis, et utroque latere duos habet ordines remorum et centum quinquaginta nautas. Duabus hoc unum erat nomen navibus, que iussu basilei Nicaphoris Calabriam pecierunt gracia colligendi tributi. Que licet Romano specialiter imperio serviat, tamen, ne aliquam molestiam a Grecis paciantur, auri debitum singulis annis voluntarie persolvit Constantinopolitanis. Imperator autem has venientes inextinguibilemque ab omni re preter acetum ferentes ignem sibi coniunxit et in mare ad comburendas Sarracenorum naves ductas direxit. Quarum una, sicut predixi, suscipere devictum eundem recusavit, seu ob ignorantiam sui, seu ob metum subsequentis inimici; altera autem, quae hunc instinctu Heinrici suscepit, velut prefatus sum, invita reddidit. ## bok III, kap. 24 (MGH s. 128) 24. (14.) Paululum mihi nunc devianti mens est incepta perficere. Omnes nostri principes, comperta tam miserabili fama, conveniunt dolentes et, ut eum sibi liceret videre, per epistolae portitorem unanimi supplicatione poscebant. Quorum legationem cesar ut audivit, desideranti animo consensit. Ponitur in Berna civitate conventus, et omnis huc convocatur principatus, necessaria ut hic tractarentur multa. Solus dux Bernhardus in media revertitur via; namque una ex urbibus suis . . ., quam imperator contra Danos opere ac presidio firmavit, dolo ab hiis denuo capta cesis defensoribus eiusdem incensa est. Anno dominicae incarnationis DCCCCLXXXIII. inperator Verone placitum habuit, et Heinricus minor exilio solutus dux Bawariorum effectus est. Et in hoc anno Sclavi unanimiter restiterunt cesari et Thiedrico marchioni. Et filius inperatoris ab omnibus in dominum eligitur. ## bok III, kap. 25 (MGH s. 128–130) 25. (14.) Post paucos dies discedebant ultimum vale dicentes; namque inperator, cum Romam veniret, relicta matre sua venerabili in Papia civitate, graviter infirmatus, ut extrema persensit adesse, omnem suimet pecuniam partes divisit in quatuor, unam aecclesiis, IIam pauperibus, IIIam dilectae suimet sorori Mahtildae, quae abbaciam in Quidilingeburg devota Christo famula obtinuit, quartam suis tristibus donavit ministris ac militibus. Factaque latialiter confessione coram apostolico caeterisque coepiscopis atque presbiteris acceptaque ab eis optata remissione, VII. Id. Decemb. ex hac luce subtractus est; terreque commendatur, ubi introitus orientalis paradisi domus sancti Petri cunctis patet fidelibus et imago dominica honorabiliter formata venientes quosque stans benedicit. Equidem sortis memor humanae conductas direxit. Quarum una, sicut predixi, suscipere devictum eum recusavit, seu ob ignoranciam sui, seu ob metum subsequentis inimici; altera autem, que hunc instinctu Henrici suscepit, velut prefatus sum, invita redidit. 24. Paululum michi nunc devianti mens est incepta perficere. Omnes nostri principes, comperta tam miserabili fama, conveniunt dolentes et, ut eum sibi liceret videre, per epistole portitorem unanimi supplicacione poscebant. Quorum legacionem cesar ut audivit, desideranti animo consensit. Ponitur conventus in Berna civitate, et omnis huc convocatur principatus, ut hic multa necessaria tractarentur. Solus dux Bernhardus in media revertitur via; namque una ex urbibus suis, quam imperator contra Danos opere ae presidio firmavit, dolo ab hiis denuo capta et cesis defensoribus eius incensa est. Anno incarnacionis dominice nongentesimo octuagesimo tercio imperator Verone placitum habuit, et Henricus iunior exilio solutus dux Bawariorum effectus est. Et in hoc anno Sclavi unanimiter restiterunt cesari et Diderico marchioni. Filius imperatoris ab omnibus in domnum eligitur. 25. Post paucos dies discedebant ultimum valedicentes; namque imperator, cum Romam veniret, relicta matre sua venerabili Athelheida in Papia civitate, graviter infirmatus extrema sibi persensit adesse, omnem suam pecuniam in quatuor partes divisit, primam ecclesiis, secundam pauperibus, terciam dilecte sue sorori Machthilde, que abbaciam in Quidelingaburg devota Christo famula obtinebat, quartam suis tristibus donavit ministris ac militibus. Facta itaque latialiter confessione coram apostolico ceterisque coepiscopis atque presbiteris acceptaque ab eis optata remissione, septimo Idus Decembris ex hac luce subtractus est; terre vero commendatur, ubi introitus orientalis paradisi domus sancti Petri cunctis patet fidelibus et imago dominica honorabiliter formata venientes quoque stans benedicit. Equidem sortis memor hu- multumque indigens indulgentiae, caeli terraeque Deum et Dominum supplex efflagito, ut, quicquid hic in mea umquam peccaverit aecclesia, clemens remittat, pro beneficiis autem centuplum largiatur, potestateque inmerito mihi concessa indulgeo, te obnixe successorem postulans, ut huic veniam nemini in ultimis denegandam semper ex corde tribuas. ## bok III, kap. 26 (MGH s. 130) 26. (15.) Huius inclita proles, nata sibi in silva, quae Ketil vocatur, in die proximi natalis Domini ab Iohanne archiepiscopo Rawennate et a Willigiso Magociacense in regem consecratur Aquisgrani, et, completo hoc officio, mox legatus tristi nuncio tanta perturbans gaudia advenit. Movit multorum corda ineffabilis dolor, virtus sublata queritur, quam sepissime incolumem homo fragilis et dubius persequitur. Sedit hic bis quinos solares annos post obitum patris sui, regni tutor et inperii, hostibus cunctis horrendus commissisque gregibus inexpugnabilis murus. Nutat ancxia in tantis rebus populi sentencia, quam cito firmavit divinae maiestatis miseracio. Solvitur a Traiectensi custodia dux Heinricus, et ab eo rex tenellus ad nutriendum sive ad degradandum a Warino, Coloniensi archiepiscopo, cuius firmae fidei ab inperatore predicto is commissus fuit, assumitur. Obseram modo tercii seriem voluminis duro vecte necis deflendae tercii inperatoris nostri et certitudinem pietatis almae, qua omnem exclusit ambiguitatem, stilo lactus aperire conabor. ## bok IV, inledning (MGH s. 130–133) LIBER IV. 1. (1.) Anno dominicae incarnacionis DCCCCLXXXIIIIº domna inperatrix Theuphano, tercii mater Ottonis et, pro dolor! in hoc ordine ultimi, novitate diri vulneris et unici absencia filii perculsa, ad Ethelheidam inperatricem Papiam civitatem veniens, magno succipitur luctu caritativoque lenitur solatio. Prefatus vero dux cum Poppone venerabili episcopo, mane multumque indigens indulgencie, celi terreque Deum et Dominum supplex efflagito, ut, quicquid hic in mea umquam peccaverit ecclesia, clemens remittat, pro beneficiis autem centum largiatur, potestateque michi immerito concessa indulgeo, obnixe successorem postulans, ut huic veniam nemini denegandam in ultimis semper ex corde tribuas. 26. Huius inclita proles, nata sibi in silva, que Ketil vocatur, in die proxima natalis Domini ab Iohanne archiepiscopo Ravennate et a Willigo Mogontino in regem consecratur Aquisgrani, et, completo hoc officio, mox tristi nuncio perturbans tanta gaudia legatus advenit. Movit multorum corda ineffabilis dolor, virtus sublata queritur, quam sepissime incolumem homo fragilis et dubius persequitur. Sedit hic annos solares bis quinos post obitum patris, regni tutor et imperii, hostibus cunctis horrendus commissisque gregibus inexpugnabilis murus. Nutat anxia in tantis rebus populi sentencia, quam cito firmavit divine pietatis clemencia. Solvitur a Traiectensi custodia dux Bawariorum Henricus, et ab eo rex tenellus ad nutriendum sive ad degradandum a Warino, Coloniensi archiepiscopo, cuius firme fidei ab imperatore is commissus fuit, assumitur. Obseram modo tercii seriem voluminis duro vecte necis deflende tercii imperatoris nostri et certitudinem pietatis alme, qua omnem exclusit ambiguitatem, stilo letus apperire conabor. Explicit liber tercius. Incipit liber quartus de Ottone tercio imperatore. 1. Anno dominice incarnacionis nongentesimo octuagesimo quarto dompna imperatrix Theophanu, tercii mater Ottonis et, prochdolor ! in hoc ordine ultimi, novitate diri vulneris et unici absencia filii perculsa, ad Athelheidam imperatricem Papiam civitatem veniens, magno suscipitur luctu caritativoque lenitur solacio. Prefatus vero dux cum Poppone venerabili sub cuius potestate diu tenetur, et cum Ekberto comite unióculo Agripinam veniens, regem patronus legalis de Warino, ut predixi, archipresule suscepit, eiusdemque auxilium cum omnibus, quos ad sui gratiam convertere poterat, firmiter est adeptus. Dispositis autem, prout sibi placuit, cunctis dux ad Corbeiam cum eis venit ibique Thiedricum et Sicconem comites ac confratres nudis pedibus veniam postulantes dedignatur suscipere. Quod hii egre ferentes abierunt, cognatos suimet et amicos a ducis ministerio toto mentis nisu amovere studentes. Qui cum palmarum sollemnia in Magadaburg celebrare voluisset, omnes regionis illius principes huc convenire rogavit atque precepit, tractans, quomodo se suae potestati subderent regnique eum fastigio sublevarent. Huic consilio maxima pars procerum hoc dolo consensit, quod licenciam a domino suimet rege, cui iuraverat, prius peteret postque secura novo regi serviret. Quidam autem ob eius indignationem digressi, occultis meditantur astutiis, qualiter hoc numquam fieret. 2. (2.) Inde egressus Heinricus proximum pascha Quidilingeburg festivis peregit gaudiis. Quo magnus regni primatus colligitur, a quibusdam autem venire illo nolentibus ad omnia diligenter inquirenda nuntius mittitur. Hac in festivitate idem a suis publice rex appellatur laudibusque divinis attollitur. Huc Miseco et Mistui et Bolizlovo duces cum caeteris ineffabilibus confluebant, auxilium sibi deinceps ut regi et domino cum iuramentis affirmantes. Multi ex his fidem violare ob timorem Dei non presumentes paululum evaserunt et ad civitatem Hesleburg, quo consocii eorum adversus ducem iam palam conspirantes conveniebant, festinavere. Quorum haec sunt nomina. Ex oriente hii comites cum Bernhardo duce et Thiedrico marchione, Ekkihardus, Biio, Esic, Bernwardus comes et clericus, Sifrith eiusque episcopo, sub cuius potestate diu tenetur, et cum Ekberto comite monoculo Agrippinam veniens, regem Ottonem patronus legalis de Warino, ut predixi, archipresule suscepit; eiusdem auxilium cum omnibus, quos ad sui graciam convertere poterat, firmiter est adeptus. Dispositis autem, prout sibi placuit, cunctis dux ad Corbeiam cum eis venit ibique Didericum et Sicconem comites et fratres nudis pedibus veniam postulantes dedignatur suscipere. Quod hii egre ferentes abierunt, cognatos suos et amicos a ducis ministerio toto mentis nisu amovere studentes. Qui cum palmarum solempnia celebrare voluisset in Magadaburg, omnes regionis illius principes huc convenire rogavit atque precepit, tractans, quomodo se sue potestati subderent regnique eum fastigio sublevarent. Huic consilio maxima pars procerum hoc dolo consensit, quod licenciam a domno suo rege, cui iuraverant, prius peterent postque securi novo regi servirent. Quidam autem ob eius indignacionem digressi, astuciis occultis meditabantur, qualiter hoc numquam fieret. ## bok IV, kap. 2 (MGH s. 133–134) 2. Inde egressus Henricus proximum pascha Quidilingaburg festivis peregit gaudiis. Quo magnus regni primatus colligitur, a quibusdam autem illo venire nolentibus ad omnia diligenter inquirenda nuncius mittitur. In hac festivitate idem a suis publice rex appellatur laudibusque divinis attollitur. Huc Miseco et Mistui et Bolizlou duces cum ceteris ineffabilibus confluebant, auxilium sibi deinceps ut regi et domno cum iuramentis affirmantes. Multi ex hiis fidem violare ob timorem Dei non presumentes, paululum evaserunt et ad civitatem Hesleburg, quo consocii eorum adversus ducem iam palam conspirantes convenerunt, festinavere. Quorum hec sunt nomina. Ex oriente hii comites cum Bernhardo duce et Diderico marchione, Ekkihardus, Biio, Esic, Bernwardus [comes] et clericus, Sigefridus eiusque filius, Fredericus et filius, Frithericus et Ciazo confratres. Conprovincialium autem Thiedricus et Sibert confratres, Hoico, Ekkihardus et Bezeco germani, Brunig et sui, militesque sancti Martini iussu archipresulis Willigisi, quibus adherebat occidentalium maxima multitudo. ## bok IV, kap. 3 (MGH s. 134) 3. Quod dux comperiens suos magnis muneribus ditatos cum gratia dimisit; ipse autem cum valida manu ad perturbandam hanc coniurationem seu pacificandam ad Werlu properans, Popponem misit episcopum, ut adversantes sibi disiungere vel reconciliari temptaret. Qui cum cepto itinere persisteret, hostes congregatos iamque ducem petere paratos inveniens, vix pacem mutuam in loco, qui Seusun dicitur, ad condictum pepigit diem. Ad quam dux Bawariam continuo proficiscens cum venire aut noluisset aut propter Heinricum ducem, qui tunc Bawariis atque Carentis prefuit munere prefati inperatoris, non potuisset, hostilis immanitas urbem comitis Ekberti, quae Ala dicitur, possedit; destructisque protinus muris intrantes Ethelheidam inperatoris filiam, quae hic nutriebatur, cum pecunia ibi plurimum collecta rapiunt gaudentesque redeunt. ## bok IV, kap. 4 (MGH s. 134–136) 4. (3.) Dux autem, conversis ad se omnibus Bawariorum episcopis comitibusque nonnullis, Francorum terminos his fretus sociis adiit et in pascuis ad Bisinstidi pertinentibus ad alloquendos regionis illius principes consedit. Magontinae tunc provisor aeclesiae Willigisus cum duce Conrado caeterisque optimatibus huc venit. Hos dux, quibuscumque valuit modis, sibi coniungere temptans eosque a promissa Ciazo fratres. Conprovincialium autem Didericus et Sibracht fratres, Hoico, Ekkihardus et Betzeco germani, Bruninc et sui, milites quoque sancti Martini iussu archipresulis Willigi, quibus adherebat occidentalium maxima multitudo. 3. Quod dux comperiens suos magnis muneribus ditatos cum gracia dimisit; ipse autem cum valida manu ad perturbandam hanc coniuracionem seu pacificandam properans ad Werlo, Popponem misit episcopum, ut adversantes disiungere vel reconciliari temptaret. Qui cum accepto itinere persisteret, hostes congregatos iamque ducem petere paratos inveniens, vix pacem mutuam in loco, qui Seuson dicitur, ad condictum diem pepigit. Ad quam dux Bawariam continuo proficiscens cum venire aut noluisset aut propter Henricum ducem, qui tunc Bawariis atque Carentis prefuit munere prefati imperatoris, non potuisset, hostilis inmanitas urbem comitis Ekberti, que Ala dicitur, possedit; destructisque protinus muris intrantes Atelheidam imperatoris filiam, que hic nutriebatur, cum pecunia plurima ibi collecta rapiunt gaudentesque redeunt. 4. Dux autem, conversis ad se omnibus Bawariorum episcopis comitibusque nonnullis, Francorum terminos hiis fretus sociis adiit et in pascuis ad Bissinstide pertinentibus ad alloquendos regionis illius principes consedit. Mogontine tunc provisor ecclesie Willigisus cum duce Conrado ceterisque optimatibus huc convenit. Hos dux, quibuscumque modis valuit, sibi coniungere temptans eosque a promissa regi suo regi suo cum sacramentis fide numquam vita comite recessuros unanimi eorum responso percipiens, coactus est futuri timore duelli cum iuramentis affirmare, ut III. Kal. Iulii ad locum, qui Rara vocatur, veniret puerumque matri suae illisque redderet. Tunc unusquisque remeavit ad sua, mente diversa pre gaudio atque tristicia. ## bok IV, kap. 5 (MGH s. 136) 5. (4.) Post haec Heinricus Bolizlavum, ducem Boemiorum, in cunctis suimet necessitatibus semper paratum, cum suis adiit honorificeque ab eo succeptus cum exercitu eiusdem a finibus suis per Niseni et Deleminci pagos usque ad Mogelini ducitur. Deindeque cum nostris obviam sibi pergentibus ad Medeburun proficiscitur. Wagio vero miles Bolizlavi, ducis Boemiorum, qui Heinricum cum exercitu comitatur, cum ad Misni redeundo perveniret, cum habitatoribus eiusdem pauca locutus Frithericum, Rigdagi marchionis tunc in Merseburg commorantis amicum et satellitem, ad aecclesiam extra urbem positam venire ac cum eo loqui per internuntium postulat. Hic ut egreditur, porta post eum clauditur, et Ricdagus, eiusdem civitatis custos et inclitus miles, iuxta fluvium, qui Tribisa dicitur, ab hiis dolose occiditur. Urbs autem predicta Bolizlavi mox presidio munita eundem cito dominum et habitatorem succepit. ## bok IV, kap. 6 (MGH s. 136–138) 6. (5.) A quo Wolcoldus antistes vulgi instinctu varii expellitur et ad Willigisum archiantistitem veniens benigne ab eodem succipitur. Hunc enim pro filio episcopus nutrit et, cum ad eoas ordinaretur regiones, secundo Ottoni, cui magisterio prefuit, diligenter vice sui habendum commendavit. Hoc semper iste in animo tenuit ac maximo honore cognovit, et tunc adprime, cum sibi fuit necesse; et in Erpesfordi, quo ipse desideravit, procurari eundem sumopere iubet. Ibi cum sacramentis fide numquam vita comite se recessuros unanimi eorum responsione coactus est futuri timore duelli cum iuramentis affirmare, ut tercio Kalendas Iulii ad locum, qui Rara vocatur, veniret puerumque matri sue illisque redderet. Tunc unusquisque ad sua remeavit, mente diversa pre gaudio atque tristicia. 5. Post hec Henricus Bolislaum, ducem Boemiorum, in cunctis suis necessitatibus sibi semper paratum, cum suis adiit honorificeque ab eo susceptus cum exercitu eius a finibus suis per Miseni et Deleminci pagos usque ad Mogelin ducitur. Deinde cum nostris obviam pergentibus sibi ad Medeburun proficiscitur. Wagio vero miles Bolizlavi, ducis Boemiorum, qui Henricum cum exercitu comitabatur, cum ad Misni redeundo veniret, cum habitatoribus eius pauca locutus Fredericum, Ricdagi marchionis tunc in Mersburg conmorantis amicum et satellitem, ad ecclesiam extra urbem positam venire ac cum eo loqui per internuncium postulat. Hic cum egreditur, porta post eum clauditur, et Ricdagus, eiusdem civitatis custos et inclitus miles, iuxta fluvium, qui Tribisa dicitur, ab hiis dolose occiditur. Urbs autem predicta Bolizlavi mox presidio munita eundem cito domnum et habitatorem suscepit. 6. A quo Folcoldus antistes vulgi varii instinctu expellitur et ad Willigisum archiepiscopum veniens benigne ab eo suscipitur. Hunc enim pro filio episcopus nutrivit et, cum ad eas ordinaretur regiones, secundo Ottoni, cui magisterio prefuit, diligenter vice sui habendum commendavit. Hoc semper iste in animo tenuit ac maximo honore cognovit, et tunc ad prime, cum sibi necesse fuit; et in Erpesfordi, quo ipse desideravit, procurari eum summopere iubet. Ibi diu conversatus, post diu conversatus, post mortem Ricdagi marchionis incliti Ekkihardo succedente et Bolizlavo ad propria remeante, sedem propriam revisit. Posteaque Bolizlavi amiciciam firmiter acquirens, cum in Pragu cenam Domini celebraret, posteraque die, quae est parasceue, cum memoriam divinae passionis rite perageret, paralisi perculsus asportatur et in hac infirmitate usque ad finem huius vitae, quamvis ad tempus evalesceret, permansit. Sedebat XXIII annos, X. Kal. Sept. ex huius carnis ergastulo eductus. In huius vice Eid, nostrae congregationis frater, vir iustus et magne simplicitatis, ordinatur hortatu Gisilleri archipresulis, de cuius inclita conversacione multa ad edificationem nostram utilia, cum tempus fuerit, narrabo, nunc inceptis persistens. ## bok IV, kap. 7 (MGH s. 138–140) 7. (6.) Interim fautores regis Willehelmum comitem, duci nimis familiarem, in Wimeri possidentes comperto eiusdem adventu illo festinant ac iuxta villam, quae Iteri dicitur, convenientes castra metati sunt, crastino contra eum bellaturi. Quod cum ducem protinus non lateret, Gisillerum huc misit archiepiscopum, qui voluntatem eorum perquireret pacemque, si potuisset ulla fieri racione, firmaret. Hic cum senioribus congregatis suae legationis aperiret secretum, dictum est ab his: si regem suum et dominum reddere nilque de rebus suis preter Merseburg, Walbizi et Frasu ad supra memoratum diem sibi detinere voluisset idque sacramentis credibilibus approbaret, quod tunc cum securitate eorum ex parte consolidata huic abire liceret, sin autem, quod eundi redeundique nullus vivo patesceret locus. Quid plura ? quicquid exposcunt, crastino impetrant eumque ad Merseburg, ubi ductrix Gisla longo tristis sedebat abcessu, hii discedentes ire permittunt. Is vero cum fidelibus suis singula quaeque discutiens seque ob Dei timorem patriaeque salutem a proposito recessurum suo veraciter indicans, grates auxilii suimet ac bonae voluntatis condignas refert et, ut cum illo ad condictum pergerent diem, omnes caritative postulat. mortem Ricdagi marchionis incliti Ekkihardo succedente et Bolizlao ad propria remeante, sedem suam revisit posteaque Bolizlavi amiciciam firmiter acquisivit. Hic cum in Praga cenam Domini celebraret, posteraque die, que est parasceue, cum memoriam dominice passionis rite perageret, paralisi percussus asportatur et in hac infirmitate usque ad finem vite, quamvis ad tempus convalesceret, permansit. Sedebat annos viginti tres et decimo Kalendas Septembris ex huius carnis ergastulo eductus est. In huius vice Eid, nostre congregacionis frater, vir iustus et magne simplicitatis, ordinatur hortatu Gisileri archipresulis, de cuius inclita conversacione multa ad edificacionem nostram utilia, cum tempus fuerit, narrabo, nunc inceptis insistens. 7. Interim fautores regis Willehelmum comitem, duci nimis familiarem, in Wimeri possidentes comperto eius adventu illo festinant ac iuxta villam, que Iteri dicitur, convenientes castrametati sunt, crastino contra eum bellaturi. Quod cum ducem protinus non lateret, Gisilerum huc misit archiepiscopum, qui voluntatem eorum perquireret pacemque, si potuisset ulla fieri racione, firmaret. Hic cum senioribus congregatis sue legacionis aperiret secretum, dictum est ab hiis: si regem suum et domnum reddere nilque de rebus suis preter Mersburg et Wallibiki et Frasu ad supramemoratum diem sibi detinere voluisset idque sacramentis credibilibus approbaret, quod tunc cum securitate eorum ex parte consolidata hunc abire liceret, sinautem, quod eundi redeundique nullus vivo patesceret locus. Quid plura? quicquid exposcunt, crastino impetrant eumque ad Mersburg, ubi ductrix Gisla longo abcessu tristis sedebat, hii discedentes ire permittunt. Is vero cum fidelibus suis singula queque discuciens seque ob Dei timorem patrieque salutem a proposito suo veraciter cessurum iudicans, grates auxilii sui ac bone voluntatis condignas refert et, ut cum illo ad condictum diem pergerent, omnes caritative postulat. 8. Ventum est ad Rara ab inperatricibus in Papia humiliter divinam consolationem huc usque prestolantibus et ab universis imperii ac regni principibus; fidelisque promissio ducis completur, data cunctis, qui ad regnum pertinebant, gratia sui abeundique licentia. Stella a Deo predestinati rectoris media die cernentibus universis clara refulsit. Fit unus laicorum atque clericorum in Christi lande concentus ac prius repugnantium supplex affectus, convenitque in unum dissona turba dominium. Rex a suimet matre aviaque diligenter succeptus, Hoiconis magisterio comitis commissus est. Inter regem et ducem pax firmatur usque ad supramemorata Bisinstidi prata, utrisque sua petentibus. Convenientibus autem his malorum instinctu in malo discesserunt, sicque multum temporis stetit intervallum. Oritur autem inter hunc et prefatum Heinricum, qui minor dicebatur, magna sedicio, qua Herimanni comitis consilio postmodum finita, regis gratiam in Francanafordi et ducatum dedicius promeruit. ## bok IV, kap. 9 (MGH s. 140–142) 9. (7.) Celebrata est proxima paschalis sollemnitas in Quidelingeburg a rege, ubi quattuor ministrabant duces, Heinricus ad mensam, Conrad ad cameram, Hecil ad cellarium, Bernhardus equis prefuit. Huc etiam Bolizlavus et Miseco cum suis conveniunt omnibusque rite peractis muneribus locupletati discesserunt. In diebus illis Miseco semet ipsum regi dedit et cum muneribus aliis camelum ei presentavit et duas expediciones cum eo fecit. In primo anno regni eius antistes Hillinessemensis Adwinus Kal. Dec. obiit, et Osdagus, eiusdem monasterii prepositus, successit. Quo sedente quinque annos et tunc exspirante, Gerdagus tunc cellerarius ordinatur. Et cum ille, in IIIº ordinationis suae anno Romam causa orationis petens, reverteretur, VII. Id. Dec. obiit, et corpus eiusdem per singula divisum membra in scriniis duobus ad monasterium suimet a consociis lugubriter delatum est. Hos antistites duos Gisillerus archipresul, casu ibidem adveniens, terrae commendavit. 8. Ventum est ad Rara ab imperatricibus in Papia humiliter divinam consolacionem huc usque prestolantibus et ab universis imperii ac regni principibus; fidelisque promissio ducis completur, datis cunctis, que ad regnum pertinebant, gracia sui abeundique licencia. Stella a Deo predestinati rectoris media die cernentibus universis clara refulsit. Fit unus laicorum atque clericorum in Christi laude concentus ac prius repugnancium supplex affectus, et dissona turba in unum domnum convenit. Hex ab avia sua et matre diligenter susceptus, Hoiconis comitis magisterio commissus est. Inter regem et ducem pax firmatur usque ad supramemorata Bissinstide prata, utrisque sua petentibus. Convenientibus autem hiis malorum instinctu in malo discesserunt, sicque multum temporis stetit intervallum. Oritur autem inter hunc et prefatum Henricum, qui minor dicebatur, magna sedicio, qua Heremanni comitis consilio postmodum finita, regis graciam in Francanfordi et ducatum dedicius promeruit. 9. Celebrata est proxima paschalis solempnitas in Quidilingaburg a rege, ubi quatuor duces ministrabant, Henricus ad mensam, Conradus ad cameram, Hezil ad cellarium, Bernhardus equis prefuit. Huc eciam Bolizlau et Miseco cum suis conveniunt omnibusque rite peractis muneribus locupletati discesserunt. In diebus illis Miseco semetipsum regi dedit et cum muneribus aliis camelum ei presentavit et duas expediciones cum eo fecit. In primo anno regni eius antistes Hildinesheimensis Adwinus Kalendis Decembris obiit, et Osdagus, eiusdem monasterii prepositus, successit. Quo sedente quinque annos et tunc expirante, Gerdagus tunc cellerarius ordinatur. Hic vero cum, in tercio ordinacionis sue anno causa oracionis Romam petens, reverteretur, septimo Idus Decembris obiit, et corpus eius per singula divisum membra in scriniis duobus ad monasterium suum a consociis lugubriter est delatum. Hos duos antistites Gisilerus archipresul, casu Tunc Bernwardus, magister regis, facta eleccione consecratur. (8.) Multis bellorum asperitatibus Sclavos lacessere rex non desistit. Orientales quoque adversum se presumentes insurgere devicit. De occidentali parte quam plures arma sepius commoventes multosque depredantes vi et arte is superare contendit. Puerilia non est opus numerare, longumque videtur, quae pro prudentibus is effecerit consiliatoribus, enarrare. ## bok IV, kap. 10 (MGH s. 142–144) 10. Cometa apparens damna in pestilenciis subsequutura indixit. Inperator, iam factus vir, ut ait apostolus, evacuavit quae erant parvuli; semperque Merseburgiensis destruccionem aeclesiae deflens, quomodo haec renovaretur, sedula mentis intentione volvebat et, quamdiu in corpore vixit, hoc votum perficere studuit monitis piae matris. Quae talia, ut mihi Meinsuith post retulit, sicut ab ipsa percepit, in somnis vidit. Apparuit ei intempestae noctis silentio sanctus Christi adleta Laurencius dextero mutilatus brachio: 'Cur', inquiens, 'quis sim, non interrogas?' Et illa: 'Non audeo', infit, 'domine mi!' Ille autem prosequitur: 'Ego sum' dicens et nomen innotuit. 'Quod in me modo ipsa consideras, tuus effecit senior, eius persuasu seductus, cuius culpa electorum Christi magna multitudo discordat.' Post haec nati suimet commisit fidei, seu vivente Gisillero seu moriente fieri potuisset, redintegrato episcopatu patris sui animam in novissimo die ad eternam requiem renovaret. Haec, quamvis sexu fragilis, modestae tamen fiduciae et, quod in Grecia rarum est, egregiae conversationis fuit regnumque filii eius custodia servabat virili, demulcens in omnibus pios terrensque ac superans erectos. De fructu vero ventris sui decimas Deo obtulit filias suas, I. ad Quidilingeburg Aethelheidam nomine, alteram ad Gonnesheim, quae Sophia dicitur. ibi adveniens, terre commendavit. Tunc Bernwardus, magister regis, facta electione consecratur. Multis bellorum asperitatibus Sclavos lacescere rex non desistit. Orientales quoque adversum se presumentes insurgere devicit. De occidentali parte quamplures arma sepius commoventes multosque depredantes vi et arte is superare contendit. Puerilia non est opus numerare, longumque videtur, que pro prudentibus fecit consiliatoribus, enarrare. 10. Cometa apparens dampna pestilencie subsecutura indixit. Imperator, iam factus vir, ut alt apostolus, evacuavit que erant parvuli; semperque Mersburgensis ecclesie destructionem deflens, quomodo hec renovaretur, sedula mentis intencione volvebat et, quamdiu in corpore vixit, hoc voto perficere studebat monitis pie matris. Que talia, ut michi Meinsuith post retulit, sicut ab ipsa percepit, in sompnis vidit. Apparuit ei intempeste noctis silencio sanctus Christi athleta Laurencius dextro mutilatus brachio dicens: 'Cur non interrogas, quis sim?' Et illa: 'Non audeo', inquit, 'domne mi!' Ille autem prosequitur dicens: 'Ego sum –', tunc nomen innotuit. 'Quod in me modo consideras, tuus effecit senior, eius persuasu seductus, cuius culpa electorum Christi magna multitudo discordat.' Post hec verba ipse nati sui commisit fidei, seu vivente Gislero seu moriente fieri posset, redintegrato episcopatu patris sui animam in novissimo die ad eternam requiem revocaret. Hec, quamvis sexu fragilis, modeste tamen fiducie et, quod rarum in Grecia est, egregie conversacionis fuit regnumque filii sui custodia virili servabat, demulcens in omnibus pios, terrens et superans erectos. De fructu vero ventris sui decimas Deo obtulit filias suas, unam ad Quidelingaburg Athelheidam nomine, alteram ad Gunesheim, que Sophia dicitur. 11. (9.) Eo tempore Miseco et Bolizlavus inter se dissonantes multum sibi invicem nocuerunt. Bolizlavus Liuticios suis parentibus et sibi semper fideles in auxilium sui invitat; Miseco autem predictae imperatricis adiutorium postulat. Quae cum tunc in Magadaburg fuisset, Gisillerum eiusdem archiepiscopum comitesque hos: Ekkihardum, Esiconem, Binizonem, cum patre meo et eius equivoco, Brunone ac Udone caeterisque compluribus eo misit. Qui vix cum IIII proficiscentes legionibus ad pagum Selpuli dictum venerunt ac iuxta unam paludem, supra quam pons longus porrigitur, consederunt. Et ecce, in noctis silentio unus ex sociis Willonis, qui pridie ad perspiciendum suimet predium precedens a Boemiis captus est, evadens periculum imminens Binizoni primo indixit comiti. Tunc nostri eius ammonitione celeriter surgentes se preparant et in ipso iam venientis aurorae crepusculo missam audiunt, quidam stando et alii super equos sedendo; et in ortu solis exeunt e castris solliciti de eventu futuri certaminis. ## bok IV, kap. 12 (MGH s. 144–146) 12. Tunc Bolizlavus cum suis venit turmatim III. Id. Iulii, et utrimque nuncii mittuntur. Et ex parte Bolizlavi quidam miles, Slopan nomine, ad perspiciendum agmen nostrorum accessit et reversus inde interrogatur a domino, qualis esset exercitus hic, si cum eodem potuisset pugnare an non. Ortabantur enim hunc satellites sui, ut nullum de nostris vivum sineret abire. A quo sic ei redictum est: 'Exercitus hic quantitate parvus, qualitate sua optimus et omnis est ferreus. Pugnare cum eo tibi potis est; sed si tibi hodie victoria evenit, sic prosterneris, ut fugiendo Miseconem inimicum te continuo persequentem vix aut nequaquam evadas et Saxones tibi hostem in perpetuum acquiras. Si autem victus fueris, finis est de temet ipso et de omni regno ad te pertinenti. Non enim remanet spes ulla resistendi, inimico te undiquessecus vallanti.' Talibus alloquiis furor illius se- 11. Eo tempore Miseco et Bolizlau inter se dissidentes multum sibi invicem nocuerunt. Bolizlavus Luiticios suis parentibus et sibi semper fideles in auxilium sui invitat; Miseco autem predicte imperatricis adiutorium postulat. Que [cum] tunc in Magadaburg fuisset, Gisilerum archiepiscopum comitesque hos: Ekkihardum, Esiconem, Binizonem, cum patre meo et eius equivoco, Brunone et Udone ceterisque compluribus eo misit. Qui proficiscentes vix cum quatuor legionibus ad pagum, qui Selpuli dicitur, venerunt et iuxta unam paludem, supra quam pons longus erat porrectus, consederunt. Et ecce, in noctis silencio unus ex sociis Willonis, qui pridie ad perspiciendum suum predium precedens a Boemiis captus est, evadens periculum imminens Binizoni primo indixit comiti. Tunc nostri eius ammonicione celeriter surgentes se preparant et in ipso iam venientis aurore crepusculo missas audiunt, quidam stando et alii super equos sedendo; et in ortu solis exeunt e castris solliciti de eventu futuri certaminis. 12. Tunc Bolizlaus cum suis venit turmatim tercio Idus Iulii, et utrimque nuncii mittuntur. Et ex parte Bolizlai quidam miles, nomine Zlopan, ad percipiendum agmen nostrorum accessit et reversus inde interrogatur a domno, qualis esset exercitus hic, si cum eodem potuisset [pugnare] an non. Hortabantur enim hunc satellites sui, ut nullum de nostris vivum sineret abire. A quo sic ei responsum est: 'Exercitus hic quantitate parvus, sed qualitate sui optimus est et omnis ferreus. Pugnare cum eo tibi potis est; sed si tibi hodie victoria evenit, sic prosterneris, ut fugiendo Miseconem inimicum te continuo persequentem vix aut nequaquam evadis et Saxones tibi hostes inperpetuum acquiris. Si autem victus fueris, finis est de temetipso et de omni regno ad te pertinente. Non enim remanet spes ulla resistendi, inimico te undiquessecus vallante.' Talibus eloquiis furor illius sedatur, et pace facta principes datur, et pace facta principes nostros alloquitur, ut, qui contra eum huc venirent, cum eo ad Miseconem pergere et in restituendis suimet rebus se apud Miseconem adiuvare voluissent. Hoc laudabant nostri, et Gisilerus archipresul cum Ekkihardo, Esicone ac Binizone comitibus proficiscebatur cum eo, caeteris omnibus domum cum pace revertentibus. Advesperascente iam die hiis omnibus arma sumuntur et mox cum iuramento firmatis redduntur. Venit Bolizlavus cum nostris ad Oderam; ad Miseconem nuncius mittitur, qui diceret, se in potestate sua auxiliatores suos habere. Si regnum sibi ablatum redderet, hos incolomes abire permitteret; sin autem, omnes perderet. Sed Miseco huic talibus respondit: si voluisset rex suos acquirere salvos aut ulcisci perditos, faceret; et si hoc non fieret, quod propter eos nil omnino perdere voluisset. Hoc Bolizlavus ut accepit, salvis omnibus nostris, quaecumque potuit, ex locis circumiacentibus predatur ac incendit. ## bok IV, kap. 13 (MGH s. 146–148) 13. Inde reversus urbem unam ... nomine possedit et hanc cum domino eius, urbanis nil repugnantibus, acquisivit eundemque Liuticis ad decollandum dedit. Nec mora, diis fautoribus haec ostia ante urbem offertur et de reversione ab omnibus tractatur. Tunc Bolizlavus, sciens nostros ex parte Liuticiorum incolumes non posse domum sine eo pervenire, crastino dimisit eos crepusculo, ut ammoniti fuerant, multum properantes. Quod ut predicti hostes comperierunt, pone sequi maxima electorum multitudine mox nitebantur. Quos Bolizlavus vix conpescuit talibus: 'Vos, qui in meum huc venistis auxilium, videte, ut hoc perficiatis bonum, quod incepistis, pro certo scientes, quod hos, quos in fidem succepi meam et in bona pace dimisi, vita superstite mea nullum hodie pacior perpeti malum. Non est nobis honor nec consilium hactenus amicos familiares nos nunc effici mani!estos hostes. Scio magnam inter vos esse inimiciciam; et hanc ulcisci eveniunt vobis tempora hiis multo apciora.' Hiis sedati eloquiis Liutici duos ab eo detenti ibidem dies et tunc, invicem salutantes antiquumque foedus renovantes, discescerunt. Et nostros alloquitur, ut, qui contra eum huc venerunt, cum eo ad Miseconem pergere et in restituendis suis rebus se apud Miseconem adiuvare vellent. Hoc laudabant nostri, et Gisilerus archipresul cum Ekkihardo, Esicone ac Binizone comitibus proficiscebatur, ceteris omnibus domum cum pace revertentibus. Advesperascente iam die hiis omnibus [arma] sumuntur et mox cum iuramento firmatis redduntur. Venit Bolizlaus cum nostris ad Oderam; ad Miseconem nuncius mittitur, qui diceret, se in potestate sua auxiliatores suos habere. Si regnum ablatum sibi redderet, hos incolumes abire permitteret; sinautem, omnes perderet. Sed Miseco huic talibus respondit: si voluisset rex suos acquirere salvos aut ulcisci, faceret, perditos; et si hoc non fieret, propter eos nil omnino perdere voluisset. Hoc Bolizlaus ut audivit, salvis omnibus nostris, quecumque potuit, ex locis circumiacentibus predatur et incendit. 13. Inde reversus urbem unam ... nomine possedit et hanc cum domno eius, urbanis nil repugnantibus, acquisivit eumque Luiticis ad decollandum dedit. Nec mora, diis fautoribus hec hostia ante [urbem] offertur et de reversione ab omnibus tractatur. Tunc Bolizlaus, sciens nostros ex parte Luiticiorum incolumes non posse domum sine eo pervenire, crastino dimisit eos crepusculo, ut ammoniti fuerant, multum properantes. Quod ut predicti hostes compererunt, pone sequi maxima multitudo eorum mox nitebatur. Quos Bolizlaus vix compescuit talibus: 'Vos, qui in meum huc venistis auxilium, videte, ut hoc perficiatis bonum, quod incepistis, pro certo scientes, quod hos, quos in fidem meam suscepi et in bona pace dimisi, vita mea superstite nullum hodie pacior perpeti malum. Non est nobis honor nec consilium hactenus amicos familiares nos nunc effici manifestos hostes. Scio magnam inter vos inimiciciam esse; sed hanc ulcisci evenient vobis tempora hiis multo apciora.' Hiis alloquiis Luitici sedati duos dies ibi ab eo detenti sunt et tunc, invicem se salutantes, antiquum fedus renovantes, discesserunt. Turn vero illi infi- tunc ilii infideles, qui nostros insequerentur, quia pauci erant, ducentos milites eligerunt. Quod nostris mox a quodam Hodonis satellite comitis intimatum est. Unde in ipsa accelerantes hora, Deo gratias! ad Magadaburg incolumes pervenerunt, hostibus se in vanum sic laborantibus. ## bok IV, kap. 14 (MGH s. 148) 14. (10.) Id ut primitus audivit, prosperitati eorum arrisit imperatrix. Sed quia de optima eius conversacione parum mihi ad noticiam venit, ideo superius strictim de inmensa eius nobilitate explicui. Haec occidentales tunc inhabitat regiones, quae hoc nomine merito dicuntur, quia ibidem sol et omnis equitas cum obediencia et caritate mutua in occasum se vergit. Nox nil aliud est, nisi umbra terrae, et hoc totum, quod indigenae isti operantur, nil nisi peccatum. Hic predicatores sancti in vanum laborant, hic reges et caeteri principes modicum valent; predones et iusti persecutores dominantur. Multa sanctorum corpora in hiis partibus requiescunt; sed habitatores hos, ut video, spernunt prevaricantes. Sed ne quis me Crispini discipulum lippi esse arbitretur', de hiis sileo, quia ob inlicitas coniungciones aliasque ineffabiles versucias hos prope interitum esse non dubito. Innumeras antistitum excommunicaciones spreverunt et propter hoc stare diu non poterunt. Hoc tantum una mecum, queso, Christi fideles, orate, ut hii mutentur in melius et ad nos numquam veniat talis usus. ## bok IV, kap. 15 (MGH s. 148–150) 15. Nunc autem de fine imperatricis predictae locuturus, quae hunc precesserint signa, narrabo. Anno dominicae incarnationis DCCCCLXXXVIIII sol defecit XII. Kal. Novembris et V. diei hora. Sed cunctis persuadeo christicolis, ut veraciter credant, hoc non aliqua malarum incantacione mulierum vel esu fieri vel huic aliquo modo seculariter adiuvari posse, sed sicut Macrobius testatur caeterique sapientes fieri asserunt, et id de luna. Et sequenti anno consummato in bonis vitae suimet cursu in Niumagun infirmatur imperatrix atque ab hac vita XVII.º Kal. lulii discedens sepulta deles ducentos milites elegerunt, qui nostros insequerentur, quia pauci erant. Quod nostris mox a quodam satellite Hodonis comitis intimatum est. Unde in ipsa accelerantes hora, Deo gracias! ad Magadaburg incolumes pervenerunt, hostibus invanum se sic laborantibus. 14. Hoc ut primum imperatrix audivit, prosperitati eorum arrisit. Sed quia de optima eius conversacione parum michi ad noticiam venit, ideo superius strictim de immensa eius nobilitate aliqua explicui. Hec occidentales tunc inhabitabat regiones, que hoc nomine merito dicuntur, quia ibidem sol et omnis equitas cum obediencia et mutua caritate in occasum se vergit et noctem efficit. Nox etenim nil aliud est, nisi umbra terre, per quam perfidarum peccata intelliguntur, et hoc totum, quod indigene isti operantur, nil nisi peccatum. Hic predicatores sancti invanum laborant, hic reges et ceteri principes boni modicum valent; predones et iusticie persecutores hic dominantur. Multa sanctorum corpora in hiis partibus requiescunt; sed hos, ut video, inhabitatores prevaricantes spernunt. At ne quis me Crispini lippi discipulum esse arbitretur, de hiis sileo, quia ob illicitas coniunctiones aliasque ineffabiles malicie versucias hos prope interitum esse non dubito. Innumeras antistitum excommunicaciones spreverunt et propter hoc stare diu non poterunt. Hoc una mecum, queso, Christi fideles, orate, ut hii mutentur in melius et ad nos numquam veniat talis usus. 15. Nunc autem de fine imperatricis predicte locuturus, que hunc precesserint signa, primum narrabo. Anno dominice incarnacionis nongentesimo octuagesimo nono sol defecit duodecimo Kalendas Novembris quinta hora diei. Sed cunctis persuadeo christicolis, ut veraciter credant, hoc non aliqua malarum incantacione mulierum vel esu fieri vel huic aliquo modo seculariter adiuvari posse, sed sicut Macrobius testatur ceterique sapientes fieri asserunt, id est de luna. In sequenti anno imperatrix in Niumagan infirmatur consummatoque in bonis cursu vite sue discessit ab hac vita decimoseptimo Kalendas Iulii. Sepulta vero est ab Evergero sancte Colonien- est ab Ewergero sanctae Coloniensis aecclesiae archiepiscopo in monasterio sancti Pantaleonis, quod datis inpensis Brun archipresul ibi requiescens construi precepit, presente filio ac multa pro remedio matris his confratribus largiente. Quod cum inclita inperatrix Aethelheidis comperiret, tristis protinus effecta regem tunc VII annos regnantem visitando consolatur ac vice matris secum tamdiu habuit, quoad ipse, protervorum consilio iuvenum depravatus, tristem illam dimisit. ## bok IV, kap. 16 (MGH s. 150) 16. (11.) Huic bene nata virtutibus ornanti pater meus comes Sigifridus domi miliciaeque fideliter servivit, et in expedicione ad Brandanburg, qua ultime militavit, ab equo cadens, valido corporis dolore fatigari cepit. Sensit insuper octavum sibi adesse annum, sic ei in somnis presignatum. Dormiens namque in Colonia his suscitatur denuo verbis: 'Sigifride, vigila et ab isto die post octo annorum curricula vitam te hanc finire presentem pro certo scias.' Hunc prefinitum diem vigilanti semper animo previdit ac, quibuscumque virtutum fructibus valuit, preoccupare non desistit. Me autem in Quidilingeburg apud suam materteram nomine Emnildam, quae paralisi longo tempore laboravit, primo litteris bene adhuc instructum sumpsit et Ricdago abbati II. de sancto Iohanne in Magadaburg commendavit. Ibi tres annos ego conversatus in omnium festivitate sanctorum ad sanctum Mauricium, quia ad altare hoc me dare non potuit, fraternitatis consortio ab eo iunctus sum, proximaque sancti Andreae natali magnum et valde cunctis acceptabile convivium duos dies peractum est. ## bok IV, kap. 17 (MGH s. 150–152) 17. Inde egressus et imminente quadragesima in civitate Wallibizi dicta infirmatus Id. Marcii defensor patriae ac homo verus utriusque debitum persolvit naturae. Quem mater sua venerabilis omni probitate Mahtildis, celeriter hunc prosecutura, cum coniuge Cunigunda deflet. Namque tanto orbata solatio cum inmenso merore diem expectavit extremum ac in eodem anno tercia Nonas Decembris fide- sis ecclesie archiepiscopo in monasterio sancti Pantaleonis, quod datis inpensis Brun archipresul ibi requiescens construi precepit, presente filio ac multa pro remedio matris anime hiis fratribus largiente. Quod cum inclita imperatrix Athelheid conperisset, tristis effecta regem tunc septem annos regnantem visitando consolatur ac vice matris secum tam diu habuit, quo ipse, protervorum consilio iuvenum depravatus, tristem illam dimisit. 16. Huic bene virtutibus adornate pater meus comes Sigefridus domi milicieque fideliter servivit, et in expedicione ad Brandenburg, qua ultimum militavit, ab equo cadens, valido corporis dolore fatigari cepit. Sensit insuper octavum annum sibi adesse, sic illi in sompnis presignatum. Dormiens namque in Colonia hiis suscitatur denuo verbis: 'Sigefride, vigila et ab isto die post octo annorum curricula vitam hanc presentem te finire pro certo scias.' Hunc prefinitum diem vigilanti semper animo previdit et, quibuscumque virtutum fructibus valuit, preoccupare non destitit. Me autem in Quidilingaburg apud suam materteram nomine Erminildam, que paralisi longo tempore laboraverat, primo litteris bene adhuc instructum sumpsit et Rigdago abbati secundo de sancto Iohanne in Magadaburg commendavit. Ibi tres annos ego conversatus in festivitate omnium sanctorum ad sanctum Mauricium, quia ad altare me dare non potuit, fraternitatis consorcio coniunctus sum ab eo, proximaque sancti Andree natali magnum et valde omnibus acceptabile convivium duobus diebus peractum est. 17. Inde egressus et imminente quadragesima in civitate Wallibike dicta infirmatus Idibus Marcii defensor patrie et homo iustus utriusque debitum nature persolvit. Quem mater sua venerabilis omni probitate conspicua Machtildis, celeriter hunc prosecutura, cum coniuge Cunigunda deflet. Namque tanto orbata solacio cum inmenso merore diem extremum expectavit et in eodem anno tercio Nonas Decembris anno do- liter migravit ad Christum DCCCCXCVIº dom. inc. anno . Patruus autem meus nomine Liutharius, cui equaliter nobiscum haec hereditas contigit, matri meae antiquum renovans dolorem, multa intulit mala et, quamvis haec firme suimet fidei a matre sua sibi fuerit commissa, tamen omnibus eiusdem bonis eam privare contendit. Quid multis moror? Inperatoris auxilio cuncta ei restituuntur. ## bok IV, kap. 18 (MGH s. 152–154) 18. (12.) Interea Atheldagus archiepiscopus Bremensis obiit, et Liaevizo successit, qui papam Benedictum exulem a patria suimet, quae sita est in confinio Alpium et Suevorum, huc secutus erga Deum et regem ad hunc honorem promeruit venire. Sclavi iterum appetiti subduntur regi, renovatis iuxta Albim castellis, et in hieme aqua inundans et ventus ingens multum nocuit. Aestas nimia frugibus et seva mortalitas hominibus nimis nocuit. Anno dominicae incarnationis DCCCCXCI Hilliwardus, sanctae Halverstidensis aecclesiae venerabilis antistes, qui me baptizavit atque confirmavit, templum Domini, quod ipse a fundamento edificans tunc ad unguem usque perduxit, XII. Kal. Nov. dedicavit. Adfuit ibi tunc rex cum inperatrice Ethelgida et avia eius, abbatissa Mahtildis et archiantistites hii: Willigisus, Gisilerus et Liewizo cum suis confratribus XVI. Festivitas autem erat eadem Christi confessoris Galli, in cuius monasterio predictus presul edoctus est, et ideo semper studuit in hac celebritate suum perficere desiderium, et tunc inerat XXIIIItus ordinationis suae annus. Hunc adiuvit in omnibus fidelis suimet capellanus Hildo et prudentissime cuncta disposuit. Omnes Saxoniae primates hic tunc convenientes caritative succipiuntur. Numquam fuit ante nec post, ut veraces affirmant, in divinis laudibus et in negociis secularibus omnia plenius cunctisque acceptius peracta. minice incarnacionis nongentesimo nonagesimosexto fideliter ad Christum migravit. Patruus autem meus nomine Luitharius, cui equaliter nobiscum hec hereditas contigit, matri mee antiquum renovans dolorem, multa intulit mala et, quamvis hec firme sue fidei a matre sua commissa fuerit, tamen omnibus bonis suis eam privare contendit. Quid multis moror? Auxilio imperatoris cuncta ei restituuntur. 18. Interea Atheldagus archiepiscopus Bremensis obiit, et Lievizo successit, qui papam Benedictum exulem a patria sua, que sita est in confinio Alpium et Suevorum, huc secutus erga Deum et regem ad hunc honorem promeruit venire. Sclavi iterum superati regi subduntur, renovatis iuxta Albiam castellis. In hieme aqua inundans et ventus ingens multum nocuit. Estas nimia frugibus et seva mortalitas hominibus nimis obstitit. Anno incarnacionis dominice nongentesimo nonagesimo primo Hildiwardus, sancte Halverstadensis ecclesie venerabilis antistes, qui me baptizavit atque confirmavit, templum, quod ipse a fundamentis edificans tunc ad unguem usque perduxit, duodecimo Kalendas Novembris dedicavit. Affuit ibi tunc rex cum imperatrice Athelheida et avia eius, abbatissa Mathildis et archiantistites hii: Willigisus, Gisilerus et Lievizo cum suis fratribus sedecim. Festivitas autem erat eadem Christi confessoris Galli, in cuius monasterio predictus presul edoctus est, et ideo semper studuit in hac celebritate suum perficere desiderium, et tunc inerat vicesimus quartus ordinacionis sue annus. Hunc adiuvit in omnibus fidelis suus capellanus Hildo et prudentissime cuncta disposuit. Omnes Saxonie principes hic tunc convenientes caritative suscipiuntur. Numquam fuit ante nec post, ut veraces affirmant, in divinis laudibus et in negociis secularibus omnia plenius cunctisque accepcius peracta. 19. In sequenti anno in galli cantu primo lux ut dies ex aquilone effulsit et unam sic manens horam, undique celo interim rubente, evanuit. Fuere nonnulli, qui dicerent eodem anno vidisse tres soles et lunas tres ac stellas invicem pugnasse. Et post haec Ekbertus Treverensis archiepiscopus, cuius successor Liudulfus fuit, et Dodo Mirmigendensis, post quem Suitgerus ordinatus est, Erp quoque Ferdensis, cui Bernharius, tunc ibi prepositus, subponitur, obiere. Fames quoque valida nostras oppressit regiones. In tercio predictae dedicationis anno avunculi mei a piratis capti sunt, ut in sequentibus patet. In quarto pestilencia cum fame et bello orientalibus ingruit, et rex Apodritos petit et Wiltios vastavit. ## bok IV, kap. 20 (MGH s. 154) 20. (13.) Post haec rex in Magadaburg cum suis principibus colloquium habuit, ad quod Heinricus Bawariorum dux inclitus venit. Et cum inter hunc et Ratisbonensem Gebehardum longa haberetur contentio, cum bono ibidem finitur consilio. Et pius ille dux, qui omne suimet delictum continuis mundavit elemosinis, inde pergens ad Gondesem, ubi domna Gerberg soror suimet fuerat abbatissa, egritudine premitur subitanea; et tunc vocans ad se equivocum eius talibus instruit: 'Vade celeriter ad patriam ac dispone regnum ac numquam regi ac domino resistas tuo. Multum enim me penitet hoc umquam fecisse. Patris memor sis tui, quia numquam hunc in hoc seculo videbis.' Filioque mox abeunte, dux preclarus, in infirmitate sua semper kirieleison ex corde clamans, migravit ad Christum V. Kal. Sept., sepultus ibidem in medio aecclesiae coram sanctae crucis altari. Quod cum filius eiusdem comperiret, electione et auxilio Bawariorum patris bona apud regem optinuit. Eodem anno Thiedricus comes palatinus et Sibertus frater eius de hoc seculo transierunt. ## bok IV, kap. 21 (MGH s. 154–156) 21. (14.) Ea tempestate nepos meus marchio Heinricus Ewerkerum, 'Bernwardi Wirciburgiensis aecclesiae episcopi 19. In sequenti anno in gallicantu primo lux ut dies ex aquilone effulsit et unam sic manens horam, undique interim celo rubente, evanuit. Fuere nonnulli, qui dicerent eodem anno se vidisse tres soles et tres lunas et stellas invicem pugnasse. Post hec Ekbertus Trevirensis archiepiscopus, cuius successor Luidolfus fuit, et Dedo Mirmingardefordensis, post quem Suicgerus ordinatus est, Erp quoque Ferdensis, cui Bernharius successit, tunc ibi prepositus, obierunt. Fames quoque valida nostras regiones oppressit. In tercio predicte dedicacionis anno avunculi mei a piratis capti sunt, ut in sequentibus patebit. In quarto pestilencia, fames et bellum orientalibus ingruit, et rex Apodritas peciit et Wiltios vastavit. 20. Post hec rex in Magadaburg cum suis principibus colloquium habuit, ad quod Henricus Bawariorum dux inclitus venit. Et cum inter hunc et Ratisbonensem episcopum Gebehardum longa contencio haberetur, cum bono consilio ibidem finitur. Pius vero ille dux, qui omne suum delictum continuis [mundavit] elemosinis, inde pergens cum ad Gondesheim venisset, ubi dompna Gerburg soror ipsius abbatissa fuerat, egritudine subitanea premitur; et vocans ad se equivocum suum talibus instruit: 'Vade celeriter ad patriam et dispone regnum numquamque regi domno tuo resistas. Multum enim me penitet hoc umquam fecisse. Patris memor sis tui, quia numquam eum amodo in hoc seculo videbis.' Filio igitur mox abeunte, dux preclarus, in infirmitate sua semper kyrieleyson ex corde clamans, migravit ad Christum quinto Kalendas Septembris, sepultus ibidem in medio ecclesie coram sancte crucis altare. Quod cum filius eius comperisset, electione et auxilio Bawariorum patris bona apud regem obtinuit. Eodem anno Thiedericus comes palatinus et Sigebertus frater eius de hoc seculo transierunt. 21. Ea tempestate nepos meus marchio Henricus Everkerum, Bernwardi Wirciburgensis ecclesie episcopi militem militem egregium, set nimis superbum, cepit et ob inlatas sibi iniurias in loco, qui Lindinlog dicitur, excecavit. Rex autem de internuntiis ab episcopo id multum querentibus comperiens hocque graviter ferens, predictum comitem exilio relegavit, et post haec gratiam suimet huic dedit et apud antistitem digna emendatione reconciliavit. Predictus presul post haec Liupoldum marchionem Orientalium et nepotem eius Heinricum ad missam sancti Kiliani, quae est VIII. Id. Iulii, ad se vocans, cum magna caritate eosdem habuit; et comes in sacra nocte post matutinam cum suis militibus ludens, ex uno foramine ab excecati amico sagitta valente vulneratus est et facta confessione VI. Id. Iulii exspiravit, innocens in facto predictae accionis et in consilio. Hic postera die ibi sepultus merito defletur, quia sibi prudentiorem et in cunctis actibus meliorem nullum reliquit. Hiemps, quae precesserat, asperitate et pestilentia nimioque frigore et vento ac insolita siccitate plena erat. In hac devicti sunt Sclavi. ## bok IV, kap. 22 (MGH s. 156–158) 22. (15.) Sed quia superius destruccionem Brandaburgiensis aecclesiae dixi, nunc, qualiter ad tempus prefato subderetur regi, breviter explicabo. Fuit in nostra vicinitate quidam miles inclitus, Kiza nomine, qui a marchione Thiedrico aliter, quam sibi placeret, habitus est. Ob hoc et quia facultas suae nequaquam pietati suppeteret, ad hostes perrexit nostros; qui eundem in omnibus sibi nimis fidelem cognoscentes, supramemoratam urbem nobis sacius ad nocendum eidem commiserunt. Hic postea nostris delinitus blandiciis, eam regiae potestati cum semet ipso tradidit. Unde Liutici nimio furore succensi, eum cum omnibus, quas habebant, catervis ilico petebant. Interea rex in Magathaburg fuit; et cum hoc comperiret, quos ibi tunc habebat, celeriter eo misit, Ekkihardum marchionem et tres avunculos meos cum Fritherico comite palatino et patruo meo. Et hii omnes eo cum suis venientes egregium, sed nimis superbum, cepit et ob illatas sibi iniurias in loco, qui Liudinlog dicitur, excecavit. Rex autem ab internunciis episcopi id multum querentibus comperiens hocque graviter ferens, predictum comitem exilio relegavit, et post hec graciam suam illi dedit et apud antistitem digna emendacione reconciliavit. Predictus presul post hec Luippoldum marchionem Orientalium et nepotem eius Henricum ad missam sancti Kiliani, que est octavo Idus Iulii, ad se vocans, cum magna caritate eos habuit; comes vero in sacra nocte post matutinam cum suis militibus ludens, ex uno foramine ab excecati amico sagitta vallante vulneratus est et facta confessione sexto Idus Iulii expiravit, innocens predicte actionis in facto et in consilio. Hic postera die ibidem sepultus merito defletur, quia sibi prudenciorem et in cunctis actibus meliorem nullum reliquit. Hiemps, que precesserat, asperitate et pestilencia nimioque frigore et vento et insolita siccitate plena erat. In hac devicti sunt Sclavi. 22. Sed quia superius destructionem Brandenburgensis ecclesie dixi, nunc, qualiter ad tempus prefato regi subderetur, breviter explicabo. Fuit in nostra vicinitate quidam miles inclitus, Kiza nomine, qui a marchione Thiderico aliter, quam sibi placeret, habitus est. Ob hoc et quia facultas sue nequaquam pietati suppetebat, ad hostes nostros perrexit; qui eundem in omnibus sibi nimis fidelem cognoscentes, supramemoratam urbem nobis sacius ad nocendum ei commiserunt. Hic postea nostrorum delinitus blandiciis, eam regie potestati cum semetipso tradidit. Unde Luitici nimio furore succensi, eum cum omnibus, quas habebant, catervis ilico petebant. Interea rex in Magadaburg fuit; et cum hoc comperiret, quos ibi tunc habebat, celeriter eo misit, Ekkihardum marchionem et tres avunculos meos cum Frederico comite palatino et patruo meo. Et hii omnes eo cum suis venientes interrupti sunt ab hostibus interrupti sunt ab hostibus se acriter irrumpentibus; et una pars ex nostris in urbem venit, alia vero, quae remansit, cesis militibus nonnullis rediit. Tunc rex collectis undiquessecus sociis illo properat, et hostes nostri magnam vim defensoribus urbis inferentes, cum ultimam legionem vidissent, cito amotis fugierunt castris. Nostri autem in ereptione interius gaudentes kirieleison canunt, et advenientes unanimiter respondent. Munita urbe presidio rex abiit et eandem in sua potestate diu tenuit. Post haec Kizo ad Quidilingaburg cum veniret, civitatem suam cum uxore et satellitibus suis perdidit; quae omnia urbe excepta post recepit. Unus autem suimet miles Boliliut nomine, cuius consilio hoc totum, quamvis tunc absens esset, agebatur, ibidem dominabatur; et Kizo, cum in his partibus post latenter nocere voluisset, optimus miles cum suis interfectus est. ## bok IV, kap. 23 (MGH s. 158) 23. (16.) Et, sicut predixi, tres avinculi mei, Heinricus, Udo et Sigifridus, cum Ethelgero caeterisque compluribus piratis sua populantibus VIIII. Kal. Iulii navibus occurrunt, factoque invicem certamine Udo decollatur, Heinricus autem cum fratre suimet Sigifrido et comite Elergero devictus, dictu miserabile, a pessimis hominum captus deducitur. Hoc infortunium inter Christi fideles fama volante mox dilatatur. Bernhardus dux, qui proximus fuit, nuntios quam propere misit, qui precium pro eorundem redemtione eis promitteret et conveniendi pacifice ac locum colloquendi peteret. Parati sunt, pacem firmam et ineffabilem pepigerunt pecuniam. Quid autem ad haec primo rex deindeque in nostris partibus omnis christianorum larga benignitas debito humanitatis offitio inpenderit, explicare non suffitio. Mater autem mea tanto dolore intrinsecus commota omne, quod habuit vel acquirere ullo modo potuit, pro fratrum ereptione attribuit. ## bok IV, kap. 24 (MGH s. 158–160) 24. Execrata vero piratarum turba, cum maximam collectae pecuniae partem inmenso suimet pondere perciperent, Heinrici vice filium eius unicum Sigifridum nomine cum Garevardo et Vulferemo, Ethelgeri autem loco avunculum se acriter irrumpentibus; et una pars ex nostris in urbem venit, alia vero, que remansit, cesis militibus nonnullis rediit. Tunc rex collectis undiquessecus sociis illo properat, et hostes nostri magnam vim defensoribus urbis inferentes, cum ultimam legionem vidissent, amotis castris cito fugierunt. Nostri autem in erepcione interius gaudentes kyrieleyson canunt, et advenientes unanimiter respondent. Munita urbe presidio rex abiit et eandem in sua potestate diu tenuit. Post hec Kizo ad Quidilingaburg cum veniens maneret, civitatem suam cum satellitibus suis et uxore perdidit; que omnia excepta urbe post recepit. Unus autem e suis militibus Boliwit nomine, cuius consilio hoc totum, quamvis tunc absens esset, agebatur, ibi dominabatur; Kiso autem, cum in hiis partibus post latenter nocere voluisset, optimus miles cum suis interfectus est. 23. Sicut predixi, tres avunculi mei, Henricus, Udo et Sigefridus, cum Ethelgero ceterisque conpluribus piratis sua populantibus nono Kalendas Iulii navibus occurrunt, factoque invicem certamine Udo decollatur, Henricus cum fratre suo Sigefrido et comite Ethelgero devictus, dictu miserabile, a pessimis hominibus captus abducitur. Hoc infortunium inter Christi fideles fama volante mox dilatatur. Bernhardus dux, qui proximus fuit, nuncios quam propere misit, qui precium pro redempcione eorum illis promitteret et conveniendi pacifice locumque colloquendi peteret. Parati sunt firmam pacem dare et ineffabilem pecuniam pepigerunt. Quid autem ad hec primo rex deindeque in nostris partibus omnis christianorum larga benignitas debito humanitatis officio impenderit, explicare non sufficio. Mater autem mea tanto dolore intrinsecus commota omne, quod habuit vel acquirere ullo modo potuit, pro fratrum erepcione attribuit. 24. Execranda vero piratarum turba, cum maximam partem collecte pecunie inmenso sui pondere percepissent, Henrici vice filium eius unicum Sigefridum nomine cum Gerwardo et Wulframmo, Athelgeri autem loco avunculum eius Theoderi- eiusdem Thiedricum et amitae suimet filium Olef vocatum succipientes, ut, quod de promisso eis tesauro adhuc remansit, eo velocius colligeretur, eos abire, Sigifrido solum remanente, permisit. Hic quia filium non habuit, a matre mea remedium ab uno filiorum suimet postulavit. Quae tam necessariae peticioni satisfacere desiderans, nuncium ad abbatem Rigdagum celeriter misit, qui fratrem meum Sigifridum, tunc ibi sub habitu monachico degentem, accepta licencia reduceret. Hic quia satis prudens vir fuit, cunctis sollicite perquisitis iniustae legationi resistit et, propter curam a Deo sibi creditam quod hoc facere non presumeret, respondit. Nuntius autem, ut ei iussum fuit, ad Ekkihardum, qui tunc custos aecclesiae sancti Mauricii et magister erat scolae, veniens, ut me ob rem necessariam matri meae remitteret, supplex rogavit. Veni et cum laicali habitu, quo apud piratas debui obses conversari, prioribus adhuc indutus vestimentis, V. feria profectus sum. ## bok IV, kap. 25 (MGH s. 160–162) 25. Et in ipsa die Sigifridus de pervigili hostium custodia, qua multum vulneratus detinebatur, sic divino evasit auxilio. Idem in angustia vehementi positus, cum Nodbaldo et Edicone, quomodo evaderet, plurimum semper versans, precepit hos veloci navicula, quantum his, qui eum detinebant, satis valuisset ministrare, de vino ac de caeteris appertinentibus sibi deferre. Iussis tum sine mora completis, canes avari saturabantur; factoque mane presbiter ad missam paratur, et comes cunctis absque custodibus solum hesterno gravatis vino ad proram lavaturus accedens, puppi parate insiluit. Extollitur clamor, presbiter quasi consiliator capitur, anchorae levantur, remiges velociter hos fugientes insequebantur. Quos comes vix evadens, cum littoris securitatem attingeret, ut prius ipse precepit, paratos invenit equos et ad civitatem suam Hersevel dictam, ubi frater suus Heinricus et uxor eius Ethela tanti gaudii inscia fuit, pergere properavit. Hunc hostes pone sequuti urbem, quae littori vicina stabat, Stethu nomine incurrunt, eum curiose in abditissimis querentes locis; et non invenientes feminis inaures vi rapiunt tristesque recedunt. Tali furore omnes succensi crastino clericum et nepotem cum et amite sue filium Olef vocatum suscipientes, ut, quod de promisso eis thesauro remansit, eo velocius colligeretur, eos abire permisit, Sigefrido solo remanente. Hic quia filium non habuit, a matre mea ab uno filiorum suorum remedium postulavit. Que tam necessarie peticioni satisfacere desiderans, nuncium ad abbatem Riddagum celeriter misit, qui fratrem meum Sigefridum, tunc ibi sub habitu monachico degentem, accepta licencia reduceret. Hic quia satis prudens vir fuit, cunctis sollicite perquisitis iniuste legacioni resistit et, propter curam a Deo sibi creditam quod hoc facere non presumeret, respondit. Nuncius autem, ut ei iussum fuerat, ad Ekkihardum, qui tunc custos ecclesie sancti Mauricii et magister scole fuit, veniens, ut me ob rem necessariam matri mee remitteret, supplex rogavit. Veni et cum laicali habitu, quo apud piratas debui obses conversari, prioribus adhuc indutus vestimentis, quinta feria profectus sum. 25. In ipsa vero die Sigefridus de pervigila custodia hostium, qua multum vulneratus detinebatur, divino auxilio sic evasit. Isdem in angustia vehementi positus, cum Nathaldo et Edicone, quomodo evaderet, plurimum semper versans, precepit hos veloci navicula, quantum hiis, qui eum detinebant, satis valuisset ministrare, de vino et de ceteris atpertinentibus sibi deferre. Iussis tum sine mora completis, canes avari saturantur; factoque mane pater ad missam paratur, et comes cunctis absque custodibus hesterno vino gravatis ad proram lavaturus accedens, puppi parate insiluit. Extollitur clamor, pater quasi conciliator capitur, anchore levantur, remiges velociter hos fugientes insequebantur. Quos comes vix evadens, cum littoris securitatem attingeret, ut prius ipse precepit, paratos invenit equos et ad civitatem suam Hersevelt dictam, ubi frater suus Henricus et uxor eius Athila tanti gaudii inscia fuit, pergere properavit. Hunc hostes pone secuti urbem, que littori vicina stabat, Steithu nomine incurrunt, eum curiose in abditissimis querentes locis; et non invenientes feminis inaures vi rapiunt tristesque recedunt. Tali furore omnes succensi crastino clericum et nepotem meum cum ceteris obsi- meum cum caeteris obsidibus universis naribus ac auribus et manibus obtruncant, foris eos proicientes in portum. Tunc fugientibus his unusquisque a suis rapitur, merore inaudito insurgente. Ego autem visitatis meimet avunculis remeavi Christo largiente incolumis, caritative a familiaribus meis susceptus. ## bok IV, kap. 26 (MGH s. 162) 26. (17.) In illo tempore Liudulfus, Augustensis episcopus venerabilis, VIII. Kal. Aug. obiit; et Gevehardus, Elewangensis abbas, ordinatur. Interim in quadam villa Horthorp dicta natus est infans, dimidius homo, posterioribus auce similis, dextram aurem et oculum leva minorem habens, dentes croco similes, sinistrum brachium absque IIII digitis solo cum pollice integrum, ante baptismum attonite videns et post nihil, IIII die moriens. Magnam hoc monstrum facinoribus nostris intulit pestilentiam. Predictus antistes Hilliwardus, cum aecclesiam et gregem sibi commissum XXVIIII annos gloriosissime verus Israelita regeret, VII. Kal. Dec. exspirans sepultus est extra aecclesiam infra claustrum, ubi ipse sibi prius paraverat domicilium. Et cum confratres eius in electione convenire non possent, prepositus est hiis de capella regis Arnulfus et Id. Decembris ordinatur, sicut ille vir sanctus antecessor eius, dum adhuc valeret, predixit cunctis tunc presentibus: 'Hunc', inquiens, 'hospitem honerate et, quantum potestis, illi servite. Providere enim debet is vos post me.' Et cum idem iam in agone exitus sui iaceret, vidit gloriam Dei et vocato ad se Vulfhario suimet capellano: 'Vides', inquid, 'frater, aliquid?' Et ille se nihil vidisse respondens audivit ab eo, quod caminata haec, in qua tunc iacebat, in qua duo antecessores sui obierunt, divina maiestate plena fuisset. Et haec dicens transivit de hoc carcere ad indeficiens lumen. ## bok IV, kap. 27 (MGH s. 162–165) 27. (18.) Rex autem natale Domini in Colonia fuit et, pacificatis omnibus in his regionibus, ad Italiam diu deside- dibus universis naribus ac auribus et manibus obtruncant, foris eos in portum proicientes. Tunc fugientibus hiis unusquisque a suis rapitur, merore inaudito insurgente. Ego autem visitatis avunculis meis Christo largiente incolumis remeavi caritativeque a familiaribus meis receptus sum. 26. In illo tempore Luidolfus, Augustensis episcopus venerabilis, octavo Kalendas Augusti obiit; et Gevehardus, Elewangensis abbas, ordinatur. Interim in quadam villa dicta Orthorp natus est infans, dimidius homo, posterioribus auce similis, dexteram aurem et oculum maiorem habens, dentes croco similes, sinistrum brachium absque quatuor digitis cum solo pollice integrum, ante baptismum attonite videns et post nichil. Quarta die moriens, hoc monstrum facinoribus nostris magnam pestilenciam intulit. Predictus antistes Hildiwardus, cum ecclesiam et sibi gregem commissum vigintinovem annos gloriosissime verus Israelita rexisset, septimo Kalendas Decembris obiit, sepultus extra ecclesiam in claustro, ubi ipse sibi prius paraverat domicilium. Cum vero fratres eius in electionem convenire non possent, prepositus est hiis de capella regis Arnulfus et Idus Decembris ordinatur. Sic etenim ille vir sanctus antecessor eius, dum adhuc valeret, predixit cunctis tunc presentibus: 'Hunc', inquiens, 'hospitem honorate et, in quantum potestis, illi servite. Hic enim providere vos debet post me.' Et cum idem in agone iaceret exitus sui, vidit gloriam Dei et vocato ad se Wulfario suo capellano inquit: 'Vides, frater, aliquid?' Ille se nichil videre respondens audivit hec ab eo: 'Caminata hec, in qua nunc iaceo et in qua duo antecessores mei obierunt, maiestate Domini plena est.' Et hec dicens ad indeficiens lumen de hoc carcere transivit. 27. Rex autem natale Domini in Colonia fuit et, pacificatis omnibus in hiis regionibus, ad Italiam diu desideratus ratus perrexit et in urbe Papia paschale peregit festum. Dehinc Romam veniens gloriose nepotem suum Brunonem, Ottonis filium ducis, in loco Iohannis papae nuper defuncti cum omnium laude praesentium ... perrexit et in urbe Papia paschale festum peregit. De hinc Romam veniens gloriose nepotem suum Brunonem, Ottonis ducis filium, in loco Iohannis pape nuper defuncti cum omnium presencium laude statuit; in ascensione Christi, que tunc erat duodecimo Kalendas Iunii, anno etatis sue quintodecimo, regni autem terciodecimo, indictione octava, ab eodem unctionem imperialem percepit et advocatus ecclesie sancti Petri efficitur. Post hec vero imperium illud priorum suorum more gubernavit, etatem suam moribus industriaque vincens. ## bok IV, kap. 28 (MGH s. 165–167) 28. (19.) In prima estate Adelbertus Boemiorum episcopus, qui nomen, quod Woytech sonat, in baptismate, aliud in confirmacione percepit ab archiepiscopo Parthenopolitano, in eadem urbe ab Ochtrico superius memorato litteris instructus, cum sibi commissos ab antique pravitatis errore monitis divini precepti amovere nequivisset, omnes excommunicans Romam ad excusandum se apud apostolicum venit, eiusque licencia sub districta Bonifacii abbatis regula humiliter multo tempore conversatus, bono deguit exemplo. Postque cum permissu eiusdem patris Prucorum mentes a Christo alienas freno sancte predicacionis edomare temptaret, cuspide perfossus nono Kalendas Maii capitis abscisione optatum semper martirium solus ex suis percepit absque omni gemitu, ut in ipsa nocte in sompnis ipse vidit cunctisque fratribus predixit: 'Putabam', inquiens, 'me missam celebrare solumque communicare.' Sed nefandi sceleris auctores eum iam expirasse cernentes, ad augmentum sui sceleris divineque ulcionis corpus pelago mersere beatum, caput sude conviciando figentes ac exultando redeuntes. Quod Bolizlaus, Miseconis filius, comperiens, data mox pecunia martiris mercatur inclita cum capite membra. Imperator autem Rome certus de hac re effectus, condignas Deo supplex retulit odas, quod suis temporibus talem sibi per palmam martirii assumpsit famulum. Eo tempore Bernwardus sancte Wirciburgensis ecclesie, iussu cesaris ad Greciam missus, in Achaia moritur cum maxima sociorum suorum caterva. Per quem quia plurima Deus faciat mirabilia, plures affirmant. ## bok IV, kap. 29 (MGH s. 167) 29. (20.) Inperator autem a Romania discedens, nostras regiones invisit et accepta Sclavorum rebellione Stoderaniam, que Hevellun dicitur, armato petens milite, incendio et magna depredacione vastavit et victor Parthenopolim rediit. Ob hoc hostes nostri Berdangun turmatim aggressi a nostris sunt devicti. In illo certamine Ramwardus Mindensis episcopus fuit, qui socios, arrepta in manibus cruce sua, sequentibus signiferis precessit et ad hec facienda potenter consolidavit. In illo die Gardulfus comes cum paucis occubuit, ex hostibus autem maxima multitudo; ceteri relicta preda fugierunt. ## bok IV, kap. 30 (MGH s. 167–169) 30. (21.) Crescencius autem Rome absente papa predicto, qui post benedictionem Gregorius vocabatur, Iohannem Calabritanum, Theophanu imperatricis dilectum comitem et tunc Placentinum antistitem, substituit et sibi imperium tali presumpcione usurpavit, inmemor iuramenti et magne pietatis ab Ottone augusto sibi illate. Insuper nuncii eiusdem a predicto invasore capti diligenti custodie traduntur. Imperator mox ut hec audivit, illo properans dompnum apostolicum sibi obviare per internuncios postulavit. Iohannes autem supplantator hiis appropinquantibus fugit; sed postea a fidelibus Christi et cesaris captus, linguam cum oculis ac naribus amisit. Crescencius vero Leonianum ingressus claustrum imperatori resistere frustra temptavit. Namque inperator dominicam resurrectionem Rome celebrans, post festivos dies instrumenta bellica preparans, post albas domum Thiederici, ubi ille perversus sedebat, Ekkihardum marchionem impugnare iussit. Qui eandem perdius et pernox lacescere non desistens, tandem per machinamenta alte constructa ascendit et eundem decollatum voce imperatoria per pedes laqueo suspendit et timorem cunctis presentibus ineffabilem intulit. Gregorius autem papa cum magno honore intronizatur, et cesar sine omni infestacione deinceps dominabatur. ## bok IV, kap. 31 (MGH s. 169) 31. (22.) Videtur michi Optimum, quedam eiusdem temporis facta memorare, que nonnullis puerilia et multum mirabilia esse videbantur, sed hec a Deo predestinata in suis virtutibus agnoscuntur. Vir felicis memorie, comes profecto Ansfridus, vir omni inquam bonitate conspicuus, dum adhuc esset alto progenitorum germine puerulus, cum omni lege mundana a patruo suo Rutperto, Treverice civitatis episcopo, tum divina adprime est institutus; inde a patruo suo, scilicet suo equivoco, XV comitatuum comite, strennuo dompno Brunoni archiepiscopo Agrippinensi traditur ad res militares. Sic bone indolis adolescens penes ipsum cottidie proficiebat, donec primi Ottonis magni imperatoris Romam cum exercitu iam acquisituri mancipatus est servicio. Cui in inicio milicie eius iniunxit, ut tentorium suum, quod adeo pulchrum videbatur, cottidie poneret e regione contra imperiale et spatam suam duceret, ut in hoc probaret, si palatinis se agiliter iniciaret. Hoc ideo tam gratanter suscepit, quia psalmos eius oris dulcissimos, hunc per devia [sequens] quasi delectacionis causa aviculis insidiando, sine detractione frequentare occulcius potuit. ## bok IV, kap. 32 (MGH s. 169–171) 32. Romam sane predicto cesare ingrediente, non minimum confisus in iuvene fecit eum spataferium suum, dicens: 'Dum ego hodie ad sacra limina apostolorum perorabo, tu gladium continue super caput meum teneto. Nam fidem Romanam antecessoribus nostris sepius suspectam non ignoro. Sapientis enim est, adversa queque longe adhuc posita cogitando prenoscere, ne forte improvisa valeant superare. Deinde redeundo ad montem Gaudii, quantum volueris, orato.' Inde vero reversus abbaciam, que dicitur Torna, de hereditate propria construxit, in qua filiam suam abbatissam, plurimarum Deo devotarum sanctimonialium matrem, assensu pontificis constituit, sanctoque Lantperto pro remedio anime sue ex integro tradidit. ## bok IV, kap. 33 (MGH s. 171) 33. (23.) Huius vero omnipotentis Dei famule quia mencionem fecimus, quod nostris temporibus per eam Dominus operatus est, silencio non preteribimus. Hospitalitatis non oblita tante dapsilitatis circa egenos et peregrinos extitit, ut quadam die de vino nil sibi vel sororibus beneficencie communicacionis causa pretermisit. Hoc dum celleraria sibi nunciasset, ait: 'Equo animo esto, cara, et confortare! Dei enim gracia satis nobis poterit dare.' Statimque solito more ante crucem prostrata in oratorio sancte Marie cepit orare, vinumque in vase funditus pridie exhaustum crescere cepit, quoadusque superfluxit. De quo non tantum sanctimoniales, sed et quamplures diu ad laudem Domini biberunt circummanentes vel adventantes. ## bok IV, kap. 34 (MGH s. 171–173) 34. Interea contigit, ut dompna Heresuint comitissa, ipsius scilicet coniunx reverenda, in curte sua, qui dicitur Gilisa, cepit egrotare. Que statim velut mortis presaga future festinavit ire ad Torna. Quo dum pre nimio dolore nequiret pervenire, in domo cuiusdam maioris remansit in itinere. Qui, sicut ipse nobis retulit, nimie ferocitatis canes habuit, quorum latratum ipsa infirma graviter sustinuit. Hospes ut audivit, festine precatus ab ipsa hos libentissime voluit capere vel ad ultimum, si potuisset, eciam occidere. Horum dum neutrum potuisset, mirabiliter accidit, ut nullus eorum postea quivit latrare, donec sancta Dei ancilla obdormivit in pace. Quam secus monasterium communis laboris comes sancte simplicitatis in secretario sepelivit. Huius cameraria multis annis fuit ydropica. Huic visum est in vigilia natalis Domini, quod ad sepulchrum domne sue candelas deberet afferre; quod et fecit. Mox dum matutine laudes celebrarentur, exivit, solucionem habuit, sana coram omni populo rediit. ## bok IV, kap. 35 (MGH s. 173) 35. (24.) Post discessum autem domne ipsius felix comes non de terreni operis casu desperatus, sed in virtutis volatu eo ipso sublevatus, mente disposuit, ut monasterialem vitam subiret, sicubi maioris obediencie regulam inveniret. Quod dum in exordio per intencionem agitur, a tercio Ottone imperatore ad episcopatum Traiectensem per Notgerum Leodii pontificem summa necessitate vocatur. Illud profecto dum audivit, capellam Aquensem introiit et mundi domnam exoravit, ut, si esset a Deo, canonice perficeretur, si non, misericorditer annullaretur. Sed postquam Evergerus Coloniensis archiepiscopus suffraganeorum consensu imperatori sibique in medium consuluit, vellet nollet ad episcopum acclamatur. Non multo post quinque curtes de sua proprietate beato Martino tradidit, fideli inquam fideiussori talionis earum. ## bok IV, kap. 36 (MGH s. 173–175) 36. In senectute ergo sua, caligantibus iam oculis ipsius, factus est monachus. Septuaginta duos pauperes propria manu cottidie pavit. Illorum quippe infirmioribus, camerario precedente, cecus ipse ab imo vallis ad summa montis balneum portans preparavit in nocte et mutatoria ceteraque necessaria corporis prebuit, iubens eos in pace recedere, ut sic sua opera obnubilare valeret. In eodem monte monachorum congregacionem ordinavit, a quorum prioribus scopis est sepius castigatus, dum auderet resistere eorum iussionibus. Quicquid ad ultimum acquirere potuit, pauperum manibus tribuit. Aviculis eciam in hieme manipulos super arbores ad manducandum intuitu pietatis in monte suo ponere fecit. Sub clamidis absconso continue vestiebatur cilicio. A natali Domini usque ad sancte crucis invencionem infirmabatur, quo temporis spacio ultra tres panes non manducavit. Appropinquante iam carnis eius dissolucione, crucem in fenestra, que ibi post caligacionem oculorum eius facta fuit, vidit et circumstantibus se videre manifestavit, laudans Deum et dicens: 'In circuitu tuo, Domine, lumen est, quod numquam ... incuria sui contigit damnum. Imperator ob defensionem patriae Harnaburg civitatem opere muniens necessario, eam IIII ebdomadas ad tuendum huic commisit. Qui fraude ignota ad placitum a Sclavis vocatus cum parva multitudine exiit. Alii namque precesserunt, et quosdam in urbe reliquit. Ecce autem, unus e consociis eiusdem a silva erumpere hostes prodidit. Congredientibus vero tunc ex utraque parte militibus, archiantistes, qui curru venit, equo fugit aláto, ex suis mortem evadentibus paucis. Sclavi victores preda interfectorum VI. Nonas Iulii sine periculo pociuntur et archiepiscopum sic elabisse conqueruntur. Custodivit tamen, quam- deficiet.' Tandem sacrosancti viatici percepcione munitus, doctus tota expectacione Iudicem diligere atque, ut ita dixerim, timendo presencialiter rennuit timere perpetualiter. Multum in sancte Dei genitricis intercessione, cui se suaque dederat, confisus, tamdiu signaculo sancte crucis sese signavit, quoadusque obdormiens in pace manu simul et mente quievit. ## bok IV, kap. 37 (MGH s. 175) 37. Post cuius obitum Traiectenses nudis pedibus et armatis manibus venerunt flentes, orantes et domesticis dicentes: 'Pro Dei nomine date nobis pastorem nostrum, quo portetur ad sue sedis tumulum.' Quo contra reverende vite abbatissa, eius scilicet filia sacratissima, cum capellanis et militibus respondit: 'In eodem loco debet sepeliri, ubi vita presenti a Deo est permissus exui.' Perventum est ad hoc, ut armati ex utraque parte periculosissime convenire et plures vita deberent carere, nisi quod domna abbatissa se in medio eorum prostravit et a Deo pacem inter illos vel ad momentum rogavit. Interea videbatur militibus, quod ex illa parte, qua fratrum fuerant officine, ab aqua Ema nominata ad montis supercilium ipsius traherent sarcofagum. Quod dum niterentur, corpus a Traiectensibus sustollitur et levissime, sicut ipsi iurant adhuc, ultra aquam ducitur. Sic nutu Domini forcior pars delusa est militum. Post translacionem corporis sacri fragrancia miri odoris percepta est in via, que ultra tria miliaria veracissimorum hominum, sicut ipsi testantur, nares perfudit et pectora. ## bok IV, kap. 38 (MGH s. 175–176) 38. (25.) Revocemus ad memoriam, quod miserabiliter Gisilero archipresuli incuria sui dampnum contigit. Imperator ob defensionem patrie Hornaburg civitatem opere muniens necessario, eam quatuor ebdomadas ad tuendum huic commisit. Qui fraude ignota ad placitum a Sclavis vocatus cum parva multitudine exiit. Alii namque precesserunt, et quosdam in urbe reliquit. Ecce autem, unus e consociis eiusdem a silva erumpere hostes prodidit. Congredientibus vero tunc ex utraque parte militibus, archiantistes, qui curru venit, equo fugit allato, ex suis mortem paucis evadentibus. Sclavi victores preda interfectorum sexto Nonas Iulii sine periculo pociuntur et archiepiscopum sic elabisse conqueruntur. Custodivit vis sic lugubriter mutilatus, urbem ad dictum diem Gisilerus tristisque reversus obviam habuit patruum meimet marchionem Liutharium, cuius curam civitas predicta tunc respiciebat; firmiterque ei eam committens abiit. Accessit autem comes et, ut urbem vidit incendio fumigantem, archiepiscopum remeare per internuntium frustra petiit. Ipse autem ignem in duobus locis iam alte ascendentem extinguere temptans, cum nil omnino proficeret, portam hostibus patentem derelinquens, domum mestus revisit; et accusatus post apud inperatorem inputatam sacramento purgavit culpam. Post VIIII dies predictae cedis mater mea Cunigund nomine tercia Id. Iulii in civitate Germeresleva expiravit. ## bok IV, kap. 39 (MGH s. 176) 39. (26.) Ekkihardus, ex nobilissimis Thuringiae australis natalibus huius genealogiae ortum ducens, cum gradatim ad virilem pertingeret aetatem, parentelam suimet omnem tam morum quam actuum gravitate inclitorum honorat, quia, ut legimus: dedecorant bene nata culpae. Is post multas bellorum asperitates, quas cum patre suo Guntherio ab honore suo diu suspenso perpessus est, ad gratiam imperatoris II. [Ottonis] et ad patriam honorifice cum remearet, Thietmari comitis viduam et Bernhardi ducis sororem nomine Suonehildam in matrimonium sibi copulavit ex eaque primogenitam nomine Liudgerdam acquisivit filiam. Liutharius autem, ex clara Thuringiae septentrionalis prosapia editus, cum vir factus [esset], aetatem virtutibus superare [nitebatur]; cumque secundo multum karus esset Ottoni, eius auxilio quandam matronam Godilam nomine, ex occidentali regione nobiliter natam, cum licentia Wirdunensis Wigfridi presulis consobrini eius sibi in coniugem desponsavit et acquisivit, quae peperit ei in tertio decimo aetatis suae anno primogenitum, patris sui nomine appellans Wirinharium. ## bok IV, kap. 40 (MGH s. 176–178) 40. Sed cum duae propagines istae, puer inquam et puella, ex tam nobilissime vitis radice emersissent, iamiam paulatim tamen, quamvis sic lugrubriter mutilatus, civitatem ad condictum diem Gislerus tristisque reversus obvium habuit patruum meum marchionem Luitharium, cuius curam civitas predicta tunc respiciebat; firmiterque illi eam committens abiit. Accessit autem comes et, ut urbem vidit incendio fumigantem, archiepiscopum per internuncium remeare frustra petivit. Ipse autem ignem in duobus locis iam alte ascendentem extinguere temptans, cum nil omnino proficeret, portam hostibus patentem derelinquens, domum mestus rediit; et accusatus post ad imperatorem imputatam culpam sacramento purgavit. Post novem dies predicte cedis mater mea Cunigund nomine tercio Ydus Iulii in civitate Germereslove obiit. 39. Ekkihardus, ex nobilissimis Thuringie australis natalibus huius ortum genealogie ducens, cum gradatim ad virilem etatem pertingeret, parentelam suam omnem tam morum quam aetuum gravitate inclite honorat, quia, ut legimus: valde mali mores deturpant nobiliores. Is post multas bellorum asperitates, quas cum patre suo Guntherio ab honore suo diu suspenso perpessus est, ad graciam secundi Ottonis et ad patriam cum honorifice remearet, Thietmari comitis viduam et Bernhardi ducis sororem nomine Suanehildam in matrimonium sibi copulavit ex eaque primogenitam nomine Luitgardam acquisivit filiam. Luitharius autem, ex clara Thuringie septentrionalis prosapia editus, cum vir factus esset, etatem virtutibus superavit; cumque secundo Ottoni multum carus esset, eius auxilio quandam matronam nomine Godilam, ex occidentali regione nobiliter natam, cum licencia Wirdunensis Wigfridi presulis consobrini eius sibi in coniugem desponsavit et acquisivit. Hec peperit ei in terciodecimo etatis sue anno primogenitum, patris sui nomine eum appellans Werinharium. 40. Sed cum due propagines iste, puer inquam et puella, ex tam nobili vitis radice emersissent, iamiam paulatim ad ad maturitatem fructus pertingere inclitis virtutum scalis nite bantur, Sed Liutharius comes, ut puellae illius formam et conversationem bonam primo persensit, qualiter eam consociaret filio suo, mentis secreto semper volvit. Et ad ultimum erumpens per fideles internuntios Ekkihardo tunc marchioni desiderium diu latens aperuit ac celeriter inpetravit. Convenientibus tunc in unum familiaribus eorundem, promisit legitime Ekkihardus Liuthario, eandem se filio suo daturum in uxorem, more suo et iure presentibus cunctis optimatibus affirmans. Qui cum tercio Ottoni multum placeret et apud eundem inter alios primates plurimum valeret, nescio qua causa depravatus pactum firmissime stabilitum interrumpere quam maxime conatur. Quod mox Liutharium non latuit, et ut hoc ne fieret, anxia mente volvebat. ## bok IV, kap. 41 (MGH s. 178–180) 41. Imperatore et Ekkihardo pariter tunc in Romania commorante, commissa erat regni istius cura venerabili abbatissae Mathildi, de qua superius memoravi, in cuius civitate Quidilingaburg nuncupata puella haec educabatur. Fit publicus in Darniburg abbatissae totiusque senatus in unum conventus. Interim Wirinharius, ut arbitror, non consilio patris, sed amore virginis et ob metum manifesti dedecoris, cum confratribus meis Heinrico, Fritherico ceterisque militibus optimis urbem prefatam ascendit sponsamque suam et reluctantem et clamantem vî auferens cum suis ad Wallibiki letus et incolomis pervenit. Quod cum abbatissa ab certo comperiret legato, graviter commota cunctis hoc principibus lacrimis queritur obortis, rogans ac precipiens, ut armati omnes publicos hostes celeriter insequerentur, ac ut captis seu occisis virginem sibi reducere conarentur. Nec mora, iussa haec miles armatus accelerare contendit et, priusquam: urbem munitam adtingerent, eosdem per compendiosa itineris interruptos vî capere vel occidere seu effugare anhelavit. Compertum est autem a viatoribus, quod hi, quos insequębantur, valida manu clausisque portis, notis iam gauderent presidiis; nulli patere ingressum; aut velle mori, aut se ibi defendere et numquam ulli sponsam reddere. Quo audito admodum tristis effectus revertitur. maturitatem fructus virtutum pertingere inclitis eorum gradibus nitebantur. Sed Luitharius comes, ut puelle illius formam et conversacionem bonam primo persensit, qualiter eam consociaret filio suo, mentis secreto semper volvit. Et ad ultimum erumpens per fideles internuncios Ekkihardo tunc marchioni desiderium diu latens aperuit et celeriter impetravit. Convenientibus itaque in unum familiaribus eorundem, promisit legitime Ekkihardus Luithario, eandem se filio suo daturum in uxorem, more suo et iure presentibus cunctis optimatibus affirmans. Qui cum tercio Ottoni multum placeret et apud eum inter alios primates plurimum valeret, nescio qua causa depravatus pactum firmissime stabilitum interrumpere quam maxime conabatur. Quod mox Luitharium non latuit, et ut hoc non fieret, anxia mente volvebat. 41. Imperatore et Ekkihardo pariter tunc in Romania commorante, commissa erat regni istius cura venerabili abbatisse Mathildi, de qua superius memoravi, in cuius civitate Quidilingaburg nuncupata puella hec educabatur. Fit publicus conventus in Darneburg abbatisse tociusque in unum senatus. Interim Werinharius, ut arbitror, non consilio patris, sed amore virginis et ob metum manifesti dedecoris, cum confratribus meis Henrico, Fritherico ceterisque militibus optimis urbem prefatam ascendit sponsamque suam clamantem et reluctantem vi auferens cum suis ad Wallibiki letus et incolumis pervenit. Quod cum abbatissa ab certo nuncio comperisset, graviter commota cunctis hoc principibus abortis lacrimis queritur, rogans ac precipiens, ut armati omnes publicos hostes celeriter insequerentur, et ut captis eis seu occisis virginem sibi reducere conarentur. Nec mora, iussa hec miles armatus accelerare contendit et, priusquam urbem munitam attingerent, eosdem per compendiosa itineris interruptos vi capere vel occidere seu effugare anhelavit. Compertum est autem a viatoribus, quod hii, quos insequebantur, valida manu clausisque portis, iam notis presidiis gauderent; nulli patere ingressum; aut velle mori, aut se ibi defendere et numquam ulli sponsam reddere. Quo audito admodum tristis effectus revertitur. 42. Liutharius autem et cum eo Alfricus senior milesque comitis Ekkihardi Thietmarus proficiscentes voluntatem sponsae perquirunt, seque ibidem tunc manere malle quam reverti, satis certi ab eadem effecti, domnae abbatisse caeterisque haec responsa intimabant. Consulenti tunc de talibus primates abbatissae dictum est ab his, quod sibi videretur Optimum, in Magadaburg fieri conventum, huc sponsum cum contectali venire, auxiliatores quoque omnes aut se reos ibi presentare aut damnatos fugere. Sicque factum est. Confluente maxima illuc multitudine, Wirinharius cum suis cooperatoribus nudis provolvitur pedibus, uxorem reddit, veniam de commissis sibi suisque auxilio principum promissa emendatione promeruit. Sed venerabilis in omnibus Mahtildis finito colloquio Liudgerdam secum duxit, non pro retentione, sed pro timoris magni confirmatione. ## bok IV, kap. 43 (MGH s. 180–182) 43. (27.) Bonae autem suimet voluntatis propositum preventu subitaneae mortis interruptum est. Namque post paucos dies, cum haec ad locum a Deo sibi paratum veniret, continuo infirmata Bernwardum, sanctae Hillinessemensis aecclesiae tunc pastorem, vocavit et, accepta ab eo, quam postulavit, indulgentia, VIII. Id. Febr. hominem exuit interiorem sepultaque est in aecclesia ad caput avi suimet regis Heinrici. Hoc funere inperatrix Ethelheidis mater eiusdem supra modum turbata ad imperatorem nuntium misit, qui et obitum eius huic innotesceret et equivocam suam sororem eius huic succedere postularet. Cesar piis assensum prebens desideriis, amitae suimet necem deflet et abbaciam dilectae suimet germanae per Becelinum portitorem virga a longe commisit aurea et, ut ab episcopo benediceretur Arnulf o, precepit. Aethelheidis autem inperatrix urbem, quae Celsa vocatur, interim edificans, collectis ibidem monachis omnibusque perfectis, in eodem anno XVI. Kal. Ianuarii gaudens appeciit, de quibus orta fuit; cuius fideli servitio iusta recompensans premia, Deus ad tumbam eius plurima hodie operatur miracula. Papa quoque Gregorius bene dispositis Romae omnibus II. Nonas Februarii obiit, Gerberto sibi mox succedente. 42. Luitharius autem et cum eo Alfricus senior milesque comitis Ekkihardi Thietmarus proficiscentes voluntatem sponse perquirunt, seque tunc ibidem malle manere quam reverti, satis certi ab ea effecti, domne abbatisse ceterisque principibus hec responsa intimabant. Consulenti de talibus primates abbatisse dictum est ab hiis, quod sibi videretur Optimum, in Magadaburg fieri conventum, huc sponsum cum contectali venire, auxiliatores quoque omnes aut se reos ibi presentare aut dampnatos fugere. Sicque factum est. Confluente etenim illuc multitudine maxima, Werinharius cum suis cooperatoribus nudis pedibus provolvitur, uxorem reddit, veniam de commissis sibi suisque auxilio principum promissa emendacione promeruit. Sed venerabilis in omnibus Mathildis finito colloquio Luidgerdam secum duxit, non pro retencione, sed pro amoris magni confirmacione. 43. Bone autem voluntatis sue propositum preventu subitanee mortis est interruptum. Namque post paucos dies, cum hec ad locum a Deo sibi paratum venisset, continuo infirmata Bernwardum, sancte Hildinesheimensis ecclesie pastorem, vocavit et, accepta ab eo, quam postulavit, indulgencia, octavo Idus Februarii exuit hominem interiorem sepultaque est in ecclesia ad caput avi sui regis Hinrici. Hoc funere imperatrix Athelheid mater eius supra modum turbata ad imperatorem nuncium misit, qui et obitum eius huic innotesceret et equivocam eius sororem suam huic succedere postularet. Cesar piis assensum prebens desideriis, amite sue obitum deflet et abbaciam dilecte sue germane per Becelinum portitorem alonge virga aurea commisit et, ut ab episcopo Arnulfo benediceretur, precepit. Athelheid autem imperatrix urbem, que Celsa vocatur, interim edificans, collectis ibidem monachis omnibusque perfectis, in eodem anno decimosexto Kalendas Ianuarii gaudens appeciit, de quibus orta fuit; cuius fideli servicio iusta recompensans premia, Deus ad tumbam eius plurima miracula hodie operatur. Papa quoque Gregorius omnibus Rome bene dispositis pridie Nonas Februarii obiit, Gerberto mox sibi succedente. 44. (28.) Post haec imperator Gisillerum archiepiscopum, eo quod duas teneret parrochias, in sinodo accusans Romana iudiciali eum sententia ab offitio suspendi ac per internuntios ab apostolico eundem illo vocari precepit. Qui tunc paralisi percussus, cum huc venire nequiret, Rotmannum misit clericum, qui iuramento, si aliter non crederetur, se excusaret. Datis tum induciis differtur, usque dum inperator cum comprovincialibus episcopis hoc discutere valuisset. Postea cesar auditis mirabilibus, quae per dilectum sibi martyrem Deus fecit Aethelbertum, orationis gratia eo pergere festinavit. Sed cum Ratisbonam veniret, a Gebehardo, eiusdem aecclesiae antistite, magnifico honore susceptus est, comitantibus secum Ziazone tunc patricio et Robberto oblacionario cum cardinalibus. Nullus imperator maiori umquam gloria a Roma egreditur neque revertitur. Huic Gisillerus obviam pergens gratiam eius quamvis non firmam promeruit et comitatur. ## bok IV, kap. 45 (MGH s. 182–184) 45. Cesar autem ad Citicensem perveniens urbem, a secundo Hugone, eiusdem sedis provisori tercio, ut decuit imperatori, suscipitur. Deindeque recto itinere Misnensem tendens ad civitatem, a venerabili Egedo, huius aecclesiae episcopo, et a marchione Ekkihardo, qui apud eum inter precipuos habebatur, honorabiliter accipitur. Decursis tunc Milcini terminis huic ad Diedesisi pagum primo venienti Bolizlavus, qui maior laus non merito sed more antiquo interpretatur, parato in loco, qui Ilua dicitur, suimet hospicio, multum hilaris occurrit. Qualiter autem cesar ab eodem tunc susciperetur et per sua usque ad Gnesin deduceretur, dictu incredibile ac ineffabile est. Videns a longe 44. Post hec imperator Gisilerum archiepiscopum, eo quod duas parrochias teneret, in Romana synodo accusans iudiciali eum sentencia ab officio suo suspendi ac per internuncios ab apostolico eundem illo vocari precepit. Qui tunc paralisi percussus, cum eo venire nequiret, Rothmannum clericum misit, qui iuramento, si aliter non crederetur, se excusaret. Datis vero tum induciis causa hec differtur, usque dum imperator cum comprovincialibus episcopis hoc discutere valuisset. Postea cesar auditis mirabilibus, que per dilectum sibi martirem Athelbertum Deus faciebat, oracionis gracia eo pergere festinavit. Sed cum Ratisponam venisset, a Gebehardo, eiusdem ecclesie antistite, magnifico honore susceptus est, comitantibus secum Ciazone patricio et Rotperto oblacionario cum cardinalibus. Nullus imperator maiori umquam gloria a Roma egredietur nec revertetur. Huic Gisilerus obviam pergens graciam eius quamvis non firmam promeruit et comitatur. 45. Cesar autem ad Cicensem urbem perveniens, a secundo Hugone, eiusdem sedis provisore tercio, ut decuit imperatorem, suscipitur. Inde recto itinere ad Misnensem tendens civitatem, a venerabili Egido, huius ecclesie episcopo, et a marchione Ekkihardo, qui apud eum inter precipuos habebatur, honorabiliter accipitur. Decursis tum Milcini terminis huic ad Diedesisi pagum primo venienti Bolizlaus, qui maior laus non merito sed more antiquo interpretatur, parato in loco, qui Ilua dicitur, suo hospicio, multum hilaris occurrit. Qualiter autem cesar ab eodem tunc susciperetur et per sua usque ad Gnesin deduceretur, dictu ineffabile et incredibile est. Videns autem alonge urbem desideratam nudis pedibus sup- urbem desideratam nudis pedibus suppliciter advenit et ab episcopo eiusdem Ungero venerabiliter succeptus aecclesiam introducitur, et ad Christi gratiam sibi inpetrandam martyris Christi intercessio profusis lacrimis invitatur. Nec mora, fecit ibi archiepiscopatum, ut spero legitime, sine consensu tamen prefati presulis, cuius diocesi omnis haec regio subiecta est, committens eundem predicti martyris fratri Radimo eidemque subiciens Reinbernum, Salsae Cholbergiensis aecclesiae episcopum, Popponem Cracuaensem, Iohannem Wrotizlaensem, Vungero Posnaniensi excepto; factoque ibi altari sanctas in eo honorifice condidit reliquias. ## bok IV, kap. 46 (MGH s. 184) 46. Perfectis tunc omnibus imperator a prefato duce magnis muneribus decoratur et, quod maxime sibi placuit, trecentis militibus loricatis. Hunc abeuntem Bolizlavus comitatu usque ad Magadaburg deducit egreio, ubi palmarum sollemnia celebre peracta sunt. Secunda feria archiepiscopus eiusdem loci imperatoris edictu priorem suscipere sedem rogatus, data internuntiis magna pecunia inducias usque ad Quidilingeburg vix impetravit. Fit illuc magnus senatorum concursus; paschalia eciam ibi peraguntur gaudia, et habito in II. feria sinodo iterum Gisillerus vocatur. Hic infirmitate oppressus valida a predicto excusatur Rotmanno et in multis a Waltherdo tunc preposito defenditur. Indicitur huic concilium hi Aquisgrani, quo ipse cum suis veniens, iterum ab archidiacono Romanae sedis alloquitur. Qui sapienti consilio usus, generale sibi postulat dari concilium; sicque indiscussa dilata sunt haec omnia, usque dum haec Deus finire dignatus est nostris propicius temporibus. ## bok IV, kap. 47 (MGH s. 184–186) 47. (29.) Imperator antiquam Romanorum consuetudinem iam ex parte magna deletam suis cupiens renovare temporibus, multa faciebat, quae diversi diverse sentiebant. Solus ad mensam quasi semicirculus factam loco caeteris eminenciori sedebat. Karoli cesaris ossa ubi requiescerent, cum dubitaret, rupto clam pavimento, ubi ea esse putavit, fodere, pliciter advenit et ab episcopo eiusdem Posnaniensi Ungero venerabiliter susceptus est ecclesiamque introducitur et ad impetrandam sibi Christi graciam martiris sancti intercessionem profusis lacrimis invitavit. Nec mora, fecit ibi archiepiscopatum, ut spero legittime, sine consensu tamen prefati presulis, cuius dyocesi omnis hec regio subiecta erat. Commisit itaque eundem episcopatum predicti martiris fratri Radimo, subiciens ei Reynbernum, Salsecholbergensis ecclesie episcopum, Popponem Cracowensem, Iohannem Wrotizlavensem, excepto Ungero Posnaniensi; facto quoque ibi altari sanctas reliquias in eo honorifice condidit. 46. Perfectis igitur omnibus imperator a prefato duce magnis muneribus decoratur et, quod maxime sibi placuit, trecentis loricatis militibus. Hunc abeuntem Bolizlaus comitatu egregio usque ad Magadaburg deducit, ubi palmarum solempnia celebriter peracta sunt. Secunda feria archiepiscopus eiusdem loci Gisilerus imperatoris edictu priorem sedem suscipere rogatur, sed data internunciis magna pecunia inducias usque ad Quidilingaburg vix impetravit. Fit illuc senatorum magnus concursus; paschalia eciam gaudia ibi peraguntur, et habito in secunda feria synodo iterum Gisilerus vocatur. Hic infirmitate oppressus valida iterum a Rothmanno excusatur et in multis a Waltardo preposito defenditur. Indicitur huic concilium Aquisgrani, quo ipse cum suis veniens, iterum ab archidiacono Romane sedis alloquitur. Qui sapientis usus consilio, generale concilium sibi dari postulat; sicque indiscussa dilata sunt hec omnia, usque dum hec Deus finire dignatus est temporibus nostris propicius. 47. Imperator antiquam Romanorum consuetudinem iam ex parte magna deletam suis temporibus cupiens renovare, multa faciebat, que diversi diverse senciebant. Solus ad mensam quasi semicirculus factam loco ceteris eminenciori sedebat. Karoli imperatoris ossa ubi requiescerent, cum dubitaret, rupto clam pavimento, ubi ea esse putavit, fodere iussit, quousque haec in solio inventa sunt regio, iussit. Crucem auream, quae in collo eius pependit, cum vestimentorum parte adhuc imputribilium sumens, caetera cum veneratione magna reposuit. Sed quid memorem singulos eiusdem accessus et recessus per omnes suimet episcopatus et comitatus? Cunctis apud Transalpinos bene dispositis Romanum visitabat imperium Romuleasque pervenit ad arces, ubi ab apostolico caeterisque coepiscopis magnis laudibus suscipitur. ## bok IV, kap. 48 (MGH s. 186–188) 48. (30.) Post haec Gregorius, qui cesari valde carus erat, dolo eum capere nisus occultas tendebat insidias. Quibus collectis et ex inproviso adversus eum iam insurgentibus, inperator de porta cum paucis evasit, maxima suorum caterva sociorum inclusa; et vulgus numquam suis contentum dominis malum huic pro ineffabili pietate restituit. Deinc nuntio suimet omnes cesar sibi familiares convenire illuc rogat et precipit, demandas singulis quibusque, si umquam de honore sui vel incolumitate curarent, ad ulciscendum eum ac amplius tuendum armato ad se milite properarent. Romani autem, manifestati tunc sceleris culpa se erubescentes seque invicem supra modum redarguentes, omnes inclusos emisere securos, gratiam imperatoris et pacem modis omnibus suppliciter expetentes. Quos ubicumque vel in ipsis vel in rebus suis cesar ledere potuit, verbis eorundem mendacibus diffidens, nocere non tardavit. Omnes regiones, quae Romanos et Longobardos respiciebant, suae dominacioni fideliter subditas, Roma solum, quam pre caeteris diligebat ac semper excolebat, excepta, habebat. Conveniente tum cum Heriberto, sanctae Agripinae archiepiscopo, plurima fidelium turba, inperator laetatur; et quamvis exterius vultu semper hilari se simularet, tamen conscientiae secreto plurima ingemiscens facinora, noctis silentio vigiliis oracionibusque intentis, lacrimarum quoque rivis abluere non desistit. Sepenumero omnem ebdomadam excepta V. feria ieiunus perducens, in elemosinis valde largus exstitit. quousque hec in solio regio inventa sunt. Crucem auream, que in collo eius pependit, cum vestimentorum parte adhuc imputribilium sumens, cetera cum veneracione magna reposuit. Sed quid memorem singulos accessus eius et recessus per omnes suos episcopatus et comitatus? Cunctis aput Transalpinos bene dispositis Romanum imperium visitabat Romuleasque pervenit ad arces, ubi ab apostolico ceterisque episcopis magnis laudibus suscipitur. 48. Post hec Gregorius, qui cesari carissimus erat, dolo eum capere nisus occultas tendebat insidias. Quibus collectis ex improvisoque adversus eum iam insurgentibus, imperator de porta cum paucis evasit, maxima caterva suorum inclusa; et ignobile vulgus numquam suis contentum domnis pro ineffabili pietate huic malum restituit. De hinc nuncio suo cesar omnes sibi familiares illuc convenire rogat et precipit, demandans singulis quibusque, si umquam de honore vel incolumitate sui curarent, ad ulciscendum eum et amplius tuendum armato milite ad se properarent. Romani autem, manifesti iam sceleris culpa se erubescentes seque invicem supra modum redarguentes, omnes inclusos emisere securos, graciam imperatoris et pacem modis omnibus suppliciter expetentes. Quos ubicumque vel in ipsis vel in rebus suis cesar ledere potuit, verbis eorum mendacibus diffidens, nocere non tardavit. Omnes regiones, que Romanos et Longabardos respiciebant, sue dominacioni fideliter subditas habebat, sola Roma excepta, quam pre ceteris diligebat semperque excolebat. Conveniente tum cum Heriberto, sancte Agrippine archiepiscopo, plurima fidelium turba, cesar oppido letatur. Hic egregius cesar, quamvis exterius vultu semper hilari se simularet, tamen consciencie secreto plurima facinora ingemiscens, noctis silencio vigiliis oracionibusque intentus, lacrimarum quoque rivis abluere non desistit. Sepe numero totam ebdomadam excepta quinta feria ieiuniis perducens, in elemosinis valde largus extitit. 49. Appropinquantem eius obitum multa prevenere importuna. Namque nostri duces et comites, non sine conscientia episcoporum, multa contra eum conspirare nituntur, Heinrici ducis, postea successoris sui, ad hoc auxilium postulantes. Hic ultima patris suimet et equivoci monita, qui in Gonneshem obiit ac requiescit, memori servans in pectore et sibi hactenus in cunctis fidelis, nullum his prebuit assensum. Inperator hoc statim comperiens et pacienti ferens animo, in Paterna urbę pustellis interiora prementibus et interdum paulatim erumpentibus infirmatur. Qui facie clarus ac fide precipuus VIIII. Kal. Febr. Romani corona inperii exivit ab hoc seculo, suis insuperabilem relinquens merorem, quia tempore eo non fuit ullus largior ac per omnia clemencior illo. Alfa et O misereatur eo, tribuens pro parvis magna, pro temporalibus sempiterna. ## bok IV, kap. 50 (MGH s. 188–190) 50. (31.) Hii autem, qui extremis eius intererant, haec tam diu celabant, quoad excercitus undique tum dispersus per internuntios colligeretur. Tunc tristis turba dilecti senioris corpus comitata magnas bellorum asperitates VII dies continue perpessa est; nullaque securitatis certitudo ab hostibus concessa est, nisi tum dumtaxat, quando ad Bernam perveniunt civitatem. Exin cum ad Pollingun, curtem Sigifridi presulis Augustanae, venirent, ab Heinrico duce suscepti lacrimis eiusdem vehementer iterum commoti sunt. Quos singulatim, ut se in dominum sibi et regem eligere voluissent, multis promissionibus hortatur; et corpus imperatoris cum apparatu imperiali, lancea dumtaxat excepta, quam Heribertus archipresul clam premittens suam sumpsit in potestatem. Archiepiscopus autem custodia parumper detentus, relicto ibi pro vadimonio suimet fratre, cum licentia abiit ac sacram mox lanceam remisit. Is cum omnibus, qui huc inperatoris funus sequebantur, excepto antistite Sigifrido, duci tunc non consenciebat neque omnino denegabat, sed quo melior et 49. Appropinquantem eius terminum multa importuna prevenere. Namque nostri duces et comites, non sine consciencia episcoporum, multa contra eum conspirare nitebantur, Heinrici ducis, postea sui successoris, adhoc auxilium postulantes. Sed ille ultima patris sui et equivoci monita, qui in Gonnesheim obiit et requiescit, memori servans in pectore et sibi hactenus in cunctis fidelis, nullum hiis prebuit assensum. Imperator hoc statim comperiens et pacienti animo ferens, in Paterna urbe pustellis interiora prementibus et interdum erumpentibus paulatim infirmatur. Qui facie clarus et fide precipuus Nono Kalendas Februarii Romani imperii corona exivit ab hoc seculo, suis insuperabilem merorem relinquens, quia eo tempore non fuit ullus largior et per omnia illo clemencior. Alpha et ω misereatur eo, tribuens pro parvis magna, pro temporalibus sempiterna. 50. Hii autem, qui extremis eius intererant, hec tam diu celabant, quousque exercitus undique tum dispersus per internuncios colligeretur. Tunc tristis turba dilecti senioris corpus comitata magnas bellorum asperitates septem dies continue perpessa est; nullaque securitatis certitudo ab hostibus concessa est, nisi dumtaxat, quando ad Bernam perveniunt civitatem. Exin cum ad Pollingun, curtem Sigefridi presulis Augustani, venirent, ab Heinrico duce suscepti lacrimis eius vehementer iterum commoti sunt. Quos singillatim, ut se in domnum sibi et regem eligere voluissent, multis promissionibus hortatur; et corpus imperatoris cum apparatu imperiali, lancea dumtaxat excepta, quam Heribertus presul clam premiserat, suam sumpsit in potestatem. Archipresul autem custodia parumper detentus, relicto ibi pro vadimonio suo fratre, cum licencia abiit et sacram lanceam mox remisit. Is cum omnibus, qui huc imperatoris funus sequebantur, excepto antistite Sigefrido, duci non consenciebat neque omnino non maior populi tocius pars se inclinaret, libenter assensurum pronunciabat. ## bok IV, kap. 51 (MGH s. 190) 51. Dux vero cum his Augustanam attingens urbem, dilecti senioris intestina duabus lagunculis prius diligenter reposita in oratorio sancti presulis Othelrici, quod in honorem eius Liudulfus, eiusdem aecclesiae episcopus, construxit, in australi parte monasterii sanctae martyris Afrae sepulturae honorabili tradidit et ob animae remedium suae C mansos propriae hereditatis concessit. Deindeque dimissa cum pace magna multitudine ad civitatem suam, quae Nova vocatur, corpus cesaris prosequitur. Posteaque ab equivoco suimet Heinrico, cuius sororem vivente inperatore iam duxit, suppliciter exoratus, tandem corpus valedicens singulis ad loca destinata dimisit. ## bok IV, kap. 52 (MGH s. 190–192) 52. (32.) Interim principes Saxoniae, comperta senioris sui nece inmatura, ad Frasam curtem regiam, quam tunc Guncelinus comes ex parte inperatoris in benefitium tenuit, tristes conveniunt, Gisilerus archiepiscopus Magadaburgiensis cum coepiscopis, Bernhardus dux, Liutharius et Ekkihardus ac Gero marchiones cum optimatibus regni, de statu rei publice tractantes. Comes autem Liutharius ut perprimo persensit, Ekkihardum se velle exaltare super se, archiepiscopum predictum et meliorem procerum partem in secretum foras vocavit colloquium, hoc omnibus dans consilium, ut iuramento firmarent, se nullum sibi dominum vel regem communiter vel singulariter electuros ante constitutum in Werlo colloquium. Quod ab omnibus laudatum, excepto Ekkihardo, et collaudatum est. Hic se paululum a regni fastigio dilatum graviter ferens erupit: 'O Liuthari comes,' inquiens, 'quid adversaris?' Et ille: 'Num', inquid, 'currui tuo quartam deesse non sentis rotam?' Sic interrupta est ęleccio, et fit vera antiquorum relacio, quod unius noctis intermissio fiat unius anni dilacio et illa usque in finem vitae huius prolongacio. Tempore predicti cesaris monasterium in denegabat; se, quo melior et maior tocius populi pars se inclinaret, libenter assensurum pronunciabat. 51. Dux vero cum hiis Augustanam urbem attingens, dilecti senioris intestina duabus lagunculis prius diligenter reposita in oratorio sancti presulis Odelrici, quod in honorem eius Luidolphus, ipsius ecclesie episcopus, construxit, in australi parte monasterii sancte martiris Afre sepulture honorabili tradidit et ob remedium anime sue centum mansos proprie hereditatis concessit. Deinde dimissa populi multitudine cum pace ad civitatem suam, que Nova vocatur, corpus cesaris prosequitur. Postea vero ab equivoco suo Heinrico, cuius sororem vivente imperatore iam duxit, suppliciter exoratur tandemque corpus valedicentibus singulis ad loca destinata dimisit. 52. Interim principes Saxonie, comperta imperatoris sui immatura morte, ad Frasam curtem regiam, quam tunc Guncelinus comes ex parte cesaris in beneficium tenebat, tristes conveniunt, Gisilerus archiepiscopus Magadaburgensis cum episcopis, Bernhardus dux, Luitharius, Ekkihardus et Gero marchiones cum obtimatibus regni, de statu reipublice tractaturi. Luitharius autem comes ut primo persensit, Ekkihardum velle exaltari super regnum, archiepiscopum predictum et meliorem procerum partem in secretum colloquium foras evocavit, hoc omnibus dans consilium, ut iuramento firmarent, se nullum sibi domnum vel regem communiter vel singulariter electuros ante constitutum colloquium in Werlo. Quod ab omnibus laudatum, excepto Ekkihardo, et constitutum est. Hic se paululum a regni fastigio dilatum graviter ferens in hanc vocem prorupit: 'O Luithari comes, quid adversaris?' Et ille inquit: 'Num currui tuo quartam deesse rotam non sentis?' Sic interrupta est electio, fitque vera antiquorum relacio, quod unius noctis intermissio sepe fiat unius anni dilacio et illa usque in finem vite huius prolongacio. Tempore predicti Hilleslevo a Sclavis combustum est, eductis sanctimonialibus; et eodem die multi ex nostris sunt interfecti. ## bok IV, kap. 53 (MGH s. 192) 53. (33.) Equidem ab incepto multum devians tandem revertar, exequias inperatoris succincte perstringens. Cuius corpus cum ad Coloniam veniret, primo susceptum est ab archiepiscopo eiusdem civitatis Heriberto. Ad monasterium sancti Severini post palmas II. feria, ad sanctum Pantaleonem III defertur feria, ad sanctum Gereonem IIII. die. In cena Domini ad sanctum Petrum portatur, ubi, penitentibus more aecclesiastico introductis et indulgentia resolutis, animae presentis corporis ab archipresule remissio datur, a consacerdotibus autem memoria exposcitur, lacrimabiliter autem a populo supplici impenditur. VI. feria illucescente funus elevatum, ad Aquasgrani sancto perducitur in sabbato; die vero dominica in aecclesia sanctae Mariae semper virginis in medio sepelitur choro. Inpensa ab eo cunctis pietas obnixe oraciones fletusque suasit perducere concrepantes. Dominicae resurrectionis festa, angelorum ac hominum gaudia communiter gratulabunda, propter fragilitatem convenientium non valuerunt digna veneracione compleri, quia peccatis hoc promerentibus suis agnoverunt pariter vindictam Dei. Acquirat animae istius veniam cum lacrimis, quicumque sit professione fidelis Deo, quod is nostram renovare studuit aecclesiam conatu mentis summo. Percipiat in terra viventium semper adoptatam communionem piorum cum: bonis Domini indefectivis, qui semper studuit misereri miseris. ## bok IV, kap. 54 (MGH s. 192–194) 54. (34.) Maxima pars procerum, qui hiis interfuerunt exequiis, Herimanno duci auxilium promittunt ad regnum acquirendum et tuendum, Heinricum mencientes ad hoc non esse idoneum propter multas causarum qualitates. Longabardi autem audito imperatoris discessu, de futuris nil solliciti neque de dignis penitentiae fructibus cupidi, Hardwinum sibi in regem elegerunt, destruendi pocius gnarum artis quam regendi, ut in divino iudicio ipsis post claruit huius rei auctoribus. Sed haec posterius exponenda relin- cesaris monasterium in Hildeslove exustum est a Sclavis, eductis sanctimonialibus. Eodem die multi ex nostris interfecti sunt. 53. Equidem ab incepto multum devians tandem revertar, exequias imperatoris succincte perstringens. Corpus cesaris cum ad Coloniam usque perductum esset, primo susceptum est ab archiepiscopo eius civitatis Heriberto, deinde secunda feria post palmas defertur ad monasterium sancti Severini, tercia feria ad sanctum Panthaleonem, quarta die ad sanctum Gereonem. In cena Domini ad sanctum Petrum portatur, ubi, penitentibus more ecclesiastico [introductis] et indulgencia resolutis, anime presentis corporis ab archipresule remissio datur, a sacerdotibus memoria exposcitur, lacrimabiliter autem a populo supplici impenditur. Sexta feria illucescente funus elevatum, ad Aquisgrani in sabbato magno perducitur; die vero dominice resurrectionis in ecclesia sancte Marie semper virginis in medio choro sepelitur. Impensa ab eo pietas cunctis obnixas oraciones fletusque concrepantes compulit producere. Dominice resurrectionis festa, angelorum et hominum gaudia communiter gratulanda, propter fragilitatem conveniencium non valuerunt digna veneracione celebrari, quia peccatis suis id promerentibus agnoverunt pariter vindictam Dei. Acquirat huius anime veniam cum lacrimis, quicumque sit Deo professione fidelis, quia nostram renovare ecclesiam studuit summo conamine mentis. Percipiat in terra vivencium semper adoptatam piorum communionem cum bono indeficienti, qui semper miseris studuit clemens misereri. 54. Maxima pars procerum, qui hiis exequiis intererant, Heirimanno duci auxilium promittunt ad appetendum regnum, Henricum mencientes ad hoc non esse ydoneum propter multarum causarum qualitates. Langobardi audito imperatoris obitu, de futuris nil solliciti neque de dignis penitencie fructibus cupidi, Hartwygum sibi in regem eligunt, pocius gnarum arcis destruende quam regende, ut ex divino iudicio ipsis huius rei auctoribus post claruit. Sed hec posterius [exponenda] relinquens ab eo quens ab eo incipiam scribere, qui pietate divina et virtute sua omnes adversum se umquam erigentes humiliavit et cervice flexa sibi honorem inpendere coegit. Et hic quintus in ordine, secundus in nomine, notet quinti titulum libri. ## bok IV, kap. 55 (MGH s. 194) 55. (35.) Et quia omne, quod in huius planicie operis asscribendum est, ordinatim ponere nequeo, in consequentibus sensim recolligere equidem non erubesco. Iterantis enim varia vicissitudine fruor, qui rectae semitis ductum nunc ob asperitatem, interdum autem propter ignorantiam flexuosa callium varietate mutat. Unde Miseconis, Poleniorum incliti ducis et in superioribus libris ex magna parte signati, residuum explico factum. Hic a Boemia regione nobilem sibi uxorem senioris Bolizlavi duxerat sororem. Quae, sicut sonuit in nomine, apparuit veraciter in re. Dobrawa enim Sclavonice dicebatur, quod Teutonico sermone Bona interpretatur. Namque haec Christo fidelis dum coniugem suum vario gentilitatis errore implicitum esse perspiceret, sedula revolvit angustae mentis deliberacione, qualiter hunc sibi sociaret in fide; omnimodis placare contendit, non propter triformem mundi huius nocivi appetitum, quin pocius propter futurae mercedis laudabilem ac universis fidelibus nimis desiderabilem fructum. ## bok IV, kap. 56 (MGH s. 194–196) 56. Haec sponte sua fecit ad tempus male, ut postea diu operari valuisset bene. Namque in quadragesima, quae coniuncionem predictam proxima sequebatur, cum a se abstinentia carnis et affliccione corporis sui decimacionem Deo acceptam offerre conaretur, dulci promissione a viro suimet propositum frangere rogatur. Illa autem ea racione consensit, ut alia vice ab eodem exaudiri facilius potuisset. Quidam dicunt, eam in una carnem manducasse quadragesima, alii vero tres. Audisti nunc, lector, delictum eius; modo considera fructum eligantem piae voluntatis illius. Laboravit enim pro conversione coniugis sui ac exaudita est a benignitate Conditoris sui, cuius infinita bonitate per- incipiam scribere, qui pietate divina et virtute sua omnes adversus se umquam erigentes humiliavit et cervice flexa sibi honorem impendere coegit. Et hic quintus in ordine, secundus in nomine, notet titulum quinti libri. Prologus libri. 55. Quia omnia, que in huius planicie libri conscribenda sunt, ordinatim ponere nequeo, in consequentibus sensim recolligere equidem non erubesco. Iterantis enim varia vicissitudine fruor, qui recte semite ductum nunc ob asperitatem, interdum autem propter ignoranciam flexuosa callium varietate mutat. Unde Miseconis, Bohemiorum ducis incliti in superioribus libris ex magna parte signati, residua gesta explicabo. Libellus interpositus de quibusdam pretermissis. Miseco dux inclitus a Boemia regione nobilem sibi uxorem senioris Bolizlai sororem duxerat. Que, sicut sonuit in nomine, apparuit veraciter in re. Dobrawa enim Slavonice dicebatur, quod Teutonice Bona interpretatur. Enimvero Christo fidelis dum coniugem suum vario gentilitatis errore implicitum esse perspiceret, sedula revolvit anguste mentis deliberacione, qualiter hunc in fide sibi consociaret. Huic igitur omnimodis placere contendit, non propter triformem mundi huius nocivi appetitum, quin pocius propter future mercedis laudabilem et universis fidelibus nimis desiderabilem fructum. 56. Hec aliquando sponte sua fecit male ad tempus, ut postea diu operari valuisset bene. Nam in quadragesima, que coniunctionem predictam proxima sequebatur, cum a se abstinencia carnis et afflictione corporis sui decimacionem Deo acceptam offerre conaretur, dulci promissione a viro suo propositum frangere rogatur. Illa autem ea racione consensit, ut alia vice ab eodem exaudiri facilius potuisset. Quidam dicunt, eam in una quadragesima carnem manducasse, alii vero tres. Audisti, lector, nunc delictum eius; modo considera fructum elegantem pie voluntatis illius. Laboravit enim pro conversione coniugis sui ac exaudita est a benignitate Condi- secutor suimet studiosus resipuit, dum crebro dilectae uxoris ortatu innatae infidelitatis toxicum evomuit et in sacro baptismate nevam originalem detersit. Et protinus caput suum et seniorem dilectum membra populi hactenus debilia subsequuntur et nupciali veste recepta inter caeteros Christi adoptivos numerantur. Iordan, primus eorum antistes, multum cum eis sudavit, dum eos ad supernae cultum vineae sedulus verbo et opere invitavit. Tunc congratulantur legitime coniugati, predictus mas et nobilis femina, illisque subdita omnis familia gaudet se in Christo nubsisse. Post haec peperit bona mater filium longe sibi degenerem et multarum perniciem genitricum, quem fratris sui nomine Bolizlavi appellavit, hunc inquam, qui in eadem primo latentem maliciam aperuit deindeque in viscera sevit, ut in sequentibus a me manifestum fit. ## bok IV, kap. 57 (MGH s. 196) 57. (36.) Sed cum mater eiusdem obiret, pater eius unam sanctimonialem de monasterio, quod Calva dicitur, Thiedrici marchionis filiam, absque canonica auctoritate duxit. Oda fuit nomen eius, et magna erat presumptio illius. Spreverat enim sponsum caelestem, preponens ei virum militarem, quod cunctis aecclesiae rectoribus et maxime antistiti suimet venerabili Hilliwardo displicuit. Sed propter salutem patriae et corroboracionem pacis necessariae non venit hoc ad discidium, sed reconciliacionis continuae remedium salubre. Namque ab ea Christi servitus omnis augebatur, captivorum multitudo ad patriam reducitur, vinctis catena solvitur, reisque carcer aperitur; et ut spero, ei magnitudo perpetrati facinoris a Deo remittitur, cum in ea tantae pietatis dileccio cognoscitur. Legimus autem, quod is frustra Dominum placare studeat, qui inceptae propositum nequiciae omnino prorsus non abiciat. Haec genuit viro suimet tres filios, Miseconem, Suentepulcum et ..., cum magno honore ibi degens usque ad finem viri, accepta, cum quibus fuit, et proficua, de quibus venit. ## bok IV, kap. 58 (MGH s. 196–198) 58. (37.) Sed anno dominicae incarnationis DCCCCXCIIº, regni autem tercii Ottonis | Xº et VIII. Kal. Iunii | prefatus toris sui, cuius infinita bonitate persecutor suimet studiosus resipuit, dum crebro dilecte uxoris hortatu innate infidelitatis toxicum evomuit et in sacro baptismate nevam originalem detersit. Et protinus caput suum et seniorem dilectum membra populi hactenus debilia subsequuntur et nupciali veste recepta inter ceteros Christi adoptivos numerantur. Iordan, primus eorum antistes, multum cum eis sudavit, dum eos ad superne cultum vinee sedulus verbo et opere invitavit. Tunc congratulabantur legitime coniugati, predictus mas et nobilis femina, illisque subdita omnis familia gaudet se in Christo nupsisse. Post hec peperit bona mater filium longe sibi degenerem et multarum perniciem genitricum, quem fratris sui nomine Bolizlavi appellavit, hunc inquam, qui in eandem primo latentem maliciam aperuit deindeque in viscera sevit, ut in sequentibus manifestum erit. 57. Sed cum mater eius obisset, pater eius quandam sanctimonialem de monasterio, quod Calva dicitur, Thiderici marchionis filiam, absque canonica auctoritate duxit. Oda fuit nomen eius, et magna erat presumpcio illius. Spreverat enim sponsum celestem, preponens ei virum militarem, mortalem scilicet, quod cunctis ecclesie rectoribus et maxime antistiti suo venerabili Hildiwardo displicuit. Sed propter salutem patrie et corroboracionem pacis necessarie non venit hoc ad discidium, sed reconciliacionis continue salubre remedium. Namque ab ea augebatur omnis Christi servitus, captivorum multitudo ad patriam reducitur, vinctis cathena solvitur, reisque carcer aperitur; et ut spero, ei magnitudo perpetrati facinoris remittetur, cum in ea tante pietatis dilectio cognoscitur. Legimus autem, quod ille frusta Deum placare studeat, qui incepte nequicie propositum omnino prorsus non abiciat. Hec genuit viro suo tres filios, Miseconem, Zuentupulcum ..., cum magno honore ibi degens usque ad finem viri, accepta, cum quibus fuit, et proficua, de quibus venit. 58. Anno autem dominice incarnacionis octingentesimo nonagesimosecundo, regni autem tercii Ottonis decimo, oc- dux iam senex et febricitans ab exilio hoc ad patriam transit, relinquens regnum suimet plurimis dividendum, quod postea filius eiusdem Bolizlavus, noverca et fratribus expulsa excecatisque familiaribus suis Odilieno atque Pribuvoio, vulpina calliditate contraxit in unum. Hic ut tantum solus dominaretur, ius ac omne fas postposuit. Duxit hic Rigdagi marchionis filiam, postmodum dimittens eam, et tunc ab Ungaria sumpsit uxorem, de qua habuit filium, Besprim nomine, similiter expellens eam. Tercia fuit Emnildis, edita a venerabili seniore Dobremiro, quae Christo fidelis ad omne bonum instabilem coniugis sui mentem declinavit et immensa elemosinarum largitate et abstinentia utriusque maculas abluere non desistit. Peperit haec duos filios, Miseconem et alium, quem dilecti senioris sui nomine pater vocavit, filias quoque tres, quarum una est abbatissa, II nupsit Hirimanno comiti, tercia filio regis Wlodemiri, sicut dicturus sum. ## bok IV, kap. 59 (MGH s. 198–200) 59. (38.) Inperatoris autem predicti gratia et hortatu gener Heinrici, ducis Bawariorum, Waic in regno suimet episcopales cathedras faciens, coronam et benediccionem accepit. Nec sileo quoddam miraculum temporibus prefati cesaris Rome caelitus exortum. Nam cum ducis Herimanni milites monachorum sancti Pauli prata vi sua comprehenderent, suppliciter ab hiis sepe rogati discedere noluerunt. Et continuo nubes variae ascendunt, fulmina micant, terrorem dominicum monstrantes; tonitrus terribilis protinus subsequitur ac ex eorum numero optimos quatuor occidens caeterosque fugans, pauperes Christi in hoc mundo non esse tavo Kalendas Iunii prefatus dux iam senex febricitans ab hoc exilio ad patriam celestem transivit, relinquens regnum suum plurimis dividendum, quod postea Bolizlavus, noverca et tribus fratribus expulsis excecatisque familiaribus suis Odilieno et Pribwoio, vulpina calliditate contraxit in unum. Hic ut tantum solus dominaretur, ius et fas omne postposuit. Duxit hic Ricdagi marchionis filiam, postmodum dimittens eam; post quam ab Ungaria sibi sumpsit uxorem, de qua habuit filium, Besprim nomine, similiter expellens eam. Tercia fuit Erminildis, filia venerabilis senioris Dobremiri, que Christo fidelis ad omne bonum instabilem coniugis sui mentem declinavit et immensa elemosinarum largitate et abstinencia utriusque maculas abluere non desistit. Peperit hec duos filios, Miseconem et alium, quem dilecti sui senioris nomine pater vocavit, filias quoque tres, quarum una est abtissa, secunda nupsit Heremanno comiti, tercia filio regis Wlodemiri, sicut dicturus sum. 59. Imperatoris autem predicti gracia et hortatu gener Hinrici, ducis Bawariorum, Waic in regno suo episcopales cathedras faciens, coronam et benedictionem accepit. Nec sileo quoddam miraculum temporibus prefati cesaris Rome celitus actum. Nam cum ducis Heremanni milites monachorum sancti Pauli prata in sua comprehenderent, suppliciter ab hiis sepe rogati discedere noluerunt. Et continuo nubes varie ascenderunt, fulmina micuerunt, terrorem dominicum monstrantes; tonitruis terribilibus aer mox mugire cepit et ex eorum numero quatuor occidens ceterosque fugans, pauperes Christi in hoc mundo non contemptibiles ostendit. Protector enim est talium misericors Deus et hos honorantes ac in necessitate sua exaudientes digna retribucione provehit eorumque persecutores aut hic, quod levius habetur, aut in futuro, quod est gravius, punit. ## bok IV, kap. 60 (MGH s. 200) 60. Cesaris eiusdem soror Mahtild nomine Herimanni comitis palatini filio Ezoni nupsit. Et hoc multis displicuit. Sed quia id non valuit emendare legaliter, sustulit hoc unicus frater illius pacienter, dans ei quam plurima, ne vilesceret innata sibi a parentibus summis gloria. In temporibus suis Conradus, Suevorum ductor egreius, ac eiusdem frater Heribertus comes necnon Hodo inclitus marchio, pro dolor! morte momentanea depressi sunt. Sigifridus autem, predicti marchionis filius, in Nova urbe, ubi pater suus requiescit, inter monachos diu in eodem habitu conversatus cucullam proiecit, laicalem suscipiens vestem. Qui ab Ekkihardo abbate suo et Gisillero archipresule vocatus ad sinodum Parthenopolim venit et, quamvis invitus, pristino habitu indutus iudiciali sententia duodecimus ipse sacramentis exsolvit, exemplo unius, qui Romae simili sententia se in conspectu prefati inperatoris purgavit. Patres eorum spirituales plenum super se testimonium habuere; sed iudicibus, ut vereor, corruptis absque omni suimet culpa eosdem perdidere. ## bok IV, kap. 61 (MGH s. 200–202) 61. (39.) Memorare etiam mihi libet Franconis episcopi Wormacensis brevem vitam. Qui iuvenis ac omni probitate cluens cesari augusto placuit; et cum eundem suae coniunctum familiaritati in divinis pollere sedulo vidisset, mortuo predictae civitatis antistite Hillibaldo, eidem succedere fecit. Qui unum dumtaxat annum sedens, in Italia obiit, ibidem sepultus. esse contempnendos ostendit. Protector enim est talium misericors Deus et hos honorantes ac in necessitate sua exaudientes digna retribucione provehit eorumque persecutores aut hic, quod levius habetur, aut in futuro, quod est gravius, punit. 60. Cesaris eiusdem soror Mathildis nomine Heremanni comitis palatini filio Ezoni nupsit. Et hoc multis displicuit. Sed quia id non valuit emendari legaliter, sustulit hoc unicus frater illius pacienter, dans ei quamplurima, ne vilesceret innata sibi a parentibus summis gloria. Ipsius temporibus Conradus, dux egregius Suevorum, et frater eius Heribertus comes et Udo inclitus marchio, prochdolor! morte momentanea depressi sunt. Sigifridus autem, predicti marchionis filius, in Nova urbe, ubi pater suus requiescit, inter monachos diu in eodem habitu conversatus cucullam proiecit, laicalem suscipiens vestem. Qui ab Ekkihardo suo abbate et Gisilero ar chipresule vocatus ad synodum Parthenopolim venit et, quamvis invitus, pristino habitu indutus iudiciali sentencia duodecimus ipse sacramentis exsolvit, exemplo unius, qui Rome simili sentencia se in conspectu prefati cesaris purgavit. Patres eorum spirituales plenum super se testimonium habuere; sed iudicibus, ut vereor, corruptis absque omni sua culpa eosdem perdidere. 61. Memorare eciam michi libet Franconis episcopi Wormaciensis brevem vitam. Qui iuvenis omni morum probitate cluens cesari augusto multum placuit; cumque eum sue familiaritati coniunctum in divinis pollere sedulo vidisset, mortuo predicte civitatis antistite Hildibaldo, eundem succedere fecit. Qui unum dumtaxat annum sedens, in Italia obiit ibique Vellem libentissime, si umquam fieri potuisset, ut optimorum quorumlibet memoria per inutilium opera meimet manuum presentibus ac posteris quadam novitate accepta floruisset, ut hii omnes, etsi hoc non delectati, pro pietate tamen sua apud Deum omnipotentem recordentur mei. Agnosco enim memet ipsum, et minus, quam debeo, ac in baculi fragilitate harundinei nil prorsus confidens iustis suffragatoribus me peccatorem supplex committo. ## bok IV, kap. 62 (MGH s. 202) 62. Voluit quoque imperator capellanos suimet Herponem de Halverstidi ac Raconem de Bremun episcopali gradu sublimare; et hiis in lecto ob infirmitatem validam iacentibus pastoralem baculum dedit, sed uterque sine sacerdotali unccione discescit. Quid vero de hoc dicere possim, ignoro, cum numquam de talibus aliquid legi vel etiam audivi. Cognitor omnium Deus haec solus ordinavit et scire potest. (40.) Hii duo, quamvis pii, tamen inter episcopos non debent asscribi, quia in benedictione hiis consortes non valuerunt effici. Razo autem iussu dilecti senioris sui ossa supra dicti papae Benedicti, sicut ipse prelocutus est, de Hammaburg Romam reduxit. Namque pater venerabilis, domnus inquam apostolicus, dum in exilio esset in Christi servitio studiosus cumque adhuc aquilonaris haec pars optata pace gauderet: 'Hic', inquit, 'fragile corpus meum debet resolvi; et post haec omnis ista regio gentili gladio desolanda ferisque inhabitanda relinquitur, et ante translationem meam non videbit indigena pacem firmam. Quandocumque vero domi resideo, apostolica intercessione paganos quiescere spero.' ## bok IV, kap. 63 (MGH s. 202–204) 63. (41.) In tempore prefati cesaris multi obiere pii, quorum vitam ignoro, ac propterea de hiis sileo. De quorum numero quaedam cometissa nomine Cristina predii suimet, quod in Stuwi civitate habuit, magnam partem sancto tradidit Mauricio in Magadaburg. Haec vitae huius celerem cursum cum in Christo vivens pertransiret, VIII. Id. Marcii ad diu optati thalamum sponsi gaudens venit; quod Gisilero archipresuli tunc Parthenopolitano in Quidilingeburg tunc moranti sic manifestatum est. Apparuit ei quidam vir, dicens ei: 'Scisne, quod omnis milicia caelestis sepelitur. Vollem libentissime, si fieri potuisset, ut optimorum quorumlibet memoria per inutilium mearum manuum scripta presentibus ac posteris quadam novitate accepta floreret, ut hii omnes, et si hoc non delectarentur, pro pietate tamen sua apud Deum omnipotentem mei recordarentur. Agnosco enim memetipsum, et minus, quam debeo, sed in baculi arundinei fragilitatem nil prorsus confidens iustis suffragatoribus me peccatorem supplex committo. 62. Voluit quoque imperator capellanos suos Herponem de Halverstade et Razonem de Bremun episcopali gradu sublimare; quibus in lecto ob infirmitatem validam iacentibus pastoralem baculum dedit, sed uterque sine unctione sacerdotali decessit. Quid vero de hiis dicere possum, ignoro, cum numquam de talibus aliquid legi vel eciam audivi. Cognitor omnium Deus hec solus ordinavit et scire potest. Hii duo, quamvis pii et iusti, tamen inter episcopos non debent asscribi, quia in benedictione sacerdotali hiis consortes fieri non valuerunt. Razo autem iussu dilecti senioris ossa supradicti pape Benedicti, sicut ipse prelocutus est, de Hammanburg Romam revexit. Namque pater venerabilis, dum in exilio esset in Christi studiosus servicio cumque adhuc hec aquilonalis plaga optata pace gauderet: 'Hic', inquit, 'fragile corpus meum debet resolvi; et post hec omnis ista regio gentili gladio desolanda ferisque inhabitanda relinquetur, et ante translacionem meam omnis huius indigena pacem firmam non videbit. Postquam vero domum revecta fuerint ossa mea, paganos requieturos spero apostolica intercessione.' 63. Tempore prefati cesaris multi obiere pii, quorum vitam ignoro; quapropter de hiis sileo. De quorum numero quedam comitissa nomine Christiana predii sui, quod in Stuwi civitate habuit, maximam partem sancto Mauricio in Magadaburg tradidit. Hec vite huius celerem cursum cum in Christo vivens pertransiret, octavo Idus Marcii ad diu optati sponsi thalamum gaudens pervenire meruit; quod Gisillero archipresuli Parthenopolitano in Quidilingaburg tunc moranti sic manifestatum est. Apparuit ei vir quidam, dicens ad eum: 'Scisne, quod omnis milicia celestis exercitus se preparat in exercitus se preparat ad adventum Christo fidelis animae ac ad condignam susceptionem talis sponsae? Iam enim venit ad remunerationem atque ad aeternae mansionis beatam spem.' Qui cum evigilaret, Waltherdo tunc preposito primitus innotuit; et cum is venerabilem matronam ex hac luce ęadem nocte, qua haec visa sunt, migrasse mox audiret, seniori refert et visionem suam dixit esse completam. Haec bona quaeque conscientiae tegens secreto suae, fuit caeteris matronibus, quae apud modernos sunt, longe dissimilis, quarum magna pars menbratim iniuste circumcincta, quod venale habet in se, cunctis amatoribus ostendit aperte. Cumque sit in hiis abhominatio Dei et dedecus seculi, absque omni pudore coram procedit speculum tocius populi. Turpe est ac nimis miserabile, quod peccator unusquisque non vult delitescere, sed ad irrisionem bonis et ad exemplum malis presumit procedere. ## bok IV, kap. 64 (MGH s. 204) 64. (42.) In diebus illis nupsit Mahtild sanctimonialis, filia Thiederici marchionis, cuidam Sclawo nomine Prebizlavo. Quae post a Brennebrugiensis iniusto provisore civitatis Boliliuto capta in tantum constricta est, ut neque dominicam nativitatem nec aliam sollempnitatem vel ieiunio congruenti prevenire vel festivis celebrare gaudiis potuisset. Ubi quendam puerum genuit, quem lugubriter educavit, posteaque tantae solutionem miseriae et abbaciam in Magadaburg indigna percepit. Cuius vir antea a confratribus geminis Ugione ac Ufficone V. Kal. Ianuarii occubuit. Huius frater Liudulfus nomine, deposito clericatu arma sumens ultricia multum nocuit nostris, captus autem a cesare iterum restitutus est gradui pristino. ## bok IV, kap. 65 (MGH s. 204–206) 65. (43.) In temporibus predicti caesaris fuit in urbe Parthenopolitana quidam decanus Hepo nomine, hilaris homo et valde utilis in monasterio et maxime in choro. Qui cum iam senex et in cunctis actibus suis maturus esset, paralisi subito percussus obmutuit; sed summi auxilio medici psalmos optime potuit cum confratribus canere; ad caetera vero parum valuit asspirare. Et in hac mirabili re laudanda virtus Christi cognoscitur, quae servienti sibi fideliter vires suggerere in adventum Christo fidelis anime ad condignam suscepcionem talis sponse? Iam enim venit ad remuneracionem et eterne mansionis beatam spem.' Qui cum vigilasset, Walthardo preposito primitus innotuit; cumque hic venerabilem matronam ex hac luce eadem nocte, qua hec presul vidit, migrasse audiret, eidem retulit et visionem eius completam esse dixit. Hec bona queque consciencie sue secreto tegens, fuit ceteris matronibus, que apud modernos sunt, longe dissimilis, quarum maxima pars membratim inhonesta circumcincta turpitudinem suam, quasi eam venalem habeat, cunctis amatoribus suis aperte monstrat. Cumque sit in hoc abhominacio Dei et dedecus seculi, absque omni pudore coram procedit et, unde verecundari deberet, irreverenter in spectaculum tocius populi ponit. Turpe est et nimis miserabile, quod quisque peccator non vult delitescere, sed ad irrisionem bonis et ad exemplum malis procedere presumit. 64. In diebus illis nupsit Machtild sanctimonialis, filia Thiderici marchionis, cuidam Sclavo nomine Prebizlavo. Que post a Brandenburgensis iniusto provisore civitatis Boluito capta intantum constricta est, ut neque dominicam nativitatem nec aliam solempnitatem vel ieiunio congruenti prevenire vel festivis gaudiis potuisset celebrare. Ubi et quendam puerum genuit, quem lugubriter educavit. Postea vero tante miserie solucionem et abbaciam in Magadaburg indigna percepit. Cuius maritus antea a fratribus geminis Ugione et Ufficone occisus occubuit quinto Kalendas Ianuarii. Huius frater Luidolfus nomine, deposito clericatu arma sumpsit ultricia multumque nostris nocuit, captus autem a cesare iterum gradui pristino restitutus est. 65. Temporibus predicti cesaris fuit in urbe Parthenopoli quidam decanus nomine Eppo, hilaris homo, valde utilis in monasterio et maxime in choro. Qui cum iam senex et in cunctis actibus suis maturus esset, paralisi percussus subito obmutuit; sed auxilio summi medici psalmos optime potuit cum fratribus canere; ad cetera vero parum valuit aspirare. Et in hac mirabili re laudanda virtus Christi est, que servienti sibi fideliter vires suggerere in multis approbatur. Sed cum multis approbatur. Sed cum venerabilis pater in relicto habitu monachico se nimis peccasse facta confessione tunc ingemuisset idque ortatu fratrum in receptione eiusdem emendare voluisset, non longe post Nonas Ian. obiit, sepultus ad sanctum Iohannem cum caeteris confratribus, cum quibus vivere deberet, si sic humana fragilitate fieri posset. ## bok IV, kap. 66 (MGH s. 206) 66. Predictae autem custos ecclesiae Ekkihardus, cognomine Rufus, arte grammaticus et tunc magister scolae, cum in una dierum altare magnum et aureum gemmisque optimoque ornatum electro, si aliquid in eo deesset, considerare voluisset, ex inproviso ab eodem deprimitur, et ex hac collisione tardatus pecuniam suimet diu congregatam larga manu distribuendam Waltherdo commisit preposito et post paucos dies II. Non. Septembris spiritum fidelem exalavit. Quem non in aliqua re accuso; sed hoc veraciter scio, quod, si quis sanctum offendit Mauricium, dampni subsequentis non ignoret periculum. Huius thesaurum quidam iuvenis instinctu diabolico cum nocte tenebrosa furari voluisset in primoque aditu trepidare incipiens desistere iam studuisset, ut ipse post retulit, vocem quandam ad hec audacter agenda exortantem audivit. Sed ille miser sumpta ibidem corona celeriter in ipsa est captus fractisque cruribus rotae superpositus. ## bok IV, kap. 67 (MGH s. 206–208) 67. (44.) Nec lateat te lectorem cuiusdam fratris mei constantia Huswardi; ad quem iuxta me tunc dormientem cum diabolus, insidiator noster callidus, in nocte crebro accederet ac prope eum iacendi locum frustra peteret, ad ultimum, ut sibi pro accipienda mercede voluisset servire, suppliciter rogavit. At ille pius votique non inmemor dominici, ut promissum sibi premium inprimis ostenderet posteaque responsum suimet perciperet, postulavit. Tunc is: 'Consimili', infit, 'bravio, quo meum in occidente nuper ditavi ministrum, te mihi consensurum remunerabo.' Auditis talibus alloquiis presbiter hic venerandus, ut sepe antea consueverat, signo sanctae crucis et increpacionibus asperis hunc effugavit; cumque in occiduis partibus quendam clericum ob criminis sui magnitudinem laqueo suspensum esse conperiret, nobis omnibus et antecedens ac consequens intimavit. Et venerabilis pater in relicto habitu monachico se nimis peccasse facta confessione ingemuisset idque hortatu fratrum in recepcione eiusdem emendare voluisset, non longe post Nonas Ianuarii obiit, sepultus ad sanctum Iohannem cum ceteris fratribus, cum quibus vivere deberet, si sic humana fragilitas fieri sineret. 66. Predicte custos ecclesie Ekkihardus, cognomine Rufus, arte gramaticus et tunc magister scole, cum in una dierum altare maius auro, gemmis et optimo electro incomparabiliter adornatum considerare voluisset, si aliquid in eo deesset, ex improviso ab eodem deprimitur; et ex hac collisione tardatus pecuniam a se diu congregatam larga manu distribuendam Walthardo preposito commisit et post paucos dies pridie Nonas Septembris spiritum fidelem exalavit. Quem non in aliqua re accuso; sed hoc veraciter scio, quod, si quis sanctum Mauricium offendit, dampni subsequentis periculum imminere sibi non ignoret. Huius thesaurum quidam iuvenis instinctu diabolico cum nocte tenebrosa furari voluisset in primoque aditu trepidare incipiens desistere iam studuisset, ut ipse post retulit, vocem quandam ad hec peragenda audenter exhortantem se audivit. Sed ille miser sumpta ibidem corona celeriter captus in ipsa est ecelesia fractisque cruribus rote superpositus. 67. Nec te lectorem lateat cuiusdam fratris mei constancia Huswardi; ad quem iuxta me tum dormientem cum diabolus, insidiator noster callidus, in nocte crebro accederet ac prope eum iacendi locum frustra peteret, ad ultimum, ut sibi pro accipienda mercede servire voluisset, suppliciter rogavit. At ille pius votique dominici non immemor, ut sibi promissum premium inprimis ostenderet posteaque responsum suum perciperet, postulavit. Tum ille dixit: 'Consimili bravio, quo meum nuper in occidente ministrum ditavi, te michi consencientem remunerabo.' Talibus auditis alloquiis presbiter hic venerandus, ut sepe antea consueverat, signo sancte crucis et increpacionibus asperis hunc effugavit; cumque in occiduis partibus quendam clericum ob criminis sui magnitudinem laqueo suspensum esse comperisset, noble omnibus et antecedens et consequens intimavit. Et mirum est, cum omni dominica die in mirum est, cum omni dominica die ad dormitorium illud Christi crux vera portaretur, ille malignus talia facere est ausus. In illo itaque anno predictus frater, victor, ut spero, effectus ac de commissis penitentia ductus, VII. Kal. Martii seculare periculum evasit. Quem agonizantem mater sua Berhta nomine iam decrepita consolatur, geminum patienter ferens dolorem. Namque tunc erat annua dies filii suimet Bevonis, optimi militis, cui prius oculos abstulit marchio Ekkihardus. ## bok IV, kap. 68 (MGH s. 208–210) 68. (45.) Nec taceam Merquardi visionem confratris nostri. Hic, ut ipse mihi gemens retulit, ductus est in cimiterium commune, ubi sepulchrum nimis incensum vidit, et a ductore suo sic allocutus est: 'In hanc ardentem tu debes cito proici foveam; et Rodulfus te sequi deberet, ni modo in limine Ludgeri conversus staret.' Ambo enim hii fuerant monachi in monasterio confessoris predicti, qui locum hunc, Helmanstidi vocatum, proprietate sua construxit tempore Karoli imperatoris magni, frater Hildigrimi, Cathelauensis episcopi sanctaeque Halverstedensis aecclesiae rectoris primi, quam tenuit XL et VII annos, discedens ab hoc seculo, regnante tunc Luduvico imperatore pio, dominicae incarn. DCCCXXVIIº anno. Liuderus autem primus Mirmingerdęvordensis aeclesiae pastor a Carolo caesare effectus est et, optime ordinata suimet parrochia et loco Wirdunun ex propriis constructo inpensis, anno dominicae [incarnationis] DCCCVIIIº premium caeleste recepit. Post quem predictus imperator nil nisi quinos vixerat annos, emittens spiritum V. Kal. Febr., LXXº primo etatis suae anno, regni autem XLVIIº, imperii vero XIIII. Predictus autem presbiter in hoc anno, quo haec vidit, habitum resumere pristinum et obedientiam vovit et non longe post XVIII. Kal. Mai. obiit. Haec, quae de confratribus meis dixi, non arguendo, set potius, ut cauti simus et bonos imitaturi, obsecrando locutus sum. dormitorium illud vera crux domni Iesu portaretur, quomodo ille malignus talia facere ausus est. In illo itaque anno predictus frater, victor, ut spero, effectus et de commissis penitencia facta, septimo Kalendas Marcii seculare periculum evasit. Quem agonizantem mater sua Bertha nomine iam decrepita consolatur, geminum pacientissime ferens dolorem. Tunc namque erat annua dies filii sui Bevonis, optimi militis, cui prius oculos abstulit marchio Ekkihardus. 68. Nec taceam Marquardi visionem confratris nostri. Hic, ut ipse gemens michi retulit, ductus est in cimiterium commune, ubi sepulchrum nimis incensum vidit, et a ductore suo sic allocutus est: 'In hanc ardentem foveam tu cito debes proici; et Rodolfus te deberet sequi, nisi modo in limine Luidegeri conversus staret.' Ambo enim hii fuerant monachi in monasterio confessoris predicti, qui locum hunc, Helmanstide vocatum, de proprietate sua construxit tempore Karoli magni imperatoris. Frater hic presul fuerat Hildegrimi, Cathalaunensis episcopi sancteque Halverstadensis ecclesie rectoris primi, quam tenuit quadraginta septem annos, discedens ab hoc seculo, regnante tunc Lodewico pio imperatore, anno dominice incarnacionis octingentesimo vicesimoseptimo. Luidgerus autem, frater eius, primus Mirmingardefordensis ecclesie pastor a Karolo cesare effectus est et, optime ordinata sua parrochia et loco Wirdina ex propriis impensis constructo, anno dominice incarnacionis octingentesimo octavo premium celeste percepit. Post quem predictus imperator nil nisi quinos vixerat annos, emittens spiritum quinto Kalendas Februarii, septuagesimoprimo etatis sue anno, regni quadragesimoseptimo, imperii vero quartodecimo. Predictus autem pater in hoc anno, quo hec vidit, habitum pristinum resumere et obedienciam vovit et non longe post decimooctavo Kalendas Maii obiit. Hec, que de confratribus meis [dixi], non arguendo, sed pocius, ut cauti simus et bonos imitemur, obsecrando locutus sum. 69. (46.) Regnante tertio Ottone Albi, filius Guncelini, a satellite suo in quadam silva ob inutilem causam occisus est. Cuius comitatum cum beneficio iuxta Mildam iacenti Gisilerus archipresul accepit. Huius camerarius et confrater meus Gunterius, mortuo Dodone Asanbruniensis aecclesiae episcopo, carus imperatori et sepe fideliter serviens, Italiam venit. Cumque ibidem clementer susciperetur et in omnibus exaudiretur, in sequenti nocte vidit Christi martires Crispinum atque Crispinianum ad se venientes et, si suum vellet accipere episcopatum, interrogantes. Quibus cum responderet: 'Si Deus vult et vobis placet', perfixus est ab hiis duabus hastis; et mox evigilans nullatenus per semet ipsum potuit exurgere. Crastino autem caesar ut eius infirmitatem comperit, fidele promissum complevit. Post haec idem convalescens domum rediit acceptaque consecratione cum magno dolore vixit pene IIII annos, VIII. Kal. Decembris haec mutans temporalia in aeternaliter manentia. Nescio, si quid Deo vel sanctis martyribus suis in eo displicebat. Hoc vidi et de caeteris audivi, quod vir iustus et bene timoratus fuit, mitis et castus et, sicut hii, cum quibus modo requiescit, asserunt, plurimum nunc valere aput Deum, ut signis probatur in multis. Ego hoc veraciter scio, quod reum non bis vindicat Deus in id ipsum. ## bok IV, kap. 70 (MGH s. 210–212) 70. (47.) Predictorum vero reverenciam martirum in libris antiquioribus satis lucentem, lector, ut a me cognoscas, unam rem profero, quam frater meus Brun, in Nova educatus Corbeia et eiusdem altaris servus, de priorum relatu suorum mihi indicavit. Tempore predicti abbatis Liudulfi in omnibus bonis admodum memorandi erat quidam iuvenis confrater suus et regularis monachus. Qui cum in sibi commisso tunc moratus officio supranominatorum reliquias martirum 69. Regnante tercio Ottone Albi, filius Guncelini, ab satellite suo in quadam silva ob inutilem causam occisus est. Cuius comitatum cum beneficio iuxta Mildam iacenti Gisilerus archipresul accepit. Cuius camerarius et confrater meus Guntherus, mortuo Dodone Asnebrugiensis ecclesie episcopo, carus imperatori et sepe fideliter serviens, Italiam venit. Cumque ibidem clementer susciperetur et in omnibus exaudiretur, in sequenti nocte vidit Christi martires Crispinum et Crispinianum ad se venientes et, si eorum vellet accipere episcopatum, interrogantes. Quibus cum responderet: 'Si Deus vult et vobis placet', perfixus est duabus hastis; et mox evigilans nullatenus per semetipsum potuit exurgere. Crastino autem cesar ut eius infirmitatem comperit, fidele promissum complevit. Post hec idem convalescens domum rediit acceptaque consecracione cum magno dolore pene annos quatuor vixit, octavo Kalendas Decembris hec mutans temporalia per eternaliter manencia. Nescio, si quid Deo vel sanctis martiribus suis in eo displicebat. Hoc vidi et de ceteris audivi, quod vir iustus et bene timoratus fuit, mitis et castus et, sicut hii, cum quibus modo requiescit, asserunt, plurimum eum nunc apud Deum valere, ut in quam plurimis signis probatur. Ego enim veraciter scio, quod reum Deus non iudicat bis in idipsum. 70. Predictorum vero martirum reverenciam in libris antiquioribus satis lucentem, o lector, ut a me agnoscas, unam rem profero, quam frater meus Brun, in Nova Corbeia educatus et eiusdem servus altaris, de priorum suorum relatu michi indicavit. Tempore sepedicti abbatis Luidolfi in omnibus bonis semper et ubique memorandi erat quidam iuvenis confrater suus et regularis monachus in eadem sancta congregacione. Qui cum in sibi commisso officio moraretur et reliquias pre- solito more secum veheret incurioseque tractaret, persensit in poena celeriter subsequenti, quod peccavit in martires Christi. Namque moritur carnaliter, qui sanctis Dei servire neglexit spiritualiter. Et ut hoc predicto abbati innotescerent, ante ianuas aecclesiae exeunti illo nocte obviaverunt. Quos ut primum aspexit, timore magno perculsus substitit silentiumque servavit. Cui protinus talia dicunt: 'Cur non interrogas, pater, qui simus vel ob quam rem huc venissemus?' Qui cum retulisset eis, quod non auderet, audivit mox ab illis nomen eorum et causam et, quod hoc inultum non relinqueretur. Discedentibus autem hiis, abbas confratribus suis haec indicavit dicens: 'Mortuus est ille iuvenis, qui in nostra nunc erat obedientia, de incustodita sanctorum, quos secum habuit, reverentia. Heu mihi talia umquam consentienti!' Et non longe post venit nuncius, qui haec vera esse affirmaret et corpus eiusdem adduci intimaret. ## bok IV, kap. 71 (MGH s. 212–214) 71. Venerabilis autem vir nec huic obviam exire voluit nec fratres more solito illud suscipere sinit; sed iratus ad truncum talia fatur: 'Quare tu proterve eos, qui cum unigenito Dei vivi filio cum honore habentur magno, neglegenter tecum ducere vel post tale facinus huc ausus es absque supplici interventu ullatenus venire?' Decanus autem defunctum fratrem pro possibilitate sua excusans, tale a patre suo responsum accepit: 'Mi frater amate, scis, quae servus ad oculum in tuo conspectu îs egerit; quid vero absentialiter fecerit, ignoras; ego autem optime perpendo, qui hunc in tormentis gravibus nunc intellego. Et modo nostrorum intercessionem patronorum supplex peto, ut per hos divina pietas mihi innotescat, quando ei a se laxato mihi liceat peccatori absolutionem facere et communionem dare. Asperum nimis est eculeo recalcitare et hominibus indecens irata maiestate indulgentiam exhibere.' Post hanc vocem pius abba ad oratorium, speciale suimet in rebus anxiis asilum, nudis pedibus venit et, more solito in se et aliis humanam fragilitatem deflens, placavit Deum et solvit reum; et protinus cum multis gratiarum accionibus exsurgens, divina potestate co- nominatorum martirum solito more secum veheret incurioseque tractaret, persensit in pena subsequenti celeriter, quod peccavit in martires Christi. Namque subito moritur carnaliter, qui sanctis Dei neglexit servire spiritualiter. Et ipsi martires sancti ut hoc predicto abbati venerando innotescerent, noctu ante ianuas ecclesie exeunti obvii fuere. Quos ut vir clarus aspexit, timore magno perculsus modeste substitit silenciumque servavit. Cui protinus illi talia dicunt: 'Cur, venerande pater, non interrogas, qui simus vel ob quam rem huc venerimus?' Qui cum retulisset eis, quod non auderet, audivit mox ab illis nomen eorum et causam adventus ob negligenciam fratris illius et, quod hec noxa non relinqueretur inulta. Talia dixerunt et in auras mox abierunt. Discedentibus autem hiis, abbas fratribus suis hec indicavit dicens: 'Mortuus est ille iuvenis, qui in nostra nunc erat obediencia, ob incustoditam sanctorum, quos secum habuit, reverenciam. Heu michi talia umquam consencienti!' Non longe post venit nuncius, qui hec vera esse affirmaret et corpus eiusdem adduci intimaret. 71. Venerabilis autem vir nec huic obviam exire voluit nec fratres more solito illud suscipere sinit; sed iratus ad truncum corporis talia fatur: 'Quare tu proterve eos, qui cum unigenito Dei vivi filio cum honore magno habentur, negligenter tecum ducere vel post tale facinus huc ausus es absque supplici interventu ullatenus venire?' Decanus autem defunctum fratrem pro possibilitate sua excusans, tale a patre responsum accepit: 'Mi frater amate, scis, que hic servus ad oculum in tuo conspectu egerit; quid vero absencialiter fecerit, ignoras; ego autem optime perpendo et intime ingemisco, quia hunc in tormentis gravibus cruciari intelligo. Nunc igitur pia intercessione nostrorum patronorum supplex peto, ut per hos divina pietas mee humilitati innotescat, quando ei a se laxato liceat michi peccatori absolucionem facere et communionem dare. Enimvero asperum nimis est aculeo recalcitrare et hominibus indecens, quibus irata est maiestas, indulgenciam exhibere.' Post hanc vocem pius abba ad oratorium, speciale suum in rebus anxiis asilum, nudis pedibus venit et, more solito in se et in aliis humanam fragilitatem deflens, placavit Deum et solvit reum; et protinus cum multis graciarum actionibus exurgens, per divinam potestatem coram ram fratribus cunctis defuncto crimen remisit et corpori aeclesiae communionem ac sepulturae dedit. ## bok IV, kap. 72 (MGH s. 214) 72. (48.) Nunc, lector, audisti de contemptu sanctorum gravem poenam; modo accipies de amore continuo salubrem medicinam. Fuit olim sub tempore Godescalki abbatis quidam monachus nomine Alvricus, cui in capite suo multum nocuit migranea, quae duplex est, aut ex gutta aut ex vermibus. Sed cum eundem iam poene deficientem confratres custodirent, casu accidit, ut singulariter egredientes hunc dumtaxat solum relinquerent. Tunc e cloaca egressi sunt demones, libros speciales in manibus habentes eorumque lectione gravi infirmum de suis actionibus inscriptis in vanum terrentes. Namque inclitus Christi martir Vitus ilico ingressus eisdem fugam manu indixit et iuxta eum stans consolatur eum et, quis esset, protinus ei intimavit ac data benedictione surgere eum iussit et haec mandata predicto abbati celeriter deferre: 'Videsis, ut tot ammoniciones nostras sic incuriose non accipias, ne in posterum vacua lamentacione gemas. Pro vero enim assero tibi, si amplius inobediens mihi eris, a Deo contempneris et [te] adhuc superstite alium in tua sede dominum videbis.' Haec, ut puer sanctus per monachum egrotantem prenotavit, abbas neglegens postea persensit. Inde bonorum crebros hortatus hominum servare consilium nimis est salubre; quanto magis horum, qui, merito suimet inter filios Dei feliciter conputati, voluntatem eius sciunt in eventu futurorum. Quicumque temerarius sapienti non innititur consilio, videbit, quis sit in semet ipso. De talibus plurima habemus exempla, quae imitatores suos ad elaboratum perducunt bravium, cum veniunt ultima. ## bok IV, kap. 73 (MGH s. 214–216) 73. (49.) Augusto sepe memorato Gisillerus archipresul multum carus fuit, quod Ekkihardum marchionem primo latenter momordit posteaque paululum emersit, cum hunc in omnibus sibi priorem esse non sine gravi dolore persensit. fratribus cunctis defuncto crimen remisit et ecclesie communionem corpori ac sepulturam dedit. 72. Nunc, lector, audisti de contemptu sanctorum gravem penam; modo accipies de amore continuo salubrem medicinam. Fuit olim in eodem cenobio Nove Corbeie sub temporibus Godescalci venerabilis abbatis quidam monachus nomine Alfricus admodum religiosus, qui acriter migraneam in capite paciebatur, que duplex est, aut ex gutta aut ex vermibus. Cui pro remedio ostensum est a quibusdam, ut secari in capite debuisset. Quod et factum est, sed de die in diem dolor augebatur intantum, ut iam desperaret. Et cum eundem iam deficientem fratres custodirent, casu accidit, ut singuli egredientes hunc solum iacentem relinquerent. Tunc e cloaca vidit septem demones teterrimos procedere. Sex eorum singuli portabant in manibus sex libros, idest omnes triginta sex, septimus vero immense magnitudinis volumen gestabat et sedens lectione eius gravi infirmum de suis actionibus, que ab infancia vel cogitando vel loquendo vel operando usque in eam horam umquam gesserat, invanum terrebat. Preciosus etenim martir Vitus, veste fulgida indutus, vultu angelico conspicuus, e templo celle, in qua eger iacebat, contiguo procedens ingreditur et immunde turbe fugam manu indixit et iuxta illum stans consolabatur eum et, quis esset, protinus intimavit et imposita manu capiti illius benedixit et eum sanum surgere iussit; per quem et hec mandata predicto abbati misit: 'Vide sis commonitus, ut tot admoniciones nostras sic incuriose non accipias, ne in posterum vacua lamentacione gemas. Pro vero enim assero tibi, si amplius inobediens michi fueris, a Deo contempneris et te adhuc superstite alium in tua sede domnum videbis.' Dixerat hec astans et mox disparuit infans. Hec autem, ut preciosus martir, puer inquam Vitus, per monachum egrotantem denunciavit, abbas negligens postea persensit. Nam ei adhuc viventi suppositus est ipsius rogatu venerabilis abbas Bovo, vir omni laude dignissimus. Hinc igitur bonorum crebros hortatus hominum servare consilium nimis est salubre; multo magis vero horum, qui, merito sui inter filios Dei feliciter computati, voluntatem eius sciunt in eventu futurorum. Quicumque enim temerarius sapienti non innititur consilio, ocius videbit, quis sit in semetipso. De talibus comprobandis plurima habemus exempla, que imitatores suos ad elaboratum perducant bravium, cum veniunt ultima. 73. Augusto sepedicto Gisillerus archipresul multum carus fuit, quod Ekkihardum marchionem primo latenter momordit posteaque paululum emersit, cum hunc in omnibus sibi priorem esse non sine gravi dolore persentiret. Interim predicti marchionis Interim predicti comitis subditi quoddam furtum in oppido Goresin dicto fecere, quod nostri protinus inultum non reliquere. Namque eos coram suis comprovincialibus accusatos laqueo suspenderunt, quia hoc prefato seniori, ut iustum erat, innotescere non noverunt. Ob hoc furor comitis nondum extinctus accenditur, et miles eiusdem haec ad vindicanda armari iubetur. Rambaldus ab eo unice dilectus collecta multitudine grandi predictam circumdedit villam virosque omnes cum bonis, que possederant, capiens secum abduxit ad urbem suam; nec ullum ex hiis solverat, nisi quem precium grave postea redimerat. Qualiter autem tale facinus reconciliaretur, nostros id mihi conquerentes cum interrogarem, nullam subsequi emendationem ab hiis audivi et graviter ingemui. Si in hac provincia aliquid valeret lex divina, non sic insaniret secularis potencia. Dico enim presentibus atque futuris, quod non potest haec causa senescere vel sine sacerdotali districcione finiri legitime. Unusquisque potest, in quantum velit, tacere, sed successori suo indiscussam racionem nequaquam valet abalienare; et in quocumque loco aliquid tale oritur, ibi canonica auctoritate finitur. Si consentiret voluntas coepiscoporum, sicut legitur in actibus apostolorum, non sic corroboraretur pertinax presumpcio iniquorum. Cum aliquis ex numero illorum recte inpugnatur, ab alio, quolibetcumque id fieri potest modo, defenditur; et non est hoc excusacio, set ad multum deteriora quaedam iniusta sibique in posterum nocens confortatio. Ergo redeant ad unanimitatem, qui fideliter credant in unitatem, ut eo fortius confundant venenatam perversorum conspirationem. Et haec dicta sufficiant. ## bok IV, kap. 74 (MGH s. 216–218) 74. (50.) Nunc autem de quodam confratre meo nomine Conrado pauca loquar, ne sit apud me in aliqua oblivione, qui proximos suimet dilexit divina iussione. Hic archiepiscopi Geronis avunculus fuit, et ad peragendam iugem Christi servitutem, ut in homine potest fieri, voluntas atque efficacia in eo pariter convenit. Audivi namque ab eodem sepissime, quod, postquam aliquid cantando vel legendo publice conplevit, iterum se id facturum studiosus optavit. Numquam subditi quoddam furtum in oppido Goresin dicto fecere, quod nostri protinus inultum non reliquere. Namque eos coram suis provincialibus accusatos laqueo suspenderunt. At quia hoc prefato seniori, quod iustum erat, innotescere non noverunt, ob hoc furor eius nondum extinctus accenditur, et miles eius ad hec vindicanda armari iubetur. Rambaldus ab eo unice dilectus collecta multitudine grandi predictam circumdedit villam virosque omnes cum bonis, que possederant, capiens secum abduxit ad urbem suam nec ullum hiis absolvit, nisi quem precium grave postea redemerat. Qualiter autem tale facinus reconciliaretur, cum interrogarem nostros id michi conquerentes, nullam subsequi emendacionem ab hiis audivi et graviter ingemui. Si in hac provincia aliquid valeret lex divina, non insaniret secularis potencia. Dico enim presentibus atque futuris denuncio, quod non potest hec causa senescere vel sine sacerdotali districtione finiri legittime. Unusquisque potest, inquantum velit, tacere, sed successori suo indiscussam [racionem] nequaquam valet abalienare; et in quocumque loco aliquid tale oritur, ibi canonica auctoritate finietur. Si consentiret voluntas coepiscoporum, sicut legitur in actibus apostolorum, non sic corroboraretur pertinax presumpcio iniquorum. Cum aliquis ex illorum numero recte impugnatur ab aliquo episcoporum, quocumque modo id fieri possit, ab aliis condescenditur illi; et hoc non est compassio, sed ad multum deteriora quedam iniusta ipsisque inposterum nocens confortacio. Ergo redeant in unum et ad unanimitatem, qui fideliter credunt in unitatem, ut eo forcius confundant venenatam perversorum conspiracionem. Et hec dicta sufficiant. 74. Nunc autem de quodam confratre meo nomine Conrado pauca loquar, nisi sit aput me in aliqua oblivione, qui proximos suos dilexit divina iussione. Hic Conradus archiepiscopi Geronis avunculus fuit, et ad peragendum divinum servicium assidue, quantum in homine esse potest, voluntas bona et constans efficacia in eo pariter convenerunt. Audivi namque ab eodem sepissime, quod, postquam aliquid cantando vel legendo officii complesset, iterum se id facturum studiosus inobediens prepositis suimet erat, sed eos caritate continua cum ceteris confratribus subiugaverat. Sed tam venerabilis persona caesari predicto ubi primo fit nota, mox ab illo efficitur amata propinquitatique suimet coniuncta. Hunc, ne dignitatem optatam et ab augusto sibi propositam perciperet, mors inmatura inpedit eundemque ab hac luce V. Kal. Septembr. abstulit. Hic genitus in Saxonia pausat in Italia, quem filium spiritualem flet Parthenopolis inclita. ## bok IV, kap. 75 (MGH s. 218–219) 75. (51.) Quam egreios proceres in hac urbe vidi, quorum laudabilem vitam pro debito nec sum imitatus neque memoriam eorum post solutionem carnis assequutus! Heu me misero, qui tot tantisque immerito sum coniunctus in fraternitate, sed longe dissimilis existo in condigna conversacione! Ego in peccatis iam pene mortuus, ut spero, vivam in lucido conspectu Dei eorundem meritis refocilatus; quia, etsi in hoc seculo parum boni operatus sum, tamen defunctorum semper memor sum. Voluntas mea interdum bona est; sed quia eidem vires aptas suggerere non studeo, parum prodest. Semper me accuso, sed sicut debui reatum non solvo; sumque ideo in omnibus corrigibilis, quia me non converto ad eum, qui est super omnia laudabilis. Agnosce, lector, procerem, et videbis in me parvum homuntionem, maxilla deformem leva et latere eodem, quia hinc olim erupit semper turgescens fistula. Nasus in puericia fractus ridiculum de me facit. Idque totum nil questus essem, si interius aliquid splendescerem. Nunc sum miser, nimis iracundus et ad meliora inflexibilis, invidus, subsannans alios ipse deridendus, nulli pro debito parcens, glutto et simulator, avarus ae detractor et, ut haec convicia merito illata concludam, peior sum, quam possit dici vel ullatenus estimari. Unicuique sit fas non solum muttire, quin pocius in aperto, quia peccator sum, dicere, et post correptionem fraternam congruit suppliciter orare. Multi a populo laudantur, nisi pauca res eis obstaret, quod inter optimos haberentur; et quia verum est, hominibus de perfectione iusta nimis deesse, quid prodest de inferioribus hiis tale quid promulgare? Omnis laus in fine canitur, et mortalis conversacio igne probatur. optavit. Numquam inobediens prepositis suis factus est, sed eis caritate continua pre ceteris fratribus subdi studebat. Sed tam venerabilis persona cesari predicto ubi primum fit nota, mox ab illo efficitur amata propinquitatique eius sociata. Quem, ne dignitatem optabilem ab augusto sibi propositam perciperet, mors immatura impedit eumque ex hac luce quinto Kalendas Septembris abstulit. Hic genitus in Saxonia pausat in Italia, quem filium spiritualem flet Parthenopolis inclita. 75. Quam egregios proceres in hac urbe vidi, quorum laudabilem vitam pro debito nec sum imitatus neque memoriam eorum post absolucionem carnis assecutus! Heu me miserum, qui tot tantisque immerito sum coniunctus fraternitate, sed longe dissimilis existo in condigna conversacione! Ego in peccatis iam pene mortuus vivam, ut spero, in lucido aspectu Dei eorum meritis refocilatus; quia, et si in hoc seculo parum boni operatus sum, tamen defunctorum, in quantum valeo, memor sum. Voluntas michi interdum bona est; sed quia eidem vires aptas suggerere non studeo, heu parum prodest. Semper me accuso, sed sicut debui reatum meum non solvo; sumque ideo in omnibus incorrigibilis, quia me non converto ad eum, qui est super omnia laudabilis. Agnosce, lector, procerem, et videbis in me parvum homuncionem, leva maxilla deformem et eodem latere, quia hinc olim erupit semper turgescens fistula. Nasus in puericia fractus de me ridiculum facit. Sed id totum nil conquererer, si interius aliquid splendescerem, Nunc autem sum miser, nimis iracundus et ad meliora inflexibilis, invidus, subsannans alios ipse deridendus, nulli pro debito parcens, glutto et simulator, avarus ac detractor et, ut hec convicia merito illata concludam, peior sum, quam dici possit vel estimari. Unicuique fas est non solum privatim, sed et in aperto, quia peccator sum, dicere, et post fraternam correpcionem congruit suppliciter orare. Multi a populo laudantur, nisi pauca res eis obstaret, quod inter optimos haberentur; et quia verum est, hominibus summis de iusta perfectione nimis deesse, quid prodest de istis inferioribus tale quid promulgare? Omnis laus in fine canitur, et mortalis vita igne probatur. ## bok V, inledning (MGH s. 220–223) LIBER V. Heinricus scandit, postquam puerilia vicit, Ardua virtutum cretus de stemmate regum. Huic pater Heinricus dux et genitrix erat eius Gisla, suis meritis aequans vestigia regis Conradi patris, Burgundia regna tenentis. Nutrit preclarum Wolfgangus presul alumnum, Qui sequitur dominum toto conamine Christum. Postque necem patris ductor successit herilis Eius et imperium longe spectat quoque clavum. Maxima pars regni Sclavo vastata crudeli Multum laetatur, quod ab huius pace potitur Sedibus optatis iustoque, rapacibus altis Prorsus depulsis ac dira lege sedatis. Inflatos omnes contra se deprimit hostes, Demulcens socios iocundo famine cunctos. Si quo deliquit modicum, statim resipiscit Fructibus ac dignis curabat vulnera carnis. Utilis aecclesiae cunctis miseratur ubique. Mersburg, si scires huius pia vota, sitires Adventum tanti rectoris et inclita Christi Munera laudares condignaque premia ferres. 1. (1.) Largifluus divinae pietatis respectus, humanae necessitati non nostri merito, sed suae miserationis munere gratuito superhabundans, fidelium corda suorum ad laudis amorem suae et ad referendas ei grates accendit ac me, stultum ingenio, prepeditum eloquio ac in omnibus neglegentem et nimis ociosum, bonos in hoc imitari compellit. Magnus est enim Deus, ut Davit testatur, et laudabilis valde; cuius sapienciae numerus non invenitur ullus, qua omnia ex nichilo creavit hominemque solum dumtaxat conformavit. Qui dum talia inmemor beneficiorum non perpendit, iumentum in suo stercore conputrescens iuste apellatur. Sed quicumque hoc verbum gnoti seaucton in superliminaribus templi antiquitus notatum, intra se memoriter retinere omniaque, quae Incipit prologus libri quinti. Henricus scandit, postquam puerilia vicit, Ardua virtutum cretus de stemate regum. Huic pater Heinricus dux et genitrix erat eius Gisla, suis meritis equans vestigia patris Conradi regis, Burgundia regna tenentis. Nutrit preclarum Wulfgangus presul alumpnum, Quem sibi delegit vere divina sophia. Postque necem patris dux Bawarie fit herilis; Tum mox imperium susceperat ipse regendum. Maxima pars cuius Sclavo vastata cruento Oppido letatur, quod ab huius pace locatur Sedibus optatis, armisque rapacibus illis Prorsus depulsis et dura lege subactis. Inflatos omnes contra se deprimit hostes, Demulcens socios iocundo famine cunctos. Si quid delinquit, monitus statim resipiscit Fructibus ac dignis curabat vulnera cordis. Utilis ecclesie fuerat custos patrieque. Mersburg, si scires huius pia vota, sitires Adventum tanti rectoris et inclita Christi Munera laudares condignaque carmina ferres. Incipit liber quintus. 1. Largifluus divine pietatis respectus, humane necessitati non nostri merito, sed sue miseracionis munere gratuito superhabundans, fidelium suorum corda ad amorem sue laudis et ad referendas ei grates accendit ac me, stultum ingenio, prepeditum eloquio et in omnibus negligentem et nimis ociosum, bonos in hoc imitari compellit. Magnus est enim Deus, ut David testatur, et laudabilis nimis; cuius sapiencie non est numerus, qua omnia ex nichilo creavit hominemque solum dumtaxat ad ymaginem suam formavit. Qui dum talia immemor beneficiorum non perpendit, iumentum in stercore suo computrescens iure appellatur. Sed quicumque hoc verbum – nota bene – gnothi seafton, in superliminaribus templi antiquitus notatum, intra se memoriter retinere et omnia, in verbis seu operibus facienda sunt, in nomine Domini, ut sanctus ammonet Paulus, satagit inplere, ille est, qui a patre Deo in filium optatus denario, quamvis tarde veniat, remuneratur diurno. Haec ego considerans, quia retributione condigna sanctae Trinitati et individuae unitati respondere nullatenus valeo, sancti Iohannis baptistae intercessionem, ut corde et corpore ad hoc idoneus reddar, supplex efflagito. 2. De temporibus autem hiis, in quibus respexit Deus aecclesiam nostram obprobriumque eius auferre dignatus est, laeciori mente et laciori stilo scribere pietatemque ducis Heinrici summa preordinacione in regnum electi conor retegere. De quo post mortem imperatoris cuidam venerando patri revelacione divina sic dictum est: 'Recordaris, frater, qualiter cecinit populus: Deo nolente voluit dux Heinricus regnare? Nunc autem debet Heinricus divina predestinacione regni curam providere.' Omnia, quae ad divina vel humana pertinebant, hunc pre caeteris sibi tunc contemporalibus, nollent, vellent, ad regnum promovebant. Sed quis ex nostra regione ei obesset scrupulus, paucis iam prescribens, occidentalium iniquam presumpcionem neque consilio neque prudentia neque fortitudine contra Deum valentem enucleabo. 3. (2.) Herimannus, Alamanniae et Alsaciae dux, timoratus et humilis homo, a multis, quibus lenitas eius placuit, seductus contra Heinricum se armavit. Theodericus vero Liuthariorum dux, vir sapiens et militaris, quo se pars populi maior et melior inclinaret, securus expectabat. Interim patruus meus, de quo superius memoravi, profectus occulte ad Bavanberg cum avunculo suo Ricberto, quem a comitatu suo imperator deposuit Liudgeroque, Arnulfi presulis militi, dedit, gratiam ducis ac spem retinendi et augendi benificii, quamquam servato adhuc sacramento manus eidem non applicuit, tamen cum sui nepotis Heinrici auxilio adeptus. Huius consilio dux quendam militem ad civitatem, quae que in verbis seu operibus facienda sunt, in nomine Domini, ut sanctus admonet Paulus, satagit implere, ille est, qui a patre Deo in filium adoptatus denario diurno, quamvis tarde veniat, remuneratur. Hec ego considerans, quia retribucione condigna sancte Trinitati et individue unitati respondere nullatenus valeo, sancti Iohannis baptiste intercessionem supplex efflagito, ut corde et corpore ad hoc idoneus reddar. ## bok V, kap. 2 (MGH s. 223) 2. De temporibus autem hiis, in quibus Deus respexit ecclesiam suam Merseburgensem obprobriumque eius auferre dignatus est, leciori mente et laciori stilo scribere pietatemque ducis Heinrici divina preordinacione in regnum electi conabor retegere. De quo post mortem imperatoris cuidam venerando patri revelacione deica sic dictum est: 'Recordaris, frater, qualiter cecinit populus: Deo nolente voluit dux Heinricus regnare? Nunc autem debet Henricus divina predestinacione regni curam providere.' Omnia, que ad divina vel humana pertinebant, hunc pre ceteris contemporalibus, vellent, nollent, ad regnum promovebant. Sed quis ex nostra regione ei obesset scrupulus, paucis iam prescribens, occidentalium iniquam presumpcionem neque consilio neque prudencia contra Deum neque fortitudine valentem enucleabo. ## bok V, kap. 3 (MGH s. 223–224) 3. Heremannus, dux Alamanie et Alsacie, bene timoratus et humilis homo, a multis, quibus lenitas eius placuit, seductus contra Henricum se armavit. Theodericus vero Luithariorum dux, vir sapiens et militaris, quo se pars populi maior et melior inclinaret, securus expectabat. Interim patruus meus, cuius superiori libro mencionem feci, profectus occulte ad Bavenberch cum avunculo suo Ricperto, quem a comitatu suo imperator deposuit et Luidgero, Arnulfi presulis militi, dedit, graciam ducis ac spem retinendi et augendi beneficii, quamquam servato adhuc sacramento manus eidem non applicuit, tamen cum sui nepotis Henrici auxilio adeptus est. Huius consilio dux quendam militem ad civitatem, que Werlu dicitur, Werlu dicitur, ad neptes suas, consorores Sophyam et Ethelheidam, et ad omnes, qui tunc ibi convenerunt, regni primates misit. Qui omnibus in unum collectis legationem suam aperuit auxiliantibusque domino suimet ad regnum bona plurima promisit. Cui mox a maxima multitudine vox una respondit, Heinricum Christi adiutorio et iure hereditario regnaturum; se paratos ad omnia, quae sibi umquam scirent esse voluntaria. Hocque dextris manibus elevatis affirmatur. ## bok V, kap. 4 (MGH s. 224) 4. (3.) Ekkihardus cum suis, quia presens non erat, simulata tunc paciencia hoc pertulit, quia, quicquid peccatur a multis, ut scriptura testatur, inultum est. Vespere autem iam facto, cum prefatis dominis in magna domu sedilia auleis ornata et mensa esset variis cibis referta, Ekkihardus eandem preoccupans cum Arnulfo episcopo et Bernhardo duce ibi epulatur. Ante ruinam enim exaltabitur cor et ante gloriam humiliabitur. Quod mentem consororum prius tristem caeterosque complures, qui interfuere, multum commovit; renovaturque in eundem odium diu celatum, sed cito, pro dolor! finiturum. Namque cum predictus marchio omnia aliter, quam umquam speraret, ibi provenire prospexisset, optimum duxit, ut occidentales visendo regiones Herimannum ducem cum caeteris optimatibus de rei publice suique commoditate alloqueretur. Salutatis postera die suis familiaribus inimicisque caute notatis, cum Bernwardo antistite Hillinishem venit, ubi ut rex suscipitur honorificeque habetur. ## bok V, kap. 5 (MGH s. 224–226) 5. Deinde ad Pathelbrunnan pergens, clausas invenit portas et, iussu venerabilis Retharii presulis intromissus, primo ecclesiam causa oracionis intrat postque ad domum, ubi episcopus cenabat, veniens caritative susceptus est. Ibi tunc interdictum est huic, quod colloquium in Diusburg, cuius gratia huc venerat, fieri nullo modo potuisset. Insuper animadvertit, multum displicere antistiti de incepto eius inconvenienti. Et propter hoc abiens, cum ad Northeim, Sigifridi comitis curtem, veniret, diligenter susceptus est ad neptes suas, consorores Sophiam et Adelheidam, et ad omnes, qui tunc ibi convenerant, regni primates misit. Qui omnibus in unum collectis legacionem suam aperuit auxiliantibusque domno suo ad regnum acquirendum bona plurima promisit. Cui mox a maxima multitudine una vox respondit, Henricum Christi adiutorio et iure hereditario [regnaturum]; se paratos ad omnia, que illi scirent esse placita. Hoc denique dextris elevatis omnes confirmant. 4. Ekkihardus cum suis, quia presens non erat, simulata tunc paciencia hoc pertulit, quia, quidquid a multis delinquitur, ut scriptura testatur, inultum erit. Vespere autem iam facto, cum prefatis domnis auleis in magna domo sedilia ornata et mensa variis esset cibis referta, Ekkihardus eandem preoccupans cum Arnulfo episcopo et Bernhardo duce ibi epulatur. Ante ruinam enim exaltabitur cor et ante gloriam humiliabitur. Quod mentem sororum prius tristem ceterosque complures, qui interfuere, multum commovit; renovaturque in eum odium diu celatum, sed cito, prochdolor! finiendum. Nam cum predictus marchio omnia aliter, quam sperabat, ibi provenire conspexisset, Optimum ratu duxit, occiduas regiones invisere et Heremannum ducem cum ceteris optimatibus de rei publice et sui commoditate alloqueretur. Salutatis itaque postera die suis familiaribus et inimicis caute notatis, cum Bernwardo antistite Hildinesheim venit, ubi ut rex suscipitur honorificeque habetur. 5. Deinde ad Patherbrunnam pergens, clausas invenit portas et, iussu venerabilis Retharii presulis intromissus, primo ecclesiam oracionis causa intrat, dehinc ad domum, ubi episcopus cenabat, veniens caritative susceptus est. Ubi ei interdictum, quod colloquium in Duisburg constitutum, cuius gracia huc venerat, ullomodo fieri potuisset. Insuper animadvertit, multum displicere antistiti de inconvenienti eius incepto. Quapropter inde abiens, cum ad Northeim, curtem Sigefridi comitis, veniret, diligenter susceptus est atque, ut atque, ut ibi pernoctare vellet, rogatur. Intimaverat huic occulte domna Ethelind cometissa, quod Sigifrith et Benno, senioris suimet filii, cum confratribus Heinrico et Udone aliisque conspiratoribus suis de nece sua positis tractarent insidiis, suppliciter efflagitans, ut aut ibi usque in crastinum maneret seu alio diverteret. Talia comes benigne suscipiens, propositum itineris propter eos interrumpere nequaquam posse nec velle respondit. Inde protinus discedens, caute suos per omnem diem hanc circumspexit et, ut optimus erat miles, ne terrerentur, ammonuit. Quod eminus hostis e latentibus insidiis considerans, quia non utile sibi tunc videbatur, distulit et sequenti nocte inceptis persistere dextris confirmavit. ## bok V, kap. 6 (MGH s. 226–228) 6. (4.) Pervenit autem comes ad locum predistinatum, qui Palithi dicitur; et facto vespere comedit et in lignea caminata cum paucis dormitum ivit. Caeteri vero quam plurimi in proximo quiescebant solario. Quos cum sopor oppido lassos gravaret, inimica manus incautos opprimens invasit comitemque clamoribus inmensis excitatum a lecto celeriter surgere compulit. Is vero braca suimet et, quibuscumque potuit, igni vires suggerit et, quod tunc premeditari non valuit, fractis fenestris maiorem nocendi quam se defendendi hostibus aditum patefecit. Nec mora, pre foribus occiditur miles Herimannus et exterius ad auxilium domino properans Athulfus, ambo fortes et usque ad mortem fideles. Vuhieratur insuper Erminoldus, imperatoris camerarius, ac solus tunc repugnat Ekkihardus, vir domi miliciaeque laudabilis; cui Sifridus hasta fortiter emissa nodum cervicis infregit terramque oppetere compellit. Quo casu protinus perspecto, alacriter omnes irruunt, capud amputant et, quod miserum est, funus predantur. Facta sunt autem haec II. Kal. Mai. Peracto tandem inmani scelere, percussores laeti et incolumes redeunt. Hii autem, qui in solario erant ignavi, nec dominum laborantem in aliquo adiuvabant nec ibi pernoctare vellet, rogatur. Intimavit quoque huic occulte domna Athelind comitissa, quod Sigefridus et Henno, sui senioris filii, cum fratribus Henrico et Udone aliisque suis conspiratoribus de nece eius positis insidiis tractarent, suppliciter efflagitans, ut aut ibi usque in crastinum maneret seu alio diverteret. Talia comes benigne suscipiens, respondit propositum iter propter eos nec velle nec posse interrumpere. Inde igitur discedens, caute suos per totum diem illum circumspexit et, ut optimus erat miles, ne terrerentur, admonuit. Quod eminus hostis e latentibus insidiis considerans, quia non utile sibi tunc videbatur, distulit et sequenti nocte cepta perficere, si posset, dextris confirmavit. 6. Pervenit ergo marchio ad locum predestinatum, qui Palithe dicitur; et facto vespere comedit et in lignea caminata cum paucis dormitum ivit. Ceteri vero quamplurimi in proximo solario quiescebant. Quos cum sopor oppido lassatos gravaret, inimica manus incautos opprimens invasit ipsumque immensis clamoribus excitavit et a lecto celeriter surgere compulit. Qui cum bracis suis et, quibuscumque aliis rebus potuit, igni vires suggerit et, quod tunc premeditari non potuit, fractis fenestris maiorem nocendi hostibus aditum quam se defendendi patefecit. Nec mora, pre foribus occiditur miles Heremannus et exterius ad auxilium domno properans Adulfus, ambo viri fortes ac ad mortem usque fideles. Vulneratur insuper Erminoldus, imperatoris camerarius; solus tum repugnat Ekkihardus, vir domi milicieque laudabilis; cui Sigefridus hasta fortiter emissa nodum cervicis infregit terramque obpetere compulit. Quo casu perspecto protinus, alacriter omnes irruunt, caput amputant et, quod miserum est, funus predantur. Facta sunt autem hec pridie Kalendas Maii. Peracto tandem immani scelere, percussores leti et incolumes redeunt. Hii autem, qui in solario erant ignavi, nec laborantem domnum in aliquo adiuvabant nec mortuum ulcisci conabantur. Abbas mortuum ulcisci conabantur. Abbas vero eiusdem loci Alfkerus nomine corpus visitavit ac commendationem animae summa devotione perfecit. ## bok V, kap. 7 (MGH s. 228) 7. (5.) Quae vero sit causa, quae hos ad tale facinus perpetrandum persuaserit, veraciter explicare nequeo. Quidam dicunt, Heinricum instinctu predicti comitis ab imperatore flagellis cesum haec sepius in eum meditatum fuisse. Alii autumant, sicut predixi, in Werlu ob contumeliam consororibus illatam, quia isti libenter his serviebant, ac per convivia minasque ab ipso sibi manifestatas haec eos incepisse. Hoc tantum scio, quod decus regni, solatium patriae, spes commissis, terror inimicis et per omnia perfectissimus foret, si in humilitate solum persistere voluisset. Huius vitae cursum quam probabiliter egit, qui apud dominum suimet beneficii maximam partem acquisivit in proprietatem! Milzientos a libertate inolita servitutis iugo constrinxit. Boemiorum ducem Bolizlavum, qui cognominatur Rufus, ad militem sibi aliumque ad amicum familiarem blandiciis ac minis adipiscitur. Super omnem Thuringiam communi totius populi electione ducatum promeruit. Comites vero orientales paucis tantum exceptis regnumque in spe habuit. Quae omnia ad tam miserabilem hunc detraxere finem. ## bok V, kap. 8 (MGH s. 228–230) 8. Huius fama diu mox propagata domnam Suonehildam venire fecit obviam filiique eius laeticiam turbavit Herimanni. Is namque, cum iussu patris Willehelmum comitem, senectute ac omni bonitate proficuum, ob vindicandam Widikindi et Herimanni necem a filio suimet eis inlatam valida manu in Wimeri possideret emeritumque senem in presentiam predicti comitis venire et, quicquid ipse ab eo exposceret, implere iuramento constringeret, accepta nece parentis inprovisa cum matre celeriter occurrit patrisque corpus in- vero eiusdem loci Alfkerus nomine, vir bone compassionis, corpus visitavit et commendacionem anime summa devocione perfecit. 7. Que vero sit causa, que eos ad tale facinus perpetrandum traxerit, veraciter explicare nequeo. Quidam dicunt, Henricum ab imperatore flagellis cesum instinctu predicti marchionis hec sepius in eum meditatum fuisse. Alii autumant, ob contumeliam sororibus illis in Werlu illatam, sicut iam predixi, quia isti libenter illis serviebant, et per convicia minasque ab illo ipsis manifestatas hec eos incepisse. Hoc tantum scio, quod decus regni, solacium patrie, spes sibi commissis, terror inimicis et per omnia perfectissimus esset; et si in humilitate solum persistere voluisset, huius vite cursum probabiliter peregisset. Hic apud domnum suum imperatorem sui beneficii maximam partem in proprietatem acquisivit. Milzienos a libertate inolita servitutis iugo constrinxit. Boemiorum ducem Bolizlavum, qui cognominabatur Rufus, in militem sibi et alium in amicum familiarem blandiciis et minis adipiscitur. Super omnem Thuringiam communi electione tocius populi ducatum promeruit. Comites vero orientales paucis tantum exceptis regnumque in spe habuit. Que omnia ad tam miserabilem hunc finem devenere. 8. Huius fama longe mox propagata domnam Suanehildam venire fecit obviam filiique eius Heremanni turbavit leticiam. Hic namque, cum iussu patris Wilhelmum comitem, senectute et omni bonitate conspicuum, ob vindicandam Widukindi et Heremanni necem a filio suo eis illatam valida manu in Wimere possideret emeritumque senem in presenciam predicti marchionis venire et, quidquid ipse ab eo exposceret, implere iuramento constringeret, accepta nece patris improvisa cum matre occurrit patrisque corpus ingenti luctu sus- genti luctu suscipiens in urbe, quae Geniun dicitur, sepeliri fecit. Peracto autem tricesimo die domna Suonehildis ad Misni proficiscitur cum filiis. ## bok V, kap. 9 (MGH s. 230–232) 9. (6.) Interim Bolizlavus, Miseconis filius patri longe inferior, de morte laetatur comitis Ekkyhardi; moxque collecto exercitu omnem Geronis marcham comitis citra Albim iacentem deindeque premissis obsidibus Budusin civitatem cum omnibus appertinenciis comprehendens, statim Strielam urbem invasit, Misnenses pecunia corrumpere clam temptans. Qui novis semper gaudentes in una dierum, cum presidii maximam multitudinem ob acquirendam equorum annonam exisse conperirent, portam, quae orientem respicit, in ea parte, qua satellites habitant dicti Sclavonice Vethenici, Cukesburgiens[i] Guncelino ad hoc duce, irruunt Bececonemque, Herimanni comitis satellitem, primo occidentes ad caminatam eiusdem omnes armati conveniunt, fenestram lapidibus impugnant grandibus, dominum urbis Ozerum nomine sibi ad occidendum reddi vociferantes. Sed Thietmarus miles ex cubiculi sola municione: 'Quare sic', infit, 'agitis? Quis furor vos ita seduxit, ut obliti benificiorum comitis Ekkihardi spontaneaeque invitationis sic assurgitis in perniciem filii? Si causam tanti facinoris seu publice seu clam cuiquam nostrum vultis aperire, commissi emendacionem vobis complacitam futurique timoris vestrimet securitatem ex mei senioris nostrorumque omnium parte firmiter, qualitercumque vultis, promitto. Hunc, quem in mortem vobis dari inclementer exposcitis, nobis viventibus non accipitis. Pauci sumus; aut communiter mori aut incolumes cipiens in urbe, que Genutn dicitur, sepeliri fecit. Peracto autem tricesimo die domna Suanehildis cum filiis ad Misni proficiscitur. 9. Bolizlaus interim, Miseconis filius patre longe inferior, de morte letatur marchionis Ekkihardi; moxque collecto exercitu omnem Geronis comitis marcham citra Albim iacentem deindeque premissis obsidibus Budizin civitatem cum omnibus appertinentibus sibi comprehendens, statim Strelam urbem invasit; Misnenses quoque pecunia corrumpere clam temptabat. Qui novis semper gaudentes in una dierum, cum presidii maximam multitudinem ob acquirendam equorum annonam exisse comperirent, portam, que orientem respicit, in ea parte, qua satellites habitant Sclavonice dicti Wethenici, Cukesburgiens[i] Guncelino duce, irruunt Beccionemque, Hermanni comitis satellitem, occidunt et ad caminatam eius omnes armati conveniunt, fenestram lapidibus grandibus inpugnant, domnum urbis Oserum nomine sibi ad occidendum reddi vociferantes. Sed Thietmarus miles ex cubiculi sola municione proclamans infit: 'Quare sic agitis? Cur in tantum scelus itis? Quis furor vos ita seduxit, ut obliti beneficiorum Ekkihardi marchionis spontaneeque invitacionis sic in perniciem filii eius assurgitis? Si causam tanti facinoris seu publice seu clam cuiquam nostrum vultis aperire, commissi emendacionem vobis complacitam futurique timoris vestri securitatem ex domni mei nostrorumque parte firmiter, qualitercumque vultis, vobis promitto. Nunc, quem vobis in mortem dari inclementer exposcitis, quamdiu supersumus, non accipitis. Pauci quidem sumus; aut communiter hic moriemur aut incolumes ex urbe urbe hac nos exire pro certo sciatis.' Tunc illi auditis sermonibus his colloquuntur abeundique licenciam hiis prestantes ducem Bolizlavum per internuncios invitant portisque eundem suscipiunt apertis; completurque, quod scriptum est: Letantur, cum male fecerint, ac exultant in rebus pessimis; et iterum: Sunt principia eorum ut mel et novissima quasi abscinthium. ## bok V, kap. 10 (MGH s. 232) 10. Hac elatus prosperitate Bolizlavus omnes regionis illius terminos usque ad Elstram fluvium preoccupavit presidiisque suimet munit. Congregantibus se tunc unanimiter ad haec prohibenda nostris dolosus ille legatum obviam misit, qui se protestaretur cum gratia Heinrici ducis ac licencia haec incepisse; in nullo se incolis nociturum et, si quando is in regno vigeret, voluntati eiusdem in omnibus assensurum; sin autem, quod his tum placeret, libenter facturum. Hoc animadvertentes nostri verbis credidere phaleratis et, inhoneste quasi ad dominum ad eundem profecti, honorem innatum supplicatione et iniusta servitute mutabant. Quam inique comparandi sunt antecessores nostri et contemporales! Vivente egregio Hodone pater istius Miseco domum, qua eum esse sciebat, crusinatus intrare vel eo assurgente numquam presumpsit sedere. Deus indulgeat imperatori, quod tributarium faciens dominum ad hoc umquam elevavit, ut, oblita sui genitoris regula, semper sibi prepositos auderet in subiectionem paulatim detrahere vilissimoque pecunie transeuntis inescatos amo in servitutis libertatisque detrimentum capere. ## bok V, kap. 11 (MGH s. 232–234) 11. (7.) Alter autem Bolizlavus, Boemiorum provisor, cognomento Rufus et impietatis auctor immensae, antiquo more iam paululum refrenato, duci aspiravit Heinrico; qui inicio mensis Iunii cum primis Bawariorum et orientalium Francium Wormatiam venit causa Renum ibidem transeundi Magontiaque benediccionem accipiendi. Quod prohibere Herimannus dux nititur nullumque eis patefecit Reno favente ingressum. Dux autem Heinricus, habito de hiis rebus cum suis consilio, simulato in Bawariam reditu transituque quasi desperato, ad urbem Larsem, ubi sanctus requiescit Naza- hac proculdubio egrediemur.' Tum illi hiis auditis sermonibus colloquuntur abeundique copiam hiis concedunt; itaque ducem Bolizlaum per internuncios invitant et apertis portis eum suscipiunt; completur namque, quod scriptum est: Letantur, cum male fecerint, et exultant in rebus pessimis. Sed vere illis eveniet, quod item scriptum est: Sunt principia eorum quasi mel dulcissimum et novissima quasi absinthium. 10. Hac elatus prosperitate Bolizlaus omnes terminos regionis illius usque ad Elstram fluvium preoccupavit presidiisque suis munivit. Congregantibus autem se nostris unanimiter ad hec prohibenda dolosus ille et venenatus coluber legatos obviam misit, qui se hec omnia cum gracia et licencia Heinrici ducis incepisse protestarentur; in nullo se incolis nociturum, sed in omnibus benigne acturum et, si quando dux in regnum elevaretur, voluntati eius in cunctis assensurum; sin autem aliter vellent, quod eis tunc placeret, libenter facturum. Hoc animadvertentes nostri verbis phaleratis inconsulte crediderunt et, inhoneste quasi ad domnum ad eum profecti, honorem libertatis ingenite supplicacione et iniusta servitute Sclavi mutabant. Quam iniqui comparandi sunt nostri antecessores et contemporales! Vivente egregio Hodono pater istius Miseco domum, qua eum esse sciebat, crusinatus intrare vel eo surgente numquam sedere presumpsit. Deus indulgeat huic imperatori, qui tributarium Sclavum faciens domnum ad hoc usque erexit illum, ut, oblita sui genitoris regula, suo capiti semper prelatos auderet aliquatenus in subiectionem suam detrahere et vilissimo hamo transeuntis pecunie inescatos in servitutem libertatisque detrimentum capere. 11. Alter autem Bolizlaus, Boemiorum provisor, cognomento Rufus et impietatis immense auctor, antiquo more iam paululum refrenato, Heinrico duci aspiravit. Dux igitur Heinricus in inicio mensis Iunii cum primatibus Bawariorum et orientalium Francorum Wormaciam venit causa transeundi ibidem Renum fluvium et accipiendi benedictionem Moguncie. Quod prohibere Heremannus dux nititur nullumque ingressum Reno favente patefecit. Dux autem Henricus, habito consilio cum suis de hiis rebus, simulato reditu in Bawariam quasi desperato fluminis transitu, ad urbem Lorisheym, ubi sanctus rius, venit. Deindeque ad Magontiam celeriter properando Renum securus enavigat. Hic VIII. Id. Iunii ibidem communi devotione in regem electus, a Willigiso, eiusdem sedis archiepiscopo, suffraganeorumque suimet auxilio, accepta regali unccione, cunctis presentibus Deum collaudantibus, coronatur. Francorum et Muselenensium primatus regi manus tunc applicans gratiam eiusdem meruit. ## bok V, kap. 12 (MGH s. 234) 12. Omnibus huc undique confluentibus in miliciam a rege susceptis, rursus Renum inundantem rex novus transiens, per orientalem Franciam, sibi quam fidelem, Alemanniam invadere et cum depopulatione illius terrae ab inceptis Herimannum resistentem conatur avertere. Dux autem ut audivit sua a rege predata, nondum volens humiliari, sed, pro dolor! contra dominum et regem exaltans se, caput ducatus sui Argentinam, que Strazburg dicitur, quia episcopus eiusdem urbis Wicelinus sibi resistere presumpserit, cum Conrado, suimet genero, milite petit armato murosque ascendens nil victis reliquid. Sed execrata Alemannorum turba ad rapiendum promptissima inscio duce maiorem ecclesiam sanctae Dei genitricis intrepida intrans, omnem thesaurum diripit et, quod maximum erat facinus, igne domum Domini consumpsit. Si vere felix fuisset, primi ingressus acerbitate deterrita numquam maiora aggredi presumeret. Nam antistitis militibus Reinwardo auctore infideliter repugnantibus, maxima hostium caterva irruens proprio perfossa hastili corruit vitamque hanc divina ultione miserabiliter finit. Haec Herimannus insolabili questus merore discescit inultumque, quia defendit numerus, reliquid. ## bok V, kap. 13 (MGH s. 234–236) 13. (8.) Regi autem apud Augiam insulam nativitatem sancti Iohannis baptistae commoranti fama velox et sepissime dubia Herimannum ducem litem duello causa finiendi venire nuntiavit eundemque hinc discedere adventumque ducis cum Nazarius requiescit, venit. Deinde ad Mogunciam celeriter properando Renum securus enavigat. Hic octavo Idus Iunii ibidem communi devocione in regem electus, a Willigiso, eiusdem sedis archiepiscopo, suffraganeorumque suorum auxilio, accepta regali unctione, cunctis presentibus Deum collaudantibus, coronatur. Ibi Francorum et Muselenorum primatus regi manus applicans graciam eius meruit. 12. Omnibus huc undique confluentibus in miliciam a rege susceptis, rursus Renum inundantem rex novus transiens, per orientalem Franciam, sibi quam fidelem, Alimaniam invadere et cum depopulacione illius regionis Heremannum sibi resistentem ab inceptis conatur avertere. Dux autem ut audivit a rege sua esse predata, necdum voluit humiliari, sed, prochdolor! contra domnum et regem exaltans se, caput ducatus sui Argentinam civitatem, que Strazburg dicitur, quia episcopus eiusdem urbis Wicelinus sibi resistere presumpsit, cum Conrado, suo germano, milite petit armato murosque ascendens nil victis ipse reliquit. Sed execranda Alimannorum turba ad predas promtissima inscio duce maiorem ecclesiam sancte Dei genitricis Marie intrepida intrans, omnem thezaurum diripit et, quod maximum facinus erat, igne domum Domini consumpsit. Sed si vere felix fuisset, primi ingressus acerbitate deterrita numquam maiora aggredi presumeret. Nam antistitis militibus Reinwardo auctore viriliter repugnantibus, maxima caterva hostium proprio hastili perfossa corruit vitamque hanc divina ulcione miserabiliter finivit. Hec Heremannus insolabili questus merore discessit et, quia numerus civium forcior restitit, inultum reliquit. 13. Regi autem aput Augiam insulam nativitatem sancti Iohannis baptiste commoranti fama velox et sepissime dubia Heremannum ducem venire nunciavit causa finiendi litem duello et eum hinc discedere, adventum ducis cum iudicio iudicio pugne in pratis virentibus ac latis fecit exspectare. Ibi tunc apostolorum celebrans festa longumque certitudinem prestolans, ducem inceptis persistere neque velle nec posse pro certo comperit. Consultum est ei a male suasis fautoribus, quod Argentinae damnum Constantia impleret. Namque eiusdem civitatis episcopus nomine Lanbertus cum Curiensi pastore Othelrico Herimannum auxiliabatur, non tantum ex animo, quantum in civitatis contiguo. Sed rex, ut erat de Dei timore sollicitus et de acquirendis certus, horum profana sprevit consilia curtesque ducis vastando circuiens, ad ultimum clamore devictus pauperum, ad Frantiam remeare disposuit. ## bok V, kap. 14 (MGH s. 236) 14. Et ecce, Heinricus comes, Bertoldi amiteque meae filius, ad regni apicem acquirendam regi usque huc fidelis adiutor, animadvertens senioris sui mentem sibi paululum alienam, per optimos exercitus eiusdem viros diu firmiterque promissum Bawarii regni ducatum dari postulavit. Quibus rex tale fertur dedisse responsum: 'Nonne scitis, haec in hac expeditione nequaquam fieri posse, Bawarios ab initio ducem eligendi liberam habere potestatem , non decere tam subito eos abicere neque constitutionis antique ius absque consensu eorum frangere? Si voluisset exspectare, usque dum ipse ad has regiones venirem, cum communi consilio principum eorundem ac voluntate sibi libenter in hoc satisfacerem.' Quod ubi Heinricus ab internuntiis accepit, in maiorem promissi muneris desperationem veniens, paulatim se ab regis substraxit familiaritate; comitaturque tamen regem ab Alemannia proficiscentem in Franciam, postea ad Thuringiam. (9.) Ibi tum Willehelmus, Thuringiorum tunc potentissimus, obviam pergens dominumque venientem cum magna gratulatione suscipiens, regis efficitur. Ibi tunc rex a prefato comite et a primis illius regionis conlaudatur in dominum et, ab omni populo rogatus, debitum his porcorum remisit censum. ## bok V, kap. 15 (MGH s. 236–239) 15. Inde Merseburg veniens, susceptus est ab Heimone abbate et a fideli suimet comite Esicone, qui urbem hanc pugne in pratis virentibus et latis fecit expectare. Ibi tunc celebrans apostolorum Petri et Pauli festa longumque certitudinem prestolans, ducem in inceptis persistere nec velle nec posse pro certo comperit. Consultum est ei a male suasis fautoribus, quod Argentine dampnum in Constancia impleret. Eius namque civitatis episcopus nomine Lampertus cum Curiensi pastore Othelrico Hermanno favebat, non tantum ex animo, quantum in civitatis contiguo. Sed rex, ut erat de Dei timore sollicitus et de aequirendis certus, horum profana consilia sprevit curtesque ducis vastando circuiens, ad ultimum clamorem pauperum miseratus, ad Franciam remeare disposuit. 14. Et ecce, Heinricus comes, Berchtoldi amiteque mee filius, regi hucusque fidelis adiutor in acquirendo regni fastigio, animadvertens senioris sui sibi paululum alienam dignitatem, per optimos eius exercitus viros diu firmiterque promissum Bawarii regni ducatum dari postulavit. Quibus tale fertur rex dedisse responsum: 'Nonne scitis, hec in hac expedicione non posse fieri? Bawarii ab inicio liberam habent potestatem sibi eligendi ducem; non decet eos tam subito abicere neque constitucionis antique ius absque consensu eorum infringere. Sed si vult expectare, usque dum ego veniam ad has regiones, cum communi principum eorum consilio ac voluntate sibi libenter in hoc satisfaciam.' Quod ubi Heinricus ab internunciis accepit, in maiorem promissi muneris desperacionem veniens, paulatim se a regis familiaritate subtraxit; comitatur tamen regem ab Alimania proficiscentem in Franciam posteaque ad Thuringiam. Cui Wilhelmus, Thuringiorum tunc potentissimus, obviam pergens domnumque venientem cum magna gratulacione suscipiens, eius miles efficitur. Ubi rex, a prefato comite et a primis illius regionis collaudatus in domnum, ab omni populo rogatur debitum censum porcorum illis dimittere, quod et fecit. 15. Inde Mersburg veniens, susceptus est ab Heimone abbate et a fideli sibi comite Esicone, qui urbem hanc et Al- et Alstidi ac Thornburg cum appertinenciis, vivente Ekkihardo hocque graviter ferente, viriliter usque in presentiam optati senioris servavit. Huc conveniunt archiepiscopi Lievizo Bremensis et Gisilerus Magadaburhgiensis cum caeteris confratribus, Rethario Patheburnensi, Bernwardo Hillinesemensi, Arnulfo Halverstidensi, Ramwardo [Mindensi, Egedo] Misnensi, Bernhario Ferdensi, Hugone Citicensi,ducibus autem Bernhardo ac Bolizlavo cum marchionibus Liuthario et Gerone ac palatino comite Fritherico ... stide et Thorneburg cum appertinenciis viriliter usque in presenciam optati senioris custodivit. Huc conveniunt archiepiscopi Lievizo Bremensis et Gisilerus Magdeburgensis cum episcopis ceteris, Rethario Patherbrunnense, Bernwardo Hildeshemense, Arnulfo Halverstadense, Ramwardo [Mindense, Egedo] Misnense, Bernhario Ferduense, Hugone Cicense, ducibus autem Bernhardo et Bolizlao cum marchionibus Luithario et Gerone ac palatino comite Friderico aliisque quampluribus tam episcopis quam comitibus, quorum nomina longum est enarrare per singula. Hii omnes regem supplici devocione suscipiunt. ## bok V, kap. 16 (MGH s. 239) 16. Crastina itaque die, idest octavo Kalendas Augusti, Bernhardus dux cum consensu omnium astante coram rege voluntatem plebis convenientis aperiens omniumque necessitatem ac legem specialiter exponens, quid eis misericordie dictis promittere seu factis vellet impendere, diligenter inquirit. Talia querebat, ac contra rex referebat: 'Deo primum deindeque vobis omnibus condignas grates persolvere nequaquam sufficio. Unde voluntatis mee secretum vobis aperio, quod Christi adiutorio efficaciter vobis omnibus impendere desidero. Notum etenim michi est, quam fideliter vestris regibus semper ubique obaudienciam et solacium prestare studueritis. Et ideo vos magis in omnibus optime honorare, diligere et ad regni provectum nostramque salutem libet conservare. Et ut certi de hiis sitis, quomodo vobis placet, salvo honore regni affirmo, quia non rennuentibus nec contradicentibus vobis, sed pocius quasi applaudentibus et huc me invitantibus hac regali dignitate honoratus appareo. Legem igitur vestram non in aliquo corrumpere, sed vita comite malo clementer in omnibus adimplere et vestre racionabili voluntati, inquantum valeo, ubique animum adhibere.' ## bok V, kap. 17 (MGH s. 239–241) 17. Taliter effatur rex, et vox una levatur Protinus astantis plebis regi iubilantis Laudes et grates super has tantas pietates. Bernhardus igitur dux, accepta in manibus sacra lancea, ex parte omnium regni curam illi fideliter committit. Rursus tolluntur voces, laudesque canuntur Undique, Christe, bonis hiis pro tantis tibi donis; Insuper et fletus fundunt pia pectora letos. Inclita letare Mersburg, hiis congratulare, Da iubilum Christo condignum sole sub isto. Istum inquam solem, idest diem, venerabiliter cole, quo electus est in te, qui te repudiatam post hec semper meditatus est provehere et ad priorem statum reducere. Benedictus sit Deus, qui se honorantes et ex corde diligentes exaltat ad horrorem et dedecus se execrancium. Finis venit luctus tui, quia salutaris auster amicam temperiem tibi afflavit. Non diu in servitute merebis, quia ad dominandum libere, o Syon, renovaberis. Sed amplius progrediamur. ## bok V, kap. 18 (MGH s. 241–243) 18. (10.) Omnes, qui priori imperatori servierant, Luidgero solo remanente, regi manus complicant, fidele auxilium per sacramenta confirmant. Bolizlaus autem Misnensem urbem tantummodo innumerabili pecunia acquirere satagebat et, quia oportunitas regni non erat, apud regem optinere non valebat, vix impetrans, ut hec fratri suo Guncelino daretur, redditis sibi Luidizi et Miltizieni regionibus. Hunc Heinricus comes, nepos meus, oppido diligens, quocumque modo potuit, libenter et amicabiliter eum adiuvabat. Quem cum bene muneratum et cum licencia regis abeuntem comitaretur, concurrentem vidit armatam multitudinem et, per Deum testor, absque regis consilio et consciencia adversus se insurgentem. Qui cum causam tanti tumultus investigare et, ne plus dampni oriretur, voluisset compescere, vix securus socium, fracta exteriori porta, educit. De sequentibus autem militibus nonnulli a comprimenti turba sunt predati, quidam autem admodum sauciati mortem Bernhardi ducis auxilio evaserunt. Hii namque curiam regiam armati intrantes et de hac exire iussi nolentes, culpa sua tale periculum merito sustinuerunt. Bolizlaus autem, hoc factum esse dolo mali consilii autumans, gravi merore consumitur, regi, quod non promeruit, imputando. Salutato ergo Heinrico et, si umquam indigeret, auxilio suo firmiter promisso, patriam celeriter revisit. Cumque pervenisset ad Strelam urbem, protinus eam incendens magnam multitudinem comprovincialium secum abduxit, nuncios quoque quosdam remittens, quoscumque potuit, regi avertere contendit. Quod mox ad aures regis postquam pervenit, suos familiares caritative rogavit, ut archanas Sclavi insidias perquirerent et, si fieri posset, exploratores eius capere temptarent. ## bok V, kap. 19 (MGH s. 243–245) 19. (11.) Dispositis itaque omnibus, prout tempus tunc erat, regnum Luithariorum petere contendit. Veniente autem eo ad urbem, que Nova Corbeia vocatur, ab ea nomen sortita, unde cepit, scilicet ab illa Francorum Latinorum Corbeia, ubi requiescit sanctus Vitus infans et martir, inclita Cunegundis sua coniunx ei occurrit; ubi ambo a venerabili abbate Thietmaro cum omni honore suscipiuntur, et ibi divinis et humanis honorati, ad Patherbrunnon leti proficiscuntur. Postera luce, que mundo festiva illuxit beati Laurencii martirio, domna Cunegundis benedictionem et coronam et Sophia soror imperatoris a rege iam constituta abbatissa consecracionem a Willigiso archiepiscopo humiliter susceperunt. Publicum inde consurgit gaudium, quod, prochpudor! admodum turbavit insaciabilis avaricia Bawariorum. Hii namque, paucis domi semper contenti, exterius vero propemodo insaciabiles, cum vicinorum fruges vi diriperent eosque hoc defendentes cederent, pugna gravissima invicem oritur. Domestici regis exeunt, indigene cum adventiciis preveniunt et subsequuntur. Fit magnus conflictus congrediencium, devictumque agmen Bawariorum in regalem curtem fugit. Hic Henricus, frater Eilberti cancellarii, qui ad mensam regi iugiter serviebat, hasta vul- neratus occubuit. Quapropter, qui prius aberant, collecti Saxones iterum insecuntur et, nisi dux Bernhardus cum validiori manu medius interveniret, numerus militum infinitus mutuo caderet. Post hec autem castigati sunt omnes, quicumque inveniri poterant tanti sceleris auctores. Mesticiam presulis postea placavit Bokenevorde a rege tradita. ## bok V, kap. 20 (MGH s. 245) 20. (12.) Rex autem recto itinere hinc ad Duisburg perveniens, Luitharienses quam tarde expectat. Leodicensis vero et Camaracensis presules primi huc venientes, archiepiscopum Coloniensem diu morantem expectant. Quem cum alcius, quam quisquam crederet, custodia, qua paululum, sicut iam dixi, detinebatur, in mentis secreto morderet, simulabat, se ob hoc tam sero ad regis graciam accessisse, quod in accipienda benedictione Mogontinum sibi rex voluisset preponere. Igitur hii confratres, episcopi scilicet, regem pariter eligentes fidemque sacramentis firmantes, usque ad Aquisgrani eundem comitantur. Quo in nativitate sancte Marie a primatibus Luithariorum in regem collaudatur et in sedem regiam more antecessorum suorum exaltatur et magnificatur . Inde Franciam revisere insistentemque hyemis asperitatem ibidem perducere conatur, ut, vere primum exorto, Herimannum ducem in Cisalpinis partibus sibi solum resistentem vi cogeret cedere. Qui de vindicta Dei, quam in Argentina promeruit, multum timidus populumque propter se laborantem non amplius sustinens, per intercessores fidos sibi suisque fautoribus regis graciam postulat. ## bok V, kap. 21 (MGH s. 245–247) 21. (13.) Sed antequam id ab eo deliberatum esset, quedam res ab Alamannis perpetrata est, a nobis non pretereunda. Gerhardus, comes Alsacie, accepto a rege quodam comitatu prefati ducis, cum domum rediret, iuxta unam urbium castrametatus est. A quo urbani pacem vix unam noctem impetrantes, egressi sunt dolose quasi ad colloquium, sed revera ad explorandum. E quibus unus, calliditate eque et velocitate persepe probatus, propius accessit signiferamque lanceam, qua beneficium ducis comes isdem acceperat a rege, coram tentorio eius affixam elevando circumspexit ad ultimumque cum ea urbem securus, cunctis incassum pene sequentibus, intravit. In urbe mox exultacio magna extollitur, porta clauditur, comes quasi honore privatus irridetur. Qui eandem primo dulcibus promissis frustra temptans recipere, sed illis negantibus redditum, tristis abiit, tam vacuus a beneficio quam a militari signo. (14.) Fuere in alia civitate munitissima, Brizach dicta, episcopi duo, Argentinensis et Basiliensis, ad presidium, quorum milites cottidie ob acquirenda equorum pabula armati exire solebant. Quod amici ducis caute considerantes, eo tempore, quo hii paululum processerant, simili habitu sarcinatisque equis ad urbem cantantes pergunt et pro sociis a custodibus intromittuntur. Proiectis ilico oneribus magna voce se hostes manifestant episcopisque vix elapsis omnia diripiunt. ## bok V, kap. 22 (MGH s. 247) 22. Post hec Heremannus dux, matris mee avunculi filius, divina, ut predixi, compunctione Kalendis Octobris Brusele regi humiliter presentatur. Misericorditer eius graciam impetravit et, in beneficio et in omnibus iusti desiderii satisfactionem persolvens, excepto Argentine dampno, quod idem iussu et consilio regis de sua proprietate et abbaciam in eadem urbe sitam reparavit, miles et amicus eius fidus efficitur. Hiis ita dispositis rex ad Bawariam perrexit, ut eis adventu suo et omni caritate innotesceret, quod eos precipue inter omnes amaret. Quem Ratisponam venientem Gebehardus, eiusdem presul egregius, cum cleri tociusque populi tripudio suscepit ibique festum sancti Martini celebrantem in multis honorificavit. ## bok V, kap. 23 (MGH s. 247–249) 23. (15.) Interim Boemiorum dux Bolizlaus, quia potestas consortis et successoris est semper pavida, Iaremirum fratrem eunuchizans iunioremque Otelricum in termis suffocare cupiens, una cum matre eosdem patria expulit solusque vice basilisci noxii regnans populum ineffabiliter constrinxit. Qui pondus illati facinoris diucius ferre non valens, Wlodoweium, qui potestas exercitus interpretatur, a Polenia clam vocans, aspidem venenatam absque omni legis pietate suos tractantem, hunc in sedem basilisci illius, idest Bolizlai, deiecto eo, consanguinitatis linea et pietatis affectu unanimiter electum, collocavit. De quo rem unam incredibilem dico, sed non alicui christiano imitabilem, quod hic numquam sine potu unam horam perdurare valuerit. Sed Bolizlaus, que sola via fuge patuit, ad Henricum marchionem, qui proximus ei tunc fuerat, confugiens, propter illatas sibi iniurias ab eo captus est; postmodum, quia hospes eo advenerat, dimissus ad equivocum suum amiteque filium, in sceleribus comparem, licet facultatibus disparem, vite dumtaxat amore perrexit. Iste autem pociori usus consilio ad regem Ratispone adhuc commorantem proficiscens, cum humili subiectione et fideli promissione hunc in domnum elegit et, que postulavit ab eo, in beneficium acquisivit et, habitus in omnibus caritative, revertitur cum bona pace. ## bok V, kap. 24 (MGH s. 249) 24. (16.) Dum hec aguntur, Hartwigus, de quo superius dixi, de prosperitate et adventu regis Henrici admodum curiosus, omnes introitus Longobardie, qui ab accolis cluse vocantur, vigilanti custodia firmabat. Qui, ut superius dixi, electionis sue consiliatores et fautores, ut digni fuerant, tractare non desistebat. Inter quos Brixiensem episcopum aliqua, que sibi displicebant, loquentem capillis arripiens et solotenus ut bubulcum deiciens, cunctis ineffrenatam manifestavit iram. Sed quid eum singulis viciis circumscribere conor, cum in regno et populo appareat, que turba iniquitatis ad hec perpetranda eum armaverit? Unde nonnullos priores sibi suppositos commissi penituit, et per internuncios et per litteras Henricum regem ad defendendum se venire rogabant, aut, eo in aliis negociis occupato, principes suos mitteret. Horum necessitati ad succurrendum Otto, Carrentorum dux et Veronensium comes, cum Heriberti comitis filio Ottone et Arnesto, Luippoldi marchionis filio, cum aliis paucis ob spem maioris auxilii ab Italis promissi a rege dirigitur. ## bok V, kap. 25 (MGH s. 249–251) 25. Quis autem ille dux Otto fuerit, quia superius reticui, breviter intimabo. Hic igitur a Conrado duce et Luidgarda, filia Ottonis maximi, procreatus morum gravitate actuumque probitate parentelam suam decorabat. Et cum post mortem cesaris iure consanguinitatis et etatis virtutumque maturitate ab Heinrico tunc duce in regem eligeretur, tantum hoc onus humiliter recusans, eundem primus per internuncios ac per seipsum quasi ad hec apciorem sibi preposuit fideliterque semper adiuvit. Hunc ex parte regis venientem archiepiscopumque Ravenne Frithericum cum marchione Thiedolfo ceterisque regis fidelibus ei ad auxilium occurrentem Hartwigus inmedio positus linceisque oculis omnia perlustrans cum comperiret, ad interrumpendos eos Veronam cum magna multitudine venit clusasque ab episcopo eiusdem civitatis huc usque munitas expugnando cepit. Audiens autem Teutonicos in Tridenti planicie consedisse, illo properat et, eos non inveniens, iterum velox se in campaniam Veronensem recepit. ## bok V, kap. 26 (MGH s. 251) 26. Quo dominice nativitatis festa in quodam castello celebrante, Otto dux, omnia eius acta ut primo intellexit, legatos sibi licenciam transeundi aut ex sua parte accipiendi postulantes misit. Hiis petitis ex profunda calliditate animi Hartwigus respondit: 'Hic pernoctate, ut cum meorum amicorum consilio vos crastino de hiis omnibus certos remittam.' Ille autem, nunciis nostris id ignorantibus, per omnem eam noctem singulariter suos in castris positos circumquaque perlustrans, ad preliandum mane contra Theutonicos mentem corroborare et arma preparare monet. Proxima primum oriente aurora legati ducis responsi gracia regem aggressuri, cum Longobardos militari manu pugne intendere eventum cernerent, ipsum, quid hoc significaret, percunctantes, certam adversus ducem congressionem iussi abire perceperunt. Quos Hartwigus cum exercitu pene secutus, ad Ungaricum montem, ubi dux cum suis legatos expectabat, sole iam mediante pervenit hostesque, quamvis per fodrum et ad custodiendas undique vias divisos, tamen ad resistendum paratos invenit. Confligunt itaque utrimque forcia agmina impetu vehementi et, nisi Theutonicorum aciem hostium numerositati imparem fuga Ottonis, germani presulis Gebahardi, turbaret et impediret, victricem eam hostis Langobardus sensisset. Tum vero ex magna parte mutilata, prochpudor! ceditur et victorie honore privatur, sed non sine maximo Hartwigi detrimento. ## bok V, kap. 27 (MGH s. 251–253) 27. (17.) Interea rege a Bawaria egresso et in Franckenvorde incarnacionem dominicam celebrante, multorum legaciones ei deferuntur; qui legati, primo benigne auditi, dehinc largiter munerati, omnes revertuntur leti. Ibi quoque dux Heremannus humiliter regi famulatur et ab eo caritative, ut talem decuit personam, habetur. Inde rex discedens, Muselenorum pagum visitavit et, ad Theodonis villam veniens, generale ibidem colloquium cum comprovincialibus habuit. Rege vero, ibidem omnibus aliqua necessitate laborantibus, benigne legem dare cupiente, Heremannus ac Theodericus solo nomine duces, sed non re, temptabant hoc impedire, sed frustra, continuo animadvertentes auctori iusticie se merito succumbere. Nam rex quoddam castellum ducis, Mulsberg dictum, ob instantem tocius populi necessitatem destrui et, ut numquam reedificaretur, firmiter precepit. ## bok V, kap. 28 (MGH s. 253) 28. Hiis absque remocione omni peractis, rex ad Aquasgrani iter disposuit, ut ibi anniversarium domni et antecessoris sui cesaris summa diligencia compleret et Luitharienses unanimiter convenirent. Quem quamvis paululum tardaret interim innata infirmitas, tamen ad perficiendum iusti desiderii propositum Christi illi aspiravit vires ineffabilis pietas. Dein Traiectum amore sancti presulis Servacii veniens, de prelio nostrorum male pugnato ibi certum comperit. Et quia omne, quod nequit corrigi, lenitur paciencia, quamvis graviter, tamen sapienter audita sustulit incommoda. Inde Leodium ob impetranda Christi athlete Lamberti patrocinia veniens, ibi colica passione admodum gravatur, sed predicti martiris intercessionis suffragio liberatur. Hinc ad Aquasgrani rediens, purificacionem Dei genitricis ibidem venerabiliter peregit. Inde ad Nuimaguncommeans, pluribus diebus quadragesime ibi moratur, primo regnum Dei iusticiamque eius querere, postea humane fragilitati studens necessaria suggerere. ## bok V, kap. 29 (MGH s. 253–255) 29. (18.) Mortuo interea duce Wlodoweio, fratres predicti, una cum matre expulsi, a Boemensibus penitencia ductis revocantur. Quos Bolizlaus, Poleniorum rector, col- lecto undique exercitu petens, iterum expulit equivocumque suum exulem pristinis honoribus prefecit seque domum, latentibus insidiis suis alta mentis intencione, recepit. Sciebat enim nepotem suum se nimis vindicaturum in fautoribus sue expulsionis, sperans se tunc meliori occasione forsan introducendum. Quod et ita accidit. Enimvero cum Bolislaus Boemensis cerneret populum suum execrando ritui deditum, in maxima securitate constitutum, impietatem suam ad confringenda federa pacis, quam sacramentis firmaverat, intantum armavit, ut, collectis in unam domum coram se cunctis optimatibus, primo generum suum gladio in caput eius merso ipse occideret ceterosque inermes in ipsa sancta quadragesima, vir sanguinum et dolosus nec sibi concessos umquam dignus dimidiare dies, cum sue malicie fautoribus interficeret. ## bok V, kap. 30 (MGH s. 255) 30. Ob hoc residuus populus multum formidans, ad Bolizlaum Polenum nuncios clanculum misit, qui perpetrati facinoris magnitudinem edicerent et futuri timoris erepcionem ab eo poscerent. Hiis libenter auditis, mox per legatum fidelem hunc ad colloquium cominus in arce quadam ad tractanda cum eo quedam necessaria communis utilitatis cum paucis ad se postulat venire. Huic iunior Bolizlaus ilico consenciens, ad condictum locum perrexit caritativeque ab eo primo susceptus, in sequenti nocte erutis sibi oculis, ne umquam in suos tale quid perpetraret vel amplius ibidem regnare valuisset, ab eius familiaribus est prohibitus exilioque longo deputatus est. In sequenti igitur die ad Pragam velociter properans, ab incolis semper de nova dominacione gaudentibus introducitur communiterque in domnum laudatur. Accrescente igitur ibi seculari potencia, attollitur infrenate mentis multo maior solito contumacia. Hec, lector, attendens scito, quod, cuius animus in prosperis fit elacior, in adversis sepe erit humilior, quod non esse sapientis scriptura testatur. ## bok V, kap. 31 (MGH s. 255–256) 31. (19.) Hec omnia rex dictante fama comperiens, honesta gravitate animi pacientis tulit, suis dumtaxat imputans peccatis, quicquid in regno suis temporibus incommoditatis accidit. Itaque, quod oportunum tunc maxime sibi videbatur, dissimilatis omnibus, que eis acciderant, nuncios ad Bolizlaum misit, mandans ei, si terram nuper a se occupatam de sua gracia, ut ius antiquum poscit, retinere sibique in ... Rederariorum et horum, qui Liutici dicuntur, misericorditer suscepit hactenusque rebelles munerum dulcedine promissionumque iocunditate sedavit et de inimicis familiarissimos effecit. ## bok V, kap. 32 (MGH s. 256–258) 32. (20.) Post haec rogationum dies a Christi fidelibus iugiter colendas Merseburg celebrans, de aperta Bolizlavi ducis et Heinrici marchionis rebellione intimatum est. Proximum pentecostes festum in Halverstidi a rege celebratur. Post haec ad Bawariam tendens, Heinricum auxilio Bolizlavi resistentem primo devincere posteaque positas a longe insidias amovere conatur. Comperit etiam ad hoc, quod Ernastus ab eo nuper honoratus et domnus Bruno, frater suus, cum eo iniuste conspiraverant, ignorantes, quod scriptum est: Virtus consilii expers mole ruit sua. Rex autem ob sedandam horum arrogantiam familiares suos undiquesecus colligens, intrante Augusto bona prefati comitis invadendo vastavit eumque, ubicumque extra urbem potuit, invitum latitare compulit. Dicat aliquis, non ignorans causam tantae presumptionis, necessario eum hoc fecisse: sublimioribus non congruere potestatibus, tam firmiter promissa cuiquam fideliter servienti subtrahere devotionemque ceterorum abalienare. Quibus reciproco, non ullam in hoc seculo esse dominationem, nisi a Deo, et qui se contra eam erigat, divinae maiestatis offensam incurrat; subitaneam iniquae mentis inflationem pacientiae gubernaculo debere retrahi et cum humili supplicatione consolationem expectare sibi veraciter profuturam. Saciusque arbitror esse, alcius de die in diem ascendere, quam ruinam inexuperabilem subito incurrere. Libenter omnibus fideliter vellet servire, se eius voluntati in hiis assentire, sin alias, se armis illi velle contraire. Hanc legacionem, etsi iustam et bene compositam, tamen Bolizlaus indigne suscipiens, futuram ulcionem merito promeruit. Finita namque quadragesimali abstinencia, sicut exorsus sum, festum paschale Quidilingaburg antecessorum suorum more honorabiliter rex celebravit. Ibi tum iniquam presumpcionem Bolizlai et aspiracionem Henrici dissimulans, familiaribus suis, ut tantam festivitatem decebat, arrisit. Ibi eciam Ottonem ducem et Arnestum a prelio male pugnato revertentes regiis donis honorat paternisque adminiculis consolatur. Nuncios quoque Redariorum et Luidiciorum misericorditer suscepit hactenusque rebelles munerum dulcedine promissionumque iocunditate sedavit et de inimicis familiarissimos effecit. 32. Post hec rogacionum dies a cunctis christifidelibus iugiter colendos Merseburg celebravit, et ei de aperta rebellione Bolizlavi ducis et Heinrici marchionis ibi intimatum est. Proximum penthecosten in Halverstad a rege celebratur. Post hec ad Bawariam tendens, Henricum marchionem auxilio Bolizlai repugnantem primo devincere posteaque positis alonge insidiis amovere conatur. Comperit quoque ad hec aliam presumpcionem, scilicet quod Arnestus ab eo nuper honoratus et domnus Bruno, frater suus, cum eo iniuste conspiraverint, ignorantes, ut reor, quod scriptum est: Mole ruit propria virtus, que est consilii expers. Rex autem ob arroganciam horum sedandam familiares suos undiquesecus colligens, intrante Augusto bona prefati comitis invadendo vastavit eumque, ubicumque potuit, extra urbem invitum latitare compulit. Dicat aliquis, non ignorans causam tante presumpcionis, necessario hoc eum fecisse: sublimioribus potestatibus hoc non congruere, tam firmiter promissa cuiquam fideliter servienti subtrahere devocionemque ceterorum abalienare. Quibus respondeo: Nulla in hoc seculo est dominacionis potestas, nisi a Deo, et qui se contra eam erigit, divine maiestatis offensam incurrit; subitanea vero inique mentis inflacio retrahi debet paciencie gubernaculo et per humilem prelatorum subiectionem expectare sibi bene profuturam consolacionem. Sacius enim arbitror esse, de die in diem humilitate ascendere, quam superbia ruinam inexuperabilem subito incurrere. Libenter nepotem meum aliqua ex parte defenderem, si veritatem a cunctis fidelibus honorandam polluere auderem. ## bok V, kap. 33 (MGH s. 258) 33. Approbata sunt in multis antiquorum proverbia: inveterata populi facinora parere nova mali pudoris detrimenta. Namque patri regis genitor istius non ut miles, sed ut inimicus sepe resistit imperatorumque partem, ut ipse testatus est, ob confirmatam sacramentis gratiam adiuvit. Similiter et iste usque in finem ultimi Ottonis ei fidelis erat seniorique suo usque ad haec infelicia strennue ministrabat tempora. Set regi secreto mentis latebat repostum patris suique zelus infinitum. Spero autem, quod hoc omne pro amore Christi inultum semper relinqueret, si hunc tam crudeliter et cum caeteris sibi contrariis aperte sibi renitentem non cerneret. Heinricus marchio, quamvis in hoc crimine solus culpabilis appareret, tamen absque consilio aliorum hoc primitus non aggreditur. Et quia pro magno dedecore in hoc seculo proditor habetur, mahnt hoc conscientia gementi celare, quam sui damnum aliorum augere detrimentis; et ob haec, qui prius viriliter suam ab hoste defendere studuit patriam, tunc aperuit huic in rapinam, mittiturque ei clam a Bolizlavo auxilium nihil sibi omnino proficuum. ## bok V, kap. 34 (MGH s. 258–260) 34. (21.) Venienti autem tunc regi ad locum, qui Hatheresburgdi dicitur, omnem thesaurum suum se precedentem Maganus, comitis predicti miles, cum suis corripit ac tum intra se dividentes ad Amardelam civitatem letus revertitur. Quos rex pone insecutus possedit compositisque bellorum instrumentis eos vitam solum reddita urbe et preda fidis intercessoribus postulare compulit. Tunc destructa penitus eadem divisaque inter suos Poleniorum multitudine, rex inde ad Crusni castellum, in quo frater comitis Heinrici Bucco nomine dominam suam Gerbergam cum filiis custodire debebat, proficiscitur. Exercitum autem undiquesecus circumsedentem Heinricus comes cum suis exterius inpugnabat, quosdam vulnerans, aliosque incaute frumentum equis congregantes perimit. Quod ne amplius fieri potuisset, rex curiose previdit positis militibus quadringentis hostemque secretiora cuiusdam vallis petere loca coegit. Quem ibi castra metantem rustici unius incontinens lingua custodibus prodidit. Hii autem medii fervore diei illó latentibus tendentes insidiis, ut certe nepotem meum aliqua ex parte defenderem, si veritati cuique fideli amande contraire auderem. 33. Approbata sunt in multis antiquorum proverbia vera esse: inveterata facinora parant sepe mali pudoris nova detrimenta. Namque patri regis genitor istius non ut miles, sed ut inimicus sepe restitit imperatorumque partem, ut ipse testatus est, ob confirmatam sacramentis graciam fideliter adiuvit. Fidelis similiter et iste usque in finem ultimi Ottonis ei erat seniorique suo usque ad hec infelicia tempora strennue ministrabat. Sed regi secreto mentis latebat repositum patris suusque zelus non bonus et par odium. Spero autem, quod hoc omne pro amore Christi semper inultum relinqueret, si hunc tam crudeliter et cum ceteris sibi contrariis aperte resistentem sibi non cerneret. Henricus marchio, quamvis solus in hoc crimine culpabilis appareret, tamen absque consilio aliorum hoc primus non est aggressus. Et quia pro magno dedecore in hoc [seculo] proditor habetur, maluit hoc gementi consciencia zelare, quam sui dampnum aliorum augere detrimentis; et ob hoc, qui prius viriliter patriam suam ab hoste defendere studuit, in rapinam modo huic eam aperuit, mittiturque ei clam a Bolizlao auxilium nichil omnino sibi proficuum. 34. Veniente autem rege ad locum, qui Hatheresbrukki dicitur, omnem thesaurum suum se precedentem Magnus, miles predicti comitis, cum suis corripuit et intra se dividentes ad Amardelam civitatem letus revertitur. Quos rex pone secutus circumsedit compositisque belli instrumentis eos vitam solam reddita urbe et preda fidis intercessoribus postulare compulit. Tunc vero destructa funditus eadem divisaque inter suos Poleniorum multitudine, rex ad Cruzni castellum, in quo frater Henrici marchionis Buggo nomine domnam suam Gerbergam cum filiis custodire debebat, proficiscitur. Exercitum autem undiquesecus urbem circumcingentem Hinricus marchio cum suis exterius impugnabat, quosdam vulnerabat, alios incaute frumentum equis congregantes peremit. Quod ne amplius fieret, rex curiose previdet positis presidio militibus quadringentis hostemque secreciora cuiusdam vallis loca petere coegit. Quem ibi castrametantem rustici unius incontinens lingua custodibus prodidit. Hii autem medii fervore diei illo latentibus insidiis tendentes, ut primum visis tentoriis castra cognovere, primum castra visis agnovere tentoriis, alta voce per kirieleison sotios convocantes, hostes relictis ibidem omnibus suis, capto solum Ernasto, effugarunt. Reversi tunc idem ex magna parte tristes effitiunt consodales admodum laetantes; presentatoque regi captivo capitalis sententia a iudicibus decernitur, quae Magontinae archipresulis Willigisi intercessione supplici et, quae regi placuit, redemptione amovetur. ## bok V, kap. 35 (MGH s. 260) 35. Tunc audita senioris sui fuga Bucco comes gravi dolore concutitur ac, quid sibi tunc foret faciendum, socios consulit. A quibus diversa percepit responsa. Quidam dixerunt ob fidem seniori suimet promissam ac ignaviam perpetuo eis inputandam mori malle, quam urbem cum tali pignore regi umquam dare; superstite adhuc seniore suo auxilium semper sperare profuturum. Alii autem, qui plus sapiebant, aque torrenti et homini potenti arduum esse testabantur resistere; devictos raro aut numquam promereri veniam, incolomes et nullo se tunc vulnere tardatos cum domina suimet caeterisque bonis ac hospitibus abeundi licentiam apud regem imploraturos affirmabant. Horum, ut opinor, consilio custos eiusdem civitatis Bucco cum Ottone, germano suimet domine, loquitur eiusque suffragiis urbem regiae potestati tradidit; ipse autem cum omnibus sibi commissis securus abiit. Confestim civitas radicitus dirui a rege iubetur, set parcentibus huius rei auctoribus magna ex parte cum aedificiis servatur. ## bok V, kap. 36 (MGH s. 260–262) 36. (22.) Interim, dum rex Heinrici comitis urbem Crusni vocatam possedit, Bolizlavus eum in aliquo ledere sumopere nisus clam exercitum colligit et per nuntios suimet Guncilinum fratrem ortatur, ut memor firmae promissionis urbem Misnensem suae redderet dicioni amiciciamque renovaret pristinam. Ille autem, sciens istius ingressu a gratia regis et a domenio tali se penitus exclusum fuisse, mandatis talibus respondet: 'Omnia, quae preter haec a me expetis, frater, libenter inpendo et, si umquam haec faciendi oportunitas accidit, non recuso. Sunt mecum senioris mei satellites, qui talia non paciuntur; et si hoc publicatur, vita mea cum omnibus, quae possideo, periclitatur.' Hac legatione accepta Bolizlavus internuntios custodiri et legionem ad Albim properare iussit. Hic qualitatem vadorum secreto perquirens, alta voce per kyrieleyson socios convocantes, hostes relinquentes ibi omnia sua, capto solo Ernasto, effugaverunt. Reversi tunc idem ex magna parte tristes consodales reddunt leciores; presentato regi captivo capitali sentencie adiudicatur a iudicibus, qua Mogontini archiepiscopi Willigisi intercessione supplici et, que regi placuit, redempcione liberatur. 35. Tunc audita senioris sui fuga Buggo comes gravi dolore concutitur et, quid sibi faciendum esset, socios consulit. A quibus diversa responsa percepit. Quidam enim dixerunt ob fidem domno suo promissam et ignaviam perpetuo eis improperandam malle mori, quam urbem cum tali pignore regi umquam dare; superstite seniore suo auxilium adhuc se sperare profuturum. Alii autem, qui magis sana sapiebant, testabantur arduum esse rivo torrenti contraire viroque potenti; devictos raro aut numquam veniam promereri, se pocius incolumes et nullo vulnere tardatos cum domna sua ceterisque bonis et hospitibus abeundi licenciam apud regem imploraturos affirmabant. Horum, ut opinor, consilio custos eiusdem [civitatis] Buggo cum Ottone, germano suo, domnam alloquitur eiusque suffragiis urbem regie potestati tradidit; ipse autem cum omnibus sibi commissis securus abiit. Confestim urbs radicitus dirui a rege iubetur, sed parcentibus huius rei auctoribus magna ex parte cum edificiis servatur. 36. Interea, dum rex hanc urbem Cruzni possideret, Bolizlaus eum in aliquo ledere summopere nisus clam exercitum collegit et per nuncios suos Guncelinum fratrem suum hortatur, ut memor firme promissionis urbem Misnensem sue dicioni redderet amiciciamque pristinam renovaret. Ille autem, sciens istius sathane ingressu a gracia regis et dignitate sua se penitus excludendum, mandatis istis taliter respondit: 'Omnia, que preter hec a me, frater, expetis, libenter impendo et, si umquam hec faciendi oportunitas michi acciderit, non recuso. Sunt enim mecum senioris mei satellites, qui talia fieri non paciuntur; et si voluntas hec publicatur, vita mea cum omnibus, que possideo, periclitatur'. Hac legacione accepta Bolizlaus nuncios custodiri et legionem ad Albiam properare iussit. Hic qualitatem vadorum secreto perquirens, mane facto ipse subse- mane facto ipse subsequitur et ad Strelam civitatem, quia suae dos erat filiae, demandat, ut nec sibi quicquam timerent neque cum clamore illato convicinos de hac re certos efficerent. Nec mora, exercitus iussu ducis in quatuor dividitur et ad Cirin castellum vespere conveniri precipitur. Duae autem phalanges premissae, ne sui aliquam a marchione molestiam paterentur, providere studebant. Totus hic pagus, qui Zlomizi dicitur, optime tum excultus, in una hac die igne, gladio et habitatoris eductione flebiliter desolatur. ## bok V, kap. 37 (MGH s. 262) 37. Sed qualiter is, qui omnes crebro fallere solebat, a quibusdam, qui in Mogilina urbe sedebant, deluderetur, memorare libet. Hii cum a legione ad eos missa inpugnarentur: 'Cur sic facitis?' inquiunt. 'Vestrum seniorem optimum scimus et hunc nostro preponere volumus. Tantum precedite et nos cum familiis et possessionibus universis subsecuturos non dubitate.' Talia orantes non amplius vexabant hostes et seniori suo hos adventare pro certo nunciabant. Sed cum commilitones ad condictum sero confluere locum hosque domi sedere dux cerneret, multum irascitur et mendacibus sociis poenas minatur. Postera luce, orto iam sole, preda innumerabilis premittitur, et magna pars hostium Albi inmergitur. Caeteri domum redeuntes inlesi dividunt predam, Deo et seniori suo optima quaeque assignantes. Non fuit minor captivorum numerus quam tria milia et, ut presentes affirmabant, multo amplius. ## bok V, kap. 38 (MGH s. 262–264) 38. (23.) Heinricus vero comes, se iam defecisse animadvertens, ad urbem Crana dictam properat ibique Sifridum, filium comitis Sigifridi iuvenem, auxilio se expectantem collato inveniens, nec sibi neque huic ullam in rebellione spem in his partibus promisit. Tandem cum eo multa locutus, eandem incendit seque ad Boemiae tunc invasorem Bolizlavum cum domno Brunone residuisque fautoribus concessit. Sifridus vero, spe palam resistendi frustrata, non eos comitatur, set de futura commissi emendatione certus revertitur. Rex autem ad Cranam hostem insecutus fugientem, quitur et ad Streilam civitatem, que dos erat filie sue, demandat, ut nec sibi quicquam timerent neque cum clamore aliquo convicinos de hac re certos facerent. Nec mora, exercitus ducis in quatuor dividitur, ad Zirin castellum convenire precipitur. Due autem phalanges premisse, ne sui aliquam a marchione molestiam paterentur, providere studebant, Notus hic pagus Glomize, optime tum excultus, in una hac die igne, gladio et habitatorum eductione flebiliter desolatur. 37. Sed qualiter hic Sclavus, qui alios crebro fallere solebat, a quibusdam, qui in Mogilina urbe sedebant, sit delusus, memorare libet. Hii cum a legione ad eos missa impugnarentur: 'Cur sic facitis?' inquiunt. 'Vestrum seniorem optime scimus et hunc nostro preponere volumus. Tantum precedite et nos cum familiis et possessionibus universis subsecuturos non dubitate.' Talibus orantes non vexant amplius hostes, sed seniori suo abeuntes eos pro certo adventare nunciabant. Cum vero commilitones sero ad condictum locum confluere et illos dux domi sedere cerneret, multum irascitur et mendacibus sociis penas minatur. Postera luce, orto iam sole, preda innumerabilis premittitur, et magna pars hostium Albie immergitur. Ceteri domum redeuntes illesi dividunt predam, Deo suo et seniori optima queque designantes. Non fuit captivorum numerus minor quam trium milium et, ut presentes affirmabant, multo amplior. 38. Henricus marchio, animadvertens se iam defecisse, ad urbem Grana dietam properat ibique Sigifridum, filium Sigifridi comitis iuvenem, auxilio collato se expectantem inveniens, nec sibi nec illi ullam spem rebellionis in hiis partibus promisit. Tandem cum eo multa locutus, urbem incendit seque ad Boemiorum invasorem Bolizlaum cum domno Brunone residuisque fautoribus contulit. Sigefridus vero, spe palam resistendi frustratus, non eos comitatur, sed commissi emendacionem facere tractans revertitur. Rex autem ad Granam hostem lenivit in hoc suimet animum, quod agnovit se inimicum in destruendis preoccupasse. Misit tunc Heinricum, Wirciburgiensis [ecclesiae] episcopum, et Erkanbaldum, Fuldensis coenobii abbatem, ut Suinvordi castellum incenderent atque diruerent. Quos adventantes Heinrici comitis inclita mater Eila nomine, ut talibus decebat personis, suscipiens et salutans, ut precepta intellexit regalia, perturbatur concitoque cursu ad aeclesiam properans, ibidem ignis concremationem prius sustinere, quam hac comburente viva vellet exire, testatur. Unde seniores prefati ob Christi amorem seculares postponendo timores decretam mutabant sententiam; murosque urbis ac aedifitia solotenus frangentes, tristem matronam his mulcebant promissis, si quando cum gratia regis id fieri potuisset, hoc totum ex sua parte se renovaturos. Rex autem, devastata omni comitis proprietate et cum beneficio late divisa, ad Bavanberg venit ibique, exercitu suo bona cum pace dimisso, nativitatem Dei genitricis sollempnibus celebravit gaudiis. Inde profectus ad silvam Spehteshart nuncupatam, laborem expeditionis delinivit suavitate venationis. Completa ibidem autumnali iocunditate, per Franciam transiit ad Saxoniam, indicens hiis proxima hieme suam ad Milzieni expeditionem. Post haec natale Domini in Palithi more priorum divinitus ac humanitus honorando peregit. ## bok V, kap. 39 (MGH s. 264–266) 39. (24.) Deinde ad Thornburg veniens Willigisum archipresulem cum caeteris familiaribus ad Gisillerum misit archiepiscopum tunc nimis infirmum, ut memor Domini, quicquid in destructo Merseburgiensi episcopatu hactenus deliquid, hunc resumendo iniustamque sedem relinquendo in ultimis saltem emendare voluisset. Hunc primo propter Herimannum. quem sibi idem semper in regno summopere conatur preponere, odivit posteaque, data huic suimet gratia, inter familiarissimos habuit; commissisque ei omnibus in Saxonia suimet proprieta- fugientem insecutus, lenivit in hoc animum suum, quod agnovit inimicum suum preoccupasse in destruendis. Misit igitur Heinricum, Wirciburgensem episcopum, et Erkanbaldum, Fuldensis cenobii abbatem, ut Suinevorde castellum incenderent atque diruerent. Quos advenientes inclita mater Hinrici marchionis Eila nomine, ut tales personas decebat, suscipiens et salutans, ubi precepta regalia intellexit, perturbatur concitoque cursu ad ecclesiam properans, ibidem ignis concremacionem prius sustinere, quam comburente ea viva vellet exire, testatur. Unde seniores prefati ob Christi amorem seculares postponendo timores decretam sentenciam mutant; murosque urbis et edificia solotenus frangentes, tristem matronam hiis promissis mulcebant, si quando cum gracia regis fieri potuisset, hoc totum ex parte sua renovaturos. Rex autem, devastata omni proprietate marchionis et late in beneficium divisa, ad Bavenberg venit ibique, exercitu suo cum pace bona dimisso, nativitatem Dei genitricis festivis gaudiis celebravit. Inde profectus ad silvam Spehteshart nuncupatam, laborem expedicionis delinivit suavitate venacionis. Completa etenim inibi autumpnali iocunditate, per Franciam transiit in Saxoniam, indicens hiis proxima hieme transacta expedicionem suam in Milzienos. Post hec natale Domini in Palithe more priorum divinitus ac humanitus honorando peregit. 39. Deinde Thorneburg veniens Willigisum archiepiscopum cum ceteris familiaribus ad Gisilerum archipresulem misit tum nimis infirmum, ut memor Domini Iesu, quicquid in destructo Merseburgensi episcopatu hactenus deliquit, hunc resumendo iniustamque sedem relinquendo saltem in ultimis positus emendare voluisset. Hunc archiepiscopum Gislerum rex primo propter Heremannum ducem, quem idem sibi in regno summopere conabatur preponere, odivit, postea vero, data illi sua gracia, inter familiarissimos habuit; commissisque ei omnibus proprietatibus suis in Saxonia, fidelem in hiis provi- tibus, fidelem in hiis persensit provisorem, multa, quae tunc suae arridebant voluntati, per eundem complens. Tandem zelum Dei amplius ferre non valens, perfecto hunc persecutus odio hos, sicut predixi, nuntios misit. Quibus vix talibus respondit: 'Dentur mihi trium vel quatuor induciae dierum et mihi liceat abire; quibus transactis certa vobis referam.' Hoc apud regem inpetrans et in curru, ut diu tunc solebat, exiens, ad Thriburi curtem suam venit ibique duos commoratus dies VIII. Kal. Febr. migravit ab hoc seculo. ## bok V, kap. 40 (MGH s. 266) 40. Quo audito rex corpus archiantistis precedens usque ad Magadaburch subsequitur, premittens eó capellanum suimet Wigbertum, ut de electione Taginonis unanimem confratrum voluntatem inpetraret. Set prepositus eiusdem civitatis Waltherdus nomine, convocatis in unum confratribus universis obitum senioris et adventum regis pariter indixit, obsecrans, ut invicem unum aliquem inquirerent, cum quo antiquam eligendi consuetudinem retinerent. Cui ab omnibus ilico respondetur, eundem se communiter velle in dominum divina ad hoc favente gratia habere. Hoc cum magna, ut decuit, humilitate idem suscipiens veniam prostratus peciit. Delatum est corpus archiepiscopi ad sanctum Iohannem ibique proximam noctem dignis servatur honoribus. Postera autem die cum ad sanctum portaretur Mauritium, adveniente tunc ibidem rege, ab eo omnique clero et populo suscipitur secundamque noctem diligenter custoditur. ## bok V, kap. 41 (MGH s. 266–268) 41. Mane iam facto Arnulfus episcopus a rege ad confratres et ad milites admodum tristes gratia Taginonem eligendi mittitur. Cui legationem suam cunctis ordine pandenti Walterdus respondens pre omnibus: 'Scimus,' inquit, quid vester senior intendat. Volumus, si licet fieri, potestatem habere eligendi; et cunctis presentibus his, me quamvis indignum voluerunt in vacuum succedere, ut ipsi potestis probare. Detrimentum aeclesiae fieri nostrae multum veremur; quod ne eveniat, regiam pietatem ac vestram petimus intercessionem. sorem persensit, multa per eum complens, que tunc sue voluntati placebant. Tandem vero zelo Dei instinctus iniusticiam tantam amplius ferre non valens, perfecto odio hunc persecutus hos nuncios, quos predixi, illi misit. Quibus vix pre infirmitate talibus respondit: 'Dentur michi trium vel quatuor dierum inducie, ut michi liceat abire; quibus transactis certa vobis referam.' Hoc apud regem impetrans et in curru, ut diu tunc solebat, exiens, ad Thriburi curtem suam venit ibique duos dies commoratus octavo Kalendas Februarii migravit ab hoc seculo. 40. Quo audito rex corpus archiantistitis precedens usque Magadaburg subsequitur, premittens eo capellanum suum Wigbertum, ut de electione Taginonis unanimem fratrum voluntatem impetraret. Prepositus quoque eiusdem civitatis Waltardus nomine, convocatis in unum fratribus universis, obitum presulis et adventum regis indicavit illis, obsecrans, ut aliquem inquirerent invicem, cum quo consuetudinem antiquam electionis retinerent. Cui ab omnibus ilico respondetur, eundem se communiter velle in domnum divina favente gracia habere. Quod cum magna, ut decuit, humilitate suscipiens veniam prostratus peciit. Delatum est corpus archiepiscopi ad sanctum Iohannem ibique proximam noctem dignis honoribus servatur. Postera autem die cum ad sanctum Mauricium portaretur, ab rege ibidem superveniente et omni clero et populo suscipitur secundamque noctem diligenter custoditur. 41. Mane iam facto Arnulfus episcopus a rege ad fratres et ad ministeriales admodum tristes gracia eligendi Taginonem mittitur. Cui legacionem suam cunctis presentibus pandenti ex ordine Walthardus pre omnibus respondens inquit: 'Scimus, quid vester senior intendat. Volumus, si licet fieri, potestatem eligendi habere; et coram hiis omnibus me licet indignum electum volunt unanimes in vacuum succedere, ut ipsi potestis cernere. Detrimentum ecclesie nostre fieri multum timemus; quod ne proveniat, pietatem regiam vestrique intercessionem Non sumus inmemores proverbii cuiusdam sapientis: Libertatem populi, quem regna cohercent, libertate dominantis perire tantumque eius umbram servari, si cunctis eiusdem velit obtemperare preceptis.' His dictis presul egressus regiis omnia instillavit auribus. Qui mox prepositum vocans multumque ei promittens, et sui licentiam ac consotiorum in eleccione Taginonis gratiam acquisivit. Confestim in maiorem convenientibus aecclesiam cunctis, rex baculo Arnulfi presulis clerum et populum Taginoni venerando patri cum redditura summo iudici racione commisit eundemque in cathedram episcopalem ipse constituit, asstantibus universis et laudes Deo canentibus. Celebrata pro defunctis memoria, corpus archiepiscopi coram altari australi sepelitur. ## bok V, kap. 42 (MGH s. 268–270) 42. (25.) Set antequam ad nostrae sedis renovationem perveniam, libet quaedam de prefato viro, qui tunc ordinandus erat, disserere. Fuit hic egregii clericus Vulfgangi, qui Ratisbonensem pius pastor, habitu et conversatione monachus, rexerat aecclesiam. Huic tam carus erat iste, ut in vice filii a puero nutriens eundem iam adultum bonis suimet omnibus prefecisset. Insuper ducis et imperatoris gratiam in tantum ei acquisivit, [ut], si quando se de hac luce divina iussione subtraheret, hunc sibi successurum non dubitaret. Consummato tunc huius exilii cursu ... in sanctitate admirabili, venerabilis antistes ....., cum iam usque ad mortem egrotare cepisset, accersito ad se dilecto Taginone: 'Pone', inquit, 'fili, os tuum super os meum, accipiens a Deo insufflationem spiritus mei, ut, ubicumque ardore iuventutis incalescente in gemina caritate sis frigidus, a summa potestate meique benivolentia temperamentum accipias; et si meis honoribus forsitan privaberis, post bis quinos solares annos, cum mea apud Deum luo commissa, maioribus pro certo laetaberis.' Post haec vir sanctus, cum finem suum adesse in spiritu presciret, iussit se in ecclesiam portare; expletisque ab eo orationibus caeterisque, quae a fratribus facienda erant, se cum sibi commissis Deo commendans pridie Kal. Octobr. sanctum emisit in pace spiritum. petimus. Non enim sumus immemores proverbii cuiusdam sapientis, scilicet: Libertatem populi, quem regna cohercent, libertate dominantis perire tantumque umbram eius servare, si eius omnibus preceptis velit obtemperare.' Hiis presul auditis egreditur et omnia regis auribus instillavit. Qui mox prepositum advocans, multis promissis sui licenciam et fratrum omnium graciam in electione Thaginonis impetravit. Confestim in maiorem ecclesiam cunctis convenientibus, rex Henricus baculo Arnulfi presulis clerum et populum cum redditura summo iudici racione Thaginoni venerando patri commisit et eum in cathedram episcopalem ipse constituit, universis astantibus laudes Deo canentibus. Celebrata pro defunctis memoria, corpus archiepiscopi coram australi altari sepelitur. 42. Sed antequam ad nostre sedis renovacionem perveniam, libet quedam de prefato viro, qui ordinandus est, disserere. Hic fuit clericus pontificis egregii Wolfgangi, qui, habitu et conversacione monachus, Ratisponensem bonus pastor ecclesiam rexerat. Huic tam carus erat iste, ut in vice filii a primis annis nutritum iamque adultum bonis suis omnibus eum preficeret. Insuper ducis et imperatoris graciam intantum ei acquisivit, ut, quando divina iussione ex hac luce ipse subtraheretur, hunc sibi successurum esse non dubitaretur. Igitur venerabilis pontifex, consummato cursu huius exilii in admirabili sanctitate, cum iam ad mortem usque egrotare cepisset, accersitum ad se dilectum Taghinonem ita loquitur: 'Pone', inquit, 'fili carissime, os tuum super os meum et accipe a Deo inspiracionem spiritus mei, ut, ubicumque ardore iuventutis incalescente in gemina caritate es frigidus, a summa potestate meique benivolencia spiritus sancti accipias temperamentum; et si meis forsitan honoribus privaberis, post bis quinos solares annos, cum mea apud Deum luero commissa, maioribus procerto letaberis.' Post hec vir sanctus, cum finem suum adesse in spiritu presciret, iussit se in ecclesiam portari; expletisque ab eo oracionibus ceterisque, que facienda erant a fratribus, se cum sibi commissis Deo commendans pridie Kalendas Octobris in pace sanctum spiritum emisit. 43. Electus ille ab universis ad imperatorem venit, set promissa non percipit, dato tunc ab imperatore episcopatu capellano suimet Gebehardo. Committitur huic iste fideliter et, quamvis ab eo honorabiliter haberetur, tamen, quia bonum et malum non sunt ad aliquid, non longum tempus cum eo ob morum suorum inequalitatem versatur. Adhesit namque ilico Heinrico tunc duci et propter castitatem mentis et corporis ei complacuit ac usque ad hanc diem, quam prefatus sum, malis moleste, bonis accepte, perdius et pernox ei servivit, Deo et hominibus sua specialiter inpendere satagens; completurque ob hoc a rege propter sancti viri ab eodem unice dilecti amorem veredicum eiusdem vaticinium, decursis tunc, ut ipse domnus Tagino sepe mihi retulit, decem annorum curriculis. Qui carissimum suimet dominum ac reginam cum omnibus consociis multiplicibus, ut decuit, honorat muneribus nequaquam suae benignitati ad hoc subpetentibus. ## bok V, kap. 44 (MGH s. 270–272) 44. (26.) Inde rex cum eodem ad castellum ipsius nomine Givikansten pergens, omnia, quae ibidem ab Gisilero antistite collecta sunt, singulariter perspicit et haec esse superflua testatur. Dehinc Merseburg diu pastore suo viduatam consolationis gratia adiens, eandem pristinis restitui honoribus quam maxime conatur. Ibi tunc Tagino venerandus IIII Non. Februarii, id est yppapanti Domini, id est obviacione iusti Simeonis, accepta ab Hilderico antistite licentia, qui primus horum in ordine fuit confratrum, a Willigiso archipresule Magontino consecratus est, presente rege ac Romano nuncio omnibusque coepiscopis ad haec faventibus. Et quia is, ut scriptura eius testatur, ab solo ordinandus apostolico huc venire propter instantem necessitatem non potuit, ibidem sacri crismatis delibucione tercium implevit numerum, Waltherdo post se omnem committens episcopatum. Rex autem, quo semper esurivit atque sitivit, iusticiae cibo gestiens tunc saciari, quia aliter non posse fieri apud Arnulfum presulem sciebat, cum centum concambio man- 43. Igitur ille electus ab universis ad imperatorem venit, sed promissa non percepit, dato ab imperatore episcopatu capellano suo Gebehardo. Huic iste fideliter committitur et, quamvis ab eo honorabiliter habetur, tamen, quia bonum et malum non sunt ad aliquid, non longum tempus cum eo ob morum suorum inequalitatem versatur. Adhesit namque Heinrico tum adhuc duci et propter castitatem mentis et corporis ei in omnibus complacuit et usque ad hunc diem, quem prefatus sum, malis moleste et bonis accepte, perdius et pernox ei servivit, sua omnia specialiter sic impendere satagens, ut et Deo placeret et hominibus. Quapropter in eo completur a rege sancti viri amore ab eo unice dilecti, quippe qui nutritor ipsius regis extitit, veridicum vaticinium, decursis tum, ut ipse domnus Thagino sepe michi retulit, decem annorum curriculis. Qui carissimum suum domnum regem et reginam ceterosque socios multiplicibus muneribus, ut par erat, honorat nequaquam sue benignitati adhuc suppetentibus. 44. Rex igitur a Magadaburg cum eodem ad castellum ipsius Givikenstein dictum pergens, omnia, que ibidem a Gisilero archiepiscopo collecta sunt, perspexit singulariter et hec esse superflua testatur. Dehinc Merseburg diu pastore suo viduatam consolacionis gracia adiens, eandem pristinis hono ribus restituere quam maxime conatur. Ibi tum Thagino venerandus quarto Nonas Februarii, ypopanti Domini, idest obviacione iusti Symeonis, accepta ab Hilderico antistite licencia, qui primus in ordine horum fratrum fuit, a Willigiso Moguntino archipresule consecratus est, presente rege et Romane sedis legato, ceteris episcopis ad hec faventibus. Et quia is, ut scriptura eius testatur, ab solo ordinandus apostolico huc venire propter instantem necessitatem non potuit, ibidem sacri crismatis delibucione tercium numerum implevit et Walthardo omnem episcopatum post se commisit. Rex autem, quo semper esurivit et sitivit, iusticie cibo gestiens tunc saciari, quia aliter non posse fieri apud Arnulfum presulem sciebat, sorum super solum Merseburgiensem burgwardum episcopalem redemit bannum. Quicquid autem a carissimo Taginone exposcerat, bonae voluntatis habundantia hoc largiente perceperat. De Misni atque de Citici episcopatibus decrevit regia potestate ad integrum redire, quod antiquitas hinc demptum valuit explicare. Unde hiis versibus preludo Christi odas concinentibus: ## bok VI, inledning (MGH s. 272–277) LIBER VI. O sol iusticiae fulgens super omnia, Christe! Adventu primo mundum redimensque secundo Cum patre plasmator dissolvens, examinator Solus, pro variis dispensans premia factis Humano generi sceleris per prona labenti, Vera dies, lucem tu nunc benedicito talem, Qua pius aecclesiam visitasti despoliatam. Mersburg te laudet, de tuis munere gaudet, Eius et nati, pastores ac renovati Persolvant grates tibi nunc ex corde fideles. Inclite rex regum, modo suscipe fasma tuorum, Clemens Heinricum de caelis respice servum Et contectalem suimet defende fidelem, Hiis tua pro parvis bona prestans maxima donis. Vivat in aetheria Taginonis spiritus aula, Waltherd et Gero valeant in fine beato. A Christo salvi sint omnes atque locandi Sedibus Elisiis, te, Mersburg, qui pietatis Affectu dextris exaltavere benignis. Omnia qui primus regis, Deus, atque supremus, Hanc moderare, tuo queat ut subsistere remo; Eius custodes tua sint precepta sequentes, Hostes nil valeant, conversi sed bona reddant. Sis, rogo, propicius, qui destructor fuit huius; Insuper et cunctis, qui subvenere malignis, Da veniam, laeti quo spectent certa futuri. concambio centum mansorum super solum Merseburgensem burgwardum episcopalem bannum redemit. Quicquid autem a carissimo Thaginone exposcebat, bone voluntatis habundancia hoc largiente percipiebat. De Misne et Citze episcopatibus regia potestate decrevit ad integrum redire, quod antiquitas hinc demptum esse valuit explicare. Unde hiis versibus leticie preludio odas concino Christo Domino: Incipit prologus libri sexti. O sol iusticie fulgens super omnia, Christe! Qui redimis mundum adventu primo atque secundo Dissolves iudex hominum iustissimus ipsum. Pro variis digna dispensas premia factis Humano generi semper per lubrica prono. Qui sol es verus, lucem benedic, precor, istam, Qua plus ecclesiam perspexisti spoliatam. Mersburg te laudet, que per tua munera gaudet, Ipsius et nati pastores et reparati Persolvant grates tibi ob immensas pietates. Inclite rex regum, modo suscipe fasma tuorum, Clemens Henricum de celis respice regem Et contectalem ipsius defende fidelem; Hiis tua pro parvis bona prestes maxima donis. Vivat in etherea Thaginonis spiritus aula, Walthard et Gero valeant in fine beato. Per Christum salvi sint omnes atque locentur Sedibus Elisiis, te, Merseburg, qui pietatis Affectu dextris exaltavere benignis. Omnia qui primus regis, o Deus, atque supremus, Hanc moderare, tuo queat ut subsistere remo; Eius custodes tua sint precepta sequentes, Hostes nil valeant, sed conversi bona reddant. Illi propicius, qui destructor fuit huius, Insuper et cunctis, qui consensere malignis, Da veniam, leti quo spectent gaudia vite. Urbs Wormacensis gaudet temporibus istis Libertate sua, cuius manebat in umbra Hactenus, atque ducum fuerat sub lege suorum. Burchard antistes laetatur et inter heriles Ex animo proceres, quod non timet amplius hostes Nunc ex contiguo, longe semotus ab illo. Aula ducis domini domus est iam preclua Christi, Et iudices varios clerus nunc deprimit illos. Hoc rex Heinricus fecit pietate coruscus, Hanc propriis solvens rebus Christoque remittens. Annuit ista pius Otto dux atque benignus Munere regali concessit habunde teneri. Ex hoc laetantes sint semper quique fideles. 1. (1.) Post salutiferum intemeratae virginis partum consummata millenarii linea numeri et in quarto cardinalis ordinis loco ac in eiusdem quintae inicio ebdomadae, in Februario mense, qui purgatorius dicitur, clarum mane illuxit seculo, et Heinricus, Dei gratia rex, antecessorum nevam suorum cupiens emundare sibique veniam promereri aeternam, dispositis secundum suimet placitum ad haec pertinentibus cunctis, perrexit ad domum suam, ubi se corporaliter semper solebat reficere, ut ibi desiderato diu alimento paululum recrearetur in mente. Convocansque ad se omnes regni primates dedit episcopatum sanctae Merseburgiensis aeclesiae cuidam capellano suimet nomine Wigberto cum archiantistitis baculo Taginonis, cum quo ipse, quicquid antecessor suus iniuste de hac auferre presumsit aecclesia, renovationi eiusdem arridens reddidit, consentiente hoc Arnulfo presule, Eido quoque et Hilliwardo episcopis, quibus diocesis illa fuit divisa, ac omni populo applaudante. Ductus mox cum divina iubilatione ad sedem suam Wigbertus eodem die ab Urbs Wormacensis isto sub tempore gaudet Libertate sua, cuius permansit in umbra Hactenus, atque ducum fuerat sub lege suorum. Burchard antistes simul et letantur heriles Ex animo proceres, quod non timet amplius hostes Nunc ex contiguo, longe semotus ab illis. Pontifices Domini nunc in regno dominantur, Nunc eciam iudex clerum non deprimit ullus. Aula ducis domni domus est iam preclua Christi. Hoc rex Henricus fecit pietate choruscus, Hanc propriis solvens rebus Christoque remittens. Annuit hiis clarus dux Otto bona pietate Munere regali concessit eamque teneri. Ex hoc letantes sint semper quique fideles. Explicit prologus. Incipit liber sextus. 1. Post salutiferum intemerate virginis partum millenarii numeri linea consummata et in quinto cardinalis ordinis loco et in eiusdem quarte ebdomade inicio clarum mane illuxit seculo, et Hinricus, Dei gracia rex, antecessorum suorum nevam cupiens emundare sibique premium vite eterne promereri, dispositis iuxta suum placitum cunctis ad hec pertinentibus, perrexit ad domum suam, ubi se corporaliter solebat reficere, ut ibi diu desiderato alimento in mente recrearetur. Convocans igitur ad se omnes regni primates dedit episcopatum sancte Merseburgensis ecclesie cuidam capellano suo Wigberto nomine cum Thaginonis archiepiscopi baculo, cum quo ipse, quicquid antecessor suus de hac ecclesia iniuste presumpsit auferre, renovacioni eius arridens reddidit, consenciente hoc Arnulfo presule, Eido quoque et Hildiwardo episcopis, quibus illa diocesis distributa fuerat, omnique populo applaudente. Ductus igitur cum divina mox iubilacione Wigbertus presul ad sedem suam eodem die ab archiepiscopo suo Thaginone, archiepiscopo suimet Taginone et a confratribus Hillerico et Wigone cum predictis coepiscopis consecratur. 2. (2.) Interim Bolizlavus suo furore et comitis Heinrici instinctu magnam vim Bawariis omnibusque concivibus suis intulit. Ob hanc causam rex indicta prius expeditione Milzini fines hostiliter invasit et, ni superflua nivis effusio celeriter resoluta eum inpediret, omnis haec regio habitatore vastata caruisset. Inde reversus tristis Guncelino marchioni caeterisque patriae defensoribus positis auxiliatur presidiis; ac tunc Merseburg veniens fratrem suum fugisse ad Ungariorum regem veniae gratia acquirendae, Heinricum autem incepti multum penituisse ab fidis intercessoribus ab eo missis comperit. Quorum et maxime percari suimet Taginonis et Bernhardi ducis supplicaciones, etsi invitus, suscipiens, prefato comiti suimet gratiam ea ratione indulsit, ut predium sibi suisque fautoribus et incolatum redderet, ipsum autem, quamdiu voluisset, in custodia detineret. Heinricus vero se nimis in omnibus culpabilem lacrimabiliter professus more et habitu penitentis regi se tradidit eiusque iussione ab archipresule predicto in castellum Ivicansten detruditur diligenterque a suis militibus die noctuque servatur. Ibi tunc preter aliud bonum opus in una die psalterium cum CL veniis cantavit. 3. (3.) Interea rex Italicae haud inmemor iniuriae omnes suos fideles ad hanc ulciscendam hortatur ac instanti quadragesima ipse eó cum armato milite destinavit pergere. A Merseburg tunc exiens, sancti Mauricii apud Deum intercessionem itinerisque prosperitatem Magadaburg peciit. Inde per Thuringiae orientalisque fines Franciae transiens, ad Ratisbonam venit; ibique habito regali placito militi suimet generoque Heinrico XII. Kal. Aprilis cum omnium laude presentium cumque hasta signifera ducatum dedit. Dehinc Augustanam urbem itinere attingens, a Sigifrido antistite eius honora- confratribus Hilderico et Wigone cum predictis episcopis consecratur. ## bok VI, kap. 2 (MGH s. 277) 2. Bolizlaus interea suo furore et Heinrici marchionis instinctu magnam vim Bawariis omnibusque suis concivibus intulit. Ob quam causam rex indicta prius expedicione Milzine fines hostiliter invasit et, nisi superflua nivis effusio celeriter resoluta eum impediret, omnis hec regio vastata habitatore caruisset. Inde tristis reversus Guncelino marchioni ceterisque patrie defensoribus positis presidiis auxiliatur; deinde Merseburg veniens fratrem suum ad Ungariorum regem gracia acquirende venie fugisse, Heinricum autem multum incepti penituisse ab fidis intercessoribus ab eo missis comperit. Quorum legacionem per cari sui Thaginonis et Bernhardi ducis supplicacionem, et si invitus, suscipiens, prefato marchioni graciam sui ea racione indulsit, ut predium sibi suisque fautoribus et incolatum redderet, ipsum autem, quamdiu voluisset, in custodia detineret. Heinricus vero se nimis in omnibus culpabilem lacrimabiliter professus more et habitu penitentis regi se tradidit eiusque iussu ab archipresule predicto in castellum Givikansteyn detruditur diligenterque a suis militibus custoditur. Ubi preter aliud bonum opus in una die psalterium cum centum quinquaginta veniis cantavit. ## bok VI, kap. 3 (MGH s. 277–278) 3. Rex interea Italice iniurie non immemor omnes suos fideles ad hanc ulciscendam hortatur et in instanti quadragesima ipse eo cum armato milite destinavit pergere. A Merseburg ergo exiens Magdeburgque perveniens, sancti Mauricii intercessione apud Deum itineris prosperitatem peciit. Inde per Thuringie orientalisque Francie fines transiens, Ratisponam venit. Ubi habito regali placito militi suo et genero Henrico duodecimo Kalendas Aprilis cum omnium presencium favore cum hasta signifera ducatum Bawariorum dedit. Dehinc Augustanam urbem itinere attingens, a Sigefrido eius antistite biliter introducitur et habetur. Ibi tunc duas tantum noctes commoratus reginae diligenti salutatione licentiam dedit ad Saxoniam abeundi dilectoque eam commisit Taginoni. Ipse autem cum exercitu progreditur usque ad locum, qui Tinga dicitur. Ibi domnus Brono, frater eius, cum Ungaricis intercessoribus regi presentatur et ab eo, data sibi gratia, misericorditer suscipitur. Equidem ab archiepiscopo Taginone rogatus ad predictam civitatem veni et cum eodem redii. Venimus ad saltum Geronis ibique cum venerabili abbatissa Hathui palmas sollemniter peregimus; IIII feria ad Magadaburg regina veniens, cenam Domini et subsequentem dominicae resurreccionis sollempnitatem ibidem celebravit. ## bok VI, kap. 4 (MGH s. 278–280) 4. (4.) Rex autem per multas itineris asperitates ad Tridentum veniens urbem, ibi palmarum festa colit et exercitum nimii laboris necessitate afflictum hac celebri sollempnitate paululum respirare permisit. Quem adventantem Hardwigus rex presciens ac multum expavescens, ad municiones supramemoratas nuntios probatos misit; ipse autem collectis agminibus in Veronensi planicie considens, sperabat presentia preteritis prosperitatibus forsitan respondere. Hunc transitum Heinricus rex interclusum aut vix aut nequaquam expugnandum comperit; et alió se vertens, cum suis tractat familiaribus, si clusas hinc longe remotas Carentanis auxiliantibus intercipere ullatenus valuisset. Quod consilio prudenti, quamvis arduum multis videretur, effectum est. Carentani regalibus iussis ilico optemperantes in duas dividuntur legiones; unam, quae ante ipsum diei crepusculum montem clusis superpositum cum peditibus clam preoccuparet, alteram, quae iam facto mane ad has expugnandas subsequitur, audito a premissis commilitonibus signo tam vehementi, ut ex latentibus hostium insidiis audiri potuisset. Qui post tergum, ut opinabantur, securi, venientibus obviam armati properant. Sed nostri eos ex latere irruentes, alios effugarunt, quosdam autem precipicio et in Brenti fluminis inundacione compellebant interire. honorabiliter introducitur et habetur. Ibi tum duas noctes commoratus regine diligenti salutacione licenciam dedit ad Saxoniam abeundi dilectoque sibi eam commisit Thaginoni. Ipse autem cum exercitu usque ad locum, qui Thonga dicitur, progreditur. Ibi domnus Bruno, frater eius, cum Ungaricis intercessoribus regi presentatur et ab eo, data sibi sui gracia, misericorditer suscipitur. Equidem ab archiepiscopo Thaginone rogatus ad predictam urbem veni et [cum eodem] redii. Venimus ad saltum Geronis ibique cum venerabili abbatissa Hathui i palmas solempniter peregimus; quarta vero feria Magdaburg regina veniens, cenam Domini et subsequentem dominice resurrectionis solempnitatem celebravit. 4. Rex autem per multas itineris asperitates ad Tridentum veniens civitatem, palmas celebravit et exercitum nimii laboris necessitate afflictum hac celebri solempnitate paululum respirare permisit. Quem advenientem Hartwigus rex presciens et multum expavescens, ad municiones sepememoratas nuncios probatos misit; ipse autem collectis agminibus in Veronensi planicie considens, sperabat presencia preteritis prosperitatibus forte respondere. Hunc transitum rex Henricus aut vix aut nullatenus expugnabilem comperit; et alio se vertens, cum suis familiaribus tractat, si clusas hinc longe remotas Carrentanis auxiliantibus ullatenus intercipere valuisset. Quod consilio prudenti, quamvis arduum multis videretur, effectum est. Carentani namque regalibus iussis ilico obtemperantes in binas legiones dividuntur: unam, que ante ipsum diei crepusculum montem clusis superpositum cum peditibus clam preoccuparet, aliam vero, que iam facto mane ad has expugnandas subsequitur, audito a premissis commilitonibus signo tam vehementi, ut ex latentibus hostium insidiis audiri potuisset. Qui post tergum, ut opinabantur, securi, venientibus obviam armati properant. Sed nostri in eos ex latere irruentes, alios effugant, quosdam autem inundacione Brenti fluminis, plures eciam precipicio interire com- Sicque victores clausas usque ad regis adventum sollicite tuebantur. ## bok VI, kap. 5 (MGH s. 280) 5. Hoc rex ab internunciis ut audivit, relictis omnibus impedimentis, optimis satellitibus exceptis, cum magna difficultate eas pertransit et iuxta litus aquae supramemoratae in quadam grata planitie castra metatus est, ut ibidem cenam Domini et crismatis consecracionem ac passionem dominicam et sanctam eius resurreccionem sumopere veneraretur. Interdicta est omnibus per bannum regalem a palatino comite fuga, et resistentibus viriliter promittitur solatio futura. Rex autem in III feria aquam transiens predictam, fixis iterum tentoriis requievit, exploratores prestolans sollicite ad quaerendam Hardwigi hostis conversationem clandestinam. ## bok VI, kap. 6 (MGH s. 280) 6. (5.) Longobardorum vero mens hactenus in malo unanimis divinae pietatis instinctu dividitur et, ab iniusto supplantatore disiuncta, a Deo coronato regi Heinrico securum fuga patefecit ingressum. Verona primo eundem succipiens, exultat in Domino, advenisse defensorem patriae, auctorem vero abisse totius miseriae. Huic occurrunt diu expectato Thiedoldus marchio cum predictis auxiliatoribus, gaudens tempus advenisse, quo secretum bonae voluntatis sibi liceret huic aperire. Tunc rex tali comitatu Brixnam veniens, ab archiepiscopo Ravennate et ab huius sedis provisore Ethelberone cum comprovincialibus succipitur. Inde Pergamam ab Arnulfo imperatore olim devictam itinere attingens, Mediolanensem archipresulem fide sacramentis firmata recepit. Post haec Papiam visitans urbem, ab archiantistite hoc et a primis illius regionis succeptus cum admirabili laudę ad aeclesiam ducitur et communi electione sublimatus in solium regale collocatur. ## bok VI, kap. 7 (MGH s. 280–282) 7. (6.) Eademque die revelatur, qua mutabilitate totius mundi huius instabilis cursus in pronum semper volvatur. Namque inter tot gaudia subito insevit inimica pacis discordia, et a superflua vini ebrietate de vili causa interrupta est miserabiliter fidei connexio et sacramenti. Concives adversus noviter electum regem armantur, ad palatium pro- pellebant. Sic igitur victores clusas usque ad adventum regis sollicite tuebantur. 5. Hec omnia rex ab internunciis [ut] audivit, relictis omnibus impedimentis, exceptis optimis satellitibus, cum magna difficultate eas pertransit et iuxta litus predicti fluminis in quadam grata planicie castrametatus est, ut ibidem cenam Domini et crismatis consecracionem, passionem quoque et resurrectionem dominicam summopere veneraretur. Interdicitur quoque per bannum regalem a palatino comite fuga, et resistentibus viriliter promittitur solacio futura. Rex autem in tercia feria aquam predictam transiens, fixis tentoriis iterum requievit, prestolans exploratores, qui missi erant ad exquirendum sollicite Hartwigi hostis conversacionem. 6. Longobardorum mens hactenus in malo unanimis divine pietatis instinctu dividitur et, ab iniusto supplantatore disiuncta, a Deo coronato regi Hinrico fuga securum ingressum patefecit. Verona namque prima illum suscipiens, exultat in Domino, advenisse defensorem patrie, auctorem vero recessisse tocius miserie. Huic diu expectato occurrit Thiadolfus marchio cum predictis auxiliatoribus, gaudens tempus advenisse, quo secretum bone voluntatis illi sibi liceret aperire. Rex ergo tali comitatu vallatus Brixenam veniens, ab archiepiscopo Ravennate et ab eius urbis provisore, episcopo scilicet Athelberone, ceterisque comprovincialibus dignissime suscipitur. Inde Pergamam ab Arnulfo imperatore olim devictam itinere attingens, Mediolanensis urbis archipresulem fide sacramentis firmata recepit. Post hec Papiam urbem visitans, ab archiantistite eius et primis illius regionis decenter suscipitur et cum admirabili laudis cantu ad ecclesiam deducitur et communi electione sublimatur inque regale solium collocatur. 7. Qua vero mutabilitate huius mundi instabilis cursus semper in preceps volvatur, hac eadem die propalatur. Namque inter tot concordie gaudia subito infremuit inimica pacis discordia, et a superflua vini ebrietate de vili causa miserabiliter interrupta est fidei et sacramentorum connexio. Concives etenim adversus noviter electum regem armantur, ad palacium perant, et maxime hii, quibus ius Heinrici displicebat, Hardwigi autem relaxatio mulcebat. Clamor ut a rege auditur, et quid hoc esset, explorari cicius ab eo iubetur. Cui protinus respondetur, plebeios furore subitaneo inflammatos et servili presumptione animatos hanc commotionem primitus incepisse; caeteros quoque omnes in detrimentum sui vel dedecus convenisse. Quos iam irrumpentes Heribertus, Agripinae provisor egregius, sedare conatus, de fenestra ut causam tantae invasionis inquirit, lapidum imbre et sagittarum infusione retruditur. Palatium autem ab hostibus graviter impugnatum, a domesticis regis facile numerandis est viriliter defensum. Divisis etenim in plura necessaria nostris maior vis excrevit inimicis. Tandem, audito clamoris immensi strepitu, nostri gregatim ad regem properant hostesque adhuc insanientes paululum expellunt; sed imminente iam nocte sagittis atque lapidibus obviis tardantur. Quae ad providenda urbis tunc incendunt moenia. ## bok VI, kap. 8 (MGH s. 282–284) 8. Nostri autem, qui foris erant, urbis propugnacula fortiter ascendunt, quibus hii sic melius resistebant. Ibi tum quidam egreius iuvenis Gisilbertus nomine, frater reginae, a Longobardis vulneratus oppeciit et consociorum tristiciam vehementer adauxit. Quem Vulferam miles, in medium agmen prosiliens unumque ex his per galeam usque in iugulum feriens,. securus vindicavit. Sic alternando quietem cunctis amicam belli asperitate mutabant. Nonnullos ex hostibus, quos vi capiebant nostri, vivos regi presentabant. Subito ibidem una domus, quae nostros tuebatur defatigatos, a Longobardis incensa ruit, at eos nulla spei certitudine potitos alacriores bello reddidit. Interim Alemanni cum Francis et Liuthariensibus tandem haec mala rescientibus fractis intrantes muris in tantum concives persecuti sunt, ut e municione domuum suarum nec unus egredi presumeret. Harum sumitate hii nostros iaculis gravantes inmissis incendio perierunt illato. Difficile est cuiquam ad enarrandum, quanta ibidem strages diversis efficitur modis. Milites regis tum victores sine ulla offensione spoliis interemptorum utuntur. Hoc miserabili asspectu rex motus et, ut residuis parcerent, firmiter precipiens, se ad municionem sancti Petri properant, et maxime hii, quibus iusticia Hinrici displicebat, Harthwigi autem iniqua relaxacio demulcebat. Clamor hic a rege auditur, quid hoc esset, explorari cicius ab eo iubetur. Cui protinus respondetur, plebeios furore subitaneo inflammatos et servili presumpcione animatos hanc primum commocionem incepisse; ceteros quoque omnes in detrimentum sui et dedecus se illis coniunxisse. Quos iam irrumpentes Heribertus, Agrippine sedis provisor egregius, sedare conatus, de fenestra ut causam tante presumpcionis inquirit, lapidum ymbre et sagittarum effusione repellitur. Palacium autem impugnatum ab hostibus graviter, a domesticis regis facile numerandis est defensum viriliter. Divisis etenim in plura necessaria nostris maior vis crevit inimicis. Tandem, audito clamore universi strepitus, nostri ad regem properant hostesque adhuc insanientes paululum repellunt; sed imminente iam nocte sagittis atque lapidibus obviis tardantur. Que ut providerent pericula, urbis incendunt menia. 8. Nostri autem, qui foris erant, urbis propugnacula fortite ascendunt et adversariis viriliter resistunt. Ibi tum quidam egregius iuvenis Gisilbertus nomine, frater regine, a Longobardis vulneratus obpeciit et sociorum tristiciam vehementer adauxit. Quem Wolframmus miles, in medium agmen prosiliens et unum ex hiis per galeam usque ad iugulum feriens, securus vindicavit. Cunctis perplacitam sic alternando quietem Infesti martis mutabant asperitate. Nonnullos vero ex hostibus, quos vi capiebant nostri, vivos regi presentabant. Subito quoque ibidem una domus, que nostros tuebatur defatigatos, a Longabardis incensa ruit et eos nulla spei certitudine potitos alacriores pugne reddidit. Alamanni interea cum Francis et Luithariis hec mala demum rescientibus fractis muris intrant et intantum cives persecuti sunt, ut ne unus e municione domuum suarum egredi auderet. In quarum summitatibus stantes, emissis iaculis nostros gravabant, sed illato incendio cito perierunt. Difficile dictu est, quanta strages ibidem diversis modis facta sit. Igitur milites regis victoria potiti, sine ulla offensione spoliis interemptorum utuntur. Hoc miserabili aspectu rex ad misericordiam flexus, ut residuis parcerent, precepit, se vero ad municionem sancti contulit hostibusque veniam suppliciter inplorantibus misericorditer indulsit. Tunc absentes quique, accepta regis victoria, aut ipsi veniunt, ut talia declinarent, aut obsides mittunt fidem, auxilium et subiecionis debitum regi promittentes. ## bok VI, kap. 9 (MGH s. 284) 9. (7.) Sedatis tunc Papiae calamitatibus, rex ad Pontem longum venit Longobardorumque residuum agmen per manus suscipit; habitoque ibidem cum omnibus conloquio rebusque maximis prudenter ordinatis, Mediolanum sanctissimi presulis Ambrosii amore peciit; moxque ad prata predicti Pontis reversus presentem populum de subito eius conquerentem discessu promissa celeri suimet reversione ceterisque consolationibus multis placavit. Insistentem vero tunc pentecostes sollemnitatem in loco, qui Grommo vocatur, celebrat. Inde tum procedens, Tuscos sibi obviantes in consorcium sibi firmiter servientium suscepit. Dehinc patriam revisere festinans, Alemanniae fines, nuper a ducis Herimanni solatio privatos filioque eius et equivoco adhuc puerulo deditos, ad regendum et confirmandum invadit. Inde in Alsacia positam petens Argentinam, venerabilem Christi precursoris ibi excolit nativitatem. In cuius vigilia quae Dominus per eum fecit mirabilia, non sunt mihi pretereunda, quia haec piis ad delectacionem, reprobis autem dicuntur ad terrorem. Domus, in qua rex populo legis iusticiam dabat, subito cecidit, uni dumtaxat presbitero nocens cum domna excommunicati iniuste sedulo commoranti. Ille pre caeteris in hoc crimine culpabilis morte sua, prius confractis cruribus, luit poenam commissi facinoris. Quam dulcia piorum gesta ad aedificationem animae ipsi legimus et ab aliis visu ac auditu didicimus et tamen obdurato corde miseri desipimus nec amovemur inolita nequicia certis malorum poenis neque delectamur inestimabilibus iustorum premiis. ## bok VI, kap. 10 (MGH s. 284–286) 10. Hinc rex discedens, sancti Martini presulis limen Magontia supplex adiit ibique natale apostolorum venerabiliter coluit. (8.) Post hoc per Franciam orientalem iter Petri contulit et hostibus veniam suppliciter implorantibus misericorditer indulsit. Tunc absentes quique, accepta regis victoria, aut ipsi venerunt, ut talia declinarent, aut obsides miserunt fidem, auxilium et subiectionis debitum ei promittentes. 9. Sedatis itaque Papie calamitatibus, rex ad Pontem longum venit et residuum agmen Longobardorum per manus suscepit. Habito itaque ibidem cum omnibus colloquio rebusque maximis prudenter ordinatis, Mediolanum sanctissimi Ambrosii presulis peciit; moxque ad pratum predicti Pontis reversus presentem populum conquerentem de subito eius discessu celeri sua reversione promissa aliisque multis consolacionibus placavit. Insistentem vero penthecostes solempnitatem in loco, qui Grommo dicitur, celebravit; et hinc procedens in Tuscos, sibi obvios in sibi fideliter serviencium consorcium excepit. Patriam de hinc festinans revisere, Alemannie fines, nuper ab Herimanni ducis solacio privatos filioque eius et equivoco adhuc puerulo deditos, ad regendum et confirmandum invadit. Inde in Alsacia positam petens Argentinam, venerandam nativitatem Christi precursoris ibi celebravit. In cuius vigilia que Dominus per eum fecit mirabilia, non sunt michi pretereunda, que piis ad delectacionem, reprobis vero dicenda sunt ad terrorem. Domus, in qua rex populo legis iura dabat, subito cecidit, uni dumtaxat presbitero nocens cum quadam excommunicata domna sepius, quam liceret, commoranti. Ille pre ceteris in hoc reatu culpabilis morte sua cruribus confractis penam luit tanti facinoris. Quam dulcia piorum gesta ad edificacionem anime sepe legimus et ab aliis visu et auditu discimus et tamen miseri obdurato corde desipimus nec ab inolita nequicia malorum certis penis territi amovemur nec ad correctionem vite iustorum premiis ineffabilibus delectati convertimur. 10. Rex igitur ab Argentina discedens, sancti Martini presulis limen Moguncie supplex adiit ibique apostolorum Petri et Pauli solempnia venerabiliter coluit. Post hoc per faciens, Saxoniam, ut sepe professus est, securitatis ac tocius ubertatis quasi florigeram paradisi aulam, revisit. Ibi tunc diu reconditum zeli latitantis archanum ab simplici corde evomuit et ad compescendam Bolizlavi arrogantis seviciam omnibus in sua dicione Christo sibique fidelibus expeditionem Augusto iam mediante indixit. Statuto igitur termino in Merseburg exercitus fit collectio ac in hostem tandem secreta promocio. Assimulato namque in Poleniam itinere, naves Boruz et Nisani glomerantur, ut ficta suorum benivolentia non fieret inimico circumeundi propalatio ulla. Interim magna inbrium effusio in transeundis fluminibus exercitui ineffabilis fit retardatio, et cum minime quis hoc conicere potuit, in Boemiam rex celeriter perrexit. Huius adventum leo rugiens cauda subsequenti impedire satagens, in silva, quae Miriquidui dicitur, montem quendam cum sagittariis prorsus intercluso omni aditu firmat. Rex autem id comperiens, premissis clam loricatis militibus electis, hostibus invitis arduam irrupere viam, facilem subsequentibus parantes callem. Inter haec Bolizlavo in una dierum cenante, unus ex nostris, capellanus Reinberni presulis sui, de adventu nostri exercitus loquitur et ab eo mox auditus, quid diceret, rogatur. Cui responsa referenti tum id infit: 'Si reperent ut ranae, iam possent huc advenisse.' Et verum est hoc: ni asspiraret regem divina pietas et hunc non inflaret superbie magnanimitas, non proveniret nobis tam subito victoriae prosperitas. ## bok VI, kap. 11 (MGH s. 286–288) 11. Adiuvit eciam regem exulis Iaremiri, qui firma pax interpretatur, comitatus, et adoptatus eiusdem adventus Boemiorum delinivit agmen. Horum consultu et vocatione regi introitus patefecit et in ipsa regionis istius ianua unum Franciam orientalem iter faciens, Saxoniam, ut sepe professus est, securitatis ac tocius ubertatis quasi florigeram paradisi aulam, revisit. Ibi ergo diu reconditum latitantis zeli archanum ab simplici corde eructuavit et [ad] compescendam seviciam arrogantis Slavi Bolizlavi omnibus in sua dicione Christo sibique fidelibus expedicionem Augusto iam mediante indixit. Statuto igitur tempore in Merseburg exercitus fit collectio et in hostem tandem secreta promocio. Assimilato namque in Poleniam itinere, naves in Boruz et Nisani glomerantur, ut ficta suorum benivolencia non fieret inimico circumeundi facultas aliqua. Interim magna ymbrium effusio in transeundis fluminibus exercitui difficilis fit progressio, sed cicius, quam quis conicere potuit, in Boemiam rex transiit. Cuius adventum leo rugiens subsequenti cauda impedire satagens, in silva, que Miriquidu dicitur, montem quendam cum sagittariis omni prorsus aditu intercluso firmavit. Rex autem id comperiens, clam premisit electos milites armis adprime instructos, qui invitis hostibus viam arduam irruperunt et facilem transitum sequentibus aperuerunt. Bolizlavo inter hec quadam die [cenante], unus e nostris assistens, capellanus scilicet Reinberni presulis sui, de adventu nostri excercitus loquitur et ab eo auditus, quid dixerit, inquiritur. Illi vero verba eadem repetenti tyrannus refert: 'Si reperent ut rane, iam poterant huc advenisse.' Et verum erat hoc; nam nisi aspiraret regi divina , pietas et hunc inflaret superbie nimietas, non proveniret nostris tam subito victorie prosperitas. 11. Adiuvit eciam regem comitatus exulis Iaremiri, qui firma pax interpretatur, et eius optatus adventus Boemiorum agmen delinivit. Horum consultu et vocacione regi introitus patefactus est, et in ipsa, ut ita dicam, regionis illius ianua castellum sua eidem sponte reddidit. Rex, propter Bawarios nondum adventantes tardato paululum itinere, ad urbem Satzi dictam venit et concives hos, portas sibi ilico aperientes et Polenos intus presidio positos occidentes, suimet cognovit amicos. Videns rex tantam stragem commovetur et superstites in una precepit aecclesia retrudi. Adest eciam, qui Bolizlavum a comprovincialibus esse interemptum pro certo referret. Letantur in Deo familiares regis, corruptique tristantur fautores adulterini ducis. Hii invicem mussantes ex iniusti cordis sui secretario hoc evomuere mendacium: si rex umquam in bona securitate consisteret, se tunc ad nihilum valere multaque ab eo pati contraria debere. Propter hoc latente igniculo sub cinere, in hoc itinere ac postea sepissime regi suo cunctorum hostem fidelium brutis peiores animalibus preposuerunt, ignorantes, quod ab eorum fraude vicarium suimet in terris Deus pater ingenitus, speculator desuper, liberaturus erat ę caelis. ## bok VI, kap. 12 (MGH s. 288–290) 12. (9.) Tunc Iarimirus iussu regis cum optimis militibus ex nostris ac cum incolis sibi adherentibus ad capiendum seu occidendum serpentem venenosum Pragam premittitur. Quem preoccupantes nuncii prescriptorum rem ordine pandunt Bolizlavo de tali periculo prius securo. Hic legatione tali commonitus clam se preparavit et, subsequenti nocte iam mediante, audiens in urbe proxima, quae Wissegrodi dicitur, campanas cives ad bellum sonitu hortantes, cum prima legione exivit et patriam fugiendo revisit. Quem Zebizlovo, frater Adthelberti presulis et Christi martyris, subsequutus in ponte vulneratus oppetiit et magnum hostibus gaudium, suis autem luctum ineffabilem reliquit. Crastina autem die Iarimirus adveniens, populis iura veniamque commissi poscentibus ante portam dedit ilicoque intromissus pristinis honoribus magna iocunditate inthronizatur ac tunc, depositis vilibus indumentis, preciosioribus ornatur. Huic ibi tum presentatur, quicquid unusquisque militum hosti fugitivo vel occiso spoliorum abstulit. Muneribus idem delectatus plurimis ad Wissegrodi introducitur ibidemque in dominum exclamatur, regis indulgentiam et secum huc usque perseverantibus diu ela- unum castellum sua sponte illi reddidit. Rex, propter Bawarios nondum adventantes tardato paululum itinere, ad urbem, que Satzi dicitur, venit et concives hos, portas sibi ilico aperientes et Polenos intus presidio positos occidentes, suos amicos cognovit. Videns vero rex tantam stragem commovetur et superstites in una ecclesia retrudi precepit. Adest eciam, qui Bolizlavum a comprovincialibus esse interemptum nunciaret. Letantur in Deo familiares regis, corruptique tristantur fautores adulterini ducis. Hii enim invicem musitantes ex improbo cordis sui secretario hoc mendacium evomuere: 'Si rex', inquiunt, 'umquam in bona securitate constiterit, ad nichilum ultra valebimus multaque ab eo pati contraria debemus.' Quapropter latente igniculo sub cineribus, sepissime in hoc itinere et postea brutis animalibus peiores hostem cunctorum fidelium regi suo glorioso preposuerunt, ignorantes, quod ab iniqua eorum fraude Deus pater omnipotens, speculator astans desuper, vicarium suum in terris liberaturus erat de celis. 12. Tunc Iarimirus iussu regis cum optimis militibus ex nostris et cum accolis sibi adherentibus ad capiendum seu occidendum venenosum serpentem precedit et ad Pragam pervenit. Quem preoccupantes nuncii prescriptorum Bolizlavo rem ex ordine pandunt prius tamen de hoc periculo securo. Hic itaque tali nuncio premonitus clam se preparat iamque subsequenti nocte mediante audit in urbe proxima, que Wessigrodi dicitur, campanas sonitu cives ad bellum hortantes cumque prima legione exiit et patriam fugiendo revisit. Quem Zebizlovo, frater Adelberti presulis et Christi martiris, subsecutus in ponte vulneratus obpeciit et magnum hostibus gaudium, suis autem luctum ineffabilem reliquit. Crastina autem die Iarimirus adveniens, populis iura veniamque commissi poscentibus ante portam urbis dedit ilicoque intromissus pristinis honoribus magna iocunditate intronizatur depositisque vilibus indumentis preciosioribus ornatur. Igitur quidquid unusquisque militum hosti fugitivo vel occiso spoliorum abstulit, illic ei presentatur. Quibus et aliis multis muneribus oppido delectatus Wessigrodam introducitur ibique in domnum declamatur et ipse regis indulgenciam et secum huc usque boratum promisit bravium. Confluit undiquesecus tam vulgi quam seniorum ineffabilis turba ad gratiam novi ducis percipiendam et ad prestolandum gloriosi regis accessum. Hic tandem adveniens ab antistite Thieddego et a duce Iarimiro cum immenso cleri tociusque populi tripudio succipitur et ad eclesiam sancti Georii deducitur. Cunctis mox dignitatibus a rege honoratur Iaremirus paternis convocatis indigenis coram omnibus. ## bok VI, kap. 13 (MGH s. 290–292) 13. (10.) Sed cum ibi sanctae Dei genitricis ortum omni celebrem mundo rex veneraretur, Goddescalcus, sanctae Frisingensis aecclesiae venerabilis pastor, nomen cum re possidens, missam canere ac populos instituere ab eo precipitur et ab episcopo sedis illius permittitur. Perlecto tunc euvangelio, presentes idem ammonet de timore divino et de conservando geminae dilectionis vinculo, de obedientia Dei sublimiorumque honore potestatum et ad ultimum regem suaviter aggreditur, ut semet agnoscere ac omnia, quae a primis vitae huius cunabulis usque ad hoc tempus honoris alicuiusve commoditatis umquam percepit, largitate divina pocius quam suis meritis asscribere voluisset. Insuper misericordiae mentionem fecit, quae unicum est salutis presidium, venerabile fidei ornamentum et magna remissio peccatorum. In cuius opere servando unicuique Christo fidelium tria sunt semper optanda: posse et velle ac perficere. Quae cum a cunctis sint adinplenda, ab his maxime, qui nullum ledentes sibi avent similia a Domino recompensari; et, ut acceptabile ab his Deo votum fiat, ex corde debet unumquodque largiri et cunctis debitoribus remitti, ne mali vice servi diris asstringantur tormentis. Et his concludens: 'Te', inquiens, 'obtestor per nomen et amorem eius, qui suo debitori decem milia talentorum, id est Iudeis recutitis suorum transgressionem preceptorum, indulsit, Heinrici quondam marchionis, nunc autem, ut spero, vere penitentis, senior karissime, miserearis, vincula solvas et gratiam dones, ut eo liberiori animo hodie Deum interpelles: dimitte nobis debita nostra' et reliqua. Hac rex exhortatione lacrimabiliter profusa placatus sic se facturum perseverantibus diu elaboratum bravium spopondit. Confluit undiquesecus tam vulgi quam nobilium ad percipiendam novi ducis graciam turba ineffabilis et, ut gloriosi regis adventum prestolarentur. Igitur rex tandem adveniens ab antistite Thieddago Nove Corbeie monacho et duce Iarimiro cum immenso cleri tociusque plebis tripudio suscipitur et ad ecclesiam sancti Georgii deducitur. Confestim vero Iarimirus cunctis paternis dignitatibus a rege honoratur coram omnibus convocatis indigenis. 13. Cumque rex ibidem sancte Dei genitricis ortum omni mundo celebrem veneraretur, Godesealcus, sancte Frisungensis ecclesie pastor venerabili, nomen cum re possidens, missam canere et populos instruere a eo precipitur et ab episcopo sedis illius permittitur. Perlecto itaque evangelio, gradum ascendit, presentes admonet de timore divino, de conservando gemine dilectionis vinculo, de obediencia Dei, de honore sublimium potestatum; ad ultimum vero regem blande aggreditur, ut seipsum agnosceret et omnia, que a primis annis usque ad id temporis honoris alicuius aut commoditatis umquam percepit, divine pietati pocius quam suis meritis asscribere voluisset. Insuper et misericordie mencionem fecit, que unicum est salutis presidium, summum fidei ornamentum et multa remissio peccatorum. In cuius operacione servanda unicuique fidelium tria sunt adoptanda: velle, posse et perficere. 'Que cum', inquit, 'a cunctis sint adimplenda, maxime tamen ab hiis, qui nullum ledentes sibi avent similia a Domino recompensari; et, ut acceptabile Deo ab hiis votum fiat, ex corde debent queque petita largiri et omnibus suis debitoribus debita dimittere, ne vice mali servi diris tormentis astringantur. Et hec ita', concludens inquit, 'te, o rex gloriose, obtestor per nomen et amorem eius, qui suo debitori decem milia talentorum, idest Iudeis recutitis suorum transgressionem mandatorum, indulsit, ut Heinrici quondam marchionis, nunc autem, ut spero, vere penitentis, senior carissime, miserearis, vincula solvas et tui graciam dones, ut eo liberiori animo hodie Deum interpelles: dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.' Qua exhortacione lacrimabiliter profusa, rex et ipse lacrimatus firmiter spopondit et post haec domum veniens misericorditer adimplevit. ## bok VI, kap. 14 (MGH s. 292) 14. (11.) Statutis tunc ibidem omnibus, Bawarios domum remisit. Ipse vero cum Boemiorum duce novo Milzienos, qui tum sibi fuere proximi, terminos per ineffabilem itineris difficultatem adiens, Budusin urbem possedit. Sed cum in una dierum unumquemque suimet fidelium ad expugnandam eandem incitaret, ab uno sagittariorum e propugnaculis, ni divina custodiretur providentia, vulnere inproviso lederetur. Quod illi, qui secus se stabat proximus, nocuit et propositum inimici in alio peregit. Rex autem, elevato ad Deum corde supplici, hunc laudat, qui solitam pietatis vigilantiam sibi inmerito revelavit. Urbs vero prefata igne iam adportato combusta iaceret, ni hoc Guncelini marchionis iussio infausta prohiberet. ## bok VI, kap. 15 (MGH s. 292) 15. Vulnerantur invicem multi, et nonnulli perempti sunt. Ex nostris autem unus nobilis et genere et virili conversatione, Hemuza nomine, cum urbanos crebro certamine provocatos pene usque ad muros insequeretur, molaris dimidio lapidis per galeatum caput prostratus ab inimicis insultantibus in urbem mortuus trahitur. Huius cadaver Heinricus comes, frater meus, cuius is miles fuit, precio comparatum ad patriam reduxit. Alter vero, qui ob assiduum venationis exercicium indomitus Tommo vocabatur, dum in Sprewa flumine hostibus fortiter resistit, torrentum lubricatione lapidum corruit optimaque diu protectus lorica tardo tandem vulnere, pro dolor! oppeciit. Hunc unus ex suis satellitibus, ne aliquo deduceretur, cum prohibere temptaret, cuspide perfossus super eum corruit. Predicta belli asperitate iam pene devicta, iubente per nuntium suimet Bolizlavo, regiae potestati urbs salvis defensoribus traditur presidioque novo munitur. Post haec rex cum exercitu itinere ac inedia iam defatigato domum rediit, marchiones, ubicumque opus fuit, solitis adiuvans amminiculis. ## bok VI, kap. 16 (MGH s. 292–294) 16. (12.) Hic cum se in Merseburg optatae quieti indulgeret, Esiconem venerandum comitem longa infirmitate placatur et se sic facturum firmiter spopondit et post hec domum rediens misericorditer adimplevit. 14. Dispositis ergo omnibus in Praga, Bawarios domum remisit. Ipse vero cum Boemiorum duce novo Milzienos terminos, qui proximi sibi fuerant, per ineffabilem itineris difficultatem adiens, Budizin urbem obsedit. Sed cum in una dierum unumquemque suorum ad expugnacionem eius hortaretur, ab uno sagittariorum e propugnaculis, nisi divina providencia custodiretur, vulnere improviso lederetur. Quod illi, qui prope astabat proximus, nocuit et propositum inimici in alio peregit. Rex autem, elevato ad Deum corde supplici, eum laudat, qui solitam pietatis vigilanciam sibi immerito revelavit. Urbs vero prefata igne iam apportato exusta ruisset, nisi Guncelini marchionis iussio infausta prohibuisset. 15. Vulnerantur invicem multi, et nonnulli sunt perempti. Ex nostris autem unus nobilis et genere et virili conversacione, Hamuzo nomine, cum urbanos crebro certamine provocatos pene usque ad muros insequeretur, ictu dimidii molaris lapidis per galeatum caput prosternitur et ab insultantibus inimicis in urbem trahitur. Cuius cadaver Henricus comes. frater meus, quia miles eius fuerat, precio comparavit et ad patriam reduxit. Alter vero, qui ob assiduum venacionis exercicium indomitus Thammo vocabatur, dum in Sprewa flumine hostibus fortiter restitit, torrentis lapidum lubricacione corruit optimaque diu protectus lorica tardo vulnere tandem obpeciit. Quem unus suorum satellitum cum prohibere temptaret, ne ab aliquo lederetur vel corpus ab Sclavis subtraheretur, cuspide perfossus super eum corruit. Urbs itaque predicta belli asperitate iam pene devicta, iubente Bolizlavo per nuncium suum, regie potestati traditur salvis defensoribus novoque presidio munitur. Post hec rex cum excercitu itinere et inedia iam defatigato domum rediit et marchiones regni sui, ubicumque opus habebant, solitis adminiculis adiuvit. 16. Qui cum in Merseburg optate quieti indulgeret, Esiconem venerandum comitem longa infirmitate vexatum vitam vexatum vitam hanc in Liubizici finisse comperit. Huius corpus adveniens ipse suscepit et honorifice sepeliri iuxta ecclesiam sancti Iohannis baptistae in septentrionali parte precepit; pro cuius animae remedio quoddam eiusdem predium Uppusun nominatum cum candelabris duobus argenteis altari sancto et confratribus ibidem Deo famulantibus dedit. Insuper Wigberto antistiti mercatores et Iudeos Apaellas ab Gisillero primitus acquisitos ac diu commutatos reddidit. Comitatum super Merseburg et benefitium ad hunc pertinens Burchardo et super quatuor urbes iuxta Mildam fluvium positas Thiedberno benefitium concessit. Omne autem predium sibi iuditio retinuit. Heinricum comitem a custodia absolutum cum gratia abire precepit. ## bok VI, kap. 17 (MGH s. 294) 17. (13.) Sicut sanctae matris aecclesiae prospera spirituali eiusdem proli ad augendam Christi gloriam sunt preloquenda, ita eiusdem detrimenta ad compunccionem provocandam huic sunt enarranda, quia haec unanimi laeticia, ista autem mesticia pari conquerenda et molli paciencia sunt ab hac sufferenda. In Pathelbrunnun monasterium et omnis eiusdem apparatus, flamma nostrae iniquitatis ultrix consumens, multorum corda fidelium commovit, quae amor divinae remunerationis ad haec renovanda communiter accendit. ## bok VI, kap. 18 (MGH s. 294–296) 18. Posita est etiam in loco, qui Throtmunni dicitur, magna sinodus, ubi rex coepiscopis presentibusque cunctis plurima questus est sanctae aecclesiae inconvenientia et communi eorundem consilio haec statuit deinceps prohiberi et optimo novae institutionis decreto gravem peccatorum suimet sarcinam relevari: 'Anno dom. incarn. MV., anno autem domni Heinrici secundi regnantis IIII° in die Non. Iulii actum est in Throtmunni hoc decretum gloriosissimi eiusdem regis et contectalis suae Chungundae reginae [necnon et] archiepiscoporum Heriberti Coloniensis, Lievizonis Bre- hanc in Luibizici finisse comperit. Huius corpus adveniens ipse suscepit et iuxta ecclesiam sancti Iohannis baptiste in septentrionali parte honorifice sepeliri fecit; pro cuius anime remedio quoddam eius predium Uppusun nominatum cum duobus argenteis candelabris altari sancto et fratribus Deo ibidem famulantibus tradidit. Insuper Wicperto antistiti mercatores et Iudeos Appellas primum ab Gisilero acquisitos et diu commutatos reddidit. Comitatum super Merseburg et beneficium ad ipsum pertinens Burchhardo dedit et Thiedberno cuidam super quatuor urbes iuxta Mildam fluvium sitas beneficium concessit. Omne autem predium sibi iudicio retinuit. Henricum quoque marchionem absolutum custodia abire precepit cum gracia. 17. Sicut sancte matris ecclesie prospera eius spiritualibus filiis ad incitandos ipsos ad gloriam Iesu Christi sponsi eius preloquenda sunt, sic eius detrimenta ad compunctionem eorum provocandam ipsis enarranda sunt, quia illa unanimi leticia sunt amplectenda, ista vero pari mesticia sunt conquerenda, bona tamen paciencia ab eis sufferenda. In Patherbrunna monasterium et omnis eius apparatus, qui erat permaximus, vorax flamma nostre iniquitatis ultrix consumens, multorum fidelium corda commovit, que amor divine remuneracionis ad hec renovanda communiter accendit. 18. Posita est in loco, qui Throtmanni dicitur, magna synodus, ubi rex episcopis et omnibus presentibus plurima est questus ecclesie sancte inconveniencia et communi eorum consilio hec statuit deinceps prohiberi et optimo nove institucionis decreto gravem sarcinam suorum peccatorum relevari: 'Anno dominice incarnacionis millesimo quinto, anno autem gloriosi domni Heinrici secundi regis quarto in die Nonarum Iulii actum est in Throtmunni hoc decretum eiusdem victoriosissimi regis et coniugis eius gloriose Cunigunde regine necnon et archiepiscoporum horum: Heriberti Coloniensis, Lievizonis [mensis], Daginonis Magadeburgensis archipresulis ter[tii; episcoporum] autem Notgeri Leodicensis, Suithgeri M., Ansfr[idi T., Thiederici M., Thi]etmari A., Berenharii F., Berenwardi H., Bu[rchardi W., Retharii P.,] Wigberti M., Ekkihardi S., Othinkerd[i. In obitu cuiusque pre]nominatorum singuli episcopo[rum infra XXX dies, nisi infir]mitas impedierit, missam pro [defuncto celebret, et u]nusquisque presbiter in monas[terio similiter faciat. Presbiteri] vero forenses tres missas pera[gant. Diaconi et ceteri inferi]oris ordinis psalteria X. [Rex et regina infra XXX dies] MD denarios pro animae redemp[tione erogent et totidem pau]peres pascant. Episcopi singuli C[CC pauperes pascant et XXX de]narios expendant et trigin[ta lumina accendant. Dux] autem B. D pauperes pascat et [XV solides expendat]. Vigiliam sancti Iohannis baptistae et v[igiliam apostolorum Petri et Pau]li et vigiliam sancti Laurencii et omnium [sanctorum in pane, sale] et aqua decernimus ieiunare; vigiliam [assumptionis sanctae] Marie et omnes vigilias aliorum apostolorum sicut in quadragesima. Quatuor tempora sicut in quadragesima, excepta VI. feria ante natale Domini, quam in pane, sale et [aq]ua decernimus ieiunare.' ## bok VI, kap. 19 (MGH s. 296–298) 19. (14.) Fresones rex navali exerci[tu a]diens, ab ceptis contumacibus desistere et magnum Li[udgardae], sororis regine, zelum placare coegit. Ius[sit etiam in pala]tio et in omnibus regni suimet comita[tibus expeditionem] ad Poleniam conventumque ad Liezca per [bannum fieri. Con-] venit exercitus statuta hora, [id est XVII. Kalendas Sep- Bremensis, Thaginonis Magdaburgensis; istorum quoque episcoporum: Suicgeri Mirmingardevordensis, Thiederici Metensis, Bernharii Ferdensis, Bernwardi Hildinesheimensis, Retharii Patherbrunnensis, Burchardi Wormaciensis, Nothgeri Leodiensis, Ansfridi Traiectensis, Thietmari Osnabruggensis, Wicperti Merseburgensis, Ekkihardi . . . Othinkardi . . . In obitu cuiusque prenominatorum singuli episcoporum infra triginta dies, nisi infirmitas impediat, missam pro defuncto celebret, et unusquisque presbiterorum similiter faciat. Presbiteri vero forenses tres missas peragant. Diaconi et ceteri inferioris ordinis decem psalteria. Rex et regina infra triginta dies mille quingentos denarios pro anime redempcione erogent et totidem pauperes pascant. Episcopi singuli trecentos pauperes pascant et triginta denarios expendant et totidem lumina accendant. Dux autem Bernhardus quingentos pauperes pascat et quindecim solidos expendat. Vigiliam sancti Iohannis baptiste et apostolorum Petri et Pauli sanctique Laurencii et omnium sanctorum in pane, sale et aqua decernimus ieiunare; vigiliam sancte Marie assumpcionis et omnes vigilias sanctorum apostolorum sicut in quadragesima. Quatuor tempora anni sicut in quadragesima, excepta sexta feria ante natale Domini, quam in pane, sale et aqua ieiunandam decernimus.' 19. Fresones rex navali excercitu adiens, ab incepta contumelia desistere et magnum zelum Luidgarde, sororis regine, placare coegit. Precepit eciam in palacio et in omnibus comitatibus regni sui expedicionem in Poleniam et conventum in Liezca per bannum fieri. Excercitus convenit statuto die, id- tembris, co]ndicto loco. Et rex sanctae Dei geni[tricis assumptionem Mag]adaburch celebrans, in ip[so die post missam et caritatem] expletam comitante re[gina transnavigans Albiam] proficiscitur. ## bok VI, kap. 20 (MGH s. 298) 20. (15.) In hiis diebus [Ricdago abbate ob crimen quoddam] ab abbacia suimet a Tagi[none episcopo deposito, Alfkerus, mo]nachorum in Palithi Christo [servientium provisor, in va]cuumponitur; et proposita [sanctae conversationis rel]igio, hactenus firmiter consis[tens, miserabiliter dest]ruitur et in nomen prepositurae [mutatur, unde et miseriae fut]urae prima exstitit indicio. [Hoc etiam, quod] per labentia accidit tempora, o [si fuisset dextrae] mutatio excelsae! Auctores sanctae institutionis in omni pietate modernos oppido precellentes, quod sumopere construentes et usque ad aedificationem, ut sibi videbatur, perfectam complentes prudenter ordinavere, hoc nostro, pro dolor! in tempore malorum instinctu, ut vereor, non in melius, sed in peius versum est. Utinam propter specialem nostrae utilitatis hoc non oriretur effectum. ## bok VI, kap. 21 (MGH s. 298–300) 21. Verum est, quod hii, quorum nova conversatio et in habitu et in victu laudabilis extat, vero non sunt sepe, quod simulant. Dicit namque scriptura: Simulata equitas non est equitas, sed duplex iniquitas. Omnis hominum Deo acceptabilis fructus in corde bono consistens a bonis veste pulchra et aurea cibi potusque mediocritate nonnumquam dissimulatur. Quod autem abstemiis et diploide indutis subtrahitur, cui hoc inpenditur? Si in earum id transit augmenta aecclesiarum, dupliciter proficit, et in animabus fratrum, si propter Deum ista paciuntur, et in rebus domesticis eorum elemosina lucrandis. Sed si extrinsecus omne defertur, qua securitate hoc crescit, cuius profectu multorum diminutio gemit? Certe non id firma stabilitate exaltatur, sed lugubriter quandoque degradatur. Si sileat veritas Christus eiusque precones linguam mordeant omnes, estne hoc totum per omnia bene limatum? Tuba sonat euvangelica, nihil opertum fore, quod non revelabitur. Postquam voluntati nostrae in est XVIIº Kalendas Septembris, condicto loco. Rex autem solempnia de pansacione sancte Marie virginis Magdaburg celebrans, ipso die post missam et caritatem expletam comitante regina Albiam transnavigans proficiscitur. 20. Diebus hiis Ricdago abbate de monte sancti Iohannis baptiste ob crimen quoddam a Thaginone episcopo deposito, Alfkerus, monachorum in Palithi Christo serviencium provisor, in vacuum preponitur; et proposita religio sancte conversacionis, hactenus firma consistens, miserabiliter destruitur et flebiliter in nomen prepositure mutatur, unde et future miserie primum indicium extitit. Hoc eciam, quod accidit per labencia tempora, o si fuisset mutacio dextere excelsi! Namque auctores sancte institucionis omni pietate et sanctitate et vita laudabili modernos oppido precellentes, conversacionis regulam, quam summopere construxerunt et ad summam usque perfectionem, ut ipsis videbatur, complentes prudenter ordinaverunt, hec nostro, prochdolor! in tempore pravorum quorundam instinctu, ut vereor, non in melius, sed in peius mutata est. O utinam ob specialem nostre utilitatis effectum hoc non oriretur! 21. Verum quidem est, quod eorum nova conversacio in habitu et victu laudabilis aliquantulum sit, sed prochpudor! non sunt sepe interius, quod simulant exterius. De quibus dicit scriptura: Simulata equitas non est equitas, sed duplex iniquitas. Omnis hominum Deo acceptabilis fructus in corde bono et recto consistit et a bonis et perfectis veste pulchra et auro texta cibi potusque mediocritate nonnumquam dissimulatur. Quod autem abstemiis et diploide indutis subtrahitur, cui impenditur? Si in eorum ecclesie augmenta id transit, duplex eorum elemosina proficit, scilicet et in animabus fratrum, si tamen propter Deum hanc indigenciam paciuntur, et in domesticis rebus lucrandis. Sed si ad exteriora omnia transeunt, qua securitate crescit, cuius profectu multorum diminucio gemit? Certe hoc non firma stabilitate exaltabitur, sed, ut reor, quandoque lugubriter degradabitur, et sanctorum patrum institucio redintegrabitur. Sileat veritas, que est Christus, precones eius omnes linguam mordeant: lapides clamabunt, hec omnia non esse bene limata. Tuba evangelica sonat, nichil opertum esse, quod non revelabitur. Veniet, inquam, veniet tempus, quo omnibus satisfecimus, ineffabile malum dissimulato facinore perpessi sumus; fragilis naturae nos commortales sumus et omnia nutu suo pondera in terram ferri non nesscimus. Resipiscenda respiciamus, ammonentes neque spernemus, promissa fidelibus cunctis premia cum mandatorum observatione divinorum acquiramus. Non videamur nostris antecessoribus meliores, quia pariter decepti in varia specie recti hiis sumus nimis inaequales. Nemo irascatur, cum propter Deum familiariter ab aliquo arguatur. Caritas benigne a cunctis succipiatur, et ob recompensacionem supernam veritas nuda sufferatur. Optet fidelium supplex peticio omnium necessariam de rebus his et de criminibus aliis a Christo indulgentiam. Et ego longe digressus repetam inceptae narrationis cursus. ## bok VI, kap. 22 (MGH s. 300–302) 22. (16.) Ordinatis legionibus rex inde progreditur, et regina celeriter reversa optatum dilecti senioris sui in Saxonia sollicite prestolabatur adventum. Excercitum autem nostrum cum prosperitate ad locum, qui Dobraluh dicitur, in pago Luzici venientem Heinricus et Iarimirus duces, ad supplementum eiusdem cum suis properantes, laetificant maioreque consilii ac fortitudinis spe roborant. Hic, ducibus corruptis et sua defendere cupientibus, per solitudines paludesque circumductus admodum gravatur et, ne cito ad hostem ledendum perveniret, invida eorum malignitate tardatur. Inde provinciam Nice vocatam itinere attingens, iuxta Sprewam fluvium castra metatus est. Hunc cum hostem ex latere abdito nocentem Thiebernus miles egreius comperiret, ob laudem sibi specialiter usurpandam optimos e consociis clanculum eligendo convocans, eum dolo intercipere temptat. Qui satis providus, ut sic melius sequentes lederet, inter lignorum condensitatem iacencium fugit et, sagittis, quibus maxime defenduntur, more solito remissis, primo hunc posteaque Bernhardum, Isin et Bennonem, Arnulfi presulis inclitos satellites, cum aliis commilitonibus multis VIII. Id. Septembr. incautos prostravit et despoliavit. Ob hoc rex cum omni suimet et istorum ipocrisis detegetur et antiqua patrum institucio per omnia laudabilior hiis diversis novitatibus esse cognoscetur. Nos peccatores, postquam voluntati nostre in omnibus satisfecimus, ineffabile malum dissimulato facinore peregimus; fragilis nature nos commortales sumus et omnia pondera nutu suo in terram ferri non nescimus. Omittenda queque respiciamus, admonitores nostros non spernamus, sed conversi promissa fidelibus cunctis premia cum observacione mandatorum Dei acquiramus. Non videamur meliores nobis antecessoribus nostris, quia ab eorum probatissima conversacione deviantes ipsis nimis inequales sumus. Nemo fidelium irascatur, cum propter Deum caritative ab aliquo admonetur. Caritas benigne a cunctis suscipiatur, et ob recompensacionem eternam veritas nuda sufferatur. Optet fidelium supplex peticio omnibus necessariam de rebus hiis et aliis multis criminibus a Christo Domino indulgenciam. Et ego longe digressus repetam incepte narracionis cursus. 22. Ordinatis legionibus rex a Liezca progreditur, et regina celeriter reversa optatum dilecti senioris sui in Saxoniam sollicite prestolatur adventum. Excercitum autem nostrum cum prosperitate ad locum, qui Dobraluh dicitur, in pago Luidere venientem Henricus et Iarimirus duces, ad supplementum eius cum suis properantes, letificant maiorique spe consilii ac fortitudinis corroborant. Noster vero excercitus a ducibus hiis corruptis et sua defendere cupientibus per solitudines et paludes circumductus admodum gravatur et, ne cito ad hostem ledendum perveniret, invida eorum malignitate tardatur. Inde provinciam Nize vocatam itinere attingentes, iuxta Sprewam fluvium castrametati sunt. Quos cum Sclavos ex latere abdito nocentes Thietbernus miles inclitus comperiret, ob laudem sibi specialiter usurpandam optimos e sociis clanculum eligendo convocans, eos dolo intercipere temptat. Qui satis providi, ut eo melius sequentes lederent, inter lignorum iacencium densitatem fugerunt et, sagittis, quibus maxime defenduntur, more solito remissis, primo ipsum, dehinc Bernhardum, Isin et Bennonem, Arnulfi presulis inclitos milites, cum aliis quamplurimis octavo Idus Septembris incautos prostraverunt et despoliave- comitatu dolore concutitur, et ob hoc Bolizlavus doluisse a nonnullis veracibus perhibetur. Post haec Liuzici nostris pridie, quam ad Oderam fluvium venirent, sotiantur, deos suimet precedentes subsequuti. ## bok VI, kap. 23 (MGH s. 302) 23. Quamvis autem de hiis aliquid dicere perhorrescam, tamen, ut scias, lector amate, vanam eorum supersticionem inanioremque populi istius executionem, qui sint vel unde huc venerint, strictim enodabo. (17.) Est urbs quaedam in pago Riedirierun Riedegost nomine, tricornis ac tres in se continens portas, quam undique silva ab incolis intacta et Venerabilis circumdat magna. Duae eiusdem portae cunctis introeuntibus patent; tercia, quae orientem respicit et minima est, tramitem ad mare iuxta positum et visu nimis horribile monstrat. In eadem est nil nisi fanum de ligno artificiose compositum, quod pro basibus diversarum sustentatur cornibus bestiarum. Huius parietes variae deorum dearumque imagines mirifice insculptae, ut cernentibus videtur, exterius ornant; interius autem dii stant manu facti, singulis nominibus insculptis, galeis atque loricis terribiliter vestiti, quorum primus Zuarasici dicitur et pre caeteris a cunctis gentilibus honoratur et colitur. Vexilla quoque eorum, nisi ad expeditionis necessaria, et tunc per pedites, hinc nullatenus moventur. ## bok VI, kap. 24 (MGH s. 302–304) 24. Ad haec curiose tuenda ministri sunt specialiter ab indigenis constituti. Qui cum huc idolis immolare seu iram eorundem placare conveniunt, sedent hii, dumtaxat caeteris asstantibus, et invicem clanculum mussantes terram cum tremore infodiunt, quo sortibus emissis rerum certitudinem dubiarum perquirant. Quibus finitis cespite viridi eas operientes, equum, qui maximus inter alios habetur et ut sacer ab his veneratur, super fixas in terram duarum cuspides hastilium inter se transmissarum supplici obsequio ducunt et, premissis sortibus, quibus id exploravere prius, per hunc runt. Ob hoc rex et omnis comitatus dolore gravi concutitur, sed et Bolizlaus doluisse ob eadem a nonnullis veracibus perhibetur. Post hec Luidizi pridie, quam Oderam fluvium attingerent, nostris sociantur, deos suos se precedentes secuti. 23. Quamvis autem de hiis aliquid loqui perhorrescam, tamen, o lector amate, ut scias vanam eorum supersticionem et inanem populi istius execucionem, qui sint et unde huc venerint, strictim enodabo. Urbs est antiqua quedam, que Riedegost vocitata, in pago Rederirun, et est tricornis et tres in se continens portas, unaqueque per singula cornua, quam undique silva ab accolis intacta et venerabilis maxima circumdat. Due eius porte cunctis introeuntibus patent; tercia, que orientem respicit et minima est, tramitem ad mare iuxta positum et visu nimis horribile monstrat, que nulli facile patet. In eadem urbe nichil est aliud nisi fanum de ligno artificiose compositum, quod pro basibus diversarum bestiarum cornibus sustentatur. Huius parietes exterius ornant varie imagines deorum et dearum mirifice, ut cernentibus videtur, insculpte; interius autem dii stant manufacti, singuli nominibus suis insculpti, galeis et loricis terribiliter vestiti, quorum primus Zuarasice dicitur et pre ceteris a cunctis gentibus veneratur et colitur. Vexilla quoque eorum, nisi ad expedicionis necessaria, et tunc per pedites, nullatenus moventur. 24. Ad hec curiose tuenda ministri sunt specialiter ab indigenis constituti. Qui eo cum idolis ymmolare conveniunt seu iram eorum placare, sedent hii, dumtaxat ceteris astantibus, et invicem clanculum musitant terram cum tremore infodientes, qua sortibus emissis rerum dubiarum certitudinem inquirunt. Quibus finitis cespiti viridi eas operientes, equum, qui maximus inter illos habetur et ut sacer ab hiis veneratur, super fixas in terram cuspides duarum hastilium inter se transmissarum supplici obsequio ducunt et, premissis sortibus, quibus id exploraverunt quasi divinum denuo auguriantur. Et si in duabus hiis rebus par omen apparet, factis completur; sin autem, a tristibus populis hoc prorsus omittitur. Testatur idem antiquitas errore delusa vario, si quando his seva longae rebellionis assperitas immineat, ut e mari predicto aper magnus et candido dente e spumis lucescente exeat seque in volutabro delectatum terribili quassatione multis ostendat. ## bok VI, kap. 25 (MGH s. 304) 25. (18.) Quot regiones sunt in his partibus, tot templa habentur et simulacra demonum singula ab infidelibus coluntur, inter quae civitas supramemorata principalem tenet monarchiam. Hanc ad bellum properantes salutant, illam prospere redeuntes muneribus debitis honorant, et, quae placabilis hostia diis offerri a ministris debeat, per sortes ac per equum, sicut prefatus sum, diligenter inquiritur. Hominum ac sanguine pecudum ineffabilis horum furor mitigatur. Hiis autem omnibus, qui communiter Liutici vocantur, dominus specialiter non presidet ullus. Unanimi consilio ad placitum suimet necessaria discucientes, in rebus efficiendis omnes concordant. Si quis vero ex comprovincialibus in placito hiis contradicit, fustibus verberatur et, si forinsecus palam resistit, aut omnia incendio et continua depredatione perdit aut in eorum presentia pro qualitate sua pecuniae persolvit quantitatem debitae. Infideles ipsi et mutabiles ipsi inmutabilitatem ac magnam exigunt ab aliis fidem. Pacem abraso crine supremo et cum gramine datisque affirmant dextris. Ad hanc autem perturbandam et facile pecunia corrumpuntur. Hii milites, quondam servi nostrisque iniquitatibus tunc liberi, tali comitatu ad regem auxiliandum proficiscuntur. Eorum cum cultu consorcia, lector, fugias, divinarum mandata scripturarum auscultando adimple: et fidem, quam Athanasius profitebatur episcopus, discens memoriterque retinens, haec, quae supra memoravi, nil esse probabis veraciter. ## bok VI, kap. 26 (MGH s. 304–306) 26. (19.) Inde mox inparibus ducibus inequales turmae usque ad Oderam fluvium pervenientes, fixerunt tentoria iuxta amnem, qui Pober dicitur Sclavonice, Castor Latine. Quos Bolizlavus, munitis littoribus prefati fluminis cum exercitu grandi in Crosno sedens, ullo modo transire pro- prius, per hunc quasi divinum denuo auguriantur. Et si in duabus hiis rebus par omen apparet, factis completur; sin autem, a populis tristibus hoc prorsus omittitur. Testatur antiquitas vario errore delusa, si quando hiis prope scu alonge rebellionis asperitas immineret, quod e mari predicto aper maximus et candido dente de spumis lucente exeat seque in volutabro voluntando terribili quassacione multis ostendat. 25. Quot regiones sunt in hiis partibus, tot templa habentur et singula demonum sepulchra ab infidelibus coluntur, inter que civitas memorata principalem monarchiam optinet. Hanc ad bellum properantes salutant, ipsam prospere redeuntes muneribus debitis honorant, et, que hostia placabilis diis offerri a ministris debeat, per sortes et per equum, sicut prefatus sum, diligenter exquiritur. Hominum et pecudum sanguine ineffabilis eorum furor mitigatur. Hiis autem, qui Luidizi communiter vocantur, domnus nullus specialiter presidet. Unanimi vero consilio ad placitum sua necessaria discucientes, in rebus efficiendis omnes concordant. Si quis vero ex provincialibus in placito eis contradicit, fustibus verberatur et, si forinsecus palam resistit, aut omnia incendio et continua depredacione perdit aut in eorum presencia pro qualitate sui pecunie quantitatem pro emendacione persolvit. Ipsi quoque infideles et per omnia instabiles ab aliis magnam stabilitatem et fidem exigunt. Pacem abraso crine supremo cum gramine et datis dextris affirmant. Sed ad eam perturbandam pecunia facile corrumpuntur. Horum cultum et consorcia, lector, fugias, quin pocius mandata divinarum scripturarum sectando adimple: et fidem, quam Athanasius episcopus profitebatur, attendens, hec, que supra memoravi, nichil esse veraciter probabis. 26. Hii supramemorati milites, quondam servi nostrisque iniquitatibus tunc liberi, tali comitatu ad regem auxilium ferendi causa pervenerunt. Inde mox inparibus ducibus inequales turme ad Oderam flumen pervenientes, fixerunt tentoria iuxta ampnem, qui Sclavonice Pober, Latine Castor dicitur. Quos Bolizlaus, munitis litoribus prefati fluminis cum grandi excercitu in Crozne sedens, nullomodo pertransire sinit. Sed hibuit. Sed cum rex VII dies ibidem moratus naves atque pontes pararet, divinus respectus missis speculatoribus suis vadum ostendit optimum. Quem VI legiones in ipso diei crepusculo iussu regis intrantes, incolumes eo fruuntur. Quod ęminus agnoscentes Bolizlavi custodes, triste nuncium ac incredibile seniori suimet celeriter detulerunt. Hic tandem per tres vel amplius legatos certus effectus amotis propere castris ipse cum suis, pluribus ibidem relictis rebus, fugit. Id rex cum suis caute considerans, Christo laudes cum clero et omni populo alta voce cecinit et cum securitate flumen pertransiit. Hii autem, qui precesserunt, ni Liuticios diu tardantes exspectarent, hostes in tentoriis inprovisos opprimerent. Quos nostri alacriter insequuti, veluti fugaces cervos persequi cum non valerent, ad consocios revertuntur. ## bok VI, kap. 27 (MGH s. 306) 27. (20.) Profectus est inde rex et usque ad abbaciam, quae Mezerici dicitur, perveniens annualem ibi Thebaidae legionis festivitatem, qua maxima tunc veneracione potuit, complere studuit et, ne monasterium hoc ac absentium mansiones monachorum aliquam a suis pateretur molestiam, studuit prohibere. Dehinc hostem in nulla suimet urbium pernoctare presumentem proxima queque vastando prosequitur et non longius quam duo miliaria ab urbe Posnani rogatus a suis primatibus consedit. Excercitus autem in colligendis frugibus caeterisque rebus necessariis divisus magnum ab insidiantibus inimicis sustinuit damnum. Interim per fidos intercessores regis gratiam Bolizlavus peciit et exaudiri mox promeruit. Tagino archiepiscopus cum aliis familiaribus regis ad civitatem predictam a Bolizlavo rogatus venit et cum iuramentis ac emendacionibus condignis firma pacis foedera apud eundem pepigit. Laeti tunc revertuntur nostri, quia itineris longitudine et nimia fame cum intermixta belli asperitate magnum sufferebant laborem. ## bok VI, kap. 28 (MGH s. 306–308) 28. (21.) Post haec rex in nostris partibus, erutis tocius nequiciae auctoribus, optatae securitatis prospera solidare sumopere nititur et Bruncionem inclitum satellitem in cum rex septem dies ibidem moratus naves atque pontes pararet, divino respectu missis speculatoribus suis vadum Optimum repperit. Quem sex legiones in ipsius diei crepusculo iussu regis intrantes, incolumes transierunt. Quod eminus Bolizlavi custodes agnoscentes, triste et incredibile nuncium domno suo celeriter detulerunt. Hic tandem per tres aut amplius nuncios de hiis certus effectus amotis castris propere cum suis aufugit, relictis ibidem plurimis rebus. Id rex cum suis caute considerans, cum clero omnique populo Christo laudes alta voce cecinit et cum securitate flumen pertransiit. Illi autem, qui precesserant, hostes in tentoriis improvisos oppressissent, nisi Luidicios diu tardantes expectarent. Nostri autem alacriter insecuti, velut fugaces cervos cum non valerent persequi, ad socios revertuntur. 27. Profectus inde rex usque ad abbaciam, que Metcerize dicitur, pervenit et annuam Thebaide legionis festivitatem, qua maxima veneracione potuit, celebrare studuit. Qui, ne monasterium hoc et mansiones absencium monachorum – fugerant enim – aliquam molestiam a suis paterentur, sollerter prohibuit. Dehinc hostem in nulla suarum urbium pernoctare presumentem proxima queque vastando persequitur et non longius quam duo miliaria ab urbe Poznania suis primatibus rogatus consedit. Excercitus autem in colligendis frugibus ceterisque rebus necessariis divisus magnum dampnum ab insidiantibus inimicis sustinuit. Bolizlaus interea per fidos intercessores regis graciam peciit, cuius benivolencia exaudiri mox meruit. Thagino autem archiepiscopus cum aliis familiaribus regis ad predictam civitatem a Bolizlavo rogatus venit et cum iuramentis ac emendacionibus dignis firma pacis federa aput eum pepigit. Leti itaque nostri revertuntur, quia itineris longitudine et famis magnitudine cum intermixta belli asperitate magnum laborem sufferebant. 28. Post hec rex in nostris partibus, erutis tocius nequicie auctoribus, optate securitatis prospera solidare summopere nititur: Bruncionem namque inclitum militem in Merseburg, Merseburch, e Sclavis autem optimos Borisen et Vezemuisclen cum caeteris fautoribus in Welereslevo laqueo suspendi precepit. Sepe cum Sclavis in Wiribeni iuxta Albim positam conventione habita, nolentibus seu volentibus hiis, necessaria regni suimet tractavit atque potenter finivit. Arnaburch prius devastatam ob defensionem patriae renovavit, queque diu hinc iniuste ablata erant, restituit. Sinodali iudicio iniustas fieri nuptias christianosque gentilibus venundari presens ipse canonica et auctoritate apostolica prohibuit Deique iusticiam spernentes spirituali mucrone interfici precepit. ## bok VI, kap. 29 (MGH s. 308–310) 29. (22.) Interea Balwinum ducem Wlandariorum iuventus et rerum affluentia ac mala iniquorum inflacio adversus regem armavit et Valentinam urbem possidere potestatique suimet subdere suasit. Quod rex ubi primum comperit, ipse cum signis militaribus accedens eripere eandem assidua pugnatione temptavit; et nil proficiens abiit, expeditionem suam in proxima estate super Balwinum fieri orientalibus et occidentalibus firmiter indicens. Advenit optatum tempus, excercitus grandis colligitur, et a rege cum eodem ad Scellam fluvium pervenitur. Ibi se Baldwinus armato milite presentans, transitum regi prohibere frustratoria spe nititur; sed prudenti quorundam consilio nostri navibus alio latenter transvecti eiusdem nimiam presumptionem, ex inproviso irruentes, confundunt. Fugiente eo, rex in Christo victore laetatur, flumen transgreditur vicinitatemque contiguam populatur. Cum autem ad abbaciam, quae Gent dicitur, veniret, a confratribus illius aecclesiae susceptus loco eodem et bonis appertinentibus cunctis pepercit. Tandem Balwinus magna necessitate coactus humili supplicacione veniam inpetrat et non longe post per manus regis effectus Walecorn et prenominatam urbem in beneficium adipiscitur. e Sclavis autem optimos Borisen et Wezemuislen cum ceteris fautoribus in Welereslove laqueo suspendi precepit. Sepe cum Sclavis in Wiribeni iuxta Albiam positam convencione habita, vellent, nollent, necessaria regni sui tractavit atque potenter finivit. Horneburg prius devastatam ob defensionem patrie renovavit et, que diu hinc iniuste ablata erant, restituit. Sinodali iudicio iniustas nupcias fieri et christianos gentilibus venundari ipse presens canonica et apostolica auctoritate prohibuit. 29. Interea Balduinum ducem Flandrensem iuventus et rerum affluencia et pravorum mala inflacio adversus regem armavit et Valentinam urbem obsidere potestatique sue suasit subdere. Quod rex ubi primum comperit, ipse cum signis militaribus accedens eam eripere assidua impugnacione temptavit et nil proficiens abiit. Itaque in proxima estate expedicionem suam super Balduinum fieri orientalibus et occidentalibus firmiter indixit. Advenit optatum tempus, grandis excercitus colligitur, et a rege cum eodem ad Skeldam flumen pervenitur. Ibi se Balduinus armato milite presentans, transitum regi prohibere frustratoria spe nititur; sed prudenti quorundam consilio nostri navibus alio latenter transvecti nimiam eius presumpcionem, ex improviso irruentes, confundunt. Namque fugiente eo, rex victor letatur in Deo, flumen transgreditur omnemque contiguam vicinitatem depopulatur. Cum autem ad abbaciam, que Gent dicitur, venisset, a fratribus illius monasterii honorifice susceptus loco eidem et omnibus adpertinentibus sibi pepercit. Tandem Balduinus magna necessitate coactus humili supplicacione veniam impetrat et non longe post per manus regis miles effectus Walecorn et Valen- (23.) | Mense Iulio et XIIº Kal. Aug. Gisla, venerabilis matrona et mater regis nostri inclita, obiit et Ratisbone sepelitur |. ## bok VI, kap. 30 (MGH s. 310) 30. Pacificatis tunc partibus hiis generaliter concilium in Fronkenevordi a rege ponitur, et hoc ab omnibus Cisalpinis antistitibus visitatur. Causam vero precedentem, lector, auribus accipe! Rex a puero quandam suimet civitatem Bavanberg nomine, in orientali Francia sitam, unice dilectam pre caeteris excoluit et uxore ducta eandem ei in dotem dedit. Postquam autem ad regni curam divina miseratione promovetur, semper tacita mente ibidem episcopatum construere gestit. Sed quia, ut Flaccus testatur, dimidium facti, qui cepit, habet, novam ibi inchoat aecclesiam cum criptis duabus et perficit. Omnia autem, quae ad divinum pertinuit misterium, paulatim congregans, Heinricum Wirciburgiensem episcopum sibi multum familiarem, ut proposito animi suimet asspirare voluisset parrochiamque in pago, qui a Radinzca fluvio nomen sortitur, positam concederet sibi concambio vendicandam, sepe rogavit. Dilecti senioris iustas peticiones presul benigne suscipiens, ea racione consensit, ut pallium suae permittens aecclesiae Bavenbergiensem sibi subderet pastorem; hocque baculo suimet regi dato et quodam predio pro commutatione prefata tradito clam firmavit. Cum vero se archipresulatum nullatenus adipisci posse sentiret, promissa complere rennuens ad concilium vocatus supramemoratum venire noluit. ## bok VI, kap. 31 (MGH s. 310–312) 31. Consedentibus ibidem ordine archiepiscopis cum omnibus suimet suffraganeis rex humotenus prosternitur et a Willigiso antistite, in cuius diocesi sinodus habebatur, elevatus cunctis presentibus talia fatur: 'Ob recompensationem futuram Christum heredem elegi, quia in sobole acquirenda nulla spes remanet mihi, et, quod precipuum habui, me ipsum cum modo acquisitis seu adquirendis in sacrifitium Patri ingenito tinam in beneficium adipiscitur. In mense Iulio XIIº Kalendas Augusti Gisla, venerabilis matrona, regis mater inclita, obiit et Ratispone sepelitur. 30. Pacificatis igitur partibus occiduis generale concilium in Franckenevorde a rege ponitur, et hoc ab omnibus Cisalpinis episcopis aditur. Causam vero precedentem huius, lector, auribus percipe! Rex Henricus a puero quandam suam civitatem Bavenberg nomine, in orientali Francia sitam, unice dilexit, pre ceteris excoluit et uxori, que nupsit ei, in dotem eam dedit. Postquam autem ad regni curam divina miseracione est promotus, semper tacita mente ibi episcopatum construere gestiebat. Sed quia, ut Flaccus testatur, dimidium facti, qui cepit, habet, novam ibi ecclesiam inchoavit cum duabus criptis et perfecit. Omnia autem, que ad divinum cultum et ministerium pertinent, paulatim congregans, Heinricum Wirciburgensen episcopum sibi multum familiarem sepe rogavit, ut proposito animi sui aspirare voluisset et parrochiam in pago, qui a Radizinca fluvio nomen sortitur, positam iusto concambio sibi concederet. Presul dilecti senioris iustas peticiones benigne suscipiens, ea racione consensit, ut sue ecclesie pallium permittens Bavenbergensem pastorem sibi subderet; hoc quoque baculo suo regi dato et quodam predio pro commutacione prefata tradito clam firmavit. Cum vero archipresulatum se nullatenus adipisci posse sentiret, promissa complere rennuit et ad predictum concilium vocatus venire noluit. 31. Consedentibus igitur hoc concilio per ordinem archiepiscopis cum suis suffraganeis rex Heinricus humillimus humotenus prosternitur et a Willigiso archiepiscopo, in cuius diocesi synodus habebatur, elevatus cunctis presentibus talia fatur: 'Domni et patres gloriosi, a mea parvitate huc asciti hodie convenistis et, quamobrem vos asciverim, vestris auribus aperiam precorque omnium vestrum clemenciam, ut in hiis, que, spero, michi divina gracia inspiravit, amore Christi inflammanti faveatis. Quia in sobole acquirenda nulla michi spes remanet, ob recompensacionem futuram Christum heredem elegi et, quod precipuum habui, meipsum cum omnibus acquisitis seu acquirendis rebus Patri omnipotenti iam dudum secreto mentis in sacri- iam dudum secreto mentis optuli. Episcopatum in Bavanbergę cum licencia antistis mei facere hactenus concupivi et hodie iustum hoc perficere volo desiderium. Ob hoc serenissimam vestrimet interpello pietatem, ne absencia eius, qui apud me voluit obtinere, quod mihi non licuit huic concedere, propositum voluntatis meae queat impedire, cum in baculo eius mutuae confirmacionis signo clarescat, hunc non propter Deum, sed ob dignitatis nullatenus adipiscendae dolorem fugisse. Moveat omnium corda presentium, quod per ambitionem suam sanctae matris aecclesiae augmentum anullare cum nuigerula legatione presumit. Ad haec firmiter constituenda contectalis meae presentis et unici fratris et coheredis mei larga benignitas asspirat, et sibi placita adimplecione hiis me eadem restituere uterque pro certo sciat. Si quando autem episcopus venire et promissa dignatur suscipere, paratum me ad omne, quod vobis bonum videtur, procul dubio inveniet.' ## bok VI, kap. 32 (MGH s. 312) 32. Finitis talibus alloquiis, Beringerus, antistitis Heinrici capellanus, surrexit, propter timorem regis seniorem suum huc non venisse et detrimentum aecclesiae sibi a Deo commissae in aliquo fieri numquam laudasse testatus, et obsecrat cunctos presentes per Christi amorem, ne talia fieri absente eo futurum sibi in exemplum paterentur. Privilegia eiusdem ibi alta voce recitantur. Inter haec quocies rex anxiam iudicum sententiam nutare prospexit, toties prostratus humiliatur. Tandem archiantistite Willigiso, quid de hiis faciendum foret, iudicio perscrutanti Tagino primus respondit, haec tunc secundum regis eloquium legaliter fieri posse. Cunctis presentibus eius sermonem tunc affirmantibus et subscribentibus, Everhardo tunc cancellario cura pastoralis a rege committitur, et hic a prefato archipresule eodem die consecratur. Post haec autem Heinricus antistes auxilio confratris Hiriberti regis gratiam et adimplecionem sibi placitam acquisivit. ## bok VI, kap. 33 (MGH s. 312–314) 33. (24.) Sed quia raro illucescit serenitas, quam non sequatur caliginosae nubis obscuritas, regi pascha Ratisbone celebranti de Liuticis et ab hiis, qui a civitate magna Li- ficium optuli. Episcopatum in Bavenberg cum licencia episcopi mei facere hactenus concupivi et hodie hoc iustum desiderium perficere statui. Ob hoc serenissimam vestri pietatem interpello, ne eius absencia, qui aput me voluit obtinere, quod michi non licuit ei concedere, propositum voluntatis mee valeat impedire. Ecce baculus ipsius, in quo mutue confirmacionis signum clarescit, quod non propter Deum, sed ob dignitatis nullatenus adipiscende dolorem fugerit. Moveat omnium corda presencium, quod augmentum sancte matris ecclesie per ambicionem suam cum nugigerula legacione annullare presumit. Ad hec, que predixi, firmiter constituenda uxoris mee presentis et unici fratris mei et conheredis larga benivolencia aspirat, et sibi placita reddicione eadem me ipsis restituere uterque pro certo sciat. Si vero episcopus venire et promissa dignatur suscipere, paratum me ad omne, quod vobis bonum videtur, procul dubio inveniet.' 32. Talibus alloquiis fatur venerabilis heros, et Berengerus, episcopi Henrici capellanus, surrexit, propter timorem regis antistitem suum huc non venisse, detrimentum ecclesie a Deo sibi, commisse in aliquo fieri numquam eum laudasse testatur et obsecrat omnes presentes per amorem Christi, ne talia fieri eo absente sibi futurum in exemplum paterentur. Privilegia quoque eiusdem ecclesie alta voce ibi recitantur. Inter hec quociens rex anxiam iudicum sentenciam nutare prospexit, tociens humiliatus solotenus prosternitur. Tandem archiepiscopo Willigiso, quid de hiis faciendum esset, iudicio perscrutanti Thagino episcopus primus respondit: 'Iusta voluntas et peticio regis consensu omnium vestrum legaliter potest impleri.' Itaque cunctis presentibus eius sermonem confirmantibus et subscribentibus, rex gloriosus Everhardo cancellario suo curam pastoralem commisit, quem prefatus archipresul Willigisus eodem die consecravit. Post hec autem Henricus episcopus auxilio Heriberti archipresulis regis graciam et adimplecionem sibi placitam acquisivit. 33. Raro autem illucescit serenitas, quam non sequatur caliginose nubis obscuritas. Regi etenim pascha Ratispone celebranti de Luiticis et ab hiis, qui a civitate magna Wilni dicta vilni dicta missi fuerant, et a Iaremiro duce, Bolizlavum multa sibi contraria molyri cupientem, asserebant seque ad haec perficienda verbis ac pecunia ab eodem introduci affirmabant. Intimabant quoque ei, si hunc amplius in pace et gratia suimet haberet, ut servitutem eorum firmiter non teneret. Haec ręx cum suis principibus caute considerans diversaque ab hiis consilii responsa percipiens, inique voluntati eorum in hoc consensit, quod generum suimet Hirimannum illo mittens condicta pacis foedera interdiceret. Quam legationem ab internuntiis Bolizlavus comperiens, prefatum comitem, quamvis ad se prius invitatum, non bene suscipit et, percepta ab eo narratione, in multis se excusat: 'Sciat', inquiens, 'testis omnium Christus, quicquid deinceps facturus sum, id invitus implebo.' Post haec collecto exercitu pagum, qui Morezini dicitur, iuxta Magadaburch iacentem populatur et fraternitatem, quam in Christo cum Parthenopolitanis prius coniunxerat, hostili assperitate disrupit. Inde ad urbem, quae Zirwisti dicitur, veniens, urbanos terrore gravi et hortatu dulci devictos secum vehebat. Hoc totum nostri comperientes, tarde veniebant ac morosius eos insequebantur. Horum primicerius fuit Tagino archiepiscopus; et haec omnia prius sciens, non bene providebat. Fui hic equidem cum illo; et cum nos omnes ad locum, qui Iutriboc appellabatur, venissemus, visum est sapientissimis, non esse consilium, hostes tam parva multitudine persequendos, et reversi sumus. ## bok VI, kap. 34 (MGH s. 314–316) 34. Bolizlavus autem Luzici, Zara et Selpuli denuo occupat et non longe post Budusin civitatem presidio Hirimanni comitis munitam socer invidus possedit. Mittens autem nuncios suimet urbanos postulat, ut urbem hanc sine utrorumque labore sibi redderent et nullam a seniore suo missi fuerant, et a Iaremiro duce, Bolizlavum multa sibi contraria moliri cupientem, asserebatur seque ad hec perficienda verbis et pecunia ab eodem introduci affirmabatur. Intimabant quoque ei, si eum amplius in pace et gracia sua haberet, servicium eorum devotum non habiturus esset. Hec ergo rex cum suis primatibus caute considerans et ab eis diversa responsa consilii percipiens, inique voluntati eorum in hoc consensit, ut generum Bolizlavi illo mittens Heremannum condicta pacis federa interdiceret. Quam legacionem ab internunciis ille comperiens, prefatum comitem, quamvis prius ad se invitatum, non bene suscepit et, percepta ab eo narracione, in multis se excusat: 'Sciat', inquiens, 'testis iustus omnium Christus, quidquid deinceps facturus sum, invitus faciam!' Post hec collecto excercitu pagum, qui Morezine dicitur, iuxta Magadaburg iacentem populatur et fraternitatem, quam in Christo cum Parthenopolitanis prius coniunxerat, hostili asperitate disrupit. Inde ad urbem, que Zirwesti dicitur, veniens, urbanos terrore gravi et hortatu dulci devictos secum vehebat. Hec omnia nostri comperientes, nimis tarde conveniebant et morosius eos insequebantur. Horum primicerius fuit Thagino episcopus, qui hec presciens non bene caute res agebat. Equidem et ego, qui hec scribo, fui tunc temporis cum illo; cumque nos omnes ad locum, qui Iutriboc appellatur, venissemus, visum est sapientissimis, non esse consilium, hostes cum tam parva multitudine persequi, et reversi sumus. 34. Bolizlaus autem Luizice et Zara et Selpuli denuo occupat nec longe post Budizin civitatem presidio Heremanni comitis munitam socer malignus obsedit. Mittens autem nuncios suos urbanos postulat, ut urbem sine labore utrorumque sibi redderent et nullam a domno suo erepcionem sperarent. Fit ereptionem sperarent. Fit pax mutua ad VII dies. Iste parat impugnationes; hii per legatum suimet a domino et a principibus regni suppliciter auxilium poscunt, se alios VII dies hosti resistere promittentes. Venit marchio H. ad Magadaburg Walterdum tunc prepositum interpellans omnesque specialiter per legatos evocat primates; quos multum hic tunc tardasse vehementer queritur et tamen milites suos per internuncios solatur. Qui cum assidua Bolizlavi impugnatione laborarent viriliterque diu resisterent, videntes nonnullos ex sociis eorum nutare dominumque se ad liberandos non venisse, licentiam hinc exeundi cum omnibus, quae habebant, apud ducem prefatum impetrantes, urbem ei reddiderunt tristesque patriam repedabant. ## bok VI, kap. 35 (MGH s. 316–318) 35. (25.) Mortuo post pascha Treverensis aecclesiae archiepiscopo venerabili Liudulfo, cappellanus eiusdem Aethelbero, frater reginae et immaturus iuvenis, plus timore regis quam amore religionis communiter eligitur. Rex autem, ut hoc audivit, prioris non inmemor in germano eiusdem Thiedrico non premeditatae constitutionis, uxorem dilectam caeterosque suimet familiares de episcopatu eodem inpetrando sollicitos sprevit et Meingaudo, Willigisi archipresulis camerario, nobili secundum carnem viro, eundem dedit. Propter hoc subdolae generationis furor accenditur. Palás a Trevirensibus contra regem firmatur ac terra haec hactenus pacifica crebris concremacionibus quatitur et, quicquit hii inmites in dominum lenem prius peccaverunt, equali lance receperunt. Quid hii omnes hic et in futuro examine dicturi sunt, quorum culpa ineffabili aecclesia mater incorrupta tocies in filiorum suimet nece et despoliacione gemens lacrimas a maxillis descendentes ante conspectum vindicantis Dei fundit? Tali presumptione rex commotus illó cum exercitu properat, archiantistitem inthronizatum ibidem consecrari pax mutua ad septem dies. Iste parat impugnaciones; illi per legatum a domno suo et principibus regni auxilium suppliciter poscunt, alios septem dies se hosti posse resistere dicentes. Venit Heremannus marchio Magadaburg Walthardum prepositum interpellans omnesque singulariter principes per legatos evocat; quos diu tardasse vehementer querebatur, sed tamen milites suos per legatos solatur. Qui cum assidua Sclavi impugnacione laborarent viriliterque diu resisterent, videntes nonnullos ex sociis animo nutare domnumque suum se ad liberandos non venisse, licenciam abeundi cum omnibus, que habebant, apud ducem impetrantes, urbem ei reddiderunt tristesque ad patriam redierunt. 35. Mortuo post pascha Trevirensis ecclesie archiepiscopo venerabili Luidolfo, capellanus eius Athelbero, frater regine, immaturus iuvenis, plus timore regis quam amore religionis communiter eligitur. Rex autem, ut hoc audivit, prioris non immemor in germano eius Thiederico non premeditate constitucionis, uxorem dilectam ceterosque suos familiares de impetrando illi episcopatu sollicitos sprevit et Meingaudo, Willigisi archipresulis camerario, nobili viro secundum carnem, eundem dedit. Quapropter subdole generacionis furor accenditur. Palas contra regem firmatur a Trevirensibus et terra hactenus pacifica crebris concremacionibus quatitur et, quidquid hii inmites in domnum lenem prius peccaverunt, equa lance receperunt. Quid hii dicturi sunt in futuro examine, quorum culpa inexcusabili ecclesia mater incorrupta tociens in filiorum suorum nece et despoliacione gemens lacrimas a maxillis descendentes ante conspectum vindicantis Dei fundit? Tali presumpcione rex commotus illo cum excercitu properat, archiepiscopum intronizatum ibidem consecrari Adelberonemque Aethelberonemque excommunicari precipiens. Obsidione eciam continua eos, qui palas tuebantur, in tantum constrinxit, ut fame et assidua inpugnatione defatigati aut interius perire aut in potestatem regis inviti deberent exterius venire. Quod ne fieret, Heinricus dux improvisa calliditate impediens, eos exire inlesos apud regem obtinuit. Postquam vero de hiis rei certitudinem rex inquisivit, gravitate mentis id ferens, ut in sequentibus referam, ultus est. ## bok VI, kap. 36 (MGH s. 318) 36. (26.) Interim antecessor meus longa infirmitate detentus diem sollicitus supremum prestolatur. Sed quaedam de eo ante conclusionem ad memoriam eiusdem expedire mihi libet. Hic ex optimis Turingiae australis parentibus originem, in Magadaburg autem ab Ohtrico disciplinae regimen sumpsit. Hunc egregie educatum Gisilerus archiepiscopus sibi familiariter in servicium ascivit et multo tempore secum habuit, benefitio singulari et archipresbiteratus offitio demulcens. Novissime autem quaedam ei iniquorum assidua susurracione subtrahens, mentem eius in tantum abalienavit, ut relictis omnibus suis Heinrico regi, sicut prefatus sum, adhereret optimeque ei placeret. Fuerat enim egreius et statura et facie, facundia et voce pulcherrima, sapiens in consilio, iocundus in concilio ac largitatis inmensae; unde divina visitatione et tali virtute sacerdotalis gradum ascendit. Qui in diebus sibi divinitus concessis haec suae acquisivit aeclesiae: Sidegeshusun et Wiribeni, in Derlingun VIIII mansos ac in Daluvu VII, in Ninstidi III; de sua vero proprietate concessit in Uppusun VII mansos et saltum, qui Pulcher Mons dicitur. De libris rebusque aliis divina respicientibus misteria multa contraxit. ## bok VI, kap. 37 (MGH s. 318–321) 37. Non minus quam decem annos toxicata ... precepit excommunicari. Obsidione vero continua eos, qui palas tuebantur, intantum constrinxit, ut fame et assidua impugnacione defatigati vel interius perire aut in potestatem regis inviti deberent procedere. Quod ne fieret, dux Henricus improvisa calliditate impediens, eos exire illesos aput regem obtinuit. Postquam vero de hiis rei certitudinem rex inquisivit, gravitate mentis id ferens, ut in sequentibus referam, ultus est. 36. Antecessor meus Wicpertus longa infirmitate detentus diem supremum sollicitus prestolabatur. De quo quedam ante conclusionem ad memoriam eius michi libet expedire. Hic ex optimis parentibus australis Thuringie originem duxit, in Magdaburg vero ab Ochtrico discipline regimen sumpsit. Hunc egregie educatum Gisillerus archiepiscopus sibi familiariter in servicium ascivit et multo tempore secum habuit, singulari beneficio et archipresbiteratus officio eum demulcens. Novissime vero iniquorum susurracione assidua quedam ei subtrahens, mentem eius intantum abalienavit, ut relictis omnibus suis Henrico regi, sicut prefatus sum, adhereret et ei optime placeret. Fuerat enim egregius statura, pulchritudine et facundia et voce pulcherrima, sapiens in consilio, iocundus in colloquio et largitatis immense; unde divina visitacione et tantis virtutibus sacerdotalis officii gradum ascendit. Is diebus divinitus sibi concessis hec sue ecclesie acquisivit: Sidageshusen et Wiribeni, in Derdeligun IX mansus, in Dalewi VII, in Nienstide III; de sua vero proprietate concessit in Uphusen septem mansos et saltum, qui Pulcher Mons dicitur. De libris et aliis rebus divina ministeria respicientibus plurimum contraxit. 37. Non minus quam decem annos toxicata lesus pocione crebram passionem corporis et in mense Marcio maximum sustinuit laborem. Si quid in eo suis vel alienis umquam occurrit contrarietatis, hoc stimulus effecit immense infirmitatis. Predicacione assidua commissos a vana supersticione erroris reduxit, lucumque Zutiburedictum, ab accolis ut Deum in omnibus honoratum et ab evo antiquo numquam violatum, radicitus eruens, sancto martiri Romano in eo ecclesiam construxit; preter hanc terciam et quartam in Magadaburg multasque alias ipse dedicavit. Si quid in eum varium vulgus et sepe menciens garrivit, bonis incredibile satis esse persuadeo. Multi enim, cum alias culpant, ignorant, quoniam nemo sine crimine vivit. Hic venerabilis vir quinque annos in episcopatu et sex ebdomadas et dies quinque sedit. Flebiliter sepe peracta confessione et ab episcopis Wigone et Herico in extremis eum visitantibus percepta remissione, nono Kalendas Aprilis feria tercia in Merseburg de hac luce ad Christum, ut spero, felix migravit. Sepultus est, ubi unus electorum Christi, dux eius, dum vixit, et socius, per visum sibi prius monstravit. ## bok VI, kap. 38 (MGH s. 321–322) 38. (27.) Huic equidem ego, qui hec scribo, indignus succedere a pio pastore Thaginone predestinabar. Natale Domini in Palithe celebrante rege, cum simpnista suo Thaginone ipse tractavit, qualiter post mortem Wigberti presulis Merseburgensem ecclesiam bono provisori commendaret. Cui ille inquit: 'Est in meo monasterio quidam frater nomine Thietmarus, quem vos ipsi bene nostis; hunc sua modo prudenter disponentem ad hoc largiente Deo spero idoneum.' Ad hec rex infit: 'Utinam hanc voluisset suscipere, qui me fautorem certissimum ad ea, quibus indigeret, non dubitaret habere.' Nepos meus Thidericus illico ad me mittitur, qui hec michi ex parte regis et archiepiscopi intimaret et ad hec facienda proposse persuaderet. Ego in Magdaburg positus legacionem hanc percepi et talibus respondi: 'Deus omnipotens domno et patri nostro pio vicissitudinem retribuat, quod mencionem mei alicubi in bonum facere dignatur. Ad hec me immeritum esse iudico, unde ea laudare adhuc nequaquam presumo: potens est enim Deus, episcopum adhuc viventem de manu mortis ... cum gratia regis per Gezonem prepositum vocavit. Venit ille ad me ad curtem meam, quae Retmerslevo dicitur; et ea nocte vidi baculum episcopalem iuxta lectum meum stantem, et interrogavit me unus dicens: 'Vis aecclesiam suscipere Merseburhgiensem?' Et ego: 'Si Deus vult', inquam, 'et, qui iubet venire, archiantistes.' Ille autem prosequutus: 'Cave', infit, 'quia, quicumque sancto cerebrum movet Laurentio, statim insanit.' Cui mox respondi: 'Tueatur me custos hominum Christus, ne in hoc vel in aliquo offendam maiestatem divinam sanctorumque intercessionem avertam.' Cumque evigilarem, obstipui et protinus exiliens iam darum dient fenestras intrare vidi; et ecce is, de quo nunc dicebam, intravit et ostensis mihi duabus epistolis in sabbato sancto ad Augustanam urbem me rogavit et precepit venire. ## bok VI, kap. 40 (MGH s. 322–324) 40. Veni ad Parthenopolim et in die palmarum cum licentia prepositi ac confratrum inde profectus III. feria post resurrectionem dominicam loca attingebam predestinata et ab archiepiscopo, quamvis irato, quod sic tarde venirem, misericorditer susceptus sum. Postera die vocatus interrogabar ab eo iussu regis, si aliqua parte hereditatis meae eclesiam vellem adiuvare meam. Cui talia referebam: 'Vestra iussione huc veni et de hoc modo nil certi nec possum vel volo respondere. Si divino consensu et regis largitate vestra voluntas, pia semper in me, hic adimplebitur, quicquid in hoc aut in rebus aliis pro animae remedio meae et de debito commissi facere possum, devotus implebo.' Hoc verbum archiantistes benigne suscipiens et laudans, me ad cappellam Brunonis episcopi, ubi rex eundem exspectabat, duxit et paratus eripere. Si autem prorsus recuso, me ab solita eius gracia repudiari vereor; non est michi preter hunc aliquod auxilium, a quo vel hec promereri vel maiora valeam percipere. Post mortem presulis, quod Deo placet et potestatibus ab eo constitutis, vita comite libenter adimplebo.' 39. Rex autem in Franckenvort audita morte episcopi memoriam pro eo debitam precepit fieri. Iam vero tum quorundam instinctu mentem suam a me ad meliora convertebat; voluit enim Ethelgero cuidam bene merito honorem hunc impendere. Quod cum regis familiaris Thagino resciret, summopere rennuit et cum assidua supplicacione eo me cum gracia regis per Gezonem prepositum vocavit. Venit is ad me ad curtem meam, que Retmareslove dicitur; ea nocte vidi in sompnis baculum episcopalem iuxta lectum meum stare et quendam me interrogare: 'Vis ecclesiam Merseburgensem accipere?' Et ego inquam: 'Si Deus vult et archiantistes, qui me iubet venire.' Ille autem prosecutus infit: 'Precave tibi quam cautissime, quia, quicumque sancto Laurencio cerebrum movet, statim insanit.' Cui ego respondi: 'Tueatur me custos hominum Christus, ne in hoc vel in aliquo offendam maiestatem divinam et sanctorum intercessionem avertam.' Cumque evigilarem, obstupui et protinus exiliens darum diem intrare iam per fenestras vidi; et ecce ille, de quo loquor, ingreditur et ostensis michi duabus epistolis in sabbato magno ad Augustanam urbem rogavit et precepit me venire. 40. Veni Parthenopolim et in die palmarum cum licencia prepositi et fratrum inde profectus tercia feria post resurrectionem dominicam loca predestinata attingebam et ab archiepiscopo, licet irato, quod sic tarde venissem, misericorditer susceptus sum. Postera die vocatus interrogabar ab eo iussu regis, si aliqua ex parte hereditatis mee ecclesiam meam vellem adiuvare. Cui ego talia referebam: 'Vestra iussione huc veni; de hoc modo nil certi nec possum nec volo respondere. Si divino consensu et regis largitate vestra semper pia voluntas in me hic adimplebitur, quidquid in hoc aut in aliis rebus pro remedio anime mee et debito commissi facere possum, devotus implebo.' Quod verbum archiantistes benigne suscipiens et laudans, me ad capellam Brunonis episcopi, ubi rex eum ad missam regi me per manus tradidit. Qui ut cum electione presentium pastoralem mihi curam inmerito commisit cum baculo et prostratus veniam petii, cantor introitum incepit: Venite benedicti patris mei. Et in maiori ecclesia omnes interim ad missam campanae sonabantur; quod etsi casu et non iussu alicuius seu dignitate mea evenisset, tamen rex bonum hoc esse omen testatur. Peracto tunc ibi magno a Brunone venerabili presule convivio, proximo sabbato ad Novam urbem venimus. Ibi tunc in octavo dominicae sollempnitatis die a predicto archipresule, Hilliwardo confratre nostro adiuvante et coepiscopis non minus quam IIII asspirantibus, in regis presentia crismate in sacerdotem perunctus sum VIII. Kal. Mai. Inde Ratisbonam in Danubio flumine navigio perducimur. (28.) | In diebus illis famis magna in hac regione fuit |. ## bok VI, kap. 41 (MGH s. 324–326) 41. Interea Heinricus dux rebellionis gratia Bawariam clanculum intrare presumens, interclusum sibi aditum a provida regis sollercia ut primo persensit, mox fugiendo revertitur. Quocirca optimi Bawariorum Ratisbone regali edictu conveniunt et, quamvis duci suimet ad tres annos se alterum non eligere omnes sponte iurarent, tamen ob hoc a rege iurgati blandiciis atque minis ab eius famulatu et auxilio deducuntur sibique specialiter assumuntur. Ibi tunc confratres de monasterio Christi martiris Emmerammi, quod Arnulfus imperator in honorem eius construxit hicque ad corporaliter pausandum elegit, unanimiter regis pedibus provoluti ex parte presulis suimet Gebehardi multa flebiliter me eadem audiente queruntur, et laici presentes magnis lamentationibus hiis subsequuntur. Difficile est mihi enarrare et alicui credere, quanta de hoc populus sibi subditus ad vanam pertinentia superstitionem animaeque detrimentum suae dissereret. Hoc solum scio, quod moribus et raris apparatibus huic similem numquam vidi neque de antiquioribus audivi. Si interiora exterioribus concordant, aut melior est caeteris aut longe inferior. Optime prius culta diruens, novis insudat maximis laboribus. Patriam cum commissis deserit, aliena, expectabat, duxit et paratus ad missam regi me per manus tradidit. Rex igitur cum electione omnium presencium pastoralem curam cum baculo michi immerito commisit; et ut ego prostratus veniam pecii, cantor introitum incepit: Venite benedioti patris mei. Interim quoque in maiori ecclesia omnia signa ad maiorem missam consonabant; quod etsi casu et non iussu alicuius seu dignitate mea evenerit, rex tamen hoc bonum omen esse testabatur. Peracto igitur ibi magno convivio a venerabili presule Brunone, proximo sabbato Novam urbem advenimus. Ego vero ibidem in octavo die resurrectionis dominice a predicto archiepiscopo, et confratre nostro Hildiwardo adiuvante et aliis episcopis non minus quam quatuor aspirantibus, in presencia regis crismate in sacerdotem perunctus sum octavo Kalendas Maii. Inde Ratisponam per Danubium fluvium navigio perducimur. In diebus illis fames maxima in hac Saxonum regione fuerat. 41. Dux Henricus interea rebellionis gracia Bawariam clanculum intrare presumens, interclusum sibi aditum a provida regis sollercia ut primo persensit, mox fugiendo revertitur. Quocirca optimi Bawariorum regali edictu Ratispone conveniunt et, quamvis duci suo omnes sponte iurassent se per tres annos alterum aliquem non eligere, tamen ob hoc a rege obiurgati blandiciis et minis ab eius famulatu et auxilio deducuntur sibique specialiter assumuntur. Fratres quoque de monasterio Christi martiris Emmerammi, quod Arnulfus imperator in honorem eius construxit, qui hic corporaliter pausare elegit, unanimiter regis pedibus provoluti ex parte presulis sui Gebehardi multa flebiliter me audiente conquerebantur, et laici presentes magnis lamentacionibus hiis subsequebantur. Difficile michi est enarrare et alicui incredibile, quanta de eo populus sibi subditus ad vanam supersticionem animeque sue detrimentum pertinencia dissereret. Hoc solum scio, quod moribus et raris apparatibus huic similem numquam vidi aliquem neque de antiquioribus fuisse aliquando audivi. Si interiora exterioribus concordant, aut ceteris est melior aut longe inferior. Optime prius culta diruens, novis insudabat maximis laboribus. Patriam cum commissis deserebat, aliena, et quamvis longinqua, et quamvis longe sunt, supervacuis cultibus colit. Deum testor, quod non ob reprehensionem sui tantum haec loquor, – quia nostra fragilitas in proximis dissimulanda et ob melioracionem est castiganda, – quantum veritate ad hoc me persuadente vehementer hoc cum multis ammiror. Propicius illi Deus, ut, si haec bona intentione faciat, in iustificationibus Dei sine querela cursum huius peregrinationis incedat. Si autem tumore elacionis aliquo magis inflatus quam amoris fomite spiritualis tanta operatur, ad vituperandam solum presentium conversationem, convertatur ab iniquitatibus suis ac per lucracionem secularium aedificationem fidelium sequutus animarum nullo prematur detrimento sui. Felix est in Christo, qui aeternam iusticiae cultu memoriam et a malo suspensus auditu divinam promeretur ad dexteram vocationem. ## bok VI, kap. 42 (MGH s. 326) 42. (29.) Rex dum haec, quae nunc longe progressus aiebam, discutit, ad invadendam episcopalem cathedram iussu regis ego precedebam. Primoque ad curtem meam, Sclavonice Malacin dictam, Teutonice autem Egisvillam, veni et subsequenti luce iuxta Elstram fluvium et Iteri oppidum cum convocatis aecclesiae meimet famulis ad consolandum presentes et ad vocandum absentes loquebar. Fugerat enim maxima horum multitudo suimet inconstantia et antecessoris mei infirmitate prevalida. Inde ad Merseburhg proficiscens, per Ericum antistitem, a confratribus primo honorifice susceptus, inthronizabar. Dies dominica crastino illuxit, et ego peccator missam cantans populos advenientes amonicionis egens institui et peccata confitentibus divina potestatę, tamen infirmitate mea resolvi. II. feria rogationum dies incipiunt, et hinc ad Magadaburhg peticione archiantistitis mei pergens, IIII. feria a spiritualibus meimet fratribus non pro qualitate meriti, set pro quantitate amoris inmensi succipiebar. Ascensionis inclitum et regale misterium communi devotione pro nostra possibilitate peregimus. ## bok VI, kap. 43 (MGH s. 326–328) 43. (30.) Inde ad Wallibizi, ubi tunc prepositus confratres Deo semperque virgini Mariae ibidem servientes VII annos ac tres ebdomadas et tres dies rexi, tantum onus simoniaco, pro dolor! subiens exemplo, non in pecunia, sed in predio patruo meimet dato. In hoc multum culpabilis spero districti iudicis veniam, quia ob defendendum gregem supervacuis cultibus excolebat. Deum testor, quod non ob recompensacionem sui tantum hec loquor, – quia nostra fragilitas in proximis dissimilanda et ob melioracionem est castiganda, – quantum veritate ad hoc me persuadente vehementer ego sicut et plerique admiror. Propicius illi sit Deus, ut, si hec bona intencione faciat, in iustificacionibus Dei sine querela huius peregrinacionis cursum incedat. Si vero tumore elacionis aliquo magis inflatus quam amoris fomite spiritualis tanta operatur, ad vituperandam tantum presencium conversacionem, convertatur ab iniquitatibus suis et pro lucracione secularium edificacionem consecutus fidelium animarum nullo sui detrimento prematur. Felix est in Christo, qui iusticie cultu eternam memoriam et a malo auditu suspensus divinam vocacionem in dextra promeretur. 42. Rex igitur dum hec, que longe nunc progressus loquebar, discutit, ego iussu eius ad possidendam episcopalem cathedram precedebam. Primo itaque ad curtem meam, Sclavonice Malazin dictam, Teutonice autem Egistorp, veni et sequenti luce iuxta Elstram fluvium et Itere opidum cum convocatis ecclesie mee familiis ad consolandum presentes et advocandum absentes loquebar. Fugerat enim earum maxima multitudo propria inconstancia et antecessoris mei infirmitate prevalida. Igitur Merseburg perveniens, a fratribus primo honorifice suscipior, deinde per Hericum episcopum intronizor. Dies dominica in crastino illuxit, et ego peccator missam cantans plebem advenientem admonicionis egens institui et [peccata] confessionem facientibus divina potestate et non mea infirmitate resolvi. Secunda feria rogacionum dies incipiuntur, et ego Magdaburg peticione archiantistitis mei perrexi, ubi quarta die rogacionum a spiritualibus fratribus meis non pro meriti qualitate, sed amoris quantitate susceptus sum. Ascensionis inclitum et regale misterium communi devocione pro nostra possibilitate peregimus. 43. A Magdaburg ad Wallebeke protinus perrexi, ubi ego prepositi officium tenens, fratres ibidem Deo et beate virgini Marie servientes septem annos et tres ebdomadas et totidem dies rexi, hoc onus per symoniam, prochdolor! adipiscens, non pecunia, sed in predii mei dacione apud patruum meum. Sed ego, licet in hoc multum culpabilis existo, tamen districti dominicum et instituta parentum observanda multo magis id egi. Ergo te lectorem per Deum testor, ut textum huius narrationis inspicias et pro qualitate meriti discernas examinatorisque venturi horridam faciem lacrimabili supplicatione preoccupes. Avus meus, de quo predixi, Liutharius, postquam in dominum suimet et regem deliquid, nevam hanc abluere sedulo cogitavit. Unde monasterium in loco, qui Rivus dicitur Silvaticus, in honore sanctae Dei genitricis construxit ibidemque Willigisum statuit prepositum, concedens fratribus hiis ad victus vestitusque necessaria decimam hereditatis suae partem. Quo discedente uxor sua Mahtildis votum dilecti senioris sui, faventibus ad haec duobus suimet filiis, perficere anhelavit et post obitum Willigisi patris egregii Reginbertum de orientali Francia natum succedere fecit. Hic decurso multorum spacio annorum, mortuo tunc patre meo et matre eius, auxilio patrui meimet Liutharii Antiquae civitatis antistes a tercio Ottone effectus est. ## bok VI, kap. 44 (MGH s. 328–330) 44. Fuit tunc in nostra vicinitate clericus nobilis genere Thiedricus nomine, qui suasu prefati comitis decem mansis preposituram hanc comparavit. Quo tot annis vel plus sedente, defuncta matre mea, ego heres tercius successi et predii medietatem, quae cenobium respiciebat prefatum, a confratribus meis suscepi. Exin patruum sepe alloquebar meum, quatenus mihi liceret curam subire predictam et, si non potuisset id fieri dono, saltem fieret mediocri precio. Hic post longam animi constantis deliberationem, posthabito caritatis et affinitatis debito, magna ex parte mea poposcit; et quia in fratribus meis nullo fruebar amminiculo, desiderio eiusdem, pro dolor! consensi ac eiusdem aecclesiaę, cuius tunc fui paterna tradicionę servus, dominicae incarnationis iudicis veniam spero, quia ob Domini gregis defensionem et, ut statuta meorum parentum permanerent, id ego feci. Ergo te lectorem per Deum obtestor, · ut textum huius narracionis inspicias et pro qualitate meriti discernas et examinatoris venturi horridam faciem supplicacione intima pro me preoccupes. Avus meus Luitharius, de quo predixi, postquam in domnum suum regem, scilicet Ottonem, deliquit, nevam hanc abluere sedulo cogitavit. Unde monasterium in loco, qui Latine Silvaticus Rivus, Teutonice Waldibike dicitur, in honore sancte Marie construxit et Willigisum ibi prepositum statuit, concedens hiis fratribus ad victus vestitusque necessaria decimam partem hereditatis sue. Quo vita decedente uxor illius Mathildis votum dilecti senioris sui, faventibus ad hec duobus filiis suis, perficere anhelavit et post obitum Willigisi patris egregii Reinbertum de orientali Francia natum succedere fecit. Hic post multorum annorum curricula, mortuo iam patre meo et matre eius, auxilio patrui mei Luitharii Antique civitatis a tercio Ottone antistes est effectus. 44. Fuit tunc in nostra civitate clericus quidam nobilis genere Theodericus nomine, qui suasu prefati comitis decem mansis hanc preposituram comparavit. Quo tot annis vel amplius sedente, defuncta matre mea, ego heres tercius successi et predii medietatem, quod prefatum cenobium respiciebat, a fratribus meis suscepi. Exin patruum meum sepe alloquebar, quatinus michi liceret curam predictam subire et, si non potuisset fieri dono, saltem fieret mediocri precio. Hic ergo post animi constantis longam deliberacionem, posthabito caritatis et affinitatis debito, ex parte mea magna poposcit; et quia in fratribus meis nullo fruebar adminiculo, desiderio eius, prochdolor! consensi et eius ecclesie, cuius tunc fui paterna tradicione servus, dominice incarnacionis anno millesimo anno millesimo II. Non. Mai. custos effectus sum, annuente id antecessore meo ob acceptam commutationem sibi placitam. ## bok VI, kap. 45 (MGH s. 330) 45. In hoc offitio plus iniquitatis quam divinae aequitatis ociosus operator exegi et pro hoc dignos penitentiae fructus numquam exercere conabar. Non ullum consanguinitatis linea mihi coniunctum accuso, sed bona pro malis omnibus his exflagito. Mortua uxore fratris mei, rogatus sum ab eo, ut sepulturam ei preparare voluissem optatam. Sed cum scirem Willigisum venerabilem ibi esse tumulatum, primo rennui ac postremo rectum et pudorem voluntati eiusdem supposui miserque aggressus sum, quod utinam non fecissem; et, quod gentibus nefas videbatur, christianus ego in deiectione sepulcri et ossium confratris mei operabar. Et calicem argenteum, quem ibi inveniebam, pauperibus ad dividendum reservari precipiebam; quem postea nullatenus comperiebam. Agnovi post in infirmitate sequenti, quia in Deum nimis peccavi. Sed cum hanc divino superarem auxilio, causa orationis Coloniam pecii. Quadam autem nocte audiens clamorem inmensum, quid hoc esset, percontatus sum, et: 'Hic ego sum', inquid, 'Willigisus, qui culpa tui errans vagor.' Expergefactus mox obstipui et usque huc et, quamdiu vivo, culpabilis hoc ingemisco. ## bok VI, kap. 46 (MGH s. 330–332) 46. (31.) Ad percipiendum presbiteratus ordinem ad Alstidi civitatem a domino Taginone vocabar et in via hac peracti facinoris confessionem feci; et quod ad emendationem eius promisi, pro debito non complevi. Presbiterii vero dignitatem XII. Kal. Ianuarii a prefato archiepiscopo, presente Heinrico rege et casulam mihi optimam largiente, indignus percepi. Antequam vero episcopus ordinarer, in ea ebdomada, qua recordacio fratrum a cunctis fidelibus universaliter celebratur, talia per somnum quidam mihi nunciat: 'In hoc', inquiens, 'anno presul Hillericus et Meinric decanus ac tu mandatum Dei inplere debetis.' Cui sic respondebam: 'Ut sit voluntas in caelo, sic fiat.' Et in ipso mense et in tertia Kal. Novembris, quae tunc proxima fuit, antistes predictus, ut sibi prius revelatum est, in Christo exhalavit. Sed quia Deus omnipotens humanam fragilitatem sepe dignatur visitare pridie Nonas Maii custos effectus sum, annuente antecessore meo ob acceptam commutacionem sibi placitam. 45. In hoc officio plus iniquitatis quam divine equitatis ociosus operator exegi et pro hoc tamen dignos fructus penitencie numquam exercui. Nullum consanguinitatis linea michi coniunctum accuso, sed bona pro hiis malis efflagito. Mortua uxore fratris mei, rogatus sum ab eo, ut sepulturam ei preparare optatam voluissem. Sed cum scirem venerabilem Willigisum ibi esse tumulatum, primo rennui ac demum rectum et pudorem malo meo voluntati eius postposui et ego miser aggressus sum, quod utinam non fecissem; et, quod gentibus nefas videtur, ego christianus, prochpudor! in deiectione sepulchri et ossium fratris mei operabar. Calicem quoque argenteum, quem ibi inveni, in elemosinam pauperibus reservare precepi; quem nullatenus postea comperi. Postmodum in infirmitate sequenti agnovi, quia per hoc in Deum nimis peccavi. Sed cum hanc divino auxilio superassem, oracionis causa Coloniam pecii. Quadam autem nocte audiens clamorem immensum, quid hoc esset, percunctatus sum, et vox decontra infit: 'Et ego Willigisus hic sum, qui tui culpa errans vagor.' Expergefactus mox obstupui et usque hodie et, quamdiu vivo, culpabilis de hiis ingemisco. Et non sine lacrimis hec eadem scribo. 46. Ad percipiendum presbiteratus ordinem ad Alcstidi civitatem a domno Thaginone vocabar et in via hac peracti facinoris confessionem feci; et quod ad emendacionem eius promisi, pro debito non complevi. Presbiterii vero dignitatem duodecimo Kalendas Ianuarii a prefato archiepiscopo, presente rege Henrico et optimam casulam michi largiente, indignus percepi. Antequam episcopus ordinarer, in ea ebdomada, qua recordacio fratrum a cunctis fidelibus universaliter celebratur, talia per sompnium quidam nunciavit dicens: 'In hoc anno presul Hildericus et Meiricus decanus et tu ipse mandatum Dei implere debetis.' Cui ego respondi: 'Sicut est voluntas in celo, sic fiat.' Et in ipso mense itaque in tercio Kalendas Novembris, que tunc proxima fuit, prefatus episcopus, ut sibi prius revelatum fuit, in Christo spiritum exalavit. Et quia Deus omnipotens humanam fragilitatem sepe dignatur visitare et et consolari, congruum est laudibus et scriptis hoc posteris innotescere, ut glorificetur nomen Domini et prospiciat homo instabilis sibi. Presul supramemoratus in Magadaburg, invalescente prius nimia corporis egritudine, a quodam egreio viro in somnis sibi apparente sic ammonitus est: 'Ne sis modo de fine tuo sollicitus: quatuor annos et duas ebdomadas vel tres exspectabis et bona, quaecumque possis, operari non desistas.' Haec locutus evanuit, et, sicut iste predixit, episcopus mente, ut spero, vigilanti supervixit, morte, pro dolor! subitanea lineam vitae huius concludens supremam. | In sequenti nocte lux magna et a multis visa aparuit |. ## bok VI, kap. 47 (MGH s. 332–334) 47. Post omnium memoriam sanctorum ego de me multum pavidus licentiam abeundi a decano postulavi et eundem, ut se provideret, ammonui. Ad curtem meam, quae Retmerslevo dicitur, veni et in nocte proxima suppliciter Deum rogavi, ut aliquam de me certitudinem dignaretur aperire. In primo subsequentis diei crepusculo, id est in vigilia sancti Martini, ut paululum quiescebam, sic tunc, ut mihi videbatur, Walterdus, tunc noster prepositus, haec dicens apparuit: 'Vis tibi profutura scire?' Et ut voluntatem meam in hoc sensit, mox volumen unius martyrologii diligenter inspiciens plumbum, quo murus mensuratus dirigitur, tacendo inmisit, et post longum temporis intervallum hoc substitit. 'Et quid nunc est?' aio ad eum; et ille: 'V' inquid; et vidi manifeste numerum hunc atramento signatum, incertus, utrum dies an ebdomadas seu menses an signaret annos. Et protinus respondebam ei, utrum prius indictum an posterius innotesceret tempus; et ille tacendo exivit. Equidem premonstratas mihi inducias cura non sine maxima notavi, sed bonis operibus nullatenus preveni. Adveniente quinto mense, quamvis plus mortem quam hoc sperarem, completur utrumque in accepto episcopatu somnium, quia in eo preceptis obedivi divinis et numerum complevi signatum. Unde inconveniens esse mihi videbatur, ut sine speciali rectore aecclesia, quam actenus regebam, esset, ac eidem Willigisum, fratrem meum ex patre, huius altaris servum, communi fratrum consilio preposui; et inde ad consolari, congruum est laudibus et scriptis hoc enarrare futuris: laus et honor Christo, quo magnificetur in isto et mortalis homo prospectet eo sibi dono. Presul memoratus Magdaburg, invalescente prius nimia corporis egritudine, a quodam egregio viro in sompnis sibi apparente sic admonitus est: 'Quod tibi nunc finis instet, ne solliciteris: quatuor annos et duas vel tres ebdomadas adhuc expectabis. Tu vero tempus a Deo tibi concessum non negligas, sed, quidquid boni possis, instanter operare, ut eternam vitam promerearis.' Dixit et in vacuas se mox transfuderat auras. Episcopus autem, sicut iste predixit, ut spero, mente vigilanti supervixit; morte, prochdolor! subitanea lineam supremam huius vite conclusit. In sequenti nocte lux magna a multis visa apparuit. 47. Post memoriam omnium sanctorum ego de me multum pavidus licenciam abeundi a decano postulavi et eum, ut sibi provideret, admonui. Ad curtem meam, que Ratmereslove dicitur, perveni et in nocte proxima suppliciter Deum rogavi, ut aliquam certitudinem de me michi aperire dignaretur. Itaque in primo subsequentis diei crepusculo, idest in vigilia sancti Martini, ut paululum quiescebam, videbatur michi non plene dormienti nec vigilanti me videre Walthardum prepositum nostrum apparentem et me interrogantem: 'Vis nosse, que tibi ventura sunt?' Et ut voluntatem meam in hoc sensit, mox quoddam volumen martirologii inspiciens diligenter plumbum, quo murus mensurate dirigitur, tacens immisit, et post aliquantum temporis spacium hoc substitit. Et ego inquam: 'Quid nunc est?' Et ille inquit: 'Quinque'; et vidi manifeste numerum hunc atramento signatum, incertus tamen, utrum dies an ebdomadas seu menses vel annos signaret. Et protinus aio ad eum: 'Edicito michi, utrum prius indictum an posterius tempus innotescis?' Et ille tacendo exivit. Equidem premonstratas michi inducias non sine maxima cura notavi, sed bonis operibus nullatenus preveni. Adveniente igitur quinto mense, quamvis mortem magis quam hoc sperarem, completur utrumque sompnium in accepto episcopatu, quia in eo divinis preceptis obedivi et numerum signatum complevi. Unde inconveniens michi esse videbatur, ut sine speciali rectore ecclesia, quam hactenus regebam, permaneret. Ego itaque Willigisum, fratrem meum ex patre, ipsius altaris servum, Mersseburg veniens, cum domino meimet rege proximum pentecosten celebravi. ## bok VI, kap. 48 (MGH s. 334) 48. (32.) Dehinc ad Magathaburg omnes venimus. Ibi tum nepos meus marchio Wirinharius a rege in multis accusatus gratiam eius et beneficium suimet instinctu Daedi comitis perderet, nisi infirmitas eius subitanea id inpediret et ni hoc Burchardus comes palatinus prudenti consilio differret. Rex inde progressus varias occidentalium mentes probare et, ne solito commoverentur, sedare temptavit. Quos nonnulli iniusticiam dominorum suorum pati nolentes laudant, nos autem quasi ignavos econtra vituperant. Sunt plerique, qui, corporis voluptatibus cunctis servientes, freno equitatis a Deo inpositae regi nullatenus curant, sed hoc, virtute seu fieri valet arte, de futuro nil solliciti defendunt et omnes in hoc sibi non consentientes detractione et odio insaciabili persequuntur. Sed ego hiis neque suimet fautoribus consentio; quin potius illis, qui Deo se potestatibusque ab eo constitutis humiliant et cedunt, asspiro, quibus videtur esse sacius omnia propter Deum pati, quam litigio et execrabili periurio divinam maiestatem offendere. Nostri predecessores suis senioribus semper fideles in extraneas nationes ac non in viscera optimi seviebant milites. Hoc posteritas discat et alia fugiat et, quae mutanda sunt, non in peius, sed semper in melius transferre contendat; beatitudinem octenam libenter attendat eorumque opposita fugiens eam apprehendere studeat. Quid illos amplius corripere vel hos attollere volo, cum unusquisque pro qualitate sui seminis pro certo recipiat fructum futurae messis? Cum pro corruptibilibus accipiendis semper laboramus, cur non ad indeficientis coronam honoris sublato timore aliquantulum properamus? Hanc ad capiendam rex noster, ut predixi, in itineribus et aliis necessitatibus maxime laborans, amicos fecit sibi inimicos, iuste eosdem exosus. ## bok VI, kap. 49 (MGH s. 334–336) 49. (33.) Interim Daedi comes, magnum dedecus in verbis et in operibus predicto nepoti meo inferens, excitavit malum, communi fratrum concilio eidem preposui, et sic inde recessi. Merseburg itaque veniens, proximum penthecosten cum domno meo rege celebravi. 48. Dehinc Magdaburg omnes venimus. Ibi nepos meus marchio Werinharius a rege multis accusatur; graciam eius et suum beneficium instinctu Dedonis comitis perdidisset, nisi infirmitas eius subitanea id impedisset et nisi palatinus comes Burchhardus hoc differri prudenti consilio sategisset. Rex a Parthenopoli progressus instabiles mentes occidentalium probare et, ne plus solito commoverentur, sedare temptavit. Hos plerique laudant quasi iniusticiam suorum domnorum pati nolentes, nos autem quasi ignavos econtra vituperant. Sunt nonnulli, qui, omnibus corporis voluptatibus inservientes, freno equitatis a Deo imposito regi nullatenus curant, sed pocius vicia sua aut viribus corporis aut arte aut eloquencia defendere nituntur, quia de futuro iudicio nil sollicitantur; qui autem eis in hac malignitate divino timore consentire nolunt, hos detractione et odio insaciabili persequuntur. Sed ego hiis neque suis fautoribus consencio; quin pocius illis aspiro, qui Deo potestatibusque ab eo constitutis se humiliant et cedunt, quibus, inquam, videtur sacius esse omnia propter Deum pati, quam litigio et execrabili periurio divinam maiestatem offendere. Nostri predecessores suis prelatis semper fideles optimi milites in extraneis nacionibus, non in suis visceribus armis seviebant. Hec posteritas discat et alia fugiat et, que mutanda sunt, semper in melius, non in peius transferre contendat; octonam beatitudinem libenter attendat et eius opposita fugiens eam apprehendere studeat. Quid illos amplius corripere verbis vel hos volo attollere magis? Habent illi suos monitores et isti suos laudatores. Attamen: Verba beant iustum, non centum verbera stultum. Itaque unusquisque pro qualitate sui seminis pro certo recipiet fructum future messis. Cumque pro accipiendis corruptibilibus semper studiose laboramus, cur non ad coronam indeficientis honoris sublato tumore aliquantulum properamus? Hanc ut gloriosus rex noster adipisceretur, ut iam predixi et dicturus sum, in itineribus et aliis multimodis necessitatibus pro defencione regni sui maxime laborans, amicos sibi ex inimicis fecit, iuste tamen occidentales pro mobilitate animi semper habens exosos. 49. Dedo comes interea, magnum dedecus et verbis et operibus predicto nepoti meo inferens, malum seminarii rursus quod fore putavit oblitum. Consilio enim eius et auxilio urbs patris eius et nostra Walmerstidi, Sclavonice autem Ustiure, eo quod Ara et Albis fluvii hic conveniunt, vocata combusta est et depopulata. Commovit hoc omne animosum iuvenis egregii pectus, et cum hostem de civitate Tongeremuthi dicta, quia Tongera fluvius ibidem in Albiam cadit, equitare veraciter comperiret, fratrem meum Frithericum cum XX tantum militibus armatis secum sumens, a summitate unius campi ad Mosum villam pertingentis, qua eminus asspici potuit, viriliter aggreditur et eundem, fugientibus mox plus quam XL sociis, fortiter resistentem cum Egilhardo suimet milite occidit. Et post hoc iuste perdidit, quod prius pene inracionabiliter eius persuasu amisit. ## bok VI, kap. 50 (MGH s. 336–338) 50. (34.) Sed si te lectorem audire delectat, unde is fuerit, de tribu, quae Buzici dicitur, et de patre Thiedrico originem duxisse accipies. Hic Rigdago marchioni, agnato suimet, ab infancia serviebat et gemina cordis ac corporis virtute pollebat; et, ut predixi, Boemios adversum nos insurgentes ad Citicensems perduxit aecclesiam. Ubi cum hiis vastando circumquaque perlustrans, ad ultimum captivam matrem suam hostis, non filius, cum caetera adduxerat preda. Post haec reconciliatus regis efficitur III. Ottonis et in parvo tempore gratiam eius et familiaritatem promeruit. Interim Bio comes Merseburgiensis in expeditione obiit, et Gisillerus archipresul huius comitatum, qui inter Wipperam et Salam et Saltam ac Villerbizi fluvios iacet, isto acquisivit. excitavit, quod eum oblitum fuisse putavit. Eius enim consilio et auxilio urbs patris eius et nostra, Teutonice Walmarstidi, Sclavonice autem Ustuire, eo quod Ara et Albia fluvii hic conveniunt, vocata, exusta et depopulata est. Hec ergo omnia animosum pectus egregii iuvenis commoverunt, cumque hostem de civitate Tongeremuthe dicta, quia Tongera fluvius ibidem in Albiam cadit, equitare veraciter comperisset, fratrem meum Frithericum cum viginti militibus armatis secum assumens, a summitate unius campi ad Mosum villam pertingentis, qua eminus aspici potuit, viriliter eum aggreditur et, mox fugientibus plus quam quadraginta sociis, fortiter resistentem cum Egilhardo suo milite occidit. Et post hec iuste perdidit, quod ipsius Dedonis instinctu prius irracionabiliter pene amiserat, ut antea iam dixi. 50. Sed tu, o lector, si delectaris audire, unde, quis et quid iste fuerit, de tribu quadam, que Butzieci dicitur, et patre quodam Thiederico originem duxisse hunc accipies. Hic Ricdago marchioni et cognato suo ab infancia serviebat et gemina cordis et corporis virtute pollebat. Hic, ut predixi, Boemios adversum nos insurgentes ad Cicensem civitatem perduxit et, cum hiis vastando circumquaque perlustrans, ad ultimum matrem suam hostis, non filius, cum reliqua preda captivam abduxit. Post hec reconciliatus regis Ottonis tercii efficitur et in parvo tempore graciam eius et familiaritatem promeruit. Interim Bio comes Merseburgensis in expedicione obiit, et Gisilerus archipresul huius [comitatum] inter Wipperam et Salam et Saltam et Willerbike fluvios iacentem huic Dedoni Insuper Zurbizi burgwardum, quem antecessores sui in benefitium possiderunt, sibi et confratri suimet Fritherico vendicavit. Insuper Thiedburgam, Thiedrici marchionis filiam, duxit et ob hoc omne adeo intumuit, ut regi molestiam in occulto et multis offerret in aperto. Proximum natale Domini rex in Palethi celebravit et ibidem Thiedrico, predicti comitis filio, comitatum ac omne beneficium iure et ortatu reginae ac principum suimet dedit. Insuper marcam et, quicquid Wirinzo ex parte regis tenuit, hoc totum Bernhardo comiti concessum est. ## bok VI, kap. 51 (MGH s. 338) 51. (35.) In diebus illis Thiaedricus Metensis episcopus et dux Heinricus, frater eius, cum caeteris conspiratoribus magnam regi et suis familiaribus molestiam inferens, sibi successoribusque suis inexsuperabile detrimentum promeruit. Ecclesia namque una, quae extra Metensem stabat civitatem, et congregatio ibidem serviens a Sclavis Deum non timentibus vastatur. Sed hoc damnum magna ex parte rex cum iuramentis et ex sua proprietate restituens, ne quid huic simile accidisset, cuncto exercitui cavere precepit. Vineas et edificia cum frumento caeterisque utilitatibus lesit. Vidi epistolam non longe post, ubi octingentorum numerus mancipiorum sancti Stephani inscriptus fuit, quae propter famem et aliam necessitatem a patriis finibus egressa sunt absque conscientia prepositorum, exceptis omnibus, qui cum consensu eorum abierant. Sacius esset huic aecclesiae, quod numquam natus fuisset homo ille. ## bok VI, kap. 52 (MGH s. 338–340) 52. Describam quoque unum facinus eorum, quod in Adram lugubre peregerunt. Rex autem habuit concilium in Magontia civitate, et hii tunc interfuere. Et cum omnia ibidem secundum suimet placitum respondere non potuissent, reversi sunt irati, pace tamen ad tempus facta; et cum eos sequerentur nil mali sperantes Heimo Wirdunensis episcopus acquisivit. Insuper Zurbike burcwardum, quem antecessores sui in beneficium possederunt, sibi et fratri suo Friderico vendicavit. Thiedburgam quoque, marchionis Thiderici filiam, duxit et ob hec omnia adeo superbia intumuit, ut regi molestiam in occulto et aliis multis nobilibus inferret in aperto. Proximum igitur natale Domini rex in Palithe celebravit et ibi Thiderico, prefati comitis filio, comitatum et omne reliquum beneficium iure hereditario et hortatu regine et principum suorum dedit. Insuper et marcam et, quicquid Wirinzo ex parte regis habuit, totum Bernhardo duci concessum est. 51. In diebus illis Thidericus Metensis episcopus et dux Henricus, frater eius, cum conspiratoribus suis magnam regi et suis familiaribus molestiam inferens, sibi suisque successoribus inexsuperabile detrimentum promeruit. Ecclesia namque quedam, que extra Metensem civitatem stabat, et congregacio ibi Deo serviens a Sclavis impiis devastatur. Sed hoc dampnum magna ex parte rex cum iuramentis ex sua proprietate restituens, ne quid huic simile accideret, cunctum exercitum suum cavere precepit. Vineas tantum et edificia cum frumento ceterisque utilitatibus lesit. Vidi non longe post epistolam, octingentorum mancipiorum ubi numerus inscriptus fuit sancti Stephani, que propter famem et alias necessitates a patriis finibus egressa sunt absque consensu prepositorum, exceptis hiis, qui cum licencia eorum abierunt. Sacius esset huic ecclesie, quod numquam natus fuisset homo ille. 52. Describam quoque unum facinus eorum, quod in Adra lugubriter peregerunt. Rex habuit concilium in Maguncia civitate, et isti tunc interfuerunt. Cumque omnia ibidem iuxta sui placitum eis respondere non potuisset, reversi sunt irati, pace tamen ad tempus facta; et cum eos Heimo Wirdunensis et dux Thiedricus, latentes insidias inproviso irruunt, et, paucis effugentibus cum episcopis, interfecti sunt innumerabiles viri. Dux ille nimis vulneratus et, quia amicus eorum fuit, captus abducitur et multos dies custoditur. Post haec datis obsidibus solvitur et a regis gratia ob hoc non movetur. Anno dominicae incarnationis millesimo .... Bernhardus dux Corbeia obiit. ## bok VI, kap. 53 (MGH s. 340) 53. (36.) Interea Herimannus comes et Guncelimis marchio invicem certantes inusitato in hiis regionibus more conflixere. Namque Guncelinus Strelam civitatem a militibus Herimanni custoditam expugnare temptans et nil proficiens, Rocholenzis urbem iuxta Mildam flumen positam et non bene provisam incendio consumere precepit. Insuper quicquid incommoditatis predicto comiti, quia semper patrui in fratrum filios seviunt, facere potuit, id nullatenus distulit. Herimannus et Ekkihardus confratres castellum quoddam iuxta Salam situm, quod Guncelinus unice sibi dilectum muris et presidio firmavit bonisque innumerabilibus replevit, ex improviso manu valida circumdantes expugnant et, divisa omni congerie, radicitus illud deiciunt ac incendio consumunt. ## bok VI, kap. 54 (MGH s. 340–342) 54. Pervenit hoc ad aures regis, et confestim idem ad Merseburg haec ad discutienda properavit. Sed cum ibidem predictorum sententias comitum animadvertisset, culpam omnem Guncelino imputat, quia se in multis prius sperneret et in illato sibi dedecore ultorem non exspectaret. Adiecit autem, quod familias multorum sepe id sibi querentium Iudeis vendidit et nec iussu suo has reddere nec latrocinia multis a sua potestate nocentia umquam curavit compescere. Insuper questus est maiorem apud Bolizlavum fratrem gratiam hactenus habuisse, quam ei deceret aut sibi placere deberet. episcopus et dux Thidericus nil male sperantes sequerentur, illi latentes in insidiis ex improviso irruunt, et, paucis fugientibus cum episcopis, interfecti sunt innumerabiles viri. Dux ille nimis vulneratus, quia amicus eorum fuerat, captus abducitur et multos dies custoditur. Post hec datis obsidibus solvitur et ob hoc a regis gracia non amovetur. Anno dominice incarnacionis millesimo Bernhardus dux Nove Corbeie obiit. 53. Heremannus comes et Guncelinus marchio interea invicem dissidentes in hiis Saxonum regionibus inusitato more conflixere. Namque Guncelinus Strelam civitatem a militibus Heremanni custoditam expugnare temptans et nil proficiens, Rocholenci urbem iuxta Mildam flumen sitam non bene provisam incendio consumere precepit. Quicquid tandem incommoditatis predicto comiti, quia semper patrui in fratrum filios seviunt, facere potuit, id nullatenus distulit. Econtra Heremannus et Ekkihardus fratres castellum quoddam iuxta Salam situm, quod Guncelinus unice sibi dilectum muris et presidio firmaverat bonisque innumerabilibus repleverat, ex improviso circumdantes expugnant et, divisa inter se omni illa congerie, radicitus illud deiciunt et incendio consumunt. 54. Hec igitur omnia ad aures regis perveniunt, nec mora ipse Merseburg ad hec discucienda properavit. Cumque ibidem prefatorum comitum sentencias advertisset, culpam omnem Guncelino marchioni imputat, quia se prius in multis spreverat et de illato sibi dedecore ultorem non expectaret. Adiecit quoque hiis, quod familias multorum sepe id sibi conquerencium Iudeis vendidit nec iussu suo has reddere mandavit nec eciam latrocinia a sua potestate nocencia aliquando compescere curavit. Questus est eciam maiorem apud Bolizlaum, fratrem suum, graciam hactenus habere eum, quam deceret aut sibi placere deberet. Aderant ibi presentes quidam, qui cum Hii presentes erant, qui cum semet ipsis reum esse maiestatis accusare voluerunt. Inter tot lamentationes et eiusdem suorumque excusationes principum communiter consilium a rege quaeritur, et ab hiis diu hoc secrete volventibus taliter respondetur: 'Scimus hunc erga vos inexcusabilem non esse et, ut vestrae pietati se omni reluctatione remota tradat, nobis bonum videtur. Ammoneat vos misericors Deus, ut non qualitate suimet meriti, sed pro quantitate ineffabilis clementiae vestrimet, ad exemplum omnibus ad vos conversis in eo faciatis.' Horum consultu rex asspirans, suscepit eundem et Arnulfo antistiti firmiter custodiendum tradidit, presidii continuatione ab hostibus Misni muniens eamque ad tempus providendum Fritherico committens. Proxima vero messe interventu reginae et instinctu cari Taginonis Herimanno comiti marcham dedit et consilio et laude principum eorundem. ## bok VI, kap. 55 (MGH s. 342) 55. (37.) Interea predictam urbem Brun comes, frater Guncelini, ordine vicis suae custodiebat; et ecce priori die, quam Herimannus adventaret, magna Poleniorum caterva in primo diei crepusculo Albim transgressa usque ad portam civitatis sibi promissae silenter veniebat. Sed cum positis ibidem militibus facilis ei non pateret introitus, est reversa tristis, pro dolor! illesa, et nemini nocens. Huius rei ductores erant duo Wethenici ex suburbio, ut post revelatum est. Namque hii sanguine suo talem merito presumptionem persolvunt. Bolizlavus autem inter spem metumque sollicitus in Budusin hosexpectabat et, ut adventare socios comperit, delusum se graviter portat. Post haecHerimannus comes per regalem nuncium introducitur, ac debitoribus suis, quicquid in eum deliquerant, dextera hoc affirmante ab eo remittitur. ## bok VI, kap. 56 (MGH s. 342–344) 56. Rex autem, in hac estate et proxima hieme consilio et virtute pacificatis hostibus, contumeliam et dampnum a propria vita eum esse reum maiestatis affirmare voluerunt. Inter tot querimonias et ipsius suorumque excusaciones commune consilium principum a rege queritur, a quibus diu hoc secrete volventibus ita respondetur: 'Scimus equidem eum apud vestram dignitatem non esse inexcusabilem et, ut vestre pietati omni reluctacione remota se tradat, nobis bonum videtur. Misericors autem Deus vos admonere per suum spiritum dignetur, ut non qualitate sui meriti, sed quantitate vestre clemencie, que magna esse expertum est, ad exemplum omnium ad vos se convertencium in eo faciatis.' Eorum itaque consultu rex benignus aspirans, eum suscepit et Arnolfo antistiti firmiter custodiendum commisit, Misne vero presidii continuacione ab hostibus muniens, Frederico eam ad tempus providendam commendavit. Proxima vero messe interventu regine et instinctu cari Thaginonis cum consilio eciam et laude principum aliorum Heremanno comiti marcham dedit. 55. Eandem urbem interea Brun comes, frater Guncelini, ordine vicis sue custodiebat; et ecce priori die, quam Heremannus adveniret, magna Poleniorum caterva in primo diei crepusculo Albiam transgressa usque ad portam civitatis sibi promisse latenter accessit. Sed cum positis ibidem militibus facilis ei non pateret ingressus, reversa est tristis, prochdolor! illesa, nemini tamen nocens. Horum Sclavorum ductores erant duo Wethenici ex suburbio, ut post revelatum est. Qui merito talem presumpcionem suo sanguine persolverunt. Bolizlaus inter spem et metum sollicitus Budizin eos expectabat, quos ubi advenire comperit, delusum se esse graviter sustinuit. Post hoc Heremannus comes per regalem nuncium introducitur et debitoribus suis, quicquid in eum deliquerant, dextra affirmans remisit. 56. Rex autem, in hac estate et proxima hieme consilio et virtute pacificatis hostibus, contumelias et dampna a Bolizlavo Bolizlavo sibi illatum crebra meditatione revolvit et post pascha expedicionem suam atroci iussione indixit. (38.) Fit conventus in Belegori, quod pulcher mons dicitur, in Geronis predio marchionis. Tunc Bernhardus dux et Waltherdus prepositus gratia Bolizlavum convertendi precesserunt ac nil ibi, quod sibi placeret, invenientes reversi sunt. Venit etiam huc Iarimirus, Boemiorum dux inclitus et regi per omnia fidelis. Nec preterire possum, quod miserabile nimis predicto comiti ibidem accidit. Nos omnes – nec aliquem excipere valeo – vice amicorum hostes huic fuimus exceptisque dumtaxat mancipiis omnia consumpsimus et quaedam igne. Huius rei nec rex ultor seu defensor fuit. ## bok VI, kap. 57 (MGH s. 344) 57. Inde ad Luzici pagum, in cuius fronte urbs quaedam Iarina stat, a Gerone dieta marchione, qui magnus fuit et sic nuncupabatur. Ibi tunc capti sunt duo fratres ex provincia Hevellun et ex urbe Brandeburgiensi, qui ad Bolizlavum causa eum contra regem vertendi venerunt et inde digressi inciderunt palam laqueum, quem occulte tetenderunt. Hii de multis interrogati et nihil de hiis omnibus volentes profiteri in uno colle pariter susspendio periere. Infirmabatur tunc ibidem rex et sibi dilectus Tagino. Tunc principes angusto versant in pectore, quid deberet fieri de incepta expeditione. Tandem ab hiis inventum est, quod rex cum episcopis quibusdam et infirmiori multitudine rediret, Arnulfus autem et Meinwercus episcopi cum duce Iarimiro et marchionibus Gerone et Hirimanno caeterisque compluribus Cilensi et Diedesi vastarent. Sicque factum est. ## bok VI, kap. 58 (MGH s. 344–346) 58. Predicti seniores, cum urbem Glogua dictam, ubi Bolizlavus ipse fuerat ac eos perspicere poterat, gregatim et loricati transirent, militum haec a muris cernentium animos sibi illata crebra meditacione revolvit et post pascha expedicionem suam atroci iussione indixit. Fit conventus in Belegori, quod pulcher mons dicitur, in predio marchionis Geronis. Tunc Bernhardus dux et Walthardus prepositus Magdaburgensis gracia convertendi Bolizlaum precesserunt, sed nil ibi sibi placens invenientes revertuntur. Venit eciam huc Iarimirus, Boemiorum dux inclitus et regi per omnia fidelissimus. Nec preterire possum miseriam, que predicto marchioni ibi accidit. Nos omnes – neminem enim possum excipere – vice amicorum inimici eius fuimus; exceptis dumtaxat quibusdam mancipiis omnia consumpsimus, et aliqua eciam ignis exussit. Cuius rex cause nec ultor nec defensor nec alius quis redditor extitit. 57. Hinc ad Luitize pagum venerunt, in cuius fronte urbs quedam Geronstat, a Gerone marchione, qui magnus fuit,dicta. Ibi tunc capti sunt duo fratres predicti ex provincia Hevellun et urbe Brandenburg, qui, ut Bolizlaum contra regem instigarent, iverant, sed revertentes palam laqueum inciderunt, quem clam tetenderunt. Hii de multis interrogati nilque de hiis omnibus volentes confiteri in uno colle suspendio periere. Infirmatur ibidem rex et dilectus sibi Thagino archiepiscopus. Ergo primates angusto in pectore versant, quid de incepta expedicione fieri deberet. Demum vero decretum est ab eis, ut rex cum quibusdam episcopis et infirmiori multitudine rediret, Arnulfus autem et Meynwercus episcopi cum duce Iarimiro et marchionibus Gerone et Heremanno ceterisque compluribus Cilensi et Diedesi vastarent. Sic ergo, ut decreverunt, factum est. 58. Predicti itaque seniores, cum urbem Glogowa dictam, ubi Bolizlaus ipse sedebat et eos perspicere poterat, gregatim et loricati transirent, militum eos a muris cernencium animos provocant; et hii ducem suimet, cur hoc pateretur, alloquentes sibi eos temptandi licentiam poscunt. Quibus talia refert: 'Exercitus, quem videtis multitudine parvum, virtute magnus est et e milibus caeteris electus. Hunc si aggrediar, sive vincam seu superabor, in posterum depressus sum. Regi possibile est alium ilico exercitum congregare. Multo melius est, nos hoc modo pacienter ferre et alias, si possit fieri, absque magno nostri detrimento hiis superbientibus nocere'. Sic insolens militum animus sedatur, et in hoc itinere nulla eiusdem voluntas in nostris adversitatibus saciatur. Quamvis crebra imbrium inundatione nostri tardarentur, tamen late magnum hostibus damnum intulerunt. Tandem vastatis omnibus circumquaque iacentibus, Boemii ad sua, nostri autem per Milzienos fines laeti ad Albim remeabant; premissis ilico ad regem nunciis se cum bona prosperitate venturos indicant. Hic Dei gratia iam bene convalescens, legationem istam et pone sequentes amicabiliter in Mersburg suscepit, et archiepiscopus Tagino de Stręla prius a rege divisus sanctam Thebeorum sollempnitatem in Magadaburg celebravit et ad regem huc incolumis venit. ## bok VI, kap. 59 (MGH s. 346–348) 59. (39.) Tractatis tunc patriae laborantis necessitatibus plurimis, rex iterum occidentales invisit regiones et, fluctivagos habitatorum animos sapientiae freno edomans, natale Domini festiva iucunditate in Palithi celebravit. Tunc iterum sibi percaram Merseburg invisit et, firmata ibi ad V annos mutua pace, cum consilio paucorum urbem Liubusuam dictam edificare et confirmare precepit; de qua multi predixere venturum, quod in hoc anno, pro dolor! agnoscunt non esse falsum. Ad hanc venimus in fine mensis Ianuarii et, ibidem sanctae Dei genitricis purificationem veneratione iusta peragentes, in XIIII diebus opus inpositum complevimus et presidio urbem munientes remeavimus. Iuxta hanc in parte aquilonari stat civitas, quam a predicta nil nisi una provocant; moxque ducem suum, cur talia pateretur, alloquentes sibi eos adtemptandi licenciam poscunt. Quibus ipse talia refert: 'Excercitus hic, quem videtis, parvus quidem est numero, sed virtute permaximus et e milibus ceteris electus. Hunc si nos aggredimur, et si vincimus sive vincimur, in posterum deprimimur, quia possibile erit regi alium excercitum ocius congregare et nos appetere. Multo melius est nobis, hec modo pacienter ferre et alias, si fieri possit, absque aliquo magno nostri detrimento hiis superbis nocere et nostras iniurias vindicare.' Sic insolens animus militum sedatur, et in hoc itinere nulla eorum voluntas in nostris adversitatibus saciatur. Quamvis autem crebra inundacione ymbrium nostri aliquantulum gravarentur, tamen maximum hostibus dampnum late intulerunt. Tandem vastatis omnibus circumquaque iacentibus, Boemi ad sua, nostri autem per Milcienorum fines leti ad Albiam remeabant; premissis igitur ilico ad regem veredariis se cum omni prosperitate advenire indicant. Qui Dei gracia iam bene convalescens, legacionem istam et eos pone sequentes amicabiliter in Merseburg suscepit, archiepiscopus autem Thagino de Strela prius a rege divisus sanctam Thebeorum solempnitatem Parthenopoli celebravit et ad regem incolumis huc venit. 59. Tractatis igitur patrie laborantis plurimis necessitatibus, rex iterum occidentales regiones invisit et, fluctivagos habitatorum animos sapiencie freno edomans, natalem Domini festiva iocunditate in Palithe celebravit. Tum deinde perdilectam sibi Merseburg invisit et, firmata ibi ad quinque annos mutua pace, cum consilio paucorum urbem Luiboznam dictam edificare et confirmare precepit; de qua multi predixere venturum, quod in hoc anno, prochdolor! non esse falsum agnoscunt. Ad hanc itaque venimus in fine mensis Ianuarii et, ibidem sancte Dei genitricis Marie purificacionem veneracione digna peragentes, in quatuordecim diebus opus impositum complevimus et presidio urbem munientes remeavimus. Iuxta hanc urbem in parte aquilonali civitas quedam consistit, quam ab ea tantum vallis dividit; et in hac XII portae sunt. Hanc cum diligenter lustrarem, opus Iulii Cesaris et magnam Romanorum structuram Lucano ammonente tractavi; haec plus quam X milia hominum capere potuisset. Minor autem, quam tunc perfecimus, ab I. Heinrico rege usque ad hoc tempus vacua erat; et quam flebili miseria haec cito corruerit, enumeratis, quae inter haec acciderant, explicabo. (40.) In priori estate IIII. Id. Aug. monasterium in Wallibizi cum IIII aecclesiis et campanis omnibus ac cum edificiis appertinentibus propter peccata mea incendio periit. ## bok VI, kap. 60 (MGH s. 348) 60. Peracta in civitate Bavenbergensi aecclesia maiore, cum natalicius regis dies esset et XXXV. iam inciperet annus, II. Non. Mai. omnis primatus ad dedicationem istius aulae ibidem congregatur, et sponsa haec Christi per manus Iohannis patriarchae de Aquileia et aliorum plus quam XXX episcoporum [consecratur]. Hiis ego peccator interfui et, ut summo decuit regi, in omnibus hanc ornatam vidi. Post hec sinodus hic fit magna, in qua Gevehardus Ratisbonensis ecclesiae episcopus ab archiepiscopo suimet arguitur et Metensis aecclesiae presul Thiedricus a rege increpatur, eo quod in epistola suimet hunc iniuste apud papam accusaret. Sed haec omnia et multa alia consilio prudenti finita sunt, et restitucio parrochiae tunc promissa est mihi. ## bok VI, kap. 61 (MGH s. 348–350) 61. (41.) Conpletis omnibus in orientali Frantia utilitatibus, rex Merseburgiensem revisit civitatem ac ibi sanctam pentecostes sollempnitatem celebrat. Et in primo mane dominicae diei, qua sanctus apostolos replevit Spiritus, Tagino archiepiscopus infirmari cepit, et missam canere non potuit. Tunc iussus sum indignus hoc offitio succedere. Postera die una vallis dividit; in hac duodecim porte sunt. Hanc ego cum diligenter lustrarem, opus Iulii Cesaris et magnam Romanorum structuram Lucano admonente tractavi; hec plusquam decem milia hominum capere potuisset. Minor autem, quam tunc perfecimus, a primo Henrico rege usque ad hoc tempus vacua stabat; et quam flebili miseria hec cito corruerit, enumeratis, que inter hec acciderunt, explicabo. In priori estate quarto Idus Augusti monasterium in Waldbike cum quatuor ecclesiis et campanis omnibus et edificiis adpertinentibus propter mea peccata incendio periit. 60. Peracta in civitate Bavenbergensi maiori ecclesia, cum natalicius dies Henrici secundi instaret et vicesimus quintus annus inciperet, pridie Nonas Maii omnis primatus ad dedicacionem istius aule ibidem congregatur, et hec Christi sponsa per manus Iohannis patriarche Aquilegiensis et aliorum plusquam triginta episcoporum consecratur. Hiis ego peccator interfui et, ut summo regi decuit, in omnibus ornatam eam vidi. Post hec synodus fit hic magna, in qua Gebehardus Ratisponensis episcopus ab archiepiscopo suo arguitur et Thiedericus Metensis ecclesie episcopus a rege increpatur, eo quod in epistola sua iniuste apud papam eum accusaverit. Hec omnia et alia multa prudenti consilio ibi finita sunt, restitucio quoque parrochie mee michi ibidem promissa est. 61. Completis igitur omnibus utilitatibus in orientali Francia, rex Merseburgensem civitatem invisit et ibi sanctam penthecosten celebravit. In primo mane dominice diei, qua sanctus Spiritus apostolos replevit, episcopus Thagino infirmari cepit, et ea die missam canere non potuit. Tum ego indignus huic officio iussus sum succedere. Postera die ad modicum ad modicum evaluit archiantistes et ad regem ambulans se multum commovit et post hoc in tantum tardatur, ut per se numquam aliquid facere potuisset. Accersito tunc ad eum fratre meo abbate Sigifrido ac presuli Erico, et illis confessionem fecit et in V. feria, cum iam inde voluisset pergere, iuxta caminatam regis solio portatur suo et elevato a capite pilleo dormientem aloquitur seniorem: 'Grates tibi condignas, domine mi karissime, referat omnipotens Deus de cunctis miseracionibus tuis, quibus peregrinum me hactenus visitasti et consolatus es.' Et tuncad aecclesiam veniens audivit missam, ipse presentes benedicens. Inde portatur ad navim et in ea ad Ivicansten deductus est. Ibi tum sabbato requiescebat; et in die dominica iuxta urbem suam Spiutni vocatam navigio venit. In II. autem feria in ipso itinere cum iam pene defecisset, Walterdum ad se vocavit prepositum, eiusque fidei se suosque committens, V. Id. Iunii non obiit, sed ad Christum, quem semper amavit, laetus abiit. Fit oratio a confratribus cum intermixtis fletibus, et Bodo miles ad regem ad haec indicanda mittitur. Corpus autem archiepiscopi ad Frasam ipso die venit et ibi sacerdotalibus vestimentis paratum ad sedem suam transfertur et cum ingenti tristicia ab omnibus suscipitur. ## bok VI, kap. 62 (MGH s. 350–352) 62. (42.) Ego autem, haec omnia in Merseburg sero comperiens, in ipso depositionis die orto iam sole adveniebam; et cum in aecclesia maiori pauca orationis verba effunderem, veni ad refectorium, ubi prepositus cum universis confratribus atque militibus sedens de electione tractabat. In quorum presentia ego stans multum flevi, turbatus dolore vehementi; et salutatis omnibus sedebam et, quid ab his tunc esset dispositum, interrogabam. Ad haec Waltterdus: 'Misi', inquid, 'legatum meimet ad regem, qui haec ei, quae nobis acciderant mala, indicaret et voluntatem suam in rebus faciendis inquireret. Et hic ad nos Hericum antistitem misit, archiantistes convaluit et ad regem ambulans nimis semetipsum fatigavit et post intantum tardatur, ut per se numquam aliquid facere potuisset. Accersito vero ad eum fratre meo abbati Sigefrido Nove Corbeie modo et presule Herico, ipsis suam confessionem fecit et indulgenciam ab eis accepit; in quinta vero feria, cum iam voluisset discedere, ad caminatam regis suo solio portatur et elevato pileo a capite lecto iacentem regem alloquitur: 'Grates condignas, domne mi carissime, referat tibi omnipotens Deus de omni misericordia et gracia, quibus me peregrinum hominem consolatus es, et det tue benignitati ob recompensacionem earum in celesti Ierusalem premium, quod ipse suis dilectoribus ineffabile preparavit. Me enim amodo viventem non es visurus, quia iam, ut spero, viam universe carnis sum ingressurus. Tale igitur, domne carissime, vale in Domino!' Inde ad ecclesiam vectus missam audivit presentesque benedixit. Tum portatur ad navim, in qua ad Givicansten deductus est. Ibi tum sabbato requiescebat; et in die dominica iuxta urbem suam Spuizni vocatam navigio venit. In secunda autem feria in ipso itinere cum iam pene defecisset, Walthardum ad se vocavit prepositum, eiusque fidei se suosque committens, quinto Idus Iunii non obiit, sed ad Christum, quem semper amavit, letus abiit. Fit oracio a confratribus cum intermixtis fletibus, et Bodo miles ad regem, ut hec ei indicaret, mittitur. Corpus autem archiepiscopi ad Frasam ipso die venit et ibi cum sacerdotalibus vestimentis preparatum ad sedem suam transfertur et cum ingenti tristicia ab omnibus suscipitur. 62. Ego autem, hec omnia in Merseburg sero comperiens, in ipso deposicionis die orto iam sole adveni; cumque in maiori ecclesia pauca oracionis verba effudissem, veni in refectorium, ubi prepositus cum universis fratribus et militibus sedens de electione tractabat. In quorum presencia ego stans multum flebam, vehementi dolore commotus; et salutatis omnibus consedi et, quid ab hiis esset dispositum, exquisivi. Ad hec prepositus Walthardus inquit: 'Misimus legatum nostrum ad regem, qui mala, que nobis acciderunt, ei indicet et eius voluntatem in rebus agendis inquirat. Ipse vero rex Hericum epi- ut electio a nobis non fiat, sed tantum consensus unanimis et hic indicetur ei. Nunc autem omnium pietas presentium me, quamvis ad hoc indignum, decernit, si Deus consentit et si vult rex.' Cui sic protinus respondebam: 'Sum unus ex his, qui electionis huius ae consecracionis participes esse debent; et hoc vobis consilium do ac illud adiuvare, in quantum possum, volo. Senior meus imperet, quod velit; vos autem, quod accepistis a Deo et antecessoribus suis, videte ne perdatis. Te autem fratrem primus eligo mihi ad archiantistitem, non karitate tua, sed utilitate certa in te agnita; et presencium mentem nunc singulariter scire desidero.' A quibus hoc unum percepi responsum: 'Waltterdum nobis in dominum et ad archiantistitem eligimus.' His tunc confirmatis ille surrexit et coram prostratus veniam petiit, divinam interpellans pietatem, ut haec nobis omnibus retribuere dignaretur, et a sua parte bona promisit omnia. Tunc ego me inclinans rogavi eum per nomen Domini et per verae fraternitatis amorem, ut aecclesiae meimet admodum despoliatae parrochiam sibi iuste pertinentem, si ad hunc perveniret honorem, restituere aut sibi hanc cum aliis rebus inde abstractis voluisset sacramentis firmare. Hoc mihi in presentia omnium firmiter promisit. ## bok VI, kap. 63 (MGH s. 352–354) 63. Interim lassatus ab itinere presul Hericus dormivit, et episcopus Wigo veniens electionem nostram consolidavit. Mittitur a nobis omnibus tunc custos aecclesiae Redingus ad regem, ut memor Domini et antiquae promissionis, si umquam sic accidisset, familiam sancti Mauricii orbatam et nimis tristem tanto patre consolari voluisset. (43.) Sonata iam prima Ericus antistes evigilat et missam pro defunctis cantavit. Post euvangelium autem, ad quid rex eum huc mitteret, presentibus innotuit et defuncto archipresule absolutionem nobiscum fecit et ab omnibus fieri postulavit. Tertia enim tunc dies erat, qua sacerdos predictus obierat, quae cum septima atque tricesima in uniuscuiusque fidelis exitu est memoriter ob misterium in se continens celebranda, id est ob fidem sanctae trinitatis et septiformem spiritum. Ac dehinc corpus benedictum usque ad locum sepulchri carmine et planctu defertur ac positum est occidentali parte in choro ante criptam, quam ipse fecit et scopum ad nos misit, ut electio a nobis non fiat, sed tantum unanimis consensus et hoc ei indicetur. Sed in hiis omnibus omnium presencium pietas me, quamvis indignum ad hoc, decernit, si Deus vult et si rex consentit.' Cui sic protinus respondi: 'Sum unus ex hiis, qui huius electionis et consecracionis participes esse debent; et hoc ego vobis consilium do et, inquantum prevaleo, adiuvabo. Rex imperet, quod vult; vos autem, quod a Deo et antecessoribus regis accepistis, videte ne perdatis. Te igitur, frater Waltharde, ad archiepiscopum michi primus eligo, non tua caritate, sed certa in te agnita omnium utilitate; et hoc presencium mentem nunc singulariter scire desidero te electum esse a Domino.' Omnes itaque una voce responderunt: 'Walthardum nobis in domnum et archiantistitem hodie eligimus.' Hiis ita confirmatis ille surrexit et prostratus veniam peciit, divinam interpellans pietatem, ut hec nobis omnibus retribuere dignaretur, et a sua parte bona queque promisit. Tum ego me inclinans rogavi eum per nomen Domini et per amorem vere fraternitatis, ut ecclesie mee admodum spoliate parrochiam sibi iniuste adpertinentem, si ad hunc honorem perveniret, aut michi restituere aut sibi eam cum aliis rebus inde abstractis sacramentis firmare voluisset. Hoc ergo michi in presencia omnium firmiter promisit. 63. Lassatus ab itinere presul Hericus interea dormiebat; episcopus quoque Wigo veniens electionem nostram consolidavit. Mittitur itaque a nobis omnibus Redingus custos ecclesie ad regem nuncians preces nostras, ut memor Domini et antique promissionis, si umquam sic accidisset, familiam sancti Mauricii orbatam et nimis tristem tanto patre consolari voluisset. Sonante prima Hericus antistes evigilat et missam pro defunctis cantavit. Post evangelium autem presentibus innotuit, ad quid eum rex huc miserit, et defuncto archipresuli absolucionem nobiscum fecit et ab omnibus fieri postulavit. Tercia enim dies deposicionis eius fuit, que cum septima atque tricesima in uniuscuiusque fidelis exitu est memoriter ob misterium in se continens celebranda, idest ob fidem sancte trinitatis et septiformem sancti spiritus graciam. Dehinc corpus benedictum usque ad locum sepulchri carmine et planctu deferunt, et positum est in occidentali parte in choro ante criptam, quam consecravit et in qua se, quamdiu vixit, coram altari rogavit sepeliri; ubi idem lacrimabiles sepe effudit orationes. Sed Waltherdus locum hunc, in quo nunc pausat, quia non erat dedicatus, animae salubrem et introeuntibus cunctis conspicabilem dilecto suimet seniori providit. ## bok VI, kap. 64 (MGH s. 354) 64. Sed quia beati omnes virtutibus suis cum Christo vivunt et in hoc seculo scriptis, non est bonum tanti patris inclitam conversacionem silentio tegere, sed veritatis luce omnibus proficuis innotescere. Erat hic iustus et timoratus ac mirae caritatis, largus et fidelis, castus ac mitis, prudens et stabilis, canonicus habitu, sed monachus in omni conversatione sua. Vicia in cunctis ob melioracionem aspere carpebat, bona quaeque laudans. Non fuit apud modernos ullus pastor, qui confratribus suis familiarior esset. Hos amavit atque coram populis laudavit. In primo ordinationis suae anno templum Domino edificare cepit. Presbiteris et diaconibus vestitum suimet VIII siclis, subdiaconibus autem et infantibus IIII adauxit. Nisi infirmitas obsisteret, omni die missam et psalterium cantavit; et quia ieiunare ob lassitudinem non potuit, elemosinarum multitudine redemit. In vigiliis supra modum laborat et, quia parum manducare ob infirmitatem dentium potuit, potu quamvis mediocri facile saciatur. ## bok VI, kap. 65 (MGH s. 354–356) 65. Nobiles genere et moribus amavit, ignobiles autem non contempsit, sed in sua familiaritate non habuit. Cultores Christi dilexit, contemptores autem eius iusto persequitur odio. Omnia sibi divinitus commissa excoluit et lucrari contendit. Antequam divinum perageret misterium, severus fuit et post omnibus hilaris arrisit; et persepe cum suis kirielison cantavit. Nequeo ex parte mea numerare, quantum pietatis munus mihi indigno studuisset impendere; hoc tantum scio, quod numquam illi digna remuneratione de hiis respondi: obedientiam, quam eo suisque successoribus in examinacione promisi, minime adimplevi. Harnaburg et Frasam ac Pretim urbes cum curte una, quae Eseconis fuit comitis, suae acquisivit aecclesiae. Apparatum episcopalem satis egreium et affluentem congregavit. VIII annos et menses IIII et VIII ipse fecit et consecravit et in qua se, quamdiu vixit, coram altari fecit sepeliri; ubi lacrimabiles oraciones sepe effudit. Sed Walthardus locum hunc, in quo nunc pausat, quia non erat dedicatus, anime salubrem et cunctis introeuntibus conspicabilem dilecto suo seniori providit. 64. Quia igitur beati omnes virtutibus suis cum Christo vivunt et in hoc seculo scriptis, opere precium esse videtur tanti patris inclitam conversacionem silencio non tegere, sed veritatis luce omnibus proficuis innotescere. Erat hic iustus et timoratus et mire caritatis, largus, fidelis, castus, mitis, prudens et stabilis, canonicus quidem habitu, sed verus monachus in omni conversacione sua. Vicia omnium ob melioracionem aspere carpebat, bona queque laudans. Non fuit apud modernos ullus pastor, qui fratribus suis familiarior esset. Eos ante omnia amavit, memorabatur eorum ubique in bonum et eos coram rege et principibus et universis populis intus et exterius semper laudavit. In primo ordinacionis sue anno templum Domino edificare cepit. Presbiteris et diaconibus vestitum suum octo siclis, subdiaconibus et infantibus quatuor adauxit. Omni die, nisi infirmitas impediret, missam aut psalterium cantavit; et quia ob lassitudinem ieiunare non potuit, elemosinarum multitudine hoc redemit. In vigiliis supra modum laborabat; at quia ob infirmitatem dencium parum manducare potuit, potu licet mediocri facile saciabatur. 65. Nobiles genere et moribus amavit, ignobiles autem non contempsit, sed in familiaritate non habuit. Cultores Christi dilexit, contemptores eius iusto odio persequebatur. Omnia sibi divinitus commissa studiose excolebat et lucrare contendebat. Antequam divinum officium perageret, severe se agebat; quo peracto omnibus hilarem se prebebat; et sepe cum suis kyrieleyson canebat. Nequeo certe enumerare, quantum pietatis et misericordie mee parvitati impendit; hoc unum scio, quod numquam digna retribucione de hiis eius largitati respondi. Harneburg et Frasan et Protine urbes cum curte quadam, que Esiconis comitis fuit, sue ecclesie acquisivit. Apparatum episcopalem satis egregium et habundantem congregavit. Octo dies columna ecclesiae sedebat, cadens, ut predixi, presentialiter; sed invisibili templo Domini translata manet perpetualiter. Eodem die Vungerus Posnaniensis cenobii pastor, consacerdos suus et suffraganeus, XXX. ordinationis suae anno obiit. Nunc haec dicta suffitiant et, de quo mihi nunc sermo est, amplius loquar. ## bok VI, kap. 66 (MGH s. 356) 66. (44.) Redingus ad regem veniens legationem suam suppliciter profert et, quamvis ardue, tamen desiderata impetrans, per internuntium Walterdum, in exequiis dilecti senioris studiosum et iam XX talenta argenti Thiedrico nepoti meo in elemosinam excepto victu largientem, vocat. Et ego iussus venire proficiscebar cum eo ac in sabbato Gronam sero venimus. Mox in presentiam regis venientes misericorditer suscipiebamur, et pauca locutus rex nos ad hospicium ire permisit. Castra metati enim tunc sumus extra urbem et iuxta lucum, ubi modo sancti est aecclesia Alexandri. Crastino fuit dominica dies et festivitas Christi martyris Viti; et ego valde mane missam confratribus meis cantavi et post hanc in urbem vocati ivimus usque ad caminatam regis. Et ibi solus intromittitur Walterdus et ibi usque ad terciam soli colloquebantur; et egressus tunc Walterdus anulum portat in manu sua et ostendens nobis: 'Ecce habetis', inquid, 'pignus subsecuturae pietatis!' ## bok VI, kap. 67 (MGH s. 356–358) 67. Et tunc omnes nos in presentiam venientes, examinatione regis, ipso primitus eum laudante, predictum patrem elegimus, et optimi quique aspirabant; et mox a rege accepit baculum pastoralem. Post sacramentum regiae potestati exhibitum introductus est ad aecclesiam, quam ibi a rege constructam antecessor suus benedixit, et laus Domino a presentibus canitur. Deinde regiam interpellabam pietatem, ut de aecclesiae necessitatibus meae aliquid loqui cum eo dignaretur; et ut ego postulabam, firmae suimet commisit me fidei. Thiedricum quoque nepotem meum, ut ipse desideravit, rex per manus illi dedit. Et cum generos suimet tunc iterum exercitu petere voluisset, cum presentibus suimet principibus, annos et quatuor menses et octo dies columpna ecclesie sedit, cadens, ut dixi, presencialiter; sed invisibili templo Domini translatus manet perpetualiter. Eodem die Wungerus Posnaniensis cenobii pastor, coepiscopus et suffraganeus eius, tricesimo ordinacionis sue anno obiit. Hec itaque dicta sufficiant; de quo cepi prius loqui, aggrediar. 66. Redingus ad regem veniens legacionem suam suppliciter profert et, quamvis ardue, tamen desiderata impetrans, per legatum Walthardum, in exequiis dilecti senioris studiosum et iam viginti talenta argenti Thiderico nepoti meo in elemosinam excepto victu largientem, vocat. Ego quoque vocatus proficiscebar cum eo; in sabbato ergo Gronam sero venimus et in presenciam regis venientes benigne suscipiebamur, et rex pauca locutus ad hospicium nos ire permisit. Extra urbem namque hospitati sumus iuxta lucum, ubi nunc est ecclesia sancti Alexandri martiris. Crastino dies dominica fuit et sollempnitas preciosi martiris Viti pueri Saxonie patroni, qui in Nova Corbeia requiescit. Ego quoque summo mane missam de eo cum fratribus meis cantavi. Post quam missam in urbem vocati venimus et usque ad caminatam regis ivimus. Ubi solus Walthardus intromittitur et ibi usque ad terciam soli colloquebantur, cum ecce Walthardus egressus annulum manu gestabat et nobis ostendens inquit: 'Ecce pignus, indicium future dignitatis pie michi promisse!' 67. Itaque in presenciam regis omnes intromittimur et iudicio eius, ipso eum primum laudante, eundem in domnum eligimus, et probissimi quique aspirabant. Continuo pastoralem virgam rex ei tradidit, et post sacramenta regie dignitati exhibita ad ecclesiam ducitur, quam a rege constructam antecessor suus consecraverat, et laus Christo ab presentibus canitur. Ego quoque accedens regiam dignitatem interpellabam, ut de necessitatibus mee ecclesie aliquid loqui cum eo dignaretur; et ut ego rogabam, eius firme me fidei commendavit. Thiedericum quoque nepotem meum, ut ipse desiderabat, rex per manus illi dedit. Cumque generum suum rex iterum cum excercitu petere voluisset, cum presentibus suis principibus, qualiter qualiter Bolizlavus ab hiis invaderetur, tractavit. Hoc omne archiepiscopo noviter instituto et suas curtes in Saxonia positas commendavit. Eodem die omnes declinavimus unusquisque ad sua. ## bok VI, kap. 68 (MGH s. 358) 68. In proximo autem sabbato archipresulem Walterdum Arnolfus presul iussu regis inthronizavit, et utrique honore ac magna iocunditate ibi suscepti sunt. Postera die unctus est Walterdus ab Eido Misnensis aecclesiae venerabili episcopo IIIº cum adiutorio suimet confratrum Wigonis, Hilliwardi ac Herici et a me hiis multum inferiori. Adiuvit autem nos Arnulfus presul. II. feria omnes nos cum caritate bona et munere magno abivimus. Fuerat enim viilia sancti Iohannis baptistae, et tunc Redingus ab archiepiscopo constitutus est ad prepositum cum communi electione confratrum. In die sancto ad Montem cum solito honore is ductus a me et a fratrę meo Sigifrido succipitur. Ibi tunc missam cantans populos primo instituit et post ab abbate multum rogatus, ut ibi caritatem faceret, ob turbam sibi adherentem omisit. Fuit in natali apostolorum in sede sua ac tunc commissos salubriter ammonuit. ## bok VI, kap. 69 (MGH s. 358–360) 69. (45.) Interim a Bolizlavi nunciis rogatus Sciciani causa pacem faciendi venit et ibidem magnifice succeptus duas ibi tantum noctes mansit; ac nil ibidem proficiens muneribus magnis revertitur. Affuit mox expeditionis indictae statuta dies, id est VIIII. Kal. Aug.; iuxta locum, qui dicitur Zribenz, convenimus et sic sursum usque prope Belegori adcendimus. Tunc visum est principibus non esse bonum perfici iter nostrum, sed optimis marcham firmari presidiis. Et in consequenti nocte archiepiscopus capite nimis infirmatur; cumque ad eum mane venissem, diu eum in tentorio tardantem expectavi. Egressus tandem queritur mihi se multum egrotasse. Promisit autem se ad reginam in Merseburg tunc manentem venturum et ibi me allocuturum. Tunc ego abcessi, et ille prius recusans tamen, quia inventio Christi protomartiris tunc fuit et dominica dies, missam cantavit, pro dolor! ultimam. Bolizlaus ab hiis invaderetur, tractavit. Hec omnia archiepiscopo noviter constituto et suas curias positas in Saxonia commisit. Ipso die omnes declinavimus unusquisque in sua. 68. Proximo sabbato Walthardum archipresulem Arnulfus episcopus iussu regis intronizavit, et utrique honorifice et cum magna iocunditate suscepti sunt. Postera vero die unctus est ab Eido venerabili Misnensis ecelesie tercio episcopo cum adiutorio coepiscoporum Wigonis, Hildiwardi, Horici et mei hiis multum inferioris. Arnolfus quoque presul nos adiuvit. Secunda feria omnes cum caritate magna abivimus. Fuerat enim vigilia sancti Iohannis baptiste; Redingus vero ab archiepiscopo prepositus communi fratrum electione constituitur. In die sancto ad Montem solito honore ductus a me et fratre meo Sigefrido, sancti Viti monacho, suscipitur. Ibi tum missam cantans populos verbo doctrine instituit; ab abbate autem rogatus, ut ibi caritatem susciperet, ob turbam sibi adherentem omisit. Fuit in nativitate apostolorum in sede sua et sibi commissos salubriter admonuit. 69. A Bolizlavi nunciis interea archiepiscopus rogatus Ziciane gracia faciende pacis venit et ibi magnifice susceptus duas tantum noctes mansit; sed nil ibi prof iciens magnis muneribus honoratus revertitur. Affuit mox expedicionis indicte statuta dies, idest nono Kalendas Augusti; iuxta locum, qui Zribenz dicitur, convenimus et sic sursum usque prope Belgori ascendimus. Tum visum est principibus non esse bonum perfici iter nostrum, sed optimis presidiis marcham firmare. In sequenti nocte archiepiscopus capite nimis infirmatur; cumque ad eum mane venissem, diu eum in tentorio tardantem expectavi. Egressus tandem queritur michi se multum egrotasse. Promisit autem se ad reginam Merseburg tum manentem venire et me ibi allocuturum. Tunc ego abcessi, et primum quidem recusans tamen, quia invencio prothomartiris Christi erat et dies dominica, missam cantavit, prochdolor! ultimam. 70. V. feria ego ad Merseburg veniens, dum me cum confratribus meis ad adventum eius prepararem, audivi ab internuntiis, quod ille ad Ivicansten non bene valens curru veniret. Proxima die huc equitans Bernwardum Hillinissemmensis aecclesiae episcopum causa benedictionis et, quam bene sciebat, curationis gratia vocatum ibidem repperi et Frithericum comitem, cuius frater erat Dedi comes. Et cum introirem, sedebat archiepiscopus in solio et me suscipiebat quam caritative; et suimet pedes tunc a tumore solito relaxatos intuetur et dolet, quia, dum hii turgebant, venter levius habebat eius. Intimaverat is tunc mihi, si hoc periculum sanus evaderet, nullus amicorum mihi fidelior esse potuisset. Fui tunc ibidem usque ad vesperam et tum invitus redii, quia crastino erat vigilia Christi adletae Laurentii, cuius festivitas dominica instabat die. Qua cum ego populis venientibus pauca predicarem, communiter ab his pro infirmo archiantistite orationem fieri supplex postulavi. ## bok VI, kap. 71 (MGH s. 360–362) 71. III. feria ante primam, ubi ille fuerat, veniebam; et tunc hic erat Eid episcopus, multum pro eo in oratione continua laborans. Et cum caminatam, ubi ille pius iacuit, ingressus essem, nec loquentem audivi nec bene cognoscentem hunc vidi. Advenere etiam eo vivente Arnulfus et Hilliwardus cum Meinwerco et Erico coepiscopi, omnes hunc pariter benedicentes et indulgentiam ei facientes. Ego autem peccator unxi eum oleo sanctificato in locis maxime dolentibus. Iarmirus quoque dux adfuit, quem frater suimet Othelricus et satelles tocius debiti inmemor in sacro sabbato dominicae resurreccionis proximae a regno Boemiorum expulit et Bolizlavum, quem etsi amicum sibi consanguinitate, tamen pro hoste hactenus habuit in persecutione, fuga petere coegit. Hic quia archiepiscopum cunctis laborantibus nimis fidelem esse sciebat, sperans eius incolumitatem ad impetrandam regis gratiam intercessionem eius quaerebat; et cum hunc iam defecisse videret, dexterae eius se committi et per eam nobis lacrimis postulat profusis. Sed archipresul, cum iam finis adesset, nescio quid videns ad levam, signo sanctae crucis potenter dextera se munit et aversus corpore et vultu contraxit faciem quasi ploraturus et mox remisit laetus. 70. Quinta feria ego Merseburg veniens, dum me cum fratribus meis adventui eius prepararem, audivi ab internunciis, quod ille Givikensten male habens curru adveheretur. Proxima die ego eo equitans veni et Bernwardum Hildineshemensem episcopum causa benedictionis et, cuius peritus fuit, gracia curacionis ascitum repperi et Frithericum, fratrem Dedi comitis. Cumque introissem, archiepiscopus in solio suo sedebat et me caritative suscipiebat; et suos pedes a tumore solito relaxatos videns dolebat, quia, dum hii turgebant, venter eius levius habebat. Michi quoque astanti intimavit, quia, si hoc periculum sanus evasisset, nullus amicorum michi eo fidelior esse potuisset. Mansi tunc ibi usque ad vesperam et tum invitus redii, quia crastino vigilia Christi athlete Laurencii erat, cuius festivitas dominica die instabat. Qua cum ego populis advenientibus pauca predicarem, ab omnibus pro infirmo archiepiscopo oracionem fieri supplex postulavi. 71. Tercia feria ante primam ad eum redii et ibi Eidum episcopum multum pro eo in oracione laborantem inveni. Cumque caminatam, qua ille iacebat, ingressus essem, nec loquentem audivi nec aliquem bene agnoscentem eum vidi, Eo adhuc vivente Arnulfus et Hildiwardus cum Meinwerco et Horico coepiscopi eum visitavere. Hii eum pariter benedicentes et indulgenciam facientes eum Christo commendaverunt. Ego autem peccator unxi eum oleo sanctificato in locis maxime dolentibus. Iarimirus quoque dux affuit, quem frater suus Othelricus atque satelles tocius debiti immemor in sancto sabbato dominice resurrectionis proxime a regno Boemiorum expulit et Bolizlaum, quem etsi amicum sibi consanguinitate, tamen pro hoste hactenus habuit in persecucione, fuga petere compulit. Hic quia archiepiscopum cunctis laborantibus satis misericordem esse sciebat, sperans eius incolumitatem ad impetrandam regis graciam intercessionem eius querebat; et cum hunc iam defecisse videret, dextere eius se committi et per eam nobis profusis lacrimis postulat. Sed archipresul, cum iam ei finis adesset,nescio quid videns ad levam,signo crucis se potenter munivit dextera et aversus corpore et vultu quasi ploraturus faciem contraxit et statim letus remisit. 72. Hoc ego videns ob tristiciam egressus sum, et interim presentes eundem videntes iam semianimem a lecto protinus elevaverunt ac tapeto superposuerunt. Accensis tunc luminaribus vocabar et iam stola indutum in agone laborantem vidi. Cuius pectori crux sancta fuit superposita, in manibus cinerem et subtus habebat cilicium, ut Eid episcopus monstrabat. Et cum sol die iam mediante declinaret, cum incenso sibi adhibito II. Id. Aug. transiit anima eius ad creatorem suum, unde erat, derelinquens, quod non erat. Orantibus tunc cum lacrimis presentibus cunctis, ego infelix pro debito eosdem non adiuvi. Et quod tunc mihi obviaret in animo, non possum cuiquam prodere; sed hoc tantum, Christi fideles, mecum orate, ut Dominus, cui nullum latet secretum, ne huic neque mihi hoc inputet. ## bok VI, kap. 73 (MGH s. 362) 73. Post haec solutis visceribus et intra aecclesiam atque caminatam sepultis, corpus preparatur et sancto altari presentatur. Ibi tum facta pro defunctis memoria, nos ibi cenavimus et corpus eodem die usque ad Coniri prosequimur. In via plangens familia obviavit. Crastino cum ad villam iuxta montem sancti Iohannis sitam venissemus, clerus omnis flens adfuit, et Iudeorum magna et, quorum erat pater, orphanorum multitudo conveniens dolorem lamentando manifestat; et nos in ecclesia maiore cum funere intrantes amici cum hereditariis omnibus, elevatis cum luctu manibus, miserabiliter suscipiunt. Quis non tunc plangeret, cum talia videret? Querimonia autem omnis haec novo non equabatur dampno. ## bok VI, kap. 74 (MGH s. 362–364) 74. (46.) Omnes nos confratres ad capitulum tunc venientes, nepotem meum excepto Bennone eligimus, [non hoc ob iuventutem eius impleri sperantes, sed pro conservandae electionis gratia et] caritate archiepiscopi Taginonis maxime facientes. Vespere autem facto Arnulfus venit episcopus, quibuscumque valuit bonis, ad haec aspirans. Postera die renovata electione corpus archipresulis tumulatur ad dexteram antecessoris sui in australi manica et in vigilia assump- 72. Hoc ego considerans ob tristiciam egredior; interea presentes eum semianimem videntes a lecto levaverunt et tapecio superposuerunt. Accensis vero luminaribus ego intro vocabar et eum stola indutum in agone laborantem vidi. Cuius pectori crux sancta superposita fuit, et in manibus cinerem et subtus cilicium habebat, ut Eidus episcopus monstrabat. Cumque sol die mediante declinaret, eum incenso sibi adhibito pridie Idus Augusti anima eius transiit ad creatorem suum, unde erat, derelinquens, quod non erat. Orantibus igitur et psallentibus cunctis presentibus cum fletu, ego infelix pro debito eos non adiuvi. Quod vero in animo michi tunc obviaverit, non possum cuiquam fidelium prodere; sed hoc tantum mecum exorent, ut Dominus, cui nullum latet secretum, neque illi neque michi hoc imputet. 73. Post hec solutis visceribus intra caminatam et sepultis in ecclesia, corpus preparatur et sancto altari presentatur. Ibi tunc facta pro defunctis memoria, nos ibi cenavimus et corpus eo die usque ad Conire prosequimur. Et in via plangens familia fit obvia. Crastino cum ad villam monti sancti Iohannis proximam venissemus, clerus omnis flens adfuit, et Iudeorum synagoga et orphanorum, quorum erat pater, multitudo magna convenit dolorem cordis lamentando manifestans; nos vero in ecclesiam maiorem cum funere intrantes amici cum heredibus omnibus, elevatis cum luctu manibus, miserabiliter suscipiunt. Quis tunc non fleret, cum tristia tanta videret? Omnis autem hec querimonia novo dampno non equabatur. 74. Nos igitur fratres omnes ad capitulum convenientes, nepotem meum excepto quodam Bennone elegimus, non hoc ob iuventutem eius impleri posse sperantes, sed pro conservande electionis gracia et caritate archiepiscopi Thaginonis hoc maxime facientes. Vespere autem iam facto Arnulfus episcopus venit aspirans nobis, quibuscumque bonis valuit. Postera die renovata electione corpus archipresulis tumulatur ad dexteram antecessoris sui in australi absida in vigilia assumpcionis sancte Marie. Hec omnia ut regina primum comperit, tionis sancte Marie. Quod regina ut primo comperit, per Geconem pincernam suum regi iam iuxta Metensem urbem cum exercitu sedenti indixit. Hic vehementer illud ammirans et, qualiter se res nobiscum haberent, interrogans, eundem, regnum prout curaretur ab ea, celeriter remisit. ## bok VI, kap. 75 (MGH s. 364) 75. Epitafium autem archiantistis, non lapide aliquo sed memori corde inscribendum, lector, exaudi! Walterdus, quamvis interpretetur potestate durus, severus in aperto, mitissimus fuit in occulto. In timore continuo et amore iusto Deum agnovit et proximum. Fragilitatem carnis fletus amaritudine crebri et elemosinarum largitate ineffabili resolvit. Utraque hic pollens virtute regi acceptus cunctisque primatibus admodum extitit honorandus, quem senior suimet benedictione et solo nomine precellebat; verus et compaciens ac aeclesiae suimet fortis propugnator erat. Sine omni iactantia convicinis plurima impendit; ille solus sibi suffecisse cunctis innotuit. Audivi eundem multum iurare, quod non ob ambicionem, sed laborantis aecclesiae et pene deficientis utilitatem hunc expeteret honorem. Ad hoc se dixit immeritum et ibi duos esse confratres, quos libenter eligeret, si hoc ullo modo fieri posse speraret. Iustus et tenax propositi suimet vir iste fuit. Laudari se non [appetebat ab aliis nec aliis ipse detrahebat. Ex nobilissimis] natalibus genealogiam ducens, acceptam ingenuitatem nullatenus [inho]nestavit, sed provectiori industria decoravit. Erat eiusdem pater Erp senior, vita laudibili, carus cunctis suimet contemporalibus, mater autem eius Amulred nomine, quae castitate pia et opere herili inter alias lucebat matronas. Haec vero omnia, quaecumque potuit bona, pro eiusdem memoria diligenter inpendit. ## bok VI, kap. 76 (MGH s. 364–366) 76. Predicto autem Walterdo in somnis prius dictum est, quod archiepiscopatum Magadaburgiensem accipere et ad modicum tempus eum possidere deberet. Et in hoc anno, quo hoc inpleri debuit, cuidam matronae venerabili mater sua iam defuncta per visum apparuit. Quae cum ab ea salutaretur et, quomodo tunc valeret, interrogaretur, respondit: 'Bene'; et adiecit: 'Scisne', inquiens, 'quod archiepiscopus noster Tagino de hoc seculo migrare et Walterdus sibi debet succedere, non ut hic sit aliquantulum regnaturus, sed in ultimo examine inter iudicantes sessurus? Ab eodem in caelo est tabula ex argento pene perfecta; et cum haec cicius per Gezonem pincernam suum regi iuxta Metensem urbem cum excercitu sedenti nunciavit. Qui vehementer ea admiratus et, qualiter se nostre res haberent, inquirens et audiens per eundem, ut regnum ipsa procuraret usque ad suum adventum, celeriter ei demandavit. 75. Epitafium archipresulis, non aliquo lapide sed memori corde imprimendum, lector, audi! Walthardus, quamvis potestas dura interpretatur, servus in aperto, mitissimus in occulto senciebatur. Homo fuit timoratus, bene morigeratus; gemina pollebat dilectione, summa florebat religione. Creber in vigiliis orabat in lacrimis; largus elemosinis opem ferebat miseris. Hiis honoratus virtutibus regi placebat et primatibus; ab hoc amabatur, ab illis venerabatur. Hunc suus predecessor benedictione et solo precellebat nomine. Ecclesie sue in omnibus propugnator erat fortissimus. Sine omni iactancia vicinis sibi impendit plurima. Me audiente iuravit et pro vero affirmavit, quod non per ambicionem hunc expetisset honorem, sed ob utilitatem ecclesie laborantis et iam pene deficientis. 'Scio', dixit, 'me esse immeritum hoc suscipere officium. Sunt hic duo fratres, quos libenter elegissem, si sic ullomodo fieri potuisse scissem.' Iustus et tenax propositi vir iste fuit sui. Laudari se ab aliis non appetebat nec aliis ipse detrahebat. Genealogiam duxit ex nobilissimis natalibus, quam extollebat bonis moribus. Eins pater Erp dicebatur, qui vita laudabili decorabatur, carus omnibus suis contemporalibus. Mater eius Amulradis nomine et castitate florens et bono opere bona fama alias preibat matronas. 76. Predicto archipresuli antea dictum in sompnis erat, quod archiepiscopatum in Magadaburg percipere et modicum tempus possidere deberet. Et in hoc anno, quo hoc impleri debuit, cuidam venerabili matrone mater sua iam defuncta per visum apparuit. Que cum ab ea salutaretur et, quomodo se haberet, interrogaretur, respondit: 'Bene'; et adiecit: 'Numquid scis, quod archiepiscopus noster Thagino de hoc seculo migrare et Walthardus ei succedere debet? Non autem aliquantulum hic est regnaturus, sed in ultimo examine inter iudicantes est sessurus. Ab ipso enim in celis est tabula ex argento pene perfecta, qua velocius completa ab aspectu hominum est completur, ab aspectu hominum is premia recepturus aufertur.' Ipse vero, ut soror sua mihi intimavit laica – alteram enim habuit sanctimonialem –, id ipsum presciens vocavit eam ad se dicens: 'Recordaris modo, qualiter mihi olim promisisti, si hereditati meae umquam succederes, ut predium, quod in Osulfstidi habeo, pro animae remedio meae sancto Mauricio traderes ?' Cui haec omnia profitenti et digito, ut ipse peciit, confirmanti flens respondit: 'Mihi non licet vivere; tu autem fac, ut dixisti, et pro certo scias, quod de residuis nil abalienabo vobis, consororibus meis.' Sciebat haec omnia conpleri debere, sed speravit in maiori tempore. ## bok VI, kap. 77 (MGH s. 366) 77. XXVIII annos prepositus erat et hoc nomen et officium pre caeteris contemporalibus cunctis honorifice tenebat. Sarcophagum ingens ad includendas sanctorum reliquias de argento fecit. Ecclesiam rotundam post incendium huius civitatis magnum dilapsam a fundamento erexit; et ibidem canonicorum congregationem facere proposuit et hiis de sua proprietate predium voluit dare supradictum. Non fuit is verbosus, sed conscienciae secreto congruis temporibus manifestanda contegit. Hoc solum pre omnibus queritur, quod aecclesias et clerum non benedixit; de pallio autem nil doluit. Ineffabilem librorum copiam et sacerdotalem apparatum cum plurimis secularia respicientibus contraxit. Quae omnia in subitaneo eius fine multorum inutiles manus distraxerunt. Sedebat namque tantum VII ebdomadas et II dies. ## bok VI, kap. 78 (MGH s. 366–368) 78. (47.) Hoc totum ideo dixi, ut de eius celeri obitu nec palam nec in occulto ullus miretur vel sua speciali culpa haec evenisse arbitretur; quia multi ante eum plus quam XXX sedebant annos, qui nec hic nec in futuro maioris meriti erant. Ve hiis, qui in hac peregrinatione diu vivunt et id spacium male operando perdunt; et bene illis est, qui dies sibi concessos cum cauta sollicitudine in Christi servicio ducunt. Male operantes quique poenas sibi augent; econtra autem, quibus abbreviatur vita presens, si sunt culpabiles, cito admyssa luunt. Boni autem omnes, etsi corporaliter non eque degant, una tamen felicitatis aeternitate gaudent. Non auferendus premia digna percepturus.' Ipse vero, ut soror eius laica michi retulit – alteram enim habuit sanctimonialem –, idipsum presciens vocavit eam ad se dicens: 'Recordaris, soror, quid olim michi promisisti, si hereditati mee umquam succederes, ut predium, quod in Osulfestide habeo, pro anime mee remedio sancto Mauricio traderes?' Cui hec omnia profitenti et digito, ut ipse peciit, confirmanti flens respondit: 'Michi non licet iam vivere; tu autem fac, ut dixisti, et pro certo scias, quod vobis, sororibus meis, de residuis nil abalienabo.' Sciebat itaque hec compleri debere, sed prolixius tempus speravit. 77. Vigintiocto annos prepositus erat, quod officium pre omnibus suis contemporalibus honorifice tenebat. Sarcofagum ingens ad includendas sanctorum reliquias de argento fecit. Ecclesiam rotundam post incendium civitatis dilapsam a fundamento erexit; et ibidem canonicorum congregacionem facere proposuit et hiis predia de suis propriis dare voluit. Non fuit verbosus, sed consciencie secreto congruis temporibus aperienda contexit. Hoc solum pre omnibus querebatur, quod ecclesias et clerum non benedixit; de pallio vero nil doluit. Maximam librorum copiam et sacerdotalem apparatum cum plurimis secularia respicientibus contraxit. Que omnia in subitaneo eius fine multorum inutilium manus distraxerunt. Sedebat enim tantum septem ebdomadas et dies duos. 78. Hec ideo dixi, ut de eius celeri obitu nec palam nec in occulto ullus miretur vel suo speciali delicto hoc evenisse arbitretur; multi enim ante eum triginta annos aut amplius sedebant, qui nec hic nec in futuro tanti meriti erant. Ve hiis, qui in hac peregrinacione diu vivunt et tempus suum male operando perdunt. At contra bene illis est, qui dies sibi concessos cauta sollicitudine in Christi servicio ducunt. Male operantes quique longeva vita penas sibi augent; econtra autem, quibus abbreviatur presens vita, si sunt mali, admissa cito luunt. Boni autem omnes, etsi corporaliter non eque hic degant, una tamen felicitate gaudent. Non autem ille solus ille solus tam parvo tempore sedit. Legimus Tertulinum a sancto Stephane papa presbiterii dignitatem et post IIII dies ob amorem Christi constantiamque fidei martyrium a tiranno suscepisse; et in utroque ordine is semper manet. Iste quidem peccata luit et in brevi pro laboribus iustis bravium a Deo recepit, et hoc multis ilico manifestatum fuit. Haec autem omnia enarrare perlongum est; qualiter vero de hiis mihi acciderit, Deo teste, quia non mentior, explicabo. ## bok VI, kap. 79 (MGH s. 368) 79. Fui in presidio ad Misni, et in natalicio die apostolorum Symonis et Iudae post matutinam apparuit mihi ille venerandus; et cum hunc mortuum bene cognoscerem, quomodo se res eius haberent, protinus interrogabam. Et ille: 'In poenis', inquid, 'pro qualitate meriti fueram, quas omnes prorsus iam superabam.' Et ego mox admodum gavisus: 'Licet mihi', inquam, 'campanas sonare et populos ad laudem Dei accendere?' Et ille respondit: 'Bene, quia verum est.' Et tunc amplius in colloquendo progressus: 'Estne', dixi, 'hoc vobis notum, quod multorum susurratione mens regis alienata est a vobis, eo quod post ordinationem vestram contra eum multa operari studuissetis?' Et ille: 'Credite mihi, obsecro, credite', ingeminans, 'quia in hoc culpabilis non sum.' Cum autem percontari hunc vellem, cur tam cito obierit, evigilavi, et hoc scire non licuit mihi. Accepi post a veracibus, quod is in omnium commemoratione sanctorum divinis clementer presentari mereretur obtutibus. Omne, quod de illo dixi, non de speciali aliqua suimet caritate protuli, quia verum est, quod ante benedictionem suam mediocriter dilexit me et ob defensionem suimet aecclesiae inpedit multa meae. Veritatis gratia et obprobrii ob mutationem subsequuturi haec locutus sum, minora quam fuerint, quia post se meliorem nullum reliquit. Post huius sepulturam Hericus antistes ex nostra parte ad regem cum electione mittitur, cui mox epistolam de aecclesiae detrimento meae inscriptam et regis clementiam ammonentem commisi. ## bok VI, kap. 80 (MGH s. 368–370) 80. (48.) Interim Bolizlavus de nece archipresulis certus congregato exercitu Libusuam, de qua predixi, peciit; tam parvo tempore sedit. Legimus enim Tertullinum a sancto papa Stephano presbiterii dignitatem et post quatuor dies ob amorem Christi constanciamque fidei martirium a tiranno suscepisse; et in utroque ordine semper manebit. Iste quidem peccata hic luit et in brevi pro laboribus iustis bravium a Deo recepit, et hoc ita esse multis ilico manifestatum est. Hec autem omnia enarrare perlongum est; sed de hiis qualiter michi acciderit, Deum testor, quia non mencior, explicabo. 79. Fui ego in presidio Misne, et in natali apostolorum Symonis et Iude post matutinos apparuit michi ille venerandus; cumque eum mortuum bene reminiscerer, protinus inquisivi, quomodo se res eius haberent. Ad hec ille inquit: 'In penis pro qualitate meriti fueram, quas omnes prorsus iam superavi.' Et ego oppido gavisus inquam: 'Licet michi campanas sonare et populos ad laudem Dei accendere?' Ille respondit: 'Licet bene, quia verum est.' Et ego amplius in loquendo progressus dixi: 'Estne vobis notum, quod multorum susurracione mens regis a vobis alienata est, eo quod post ordinacionem vestram contra eum multa operari studueritis?' Ille vero respondit: 'Credite michi, obsecro, credite', verbum ingeminans, 'quia de hac re omnino inculpabilis existo.' Cumque eum percunctari vellem, cur tam cito obiit, evigilavi, et hoc scire michi non licuit. Post ab quibusdam religiosis et veracibus didici, quod hic in commemoracione omnium sanctorum divinis obtutibus clementer presentari mereretur. Omnia, que de illo dixi, non ob specialem aliquam sui dilectionem protuli, quia verum est, quod ante benedictionem suam mediocriter me dilexit et ob defensionem sue ecclesie multa mee impedivit. Veritatis et ob mutacionem obprobrii subsecuturi gracia hec locutus sum, minora tamen, quam fuerint, quia nullum post se meliorem reliquit. Post eius itaque sepulturam Horicus episcopus ex nostra parte ad regem cum electione mittitur, cui ego epistolam ecclesie mee detrimento inscriptam et regis clemenciam admonentem commisi. 80. Bolizlaus interea de nece archiepiscopi certus congregato excercitu Libuzuam, de qua dixi, peciit; et quia sciebat, ob et quia sciebat, ob effusionem Albis ex nostra parte nullum urbanis posse ad auxilium venire, castra metatus est ibi. Miles eius ad bellum hortatus accessit, et defensor ad modicum resistit. Magnam enim hanc urbem nil nisi mille homines tuebantur, cui vix ter totidem suppeterent. Bolizlavus ad prandium sedebat et satellites suos iam victores urbem ingredi gaudens cernebat. Porta aperitur et multorum sanguis effunditur. Capiuntur ex hiis optimi Guncelinus ac Wiso et eiusdem infelix custos Scih vulneratus. Is namque urbem, quamcumque umquam ad tuendum accepit, non ignavia sui, sed infortunio miserabili semper amisit. Hii omnes ducti sunt in presentiam superbi triumphatoris, cuius edictu mox ad custodiendum abducti sunt. Ex sociis autem predicti ducis non minus quam quingenti ibidem remanserunt. Facta est vero haec miserabilis cedes XIII. Kal. Sept.. Divisa tunc inmani preda ac urbe incensa, victrix turba cum seniore suo laeta rediit. ## bok VI, kap. 81 (MGH s. 370–372) 81. (49.) Ab internuntiis festinantibus haec regina in Merseburg tunc manens conperit. Ego autem, prepositi dum ortatu Redingi duo altaria, unum, ubi archiepiscopus requiescit, et aliud in septemtrionali eiusdem templi parte XI. Kal. Septembris dedicarem indignus, in Magadaburg primitus id rescivi et mox ad reginam velociter abii. Omnes nos conprovinciales iuxta Mildam sedere et ad adventum regis haec omnia providere ab ea iussi sumu[s]. Interim rex ab expeditione occidentali rev[er]titur et Geronem suimet capellanum ponere [in va]cuum conatur. Huic presul Hericus occurren[s et] legationem suam aperiens non exauditur. Thiedricus nepos meus [tunc] ad Gronam vocatus venit et a rege per manus [succi]pitur et in vice Geronis deinceps habetur. In natali sancti Mathei apostoli rex ad Sehusun venit; et ego accedebam et, cum iam tempus esset, ammonui hunc coram cunctis residentibus, ut aliquid de parrochia meimet caeterisque rebus iniuste ablatis ante constitucionem archipresulis cum eo voluisset tractare. Ibi me tunc firmae suimet fidei commisit, ut cum iusticia aut alio salubri consilio haec finirentur. Postera die rex ad Magadaburg veniens, inundacionem Albie ex nostra parte nullum urbanis auxilium advenire, castrametatus est ibi. Milites ad bellum hortati accesserunt, et defensores ad modicum restiterunt. Magnam enim hanc urbem mille homines tantum tuebantur, cui vix tria milia suppeterent. Bolizlaus igitur ad prandium sedebat et satellites suos victores urbem ingredi letus cernebat. Porta aperitur et multorum sanguis effunditur. Capiuntur ex eis optimi Guncelinus et Wiso et urbis infelix custos Isich vulneratus. Hic namque urbem, quamcumque umquam tuendam accepit, non ignavia sui, sed infortunio miserabili semper amisit. Omnes in presenciam superbi triumphatoris ducuntur, cuius iussu ad custodiendum mox abducuntur. Ex sociis autem predicti ducis non minus quam quingenti ibidem remanserunt. Facta est hec miserabilis cedes terciodecimo Kalendas Septembris. Divisa ergo immani preda et urbe incensa, victrix turba cum seniore suo letissima rediit. 81. Regina ab internunciis festine Merseburg manens comperit hec omnia. Ego vero, dum rogatu Redingi prepositi duo altaria in Magadaburg indignus dedicarem undecimo Kalendas Septembris, unum scilicet, ubi archiepiscopus pausat, aliud in septentrionali parte ipsius templi, id ibi primum audivi et velox ad reginam abii. Omnes igitur nos comprovinciales iubemur ab ea iuxta Mildam congregati sedere et usque ad adventum regis patriam tuere. Rex interea ab expedicione occidentali reversus Geronem suum capellanum invacuum ponere conatur. Huic presul Horicus occurrens et ei legacionem suam aperiens non exauditur. Thidericus nepos meus ad Gronam vocatus venit et a rege per manus suscipitur et in vice Geronis deinceps habetur. In natali sancti Mathei apostoli Sehusen venit; et ego accedens, cum iam tempus esset, admonui eum coram omnibus assidentibus, ut aliquid de parrochia mea et aliis rebus iniuste ablatis ante constitucionem archipresulis cum eo tractare voluisset. Me itaque eius firme fidei commisit, ut cum iusticia aut cum alio salubri consilio hec finirentur. Postera in refectorio fratrum omnes nos convenire precepit. Ibi tunc regali peticione et salva in posterum electione Gero communiter eligitur; et in aecclesia se primitus altari tradens et communionem fratrum X mansis acquirens, baculum a rege accepit pastoralem; et mox inthronizatus ab Eido unctus est episcopo, nobis confratribus predictis eum adiuvantibus. Thebeorum festivitas martyrum a rege ibi celebre ducitur, et post haec ab archiepiscopo magnificis muneribus idem cum suis omnibus honoratur. Inde hii ad Mers[b]urg properantes diu ibi manebant et procurationem regni [cum] summis tractabant. ## bok VI, kap. 82 (MGH s. 372) 82. Erlwinus Cama[ra]censis episcopus in hoc anno ac Conradus et Herimannus puer duces egreii obierunt. Quidam vero monachus infirmitate magna depressus multa per visum sibi revelata vidit, quae interim, dum ipse ea secum loquitur, a presentibus scriptis notata sunt et pro maximo habentur miraculo. Nati sunt autem in hiis diebus duo fratres cum dentibus, in ore similes aucae, quorum alter dextri dimidium brachii, sicut ala aucae, habebat; qui tercia die nativitatis suae invicem ridentes civili dissensione moriuntur. Quidam vero miles, cum bona sancti Clementis vi tolleret et inde rectum facere noluisset, in una dierum a muribus intra cubiculum inpugnatur ineffabilibus. Qui primo fuste arrepto eos prohibere temptans posteaque evaginato eos aggressus gladio et sic nil proficiens, arca quadam, ut ipse rogavit, includitur ac in medium fune suspenditur; et cum exterius haec plaga sedaret hicque liber solvi debuisset, ab aliis usque ad mortem corrosus invenitur. Tunc cunctis presentibus et postea venientibus manifestum fit, quod hunc ira Dei vindex predicti facinoris sola consumpsit. ## bok VI, kap. 83 (MGH s. 372–374) 83. (50.) Interea Iaremirus, de quo predixi, regis gratiam suppliciter petens pro misericordia et restitucione exilium die rex ad Magadaburg veniens, in refectorio fratrum nos omnes convenire fecit. Hic ergo regis peticione, salva in posterum electione, Gero communiter eligitur; itaque in ecelesia se primum altari tradens et communionem fratrum decem mansis acquirens, baculum a rege pastoralem accepit; mox vero intronizatus ab Eido episcopo unctus est, nobis ceteris coepiscopis eum adiuvantibus. Thebeorum martirum festivitas ibi a rege celebratur, et post ab archiepiscopo cum suis omnibus magnis muneribus honoratur. Inde ad Merseburg hii properantes diu ibi manserunt et procuracionem regni cum suis tractabant. 82. Hoc anno Erlwinus Cameracensis episcopus, Conradus et Heremannus puer duces egregii obierunt. Quidam vero monachus infirmitate magna depressus multa per visum sibi revelata vidit, que interim, dum ea loquebatur, a presentibus scripta sunt et pro magno miraculo habentur. Nati sunt hiis diebus duo fratres cum dentibus, in ore similes auce, quorum alter dextri brachii medium, sicut ala auce, habebat; qui tercio die nativitatis sue invicem ridentes mutua dissensione moriuntur. Quidam miles, dum bona sancti Clementis Budinaveldum per vim raperet et iusticiam inde facere nollet, una dierum ab innumerabilibus muribus intra cubiculum impugnatur. Qui primum fuste arrepto eos prohibere temptans, postea evaginato ense eos aggressus, sed nil omnino proficiens, arca quadam, ut ipse rogavit, inclusus in medium fune suspenditur; cumque hec plaga exterius sedaretur iamque liber exsolvi debuisset, ab aliis usque ad mortem intus corrosus invenitur. Cunctis ergo hec audientibus liquet, quod eum ira Dei vindex predicti sceleris sola consumpsit. 83. Dux Iarimirus inter hec, de quo predixi, regis graciam suppliciter petens pro misericordia et restitucione exilium et ac custodiam Ethelbodi presulis, Ansfridi successoris episcopi, suscepit; qui in inmensa cede Bawariorum ad Bolizlavum sine regis ae sui licencia cum muneribus iter agencium et trucidacione sibi commissorum et non aliqua regis infidelitate talem promeruit ulcionem. Nostri hoc audientes inimici irriserunt; nostri autem concives id ut sibi profuturum timuerunt. Et hiis liceat in semet ipsis hoc factum cognoscere, qui id consilium regi nostro umquam dedere. Post haec Othelricus frater eius ad Merseburg a rege vocatus venit et regnum, quod sibi iniuste prius usurpavit, gratuito munere suscepit. Eadem tempestate inundantes pluviae ac se surgentes piratae multum, pro dolor! nocuere. In illo tempore inundante Danubio in Bawariis et stagnante Reno, ita ineffabilis populi ac pecoris, edificiorum quoque et silvarum tali inpetu erutarum multitudo periit, quod omnes harum habitatores parcium sua vel antecessorum memoria id numquam accidisse firmabant, hoc gementes ex variis criminibus suis tunc evenisse et post haec aliquid magnum timentes sibi esse venturum. Equidem longe digressus redeam. ## bok VI, kap. 84 (MGH s. 374–376) 84. (51.) Rex a Mersborg discedens navigio ad Harneburg venit. Ibi cum Sclavis confluentibus plurima discuciens, pace vero ibi firmata rediit et omnium festa sanctorum in Helmanstidi celebravit deindeque occidentales properat invisere regiones. Interea domna Ludgerd nimis infirmata, me quia unice dilexit et, ut supra memoravi, linea consanguinitatis mini fuerat coniuncta, per internuncium vocavit. Sed cum post crepusculum ad Walmerstidi, ubi illa iacuit, venirem, caminatam ingressus vidi eam nimis laborantem et ob hoc a spalmis non deficientem. Inter quos hoc solum ore volvebat et mente: 'Me' inquiens, 'suscepit dextera tua, Domine; ipsi vero in vanum quesierunt animam meam.' Haec nullum omnino ad me proferens verbum, cum a me interrogaretur, si sancto voluisset ungi oleo, respondit: 'Libenter, quia post hoc Christi voluntas cito perficitur in me.' Vestimentis tunc parata novis me vocavit; et perfectis omnibus ad unctionem iuste pertinentibus: 'Quam pulcra es nunc !' dixi ad eam; et illa: custodiam Othelboldi presulis, Ansfridi venerabilis episcopi successoris, suscepit; hic in immensa cede Bawariorum ad Bolizlaum sine sui ac regis licencia cum multis muneribus tendencium et trucidacione ibidem sibi commissorum et non aliqua regis infidelitate talem ulcionem promeruit. Hoc inimici nostri audientes leti irriserunt; nostri autem comprovinciales id tamquam sibi futurum timuerunt. Hiis, precor a Deo, ut liceat in semetipsis hoc factum cognoscere, qui tale consilium nostro regi umquam dedere. Post hec Odalricus frater eius Merseburg venit a rege vocatus et regnum, quod sibi antea iniuste usurpaverat, gratuito munere suscepit. Eadem tempestate inundantes pluvie et insurgentes pirate suis in locis oppido, prochdolor! nocuerunt. Ipso tempore inundante Danubio in Bawaria et Reno in Gallia, innumerabilis multitudo populorum, pecorum, edificiorum et silvarum tanto impetu erutarum periit ita, ut omnes earum parcium habitatores sua vel priorum memoria hoc numquam accidisse firmarent; gemebant vero hec ex variis suis peccatis tunc evenisse, timentes post hec sibi aliquid magni venturum esse. Ego vero longius a ceptis digressus, tempus est, ut redeam. 84. Rex a Merseburg discedens navigio Horneburg venit, ubi cum Sclavis confluentibus plurima discuciens, pace ibi firmata rediit et sanctorum omnium memoriam Helmanstide celebravit ac deinde occidentales regiones properat invisere. Domna Luidgardis interea nimis infirmata me, quem unice dilexit, quia linea consanguinitatis, ut predixi, michi iuncta fuit, per internuncium vocavit. Cumque post crepusculum Walmerestide, ubi illa iacuit, venissem, cubiculum ingressus vidi eam nimis laborantem, ob hec tamen a psalmis non cessantem. Inter quos hoc sedulo volvebat ore et mente: 'Me suscepit dextera tua, Domine; ipsi vero invanum quesierunt animam meam.' Sed nullum ad me verbum proferens, cum a me interrogaretur, si sancto oleo ungi voluisset, respondit: 'Libenter, quia mox post hoc Christi voluntas in me perficietur.' Vestimentis ergo novis et candidis induta me vocavit; perfectis vero omnibus ad unctionem pertinentibus dixi ad eam: 'Quam pulchra nunc videris!' At illa infit: 'Video iuvenem formo- 'Video', infit, 'iuvenem formosum ad dexteram', oculis designans in eam. Post haec digressus ob fatigationem itineris diu dormivi et tunc expergiscens audivi eam pre nimio dolore graviter ingemiscentem; et propius accedens cantavi spalterium, usque dum eam in extremis esse presentes testarentur; et tunc conpletis, quae ad haec dicenda erant, cum ipsa sanctorum invitacione transiit felix anima eius Id. Nov. ad sponsi caelestis thalamum. ## bok VI, kap. 85 (MGH s. 376) 85. Huius obitum quidam laicus, civis Parthenopolitanus, cum in infirmitate iaceret, predicens: 'Est', inquit, 'domna Liudgerd de hoc seculo transitura; et vere beatus est ille, qui eam meretur incedere viam.' Cum iam primo illucesceret, corpus ad Wallibizi nobis comitantibus defertur et in proxima die iuxta monasterium in aquilonari parte, ubi Liutherdus pater XXVI annos inclusus requiescebat, deponitur et a viro suimet Wirinhario ineffabiliter defletur. Fuerat enim haec vite eius et animae diligens custodia et in divino maxime sudans famulatu pro illo plus quam pro se ieiuniis in frigore et oracione continua peractis et elemosinis ab omnium huc usque tuebatur insidiis hostium. Dico autem cunctis presentibus atque futuris, quicquid boni in hoc seculo pro alicuius memoria a fidelibus exhibetur, si non licet ei prodesse, pro quo agitur, numquam a Deo ei irritatur, qui hoc facere studiosus conatur. ## bok VI, kap. 86 (MGH s. 376–378) 86. In primo Heinrici regnantis anno predicta Liudgerd post mortem patris sui ad virum suum, a quó iniuste tamdiu disiuncta fuerat, mense Ianuario rediit. (52.) Et post nuptias marchio Liutharius in occidente infirmatus et pocione Paulina inębriatus ex inproviso obiit octavo Kal. Febr.; sepultus in Colonia in eodem loco, ubi ipse prius rogavit, in australi parte templi, quó in cena Domini penitentes introducuntur. Huius vidua nomine Godila, quodcumque boni potuit, pro memoria eiusdem facere non desistit. Filio suimet sissimum ad dexteram', oculis eo conversis. Post hec digressus ob fatigacionem itineris diu dormivi et expergiscens audivi eam pre dolore ingemiscentem; et propius accedens cantavi psalterium, usque dum eam in extremis esse presentes testarentur; cumque complessem, que tunc dicenda erant, cum ipsa sanctorum invitacione felix anima eius ad thalamum sponsi celestis Idus Novembris transiit. 85. Huius obitum quidam laicus, Parthenopolitanus civis, cum in infirmitate iaceret, predixit aiens: 'Est dompna Luidgardis de hoc seculo transitura; et vere beatus est ille, qui eam viam incedere meretur.' Cumque primo illucesceret, corpus ad Walibike nobis comitantibus defertur et proxima die iuxta monasterium in aquilonali parte, ubi Luithardus presbiter vigintisex annos inclusus requiescebat, deponitur et a viro suo Werinhario multum defletur. Ipsa enim fuit vite eius et anime et suarum rerum diligens custodia; divino quoque famulatu maxime insudans ieiuniis et frigore et oracione continua et elemosinis magis pro illo quam pro se ab omnium hostium insidiis eum hactenus tuebatur. Dico autem cunctis presentibus atque futuris, quia, quicquid boni in hoc seculo pro alicuius memoria a fidelibus exhibetur, si non licet ei prodesse, pro quo agitur, tamen pro certo a Deo mercedem accipiet, qui hoc facere studiose conatur. 86. Anno primo Heinrici regis predicta Luidgerd post mortem patris sui ad virum suum, a quo diu disiuncta iniuste fuerat, mense Ianuario rediit. Post nupcias vero marchio Luitharius in occidente infirmatur et pocione Paulina inebriatus ex improviso moritur octavo Kalendas Februarii; sepelitur vero in eo loco, ubi ipse prius rogavit, in australi scilicet parte templi, ubi in cena Domini penitentes introducuntur. Cuius vidua nomine Godila, quodcumque boni potuit, pro memoria eius facere non destitit. Filio vero suo Werinhario beneficium Wirinhario beneficium patris et marcam cum ducentorum precio talentorum acquisivit, permanens in castitate IIII annos. Et tunc consanguineo suimet Hirimanno nupsit, nil curans inpositum ab Arnulfo presule bannum et, quod dexteras episcoporum sibi hoc a Deo interdicencium fefellit trium. Propter hoc est excommunicationis gladio ab antistite predicto iugulata nullamque in procreanda prole spem deinceps adipiscitur. ## bok VI, kap. 87 (MGH s. 378) 87. Sed ego delirans, id est ab incepto paululum devians, regis Heinrici inclitam conversationem agrediar. (53.) Is magnam sinodum ob dampnationem Thiedrici Metensis episcopi posuit. Huic in eodem concilio ab omnibus episcopis ibidem convenientibus interdictum est, ut ante purgacionem missam non caneret. Post haec natale Domini in Palithi festivis peregit gaudiis; et ibi tunc Walkerus, Treverensis aecclesiae servus et capellae suimet custos providus, egrotavit et nobis inde euntibus ibidem relinquitur, III. Id. Ian., pro dolor ! moriturus. ## bok VI, kap. 88 (MGH s. 378–380) 88. Interim Lievizo Bremensis archiepiscopus longa infirmitate depressus diem pius sollicite prestolabatur supremum et in nocte hac, quae ultimam precesserat diem, consotios crebris iam defatigatos vigiliis talibus mulcebat alloquiis: 'O dulcissimi fratres et filii, ne quisquam vestrum de superna diffidat clementia et ut labor vester nunc paululum relevetur, de me exemplum vobis admodum credibile profero. Domnum papam Benedictum in his partibus exul quesivi et, ne ad hunc pervenirem, a multis iterantibus sepe tardatus nullis eorum acquievi blandiciis. Huic, dum vixit, studiosus adhesi et post excessum eius Aedtheldago seniori meo servi vice famulabar. Hoc ipse considerans pauperes suos fidei commisit meae. Dehinc camerarius eiusdem effectus sum. Sed cum ille pius, quam semper optavit, caelestem pergeret ad patriam, vestra electione communi et munere regali huic indignus succedebam. Omne, quod invicem peccavimus, amore Christi ex corde remittamus, ut cum bona pace nunc separati mereamur in die ultimo iterum patris et marcham precio ducentorum talentorum acquisivit. Permansit autem in viduitate annos quatuor et nupsit consanguineo suo Heremanno, non curans de banno ab Arnulfo episcopo sibi imposito et, quod dextras trium episcoporum sibi hoc a Deo interdicencium fefellit. Quapropter a predicto antistite gladio excommunicacionis iugulata nullam spem in procreanda prole deinceps adipiscitur. 87. Ego vero ab incepto paululum devians regis nostri inclitam conversacionem aggrediar. Henricus rex magnam synodum congregari fecit ob dampnacionem Thiderici Metensis episcopi. Huic in eodem consilio ab omnibus episcopis assidentibus interdictum est, ut ante purgacionem missam non celebraret. Post hec natale Domini in Palithe festivis gaudiis peregit; ibi Walcherus, Trevirensis ecclesie cliens et capelle regis custos providus, egrotavit et nobis abeuntibus relinquitur, ibi tercio Idus Ianuarii, prochdolor! moriturus. 88. Lievizo Bremensis archiepiscopus interea longa egritudine depressus tempus supremum sollicitus prestolatur; in nocte vero, que ultimam diem eius precesserat, consocios crebris vigiliis defatigatos talibus alloquiis mulcebat: 'Dulcissimi fratres et filii, de superna clemencia nullus vestrum diffidat; et ut labor vester paululum relevetur, de me exemplum vobis admodum credibile profero. Domnum papam Benedictum Otto cesar iniuste accusatum deponi consensit et in hiis partibus exilio relegavit. Quem ego secutus quesivi exul et, ne ad eum pervenirem, a multis itinerantibus sepe retardatus nullis eorum suasionibus acquievi. Tandem vero ad eum perveniens et eum in divinis officiis studiosissimum videns, quamdiu supervixit, studiosius ei adhesi. Cumque de hoc seculo ad celestia migrasset, Adeldago seniori meo vice servi famulabar. Quod ipse considerans pauperes suos fidei mee commisit. Dehinc camerarius eius effectus fideliter commissa michi custodivi. Cumque ille beatus, quod semper optavit, ad patriam supernam pergeret, vestra communi electione et munere regali huic indignus ego successi. Quicquid invicem deliquimus, amore Christi ex corde remittamus, ut cum bona pace nunc separati mereamur in die sociari. Hoc in extremis meimet salubre vobis consilium dó, ut Oddonem, qui fraternitatis vestrae est particeps, communi nostrorum consensu ad rectorem nostrae eligatis aecclesiae et ad utilitatem patriae, divinam supplicantes pietatem, in cuius manu cor regis est, quatinus id sibi placite perficiatur.' Talia hortantem omnes exaudiunt et sui benivolentiam et procurationem unanimiter laudant. Crastino dominica dies illuxit, et ille beatus pater summo pastori gregem sibi subditum manibus elevatis cum spiritu committens, II. Non. Febr. defunctus pergit, quo vivens tetendit. Fuerat enim unus ex numero eorum, quos ut nubes et quasi columbas propheta miratur suas volare ad fenestras. Ille enim ob vigiliarum et ieiunii assiduitatem, dum adhuc valeret, quasi mortuus ignotis videbatur. Ad altare dominicum numquam sine oblacionibus accessit; assiduus populi monitor et hilaris omnibus arrisit dator. Is erga Deum promeruit, quod inter continuas piratae furentis incursiones sedis sua hactenus permansit intacta. ## bok VI, kap. 89 (MGH s. 380) 89. (54.) Interea rex de Alstidi discedens, ubi epiphaniam Domini celebravit et Bolizlavi nuntios pacem poscentes et confirmationem cum Misecone eiusdem filio fieri promittentes audivit, ad Merseburg venit; et ibidem predicti antistitis obitum comperit et hunc queritur ob presentem fructum, gratulatur autem propter subsequentem interventum, recordationem eius sumopere faciens. Post haec transit a nobis et purificationem sanctae Dei genitricis in Magadaburg celebravit. Et in ipsa die predictus Oddo clericis comitantibus ac laicis supplex venit et regis gratiam sicut prius ad complecionem eleccionis per fidos intercessores postulat. Quos rex nullatenus audit, sed capellano suimet Unwano cum laude advenientium, etsi non spontanea, episcopatum dedit, Oddonem per manus succipiens et promissa sibi pietate demulcens. Tunc iussu regis et presentia eiusdem a Gerone archipresule cum consensu et auxilio episcoporum Ekkihardi et Thurgati Unwan ungitur archiantistes. ## bok VI, kap. 90 (MGH s. 380–382) 90. Et interpositis diebus paucis Miseco, Bolizlavi filius, cum magnis veniens muneribus, regis efficitur et fidem cum ultimo iterum sociari. Hoc in extremis meis ultimum et salubre consilium do, ut Ottonem, vestre fraternitatis participem, communi consensu ad rectorem nostre ecclesie eligatis et ad utilitatem patrie, divinam pietatem supplicantes, in cuius manu cor regis est, quatinus id sibi placitum perficiatur.' Talibus hortantem consultaque talia fantem obedienter exaudiunt et eius benevolenciam et providenciam laudant. Crastino dies dominica illuxit, et ille beatus pastor summo pastori gregem sibi subditum manibus elevatis cum spiritu committens, pridie Nonas Februarii defunctus perrexit, quo vivens tendebat. Fuit enim unus ex eorum numero, quos ut nubes et quasi columbas ad suas fenestras volare propheta miratur. Ipse enim ob vigiliarum et ieiunii assiduitatem, dum adhuc valeret, quasi mortuus ignotis videbatur. Ad altare Domini numquam sine oblacionibus accessit; assiduus erat populi monitor et omnibus arridens hilaris dator. Hic apud Deum suis precibus promeruit, quod inter continuas incursiones furencium piratarum sedes sua intacta hactenus permansit. 89. Rex interea de Alcstide discedens, postquam epiphaniam Domini celebravit et Bolizlavi nuncios pacem poscentes et confirmacionem cum Misecone eius filio fieri promittentes audivit, ad Merseburg venit; et ibidem prefati antistitis obitum comperit et eum ob presentem fructum querebatur, sed ob subsequentem interventum gratulatur, recordacionem eius summopere faciens. Post hec transiit a nobis et purificacionem Dei genitricis Magadaburg celebravit. Ubi ipsa die predictus Otto clericis ac laicis comitantibus supplex venit et regis graciam sicut prius ad complecionem electionis per fidos intercessores postulat. Quos rex nullatenus audivit, sed capellano suo Unwano cum laude adveniencium, etsi non spontanee, episcopatum dedit, Ottonem per manus suscipiens et promissa sibi pietate demulcens. Tunc iussu regis in presencia eius a Gerone archipresule cum consensu et auxilio episcoporum Ekkihardi et Thurgati Unwanus archiantistes ungitur. 90. Interpositis vero paucis diebus Miseco, Bolizlavi filius, cum magnis muneribus veniens, regis miles efficitur et fidem sacramento firmat. Dehinc cum honore magno remittitur et, ut iterum veniret, delectatur. In hiis diebus tempestas magna post solis occasum contigit ac omnes nos admodum turbavit. Diruit namque aecclesiam extra urbem positam, quae de rubro facta est ligno regnante primo Ottone. Incendium quoque plurima archipresulis bona consumpsit. Insuper regias pervenit ad aures, quod nepos meus Wirinharius cum Ekkihardo, Hirimanni marchionis fratre, ad Bolizlavum sine licencia pergeret ibidemque multa gratiae suimet contraria loqueretur eiusque nuncios hic sepe in secreto haberet. Hoc omne rex graviter suscipiens, utrosque in suam venire presentiam iussit. Id cum facere non auderent, comprehensis omnibus suimet bonis, ut regiae potestati resisterent, diffamantur. Tandem nepos meus gratiam et incolatum cum predio suimet et auro comparavit. Alter vero longe post cum fideli interventu restituitur. Eodem anno Wonlef heremita et verus Israhelita XV. Kal. Aprilis obiit. ## bok VI, kap. 91 (MGH s. 382–384) 91. (55.) In proxima XLma rex ad Werlu veniens, diu colica passione ibi infirmatur, et multa per visionem sibi revelata sunt. Ad ultimum lacrimis et oracione multorum convalescens, quia in tam brevi intervallo ad predestinatum non valuit pervenire locum, paschale festum cum Meinverco sibi admodum familiari in Pathebrunnan digna veneracione peregit, pentecosten autem nobiscum. In cuius vigilia Bolizlavus cum securitate obsidum apud se relictorum venit et optime suscipitur. In die sancto manibus applicatis miles efficitur et post sacramenta regi ad aecclesiam ornato incedenti armiger habetur. In II. feria regem magnis muneribus á se et a contectali sua oblatis placavit deindeque regia largitate his meliora ac multa maiora cum benefitio diu desiderato suscepit et obsides suos cum honore et laeticia remisit. Post haec vero Ruciam nostris ad hoc auxiliantibus petiit; et magna regionis illius parte vastata, cum commotio inter suos et hospites Pezineigos fieret, eosdem quamvis suimet fautores iussit interfici omnes. sacramentis firmat. Dehinc cum honore magno revertitur et, ut iterum veniat, optatur. In hiis diebus tempestas magna post solis occasum contigit et nos omnes non modice turbavit. Diruit namque ecclesiam unam extra urbem positam, que de rubro ligno facta est regnante Ottone primo. Incendium quoque plurima bona archipresulis consumpsit. Pervenit insuper ad aures regis, quod nepos meus Werinharius cum Ekkihardo, Heremanni marchionis fratre, ad Bolizlaum sine sui licencia pergerent et ibi multa sue gracie contraria loquerentur eiusque nuncios hic sepe in secreto haberent. Hec omnia rex graviter suscipiens, utrosque in sui presenciam venire iussit. Quod cum facere non auderent, comprehensis omnibus eorum bonis, quod regie potestati resisterent, diffamantur. Tandem nepos meus graciam et incolatum cum predio suo et auro multo comparavit. Alter vero longe post cum fideli interventu restituitur. Eodem anno Wanlief heremita, verus Israelita, quintodecimo Kalendas Aprilis in Domino obdormivit. 91. Proxima quadragesima rex in Werlu veniens, diu colica passione laborans infirmatur, et multa per visionem sibi revelata sunt. Tandem lacrimis et oracionibus multorum convalescens, quia ad predestinatum locum in tam brevi spacio pervenire non valuit, paschale festum cum Meynwerco episcopo sibi adodum familiari in Paderbrunna celebravit, penthecosten vero nobiscum. In cuius vigilia Bolizlaus cum securitate obsidum, quos secum detinuit, eo venit et optime suscipitur. In die sancto manibus applicatis regis miles efficitur et post sacramenta regi ad ecclesiam ornato incedenti armiger habetur. In secunda feria regem magnis muneribus a se et contectali sua oblatis placavit; ipso vero regia largitate hiis meliora et maiora cum beneficio diu desiderato suscepit et obsides suos cum honore et leticia remisit. Post hec Rusciam nostris auxiliantibus Bolizlaus peciit; et magna regionis illius parte vastata, cum commocio inter suos et hospites Pezinegios fieret, eosdem, quamvis sui essent fautores, omnes interfici iussit. In hiis diebus Bron- (56.) In diebus illis Bronhag abbas Vuldensis deponitur, et, succedente sibi Popone converso et tunc Laressemensi pastore, hoc monasterium confratribus late discedentibus a priori statu mutatur. In civitate Bernhardi ducis Liunberg dicta eodem anno aeris fit mira mutacio atque motio et inmensus terrae hiatus. Hoc stupet accola et se prius numquam vidisse testatur. ## bok VI, kap. 92 (MGH s. 384) 92. Rex autem ad occidentales pergens regiones, iter suum ad Longabardiam disposuit et iterum ad nos repedavit; et inde XI. Kal. Octobr. discedens per Bawariorum fines atque Swevorum usque ad locum, qui dicitur [...], properavit. Huc excercitus undique conf luit et bene adiuvantium voluntas patuit. Et hinc usque ad Romam rex sine omni scrupulo regina comitante venit. Ad supplementum huius itineris Bolizlavus antea invitatus nil asspiravit et in bene promissis more solito mendax apparuit. Insuper antea domno papae questus est per epistolae portitorem, ut non liceret sibi propter latentes regis insidias, promissum principi apostolorum Petro persolvere censum. Tunc vero missis illo nuntiis tacite rimatur, qualiter rex in hiis partibus haberetur, quoscumque potuit, ab eius gratia per hos amovere conatus. Tantus fuit huic respectus Dei et sic piorum quesivit interventum ac ita cluebat militis incliti firma fides et de sacramentis terribilibus adeo curavit! Attende, lector, quid inter tot flagicia is faciat. Cum se multum peccasse aut ipse sentit aut aliqua fideli castigatione perpendit, canones coram se poni, qualiterque id debeat emendari, ut quaeratur, precipit ac secundum haec scripta mox scelus peractum purgare contendit. Maior tamen est ei consuetudo periculose delinquendi, quam in salutari penitentia permanendi. ## bok VI, kap. 93 (MGH s. 384–386) 93. (57.) Huius conpar et quasi collega Hardwigus, a Longabardis falso rex appellatus, adventum magni regis et potentiam excercitus doluit; et quia suis viribus huic ad nocendum diffidit, in castelli munitionem se protinus recepit, hoc solum ingemiscens, quod rex ad maiorem tunc vocatus hago abbas Fuldensis deponitur, et, succedente sibi Poppone converso, tunc Lareshamensi pastore, hoc monasterium fratribus late discedentibus, prochdolor! a priori statu mutatur. In civitate Bernhardi ducis Luineburg dicta ipso anno fit aeris mira mutacio atque commocio et immensus terre hiatus. Hoc stupet regionis eius accola et se numquam prius vidisse testatur. 92. Bex autem ad occidentis regiones pergens, iter suum Longabardiam disponens iterum ad nos repedavit; et undecimo Kalendas Octobris discedens per Bawariorum ac Suevorum fines usque ad locum, qui dicitur . . ., properavit. Huc excercitus undique confluxit, et bene adiuvancium voluntas patuit. Et rex usque ad Romam cum regina sine omni scripulo venit. Ad supplementum huius itineris Bolizlaus antea invitatus nil aspiravit et in bene promissis more solito mendax apparuit. Insuper antea domno pape questus est per epistolam, quod sibi non liceret propter latentes regis insidias, promissum censum principi apostolorum Petro persolvere. Tunc vero missis eo tacite nunciis rimatur, quomodo rex in hiis partibus haberetur, quoscumque potuit, ab eius gracia per eosdem amovere conatus. Tantus huic impio respectus Dei erat, sic piorum interventum quesivit, ita cluebat militis incliti firma fides, et de sacramentis terribilibus adeo curavit. Attende, lector, quid inter tot flagicia hic perfidus agat. Cum se graviter peccasse aut ipse sentit aut aliqua fideli castigacione perpendit, canones coram proferri, qualiterque id debeat emendari, ut queratur, precepit et secundum hec scripta scelus commissum mox purgare contendit. Verum maior est illi consuetudo periculose peccandi, quam in salutari penitencia perdurandi. 93. Huius compar et quasi collega Hartwigus, a Longobardis falso rex appellatus, adventum magni regis et excercitus doluit; et quia suis viribus huic ad nocendum diffidit, in castelli cuiusdam municionem se protinus recepit, hoc solum ingemiscens, quod rex vocatus ad maiorem honorem tunc accessit. accessit honorem. Post longam animi exestuantis deliberacionem legatos ad regem misit, qui comitatum quendam sibi dari peterent et coronam suimet cum filiis ei redditurum veraciter promitterent. Hoc cum consilio quorundam acquiescens facere rex noluisset, ut in sequentibus enucleabo, ad magnum suis familiaribus provenire dampnum id postea persensit. ## bok VI, kap. 94 (MGH s. 386–388) 94. Sed priusquam haec aggrediar, quae superius indiscussa oblivione preterii, prescriptis interponere conor. (58.) Fuit quidam Brun nomine, contemporalis et conscolasticus meus, ex genere clarissimo editus, sed divina miseratione pre caeteris parentibus inter filios Dei electus. Hic ab Ida venerabili matre sua unice dilectus magisterio Geddonis philosophi traditur, et omne, quod habere debuit, cum habundancia suggeritur. Huius pater erat Brun, senior egregius et per cuncta laudabilis; amicus mihi consanguinitate et omnibus erat proximus familiaritate. Filius autem eius et equivocus, cum mane ad scolam ire debuisset, antequam ab hospicio exiret, veniam petiit et ludentibus nobis in oratione is fuit. Ocio negocium preposuit et sic fructificans ad maturitatem pervenit. A tercio desideratur Ottone et succipitur, quem non longe post deserens solitariam quesivit vitam et de opere suo vixit. Is vero post mortem gloriosissimi imperatoris, regnante tunc secundo Dei gratia Heinrico, ad Mersburg veniens benediccionem cum licencia domni papae episcopalem ab eo peciit et eius iussione ab archiepiscopo Taginone consecracionem et, quod ipse detulit huc, pallium ibidem suscepit. Dehinc ob lucrum animae laborem subiit diversae ac grandis viae, castigans corpus inedia et crucians vigilia. Multa a Bolizlavo caeterisque divitibus bona suscepit, quae mox aecclesiis ac familiaribus suis et pauperibus nil sibi retinendo divisit. Itaque post longam animi exestuantis deliberacionem legatos ad regem misit, qui comitatum quendam sibi dari peterent et coronam suam cum filiis ei redditurum veraciter promitterent, Cumque consilio quorundam rex acquiescens hoc facere noluisset, ut in sequentibus enucleabo, ad magnum suis familiaribus dampnum id postea provenire persensit. 94. Sed priusquam hec aggrediar, que superius indiscussa obliviosus preterii, describendis interponere conor. Fuit quidam Brun nomine, contemporalis et conscolaris meus, ex genere clarissimo editus, sed divina miseracione pre ceteris parentibus suis inter filios Dei dilectus. Hic ab Yda venerabili matre sua unice dilectus magisterio Geddonis philosofi traditur, et omne, quod habere debuit, cum habundancia ei prebebatur. Huius pater Brun dicebatur, senior clarus et per omnia laudabilis; amicus michi consanguinitate et omnibus familiaritate erat proximus. Filius autem eius et equivocus, cum mane ad scolam ire debuisset, antequam ab hospicio exiret, veniam peciit et ludentibus nobis in oracione ipse fuit. Ocio negocium preposuit et sic fructificans ad maturitatem pervenit. A tercio Ottone igitur desideratus suscipitur, quem non longe post deserens solitariam vitam quesivit et de opere manuum suarum vivebat. Regnante vero Dei gracia secundo Hinrico, post mortem gloriosissimi imperatoris Merseburg veniens benedictionem episcopalem cum licencia domni pape ab eo peciit et eius iussione ab archiepiscopo Thaginone consecracionem et, quod ipse huc detulit, pallium ibidem suscepit. Dehinc ob lucrum animarum laborem grandis et diverse vie subiit, castigans et crucians corpus suum inedia et vigiliis. Multa a Bolizlavo ceterisque divitibus bona suscepit, que mox ecclesiis et familiaribus suis et pauperibus nil sibi retinendo divisit. 95. In duodecimo conversionis ac inclitae conversationis suae anno ad Pruciam pergens, steriles hos agros semine divino studuit fecundare; sed spinis pululantibus horrida non potuit facile molliri. Tunc in confinio predictae regionis et Rusciae cum predicaret, primo ab incolis prohibetur et plus euvangelizans capitur deindeque amore Christi, qui aeclesiae caput est, XVI. Kal. Martii mitis ut agnus decollatur cum sociis suimet XVIII. Corpora tot martirum insepulta iacuerunt, quoad Bolizlavus id comperiens eadem mercatur ac domui suae futurum acquisivit solatium. Facta sunt autem haec in tempore serenissimi regis Heinrici, quem Deus omnipotens triumpho tanti presulis honorificavit et, ut multum spero, salvavit. Pater autem predicti antistitis longe post infirmatus et, ut ipse mihi narravit, precepto filii monachicum suscepit habitum et XIIII. Kal. Novembr. in pace quievit. ## bok VI, kap. 96 (MGH s. 388–390) 96. (59.) Nec floccipendenda est Geronis satellitum marchionis magna presumtio, quam stupeat fidelis et fugiat amore pietatis. Causa proferatur in medium et tunc perpendatur factum, si sit laudabile an bonis omnibus detestabile. Arnulfus antistes ad saltum Geronis a venerabili eiusdem loci abbatissa Hathawi ad festivitatem Christi martiris Ciriaci ad convivium invitatus venit; et in dię sancto, cum post missam de aecclesia ambularet, vidit clericum accipitrem in manu sua tenentem; et zelo commotus hunc cum brachio suimet comprehendit ac secum duxit, non ut puniretur, sed sic verbis mediocribus corriperetur. Fama volans milites predictos congregat, quorum primus Hugal nomine ad episcopum veniens, cur seniorem suum sic inhonorare voluisset, interrogat. Et antistes: 'Quid feci?' inquid. 'Vidi abominationem Christi et, quia in meo factam episcopatu cernebam, sustinere non potui. Nil mali factum est. Ponamus diem vobis complacitam; et ubi culpabilis a communibus invenior amicis, digna emendatione restituo.' Et ille prosequitur: 'Nec sic', inquiens, 'esse debet nec ita fieri valet. Hodie aut sacramento vos excusate aut seniori meo et nobis ad emendandum promittite.' Ad haec presul: 'Sancta me', infit, 'sollempnitas 95. Duodecimo anno sue inclite conversionis ad Pruciam pergens, steriles eius agros semine divino fecundare studebat; sed spinis pululantibus horrida non poterant facile mollire. Cum itaque in predicte regionis confinio et Ruscie [predicaret], primo ab incolis prohibetur et plus evangelizans capitur et amore Christi, qui ecclesie caput est, decimosexto Kalendas Marcii mitis ut agnus decollatur cum decem et octo suis sociis. Quorum corpora insepulta iacuerunt, quoadusque Bolizlaus id comperiens ipsa mercatus est et domui sue futurum solacium acquisivit. Facta sunt autem hec tempore serenissimi regis Henrici, quem omnipotens Deus triumpho tanti presulis honorificavit et, ut spero multum, salvavit. Pater autem predicti antistitis longe post infirmatus et, ut ipse michi narravit, precepto filii monachicum habitum suscepit et quartodecimo Kalendas Novembris in pace quievit. 96. Nec floccipendenda est marchionis Greronis satellitum magna presumpcio, quam stupeat fidelis et fugiat amore pietatis. Causa in medium proferatur et factum perpendatur, si sit laudabile an bonis omnibus detestabile. Arnulfus antistes ad saltum Greronis a venerabili eiusdem loci abbatissa Hathui ad festivitatem Christi martiris Ciriaci ad convivium invitatus venit; et in die sancto, cum post missam de ecclesia ambularet, vidit clericum quendam accipitrem in manu tenentem; et zelo commotus eum per brachium apprehendit et secum duxit, non ut puniretur, sed sic verbis mansuetis corriperetur. Fama volans et velox milites predictos congregat, quorum primus Hugal nomine ad episcopum veniens, cur seniorem suum sic inhonorare voluisset, interrogat. Et antistes inquit: 'Quid feci? Vidi abhominacionem Christi, que, quia in meo facta est episcopatu, sustinere non potui. Nil mali factum est. Ponamus diem vobis complacitam; si culpabilis a communibus amicis invenior, digna emendacione restituo.' At ille prosequitur inquiens: 'Nec sic esse debet nec fieri ita valet. Hodie aut sacramentis vos expurgate aut seniori meo et nobis dignam emendacionem promittite.' Ad hec presul infit: 'Sancta so- prohibet iurare et vos illud suscipere; et multum miserabile mihi videtur, quod iusticia a vobis mihi solum denegatur.' ## bok VI, kap. 97 (MGH s. 390) 97. Post haec ille iratus egreditur, et miles armatus ignorantia comitis glomeratur; et cum iam vellet episcopus cenare, videt omnes appropiare. Domus, in qua fuit, a suis firmiter obseratur et, ne hostibus facilis pateret ingressus, omni modo munitur. Sed cum eam iam inpugnare voluissent, dictum hiis est veraciter, quod sacerdos alio declinans ibidem non inveniretur. Tunc is in claustro et tandem in monasterio queritur et Dei gratia non ullo sui dedecore latens et haec omnia cernens nullatenus invenitur. Ad ultimum sedato furore hii ad hospicium pergunt et domos suas tristes revisunt. Convocatis postera luce militibus suis, Arnulfus ad propriam remeavit sedem abbatissamque nimis flentem solatur. ## bok VI, kap. 98 (MGH s. 390) 98. Hoc totum rex comperiens conspiratores hos sibi precepit presentari. Quem cum marchio predictus nimis iratum cerneret, per internuntios fideles eum placare nititur. Hos rex ea racione audivit, ut prius CCCor pondera talentorum episcopali solverent dicioni et, qui in hoc facto culpabiles esse deputarentur, aut sacramento suorum XI amicorum expurgarent aut secundum canonicam auctoritatem ei satisfacerent. Facta tunc inter eosdem mutua pace, post pascha ponuntur induciae. Huc nostri eorundemque amici conveniunt, et ego cum illis affui; et ut pecunia datur predicta, episcopus in occidentale monasterium venit, sedens ibidem in solio summi gradus. Ibi tunc solus marchio se iuramento admodum credibili expurgat; satellites autem sui more poenitentum de manu predicti antistitis singulariter suscipiunt ea ratione ieiunium, ut, si quando amonerentur, onus subirent impositum. ## bok VI, kap. 99 (MGH s. 390–392) 99. (60.) Illud etiam adnectendum est, qualiter Othelricus Boemiorum dux, mammona iniquitatis interpretatus, Bosionem inclitum suimet militem caeterosque complures interfici preceperit, eo quod hos fratrem adiuvare exulem a falsis murmuratoribus audierit et omnes caute in hiis cladibus discerent, qualiter sibi in futurum precavere debuissent. Quod Dominus in utroque testamento iubet observari lempnitas me iurare prohibet et vos illud suscipere; multumque est miserabile, quod iusticia a vobis michi solo denegatur.' 97. Post hec ille iratus egreditur, et miles armatus ignorancia comitis glomeratur; cumque iam episcopus cenare vellet, vidit omnes appropinquare. Domus, in qua fuit, a suis firmiter obseratur et, ne hostibus facilis ingressus pateret, omnimodis munitur. Cumque eam impugnare voluissent, dictum est eis pro vero, quod episcopus alia via declinans ibidem non inveniretur. Itaque in monasterio et in claustro queritur et Dei gracia nullo sui dedecore latens et hec omnia cernens nullatenus invenitur. Tandem sedato furore illi ad hospicium pergunt et domos suas tristes revisunt. Convocatis postera luce militibus suis, episcopus ad propriam remeavit sedem abbatissamque nimis flentem consolatur. 98. Hec omnia rex comperiens hos conspiratores sibi presentari precepit. Quem cum marchio predictus nimis iratum cerneret, per internuncios eum placare nititur. Quos rex ea racione audivit, ut prius trecentorum pondera talentorum episcopali dicioni solverent et, qui in hoc facto culpabiliores deputarentur, aut sacramento undecim suorum amicorum expurgarent aut secundum canonicam auctoritatem ei satisfacerent. Facta itaque inter eos mutua pace, post pascha inducie ponuntur. Huc nostri eorumque amici conveniunt, et eo cum illis affui; ut autem predicta pecunia daretur, episcopus in occidentali parte monasterii venit, sedens ibidem in solio summi gradus. Ibi solus marchio se iuramento satis credibili expurgat; satellites vero sui more penitencium de manu predicti antistitis singulariter suscipiunt ea racione ieiunium, ut, si quando ammonerentur, onus subirent impositum. 99. Hoc quoque adnectendum est, qualiter Othelricus Boemiorum dux, iniquitatis mammona interpretatus, Bosionem inclitum suum militem ceterosque complures interfici precepit, eo quod eos fratrem suum exulem adiuvare a falsis criminatoribus audierit et omnes caute in hiis cladibus discerent, qualiter sibi in futurum precavere debuissent. Quod Dommus in utroque testamento iubet observari, hoc in hiis regionibus firmiter, id in hiis regionibus compleri prohibet ambicio ceca semper. Germanum enim, quem merito pre hiis diligere debuit, verebatur et, ne umquam ad se veniat, diligenter custodire conatur. Boemii regnante Zuetepulco duce quondam fuere principes nostri. Huic a nostris parentibus quotannis solvitur census, et episcopos in sua regione Marierun dicta habuit; quod omne is et successores sui superbia tumidi perdiderunt, quia omnis humilitas euvangelio teste crescit et arrogantiae sublimitas minoratur. Sine maximo timore in hiis nullus dominatur provinciis. Caritas pura gemit exclusa, quia regnat ibidem periurium cum fraude socia. ## bok VI, kap. 100 (MGH s. 392–394) 100. (61.) Superius de universali papa Brunone disputans cum successorem eius Gerbertum tantum nominarem, ut de eo lacius aliquid scribam, non incongruum est. Erat is natus de occiduis regionibus, a puero liberali arte nutritus et ad ultimum Remensem urbem ad regendum iniuste promotus. Optime callebat astrorum cursus discernere et contemporales suos variae artis noticia superare. Hic tandem a finibus suis expulsus Ottonem peciit inperatorem; et cum eo diu conversatus in Magadaburg oralogium fecit, illud recte constituens, considerata per fistulam quadam stella nautarum duce. Post haec autem predicto papa Gregorio defuncto, is gratia inperatoris eidem successit et usque ad tempus Heinrici regis sedebat, Silvester vocatus. In cuius vice Iohannes Phasan, id est gallus, positus sedem apostolicam dies sibi commissos regebat, sub quo aecclesia Merseburgiensis renovatur et privilegii auctoritate sui roboratur. ambicio semper ceca prohibet impleri. Germanum enim, quem merito pre omnibus diligere debuit, verebatur et, ne umquam ad se veniat, diligenter custodire conatur. Boemii regnante Zuentepulco duce quondam fuere principes nostri. Huic duci a nostris parentibus census multo tempore vel annis solvebatur, et hic in sua regione Marierun dicta episcopos habuit; que omnia hic et sui successores propter sui arroganciam perdiderunt, quia teste evangelio omnis humilitas crescit et arrogancie sublimitas minoratur. Sine maximo timore in hiis provinciis nullus dominatur, quia caritas pura gemit exclusa, quia regnat ibi periurium cum fraude socia. 100. Superius de universali papa Brunone disputans cum successorem eius Gerbertum tantum nominarem, non incongruum est, ut de eo lacius aliquid scribam. Erat hic natus de occiduis regionibus, a puero naturalibus artibus nutritus, et ad ultimum Remensem urbem iniuste promotus rexit. Optime callebat astrorum cursus discernere et contemporales suos varie artis noticia superare. Hic tandem a finibus suis expulsus Ottonem imperatorem peciit; et cum eo diu conversatus in Magadaburg horalogium fecit, recte illud constituens secundum quandam stellam, nautarum ducem, quam consideravit per fistulam miro modo. Post hec autem predicto papa Brunone defuncto, hic gracia imperatoris eidem successit et usque ad tempora Henrici regis sedit, Silvester vocatus. In cuius vice Iohannes Phasianus, idest gallus, positus dies sibi concessos sedem apostolicam regebat, sub quo ecclesia Merseburgensis renovata est et privilegii sui auctoritate roboratur. Huic suc- Huic succedebant Sergius, qui vocabatur Bucca porcus, atque Benedictus, ambo preclari et consolidatores nostri. ## bok VI, kap. 101 (MGH s. 394) 101. Ab omnibus hiis sacerdotibus summis adventus regis admodum desideratur, sed diversorum reluctatione hostium diu tardatur. Benedictus sit in cunctis operibus suis omnipotens Deus, qui Romam longo tempore a multis temporibus depressam tali pastore consolari et pacificare dignatus est! Namque papa Benedictus Gregorio quodam in electione prevaluit. Ob hoc iste ad nativitatem dominicam ad regem in Palithi venit cum omni paratu apostolico, expulsionem suam omnibus lamentando innotescens. Huius crucem rex in suam suscepit custodiam et a caeteris abstinere precepit, promittens sibi, cum ipse illuc veniret, haec secundum morem Romanum diligenter finiri. Advenit optati temporis acceleratio, et rex Heinricus a papa Benedicto, qui tunc pre caeteris antecessoribus suis maxime dominabatur, mense Februario in urbe Romulea cum ineffabili honore suscipitur et advocatus sancti Petri meruit fieri. ## bok VI, kap. 102 (MGH s. 394–395) 102. Et quia de secunda eius ordinacione locuturus sum, condecet eum me prius laudare, de cuius hoc venit gratuito munere, ut magister gencium nos ortatur Paulus: Deo patri pre omnibus et in omnibus, fratres, gratias agite; haec est enim voluntas eius in Christo Iesu domino nostro. Iure laudandus est a nobis, qui multum proluit nobis munere et gratia aeterni regis. Heinricus etenim rex aecclesiam adaugxit nostram multis utilitatibus, inprimis divino apparatu; et de omnibus curtis, quas in Thuringia et in Saxonia habuit, duas nobis tradidit familias. Euvangelium auro et tabula ornatum eburnea et calicem aureum atque gemmatum cum patina dedit et fistula, cruces duas et ampulas ex argento factas et magnum calicem ex eodem metallo cum patina simul ac fistula dedit. Quicquid in prediis ab antecessoribus meis neglectum erat, precepto renovarat. cedebant Sergius, qui dicebatur Bucca porcus, et Benedictus, ambo viri preclari et nostri consolidatores. 101. Ab omnibus hiis summis pontificibus adventus regis oppido desideratus est, sed diversorum hostium reluctacione diu tardatur. Benedictus Deus omnipotens in cunctis operibus suis, qui Romam longo tempore depressam tali pastore consolari et pacificare dignatus est! Namque hic papa Benedictus Gregorio cuidam in electione prevaluit. Ob hoc iste in nativitate dominica ad regem in Palithe venit cum omni apparatu apostolico, expulsionem suam lamentando omnibus innotescens. Huius crucem rex in suam custodiam suscepit et a ceteris abstineri precepit, promittens sibi, cum ipse eo venisset, hec secundum morem Romanum diligenter finiri. Advenit optati temporis acceleracio, et rex Henricus a papa Benedicto, qui tunc pre ceteris antecessoribus suis maxime dominabatur, mense Februario in urbe Romulea cum ineffabili honore suscipitur et advocatus sancti Petri meruit appellari. 102. Et quia de secunda eius ordinacione locuturus sum, condecet eum me prius laudare, de cuius gratuito munere hoc evenit, ut magister gencium nos hortatur: Deo patri pre omnibus et in omnibus, fratres, gracias agite; hec est enim voluntas Dei in Christo Iesu. Iure eciam laudandus est a nobis, qui multum profuit nobis munere et gracia eterni regis. Henricus enim rex ecclesiam nostram multis utilitatibus adauxit, in primis divino apparatu; tum de omnibus curtis, quas in Thuringia et Saxonia habuit, duas familias nobis tradidit. Evangelium auro et tabula eburnea ornatum et calicem aureum bene gemmatum cum patena et fistula dedit. Cruces duas argenteas et totidem ampullas magnumque calicem eiusdem metalli specie cum patena et fistula dedit. Quicquid autem in prediis ab antecessoribus meis neglectum erat, precepto suo renovavit. ## bok VII, inledning (MGH s. 396–399) LIBER VII. Quem laudant superi, veneremur nos quoque servi, Promentes dignas nostris ex cordibus odas. Est hic namque Deus trinus, in deitate sed unus, Et sine quo nullus regnat, Deus ille benignus Atque bonum summum, depellens omne nocivum; Largitur caelo, quae prosunt omnibus, alto. Verus mendaces confuderat hic modo testes Heinricum regem dicentes inperialem Curam non suscepturum nec denique longo Tempore regnandum, sed seva morte premendum. Nunc sunt bisseni, quod regno prefuit, anni, Scandens cesaream post rector clarus in aulam Illo mense, meam quo solverat ipse cathedram. Ista dies pulchro signetur clara lapillo, Qua regi nostro se subdit Roma benigno Atque liquore sacro perfusus gaudet et almo Fert grates Domino, qui se visitavit ab alto Ac Cunigundam contectalem sibi caram. Summus pastor ovat, chorus atque suus quoque cantat, Quod sunt securi tanto rectore potiti. Merseburg, et tu concinnes omnibus actu. 1. (1.) Decursis a dominica incarnacione post millenarii plenitudinem numeri annis tredecim et in subsequentis anni secundo mense ac ebdomada tercia, anno autem regni eius tercio decimo et die dominica ac XVI. Kal. Marcii Heinricus Dei gratia rex inclitus a senatoribus duodecim vallatus, quorum VI rasi barba, alii prolixa mistice incedebant cum baculis, cum dilecta suimet coniuge Cunigunda ad aecclesiam sancti Petri papa expectante venit. Et antequam introduceretur, ab eodem interrogatus, si fidelis vellet Romanae patronus esse et defensor aecclesiae, sibi autem suisque successoribus per omnia fidelis, devota professione Prologus. Quem laudant superi, veneremur nos quoque servi, Promentes dignas nostris ex cordibus odas. Est hic namque Deus trinus, deitate sed unus, Et sine quo nullus regnat, Deus ille benignus Atque bonum summum, depellens omne nocivum; Largitur celo, que prosunt omnibus, alto. Verax mendaces hic confudit modo linguas Henricum regem dicentes imperialem Curam non suscepturum nec denique longo Tempore regnare, subita sed morte premendum. Nunc sunt bisseni, quod regno prefuit, anni, Scandens cesaream post rector clarus in aulam Illo mense, meam quo solverat ipse cathedram. Ista dies pulchro signetur claro lapillo, Qua regi nostro se subdit Roma benigno, Crismate qui sacro perfusus gaudet et almo Christo fert grates, a quo sic glorificatur Cum Cunigunda contectali sibi cara. Summus presul ovat, omnis plaudetque senatus, Quod sunt securi tanto rectore potiri. Merseburg, et tu concinnes omnibus, ac tu Da iubilum Domino, per quem pollere videris. Incipit liber septimus. 1. Decursis a dominica incarnacione post millenarii numeri plenitudinem annis tredecim et in subsequentis anni secundo mense, ebdomada tercia, anno autem regni eius tercio decimo, die dominica, sexto Kalendas Marcii Henricus Dei gracia rex inclitus duodecim senatoribus vallatus, quorum sex rasi barba, ceteri prolixa cum baculis mistice incedebant, cum regina Cunigunda ad ecclesiam sancti Petri papa cum clero expectante venit. Antequam vero introduceretur, ab eo interrogatur, si Romane ecclesie intimus patronus et defensor, sibi autem et suis successoribus per omnia fidelis esse vellet. At ille devota professione se sic facturum esse respondit et sic ab eo unctionem respondit et tunc ab eodem unctionem et coronam cum contectali sua suscepit; priorem autem coronam super altare principis apostolorum suspendi precepit. Eodem die papa eis cenam ad Lateranis fecit copiosam. In octava vero die inter Romanos et nostrates magna oritur commocio in ponte Tiberino, et utrimque multi corruerunt, nocte eos ad ultimum dirimente. Huius rei auctores germani tres extitere, Hug, Hecil ac Ecilin, qui postea capti sunt et in custodia detenti; ex quibus unus in hiis partibus evasit, secundus autem ad Fuldu deductus est, in Ivicanstene autem castello IIIus diu servatur. 2. (2.) Arnulfum fratrem suum, quem Ravennati antea prefecit aecclesiae, cesar denuo inthronizatum ab apostolico ibidem consecrari precepit. Subplantatorem Aethelbertum autem eius iniuste ibi diu sedentem primo voluit degradare; sed assidua piorum devictus intercessione, alteri prefecit aecclesiae nomine Aricia. In Ravenna duos et Romae totidem sinodali iudicio papa deposuit, ab archiepiscopo Leone iam muto consecratos. | Sanctorum instituta patrum in sacris ordinibus ibidem et apud nos diu, pro dolor! neglecta cum excommunicatione redintegrata renovavit. Prohibent namque canones, ut ante XXV annos diaconus, presbiter autem et episcopus ante XXX annos nequaquam ordinetur. Hoc quia non servavimus, miseri prevaricatores sumus excommunicationemque incidimus |. (3.) Dominicam resurrectionem imperator in Papia civitate celebrans, instabilem Longobardorum mentem caritate cunctis exhibita firmavit. Dehinc, sedatis tumultibus universis, reversus est ab Italia, et Hardvigus ob hoc admodum gavisus Fercellensem invasit civitatem, Leone eiusdem episcopo vix effugiente. Omnem quoque hanc civitatem com- regalem et coronam cum coniuge sua suscepit; priorem autem coronam super altare principis apostolorum suspendi precepit. Eodem die papa eis cenam copiosam Lateranis fecit. In octava vero die inter Romanos et nostrates in ponte Tiberino magna commocio oritur, et utrimque multi corruerunt; tandem nox eos dirimit. Huius rei auctores tres germani extitere, Hugo, Hizel et Ezelinus; capti sunt et in custodia detenti. E quibus unus in hiis partibus evasit, secundus autem ad Fuldu ductus est, tercius autem in castello Givikanstein diu servatur. ## bok VII, kap. 2 (MGH s. 399–400) 2. Arnulfum fratrem suum, quem Ravennati ecclesie antea prefecit, denuo intronizatum cesar ab apostolico ibi consecrari precepit. Supplantatorem autem eius Adelbertum iniuste ibi diu sedentem primo [voluit] degradare; sed assidua piorum intercessione devictus, alteri ecclesie nomine Aricia prefecit. In Ravenna duos et Rome totidem synodali iudicio papa deposuit, ab archiepiscopo Leone iam muto consecratos. Sanctorum patrum instituta de sacris ordinibus ibidemque apud nos diu, prochdolor! neglecta cum excommunicacione redintegrata renovantur. Prohibent namque canones, ut ante viginti quinque annos diaconus, presbiter autem et episcopus ante triginta annos nequaquam ordinetur. Hoc quia non servavimus, miseri prevaricatores sumus excommunicacionemque incidimus. Dominicam resurrectionem imperator in Papia celebrans, instabilem mentem Longobardorum caritate cunctis exhibita firmavit. Dehinc, sedatis universis tumultibus, reversus est ab Italia; Hartwigus autem ob hoc admodum gavisus Fercellensem civitatem invasit, Leone eius episcopo vix effugiente. Omnem hanc prehendens iterum superbire cepit; quem, ut in sequentibus expono, divina maiestas nimis humiliatum se culpabilem cognoscere coegit. In hiis partibus cesar episcopatum, quod erat tercium devoti operis sui ornamentum, in Bobia civitate, ubi christicolae sancti et confessores incliti Columbanus et Attala corporaliter requiescunt, communi consilio et licencia comprovincialium episcoporum construxit, quia summa necessitas et, quae eam precellit, Christi caritas ad hoc instigavit. Hic cum maxima prosperitate et gloria Alpinas superat difficultates ac nostrae regionis adiit serenitates, quia aeris huius et habitatorum qualitates nostris non concordant partibus. Multae sunt, pro dolor! in Romania atque in Longobardia insidiae. Cunctis huc advenientibus exigua patet caritas; omne, quod ibi hospites exigunt, venale est, et hoc cum dolo, multique toxico hic pereunt adhibito. ## bok VII, kap. 3 (MGH s. 400–402) 3. (4.) Eodem anno IIII. Kal. Mai. obiit Karolus comes, Riedagi marchionis filius, qui omne suimet benefitium iniuste accusantium turgida inflatione et nulla sui culpa prius perdidit et illatum facinus aequanimiter portavit. Eodem die neptis mea Mahtildis, quae in Geronis saltu cum domna Hathui abbatissa iure consanguinitatis diu nutriebatur, animam exhalavit; quam quia sibi successuram venerabilis matrona semper optavit, insolabili merore mortuam flevit et hanc in proximo mense Iulio IIII. Non. eadem subsequitur. De cuius laudabili vita quaedam breviter percurro. Fuit haec reginae Mahtildis inclita neptis ac in XIII. aetatis suae anno Geronis filio marchionis Sigifrido nupserat, et cum eo tantum VII annos coniuncta erat. Post cuius excessum ob Dei amorem et tristis solatium senioris sacrum a Bernhardo antistite velamen et mox consecrationem, ut predixi, suscepit, sedens LV annos, tam assidua in Christi servitio ut Anna, et tantae largitatis ut Sarepthena, in castitate et abstinentia similis Iudith, ecclesiam sibi commissam civitatem comprehendens iterum superbire cepit; quem, ut in sequentibus expono, divina maiestas nimis humiliatum se culpabilem cognoscere coegit. Hiis in partibus cesar episcopatum, quod erat tercium ornamentum devoti operis, in Bobia civitate, ubi christicole sancti et confessores incliti Columbanus et Attala corporaliter requiescunt, communi consilio et licencia comprovincialium episcoporum construxit, quia summa necessitas et, que eam precellit, Christi caritas eum ad hoc instigavit. Hic cum maxima gloria et prosperitate Alpinas difficultates superavit et nostre regionis serenitates adiit, quia aeris huius et habitatorum qualitates nostris partibus non concordant. Multe enim, prochdolor! insidie in Romania et Longobardia sunt. Cunctis eo advenientibus exigua caritas patet; omne, quod ibi hospites exigunt, venale est, et hoc cum dolo, multique toxicato cibo pereunt. 3. Eodem anno quarto Kalendas Maii obiit Karolus comes, filius Rieddagi marchionis, qui omne suum beneficium turgida inflacione iniuste accusancium et nulla sui culpa prius amiserat et illatum facinus equanimiter sustinuit. Eodem die neptis mea Mathildis, que in Geronis saltu cum domna Hathui abbatissa iure consanguinitatis diu nutriebatur, animam exalavit; quam quia sibi successuram venerabilis matrona semper optavit, insolabili merore flevit; eam vero in proximo mense Iulio quarto Nonas eiusdem mensis subsecuta est. De cuius vita laudabili quedam breviter perstringam. Hec erat Mathildis regine inclite neptis et in terciodecimo etatis sue anno Sigefrido, Geronis marchionis filio, nupserat, cui tantum per septem annos coniuncta fuit. Post cuius excessum ob Dei amorem et tristis senioris solacium sacrum velamen a Bernhardo antistite et mox consecracionem suscepit, ut supra dictum est; sedit vero quinquagintaquinque annos, tam assidua in Christi servicio ut Anna vidua, et tante largitatis ut Sareptena, castitate et abstinencia similis Iudith; ecclesiam vero sibi commissam diversis decorans ornatibus. Huius obitum signa prenuntiabant ista. Vivarium, quod in orientali parte urbis est positum, usque in mediam diem apparuit sanguineum et post viridi colore est variatum. Multis est visum, quod meritis istius neptis mea se cum palma virginitatis precederet. Sepulta est autem egreia Christi sponsa a Bernhardo Antiquae civitatis episcopo, non ubi petiit, sed ubi gemens congregatio sua rogavit, in medio aecclesiae coram sanctae crucis altari, ubi postmodum per eius nobile meritum quodam viro diu debili et cum scabellis diu ambulanti tribuit omnipotens Deus facilem gressum. ## bok VII, kap. 4 (MGH s. 402–404) 4. (5.) Inperator autem transcensis Alpibus caeterisque adiacentibus provinciis regendo decursis natale Domini celebravit in Palithi. Et post haec ad Merseburg veniens, Bolizlavi fidem et auxilium suis innotuit fidelibus et, ut ab eis ad excusationem aut indictae rei emendationem is vocaretur, unanimes poscit. Interim nepos meus, comes Wirinharius, instinctu malesuasae iuventutis et dolosarum machinamento mulierum cum paucis ad urbem Bichlingi vocatam dominica die venit et domnam eiusdem Reinildam prius a se desideratam fraudatis custodibus rapuit invitam. Namque inperatori, ut nullo absque scientia et consilio suimet umquam sociaretur marito, haec antea firmiter promisit; et ob hoc cum clamore et eiulatu deducitur. Hoc audientes cum clientibus satellites armati conveniunt, et ex his unus Vullerd nomine vulnere diro tardatur. Sed una ex ancillis cum se pariter abduci rogaret et iussu senioris sui hanc sumere Alwinus nobilis voluisset, vallatur undique et nepotem meum iam tunc egressum revocat in auxilium. Hic, antequam ei succurreretur, pro dolor! oppetiit. Et dominus eius adveniens infra clauditur et ab uno servorum sauciatur; quem protinus lancea perfossum muro infixit et caeteros, ut sibi propius accedere non auderent, terruit. Et cum suos longe cum matrona iam exisse, sibi autem nullum evadendi locum diversis et multis ornatibus decoravit. Huius obitum ista signa prenunciabant. Wiwarium, quod in orientali parte urbis est situm, usque in mediam diem sanguineum apparuit et post in viridum colorem mutatum est. Multis quoque visum est, quod neptis mea meritis eius cum palma virginitatis eam precederet. Sepulta est autem egregia Christi sponsa a Bernhardo Antique civitatis episcopo, non ubi peciit, sed ubi gemens congregacio rogavit, scilicet in medio ecclesie ante altare sancte crucis. Ibi vero postmodum per eius nobile meritum cuidam viro diu debili et cum scabellis reptanti pocius quam ambulanti omnipotens Deus rectum gressum tribuit. 4. Ergo imperator transcensis Alpibus ceterisque adiacentibus provinciis regendo transitis natale Domini Palithe celebravit. Post hec Merseburg veniens, fidem et auxilium Bolizlavi ducis suis fidelibus innotuit et, ut ab eis ad excusacionem aut opposite rei emendacionem vocetur unanimiter, poposcit. Nepos meus, comes Werinharius, interea instinctu male suase iuventutis et dolosarum machinamento mulierum cum pacis obtentu dominica die ad urbem Bichilinge vocatam venit cum paucis et domnam eiusdem Reinildam prius a se desideratam fraudatis custodibus invitam rapuit. Imperatori namque, ut nulli marito absque eius sciencia et consilio umquam sociaretur, hec antea firmiter promiserat; et ob hoc cum clamore et eiulatu deducitur. Hoc audientes satellites cum reliqua clientela armati conveniunt, e quibus unus Wullerd nomine vulnere diro tardatur. Sed una ex ancillis cum se pariter abduci rogaret et iussu domni sui hanc sumere Alcwinus nobilis voluisset, undique vallatur et nepotem meum iam egressum revocat in auxilium. Sed antequam ei succurreretur, prochdolor! oppeciit. Ille vero adveniens infra clauditur et ab uno servorum sauciatur; quem protinus lancea perfossum muro affixit et ceteros, ut sibi propius accedere non auderent, terruit. Cumque suos longe cum matrona iam abisse, sibi autem nullum evadendi locum patere vidisset, relicto protinus equo a muro patere vidisset, relicto protinus equo se dimisit a muro et a lapide sequenti admodum depressus tristes vix pervenit ad socios. A quibus usque Wi ad villici cesaris domum portatus ibi cum paucis est dimissus; et dominam cum magna festinatione avexerunt, nunc hic nunc illic cum ea latitantes, adventum domini solliciti prestolantes. ## bok VII, kap. 5 (MGH s. 404) 5. Sed villicus iniquitatis hospitem infirmum inperatori mox prodidit et eius mentem fecit nimis hilarem. Speravit enim eum in suam venientem potestatem in exemplum aliis periturum aut precio ineffabili ab hoc redempturum. Nox iam erat, et Bernhardus ac Guncelinus et Willehelmus comites cum suis militibus a cesare missi, ubi egrotus iacuit, veniebant; et hos adfuisse Wirinharius a suis presciens, sibi familiarem Willehelmum salutat, caeteris duobus indicens, si gladium elevare potuisset, quod numquam in eorum potestatem incolumis venire voluisset. Willehelmus vero eius vulnera ligans et, quod ad Merseburg, ut sibi iussum fuerat, venire nullo modo valuisset, intellegens a suis fecit eum portari ad proximam villam Elerstidi dictam ibique in domo nimis lapidibus firmata precepit custodiri, ipse cum suis ad inperatorem reversus. ## bok VII, kap. 6 (MGH s. 404–406) 6. Eodem die nos ad presentiam cesaris vocati, quali presumptione suum nepos meus interruperit votum, ab eodem flebili lamentatione percepimus. Namque cum Brun a Milone inimico eius in domo propria, ubi omnibus est pax habenda, occideretur idque ab omnibus indigenis inperatori lugubriter intimaretur, multum rogatus, ut suorum more antecessorum tam sceleratis hominibus predium cum incolatu prohiberet idque sacramentis firmare ex sua parte iussisset, elevatis manibus omnipotenti Deo et cunctis presentibus illud se, quamdiu viveret, impleturum promisit. Et quia scimus multo sacius esse, bonum non vovere Deo quam postea declinare, se dimisit et a lapide sequenti admodum depressus vix ad tristes socios pervenit. A quibus usque ad villici cesaris domum portatus ibi cum paucis dimissus est; et domnam cum magna festinacione avexerunt, nunc hic nunc illic cum ea latitantes et adventum domni sollicite prestolantes. 5. Sed villicus iniquitatis hospitem infirmum imperatori mox prodidit et eum satis hilarem reddidit. Speravit enim eum in suam venientem potestatem aut in exemplum aliis periturum aut precio ineffabili redempturum. Nox erat et toto fulgebant sydera celo, cum ecce Bernhardus et Guncelinus et Willehelmus comites cum suis militibus a cesare missi, ubi egrotus iacuit, veniebant; quos adesse Werinharius a suis presciens, sibi familiarem Willehelmum salutat, ceteris duobus indicens, si gladium elevare potuisset, quod numquam in eorum potestatem incolumis venire voluisset. Willehelmus vero eius vulnera ligans, quod ad Merseburg, ut sibi iussum fuerat, venire nullomodo valuisset, intellexit et a suis ad proximam villam Elerstide dictam eum portari fecit ibique in domo nimis lapidibus firmata custodiri precepit. Ipse vero cum suis ad imperatorem reversus est. 6. Eodem die nos in presenciam cesaris vocati venimus. Ibi flebili lamentacione ab eo percepimus, quali presumpcione nepos meus votum suum interruperit. Denique cum Brun a Milone inimico suo in domo propria, ubi omnibus est habenda pax, occideretur idque ab omnibus indigenis imperatori lugubriter intimaretur, multum rogatus, ut suorum more antecessorum tam sceleratis hominibus predium cum incolatu prohiberet idque sacramentis firmare ex sua parte iussisset, elevatis manibus Omnipotenti et cunctis presentibus illud, quamdiu viveret, se impleturum promisit. Et quia scimus multo sacius esse, bonum Deo non vovere quam postea declinare, rogitemus eum, rogitemus eum, cui haec dedit promissa, sicubi ea humanitatis gratia seu malo is fregerit ortatu, emendatione condigna resipiscat. Post inperatoriam lamentationem optimi quique dedere consilium, ut comprehensis omnibus suimet bonis domna revocaretur et huius rei auctores aut capti presentarentur aut fugientes usque ad mortem persecutionem paterentur; ipse autem comes superata infirmitate, si culpabilis efficeretur, capite privaretur; si autem haec omnia cum consensu matronae acta fuissent, optime uteretur sponsa. Frater meus comes Heinricus haec ad implenda ilico mittitur, et ut ad Alstidi ad publicum venirent colloquium, iubetur. Illo tunc proficiscente predicti comites advenerunt et cesari, quae facta sunt, nuntiaverunt. ## bok VII, kap. 7 (MGH s. 406) 7. Postera die, id est in sancti festivitate Martini, Wirinharius, pacienti animo adversa quaeque sustinens hactenus, exspiravit, nullum hostibus lucrum, suis autem invincibile dampnum relinquens. Ob hoc rex tristatur, et Thiedricus hostis eius lacrimatur. Hoc ego comperiens Thiedrico nepoti meo abeundi licentiam petii et corpus amici per satellites meos de Miminlevo, ubi tunc abbacia fuerat et Reinoldus eiusdem provisor egregius debita hoc procuraverat humanitate, ad Helpithi, ubi hoc expectabam, reduxi. Sed eodem iam tunc nimis fetente, exsolvi protinus viscera iussi, iuxta aecclesiam iubens sepeliri meam, et usque ad Wallibizi illud prosequebar, ponens ad levam dilectae coniugis. | Post XIIII dies domna Swonehild, socrus eiusdem, morte subitanea VI. Kal. Decembr. obiit |. ## bok VII, kap. 8 (MGH s. 406–408) 8. (6.) Interim cesar in Alstidi populis iura dabat et, ut presentes affirmabant, meis haec amicis denegabat. Insula, quae Porei dicitur, quia prius comes Bernhardus predictum voluit occidere Wirinharium, per iniustos iudices sibi eam cesar precepit assignari. Hoc Wicmannus comes prohibet et iniustum esse affirmat; omnes populi mussant et christum Domini peccare occulte clamant. Ibi tunc stella multis in cui hec dedit promissa, sicubi humanitatis gracia seu malo hortatu hic ea fregerit, emendacione condigna resipiscat. Post imperatoriam lamentacionem optimi quique dedere consilium, ut comprehensis omnibus suis bonis domna revocaretur et huius rei auctores aut capti presentarentur aut, si fugerent, usque ad mortem paterentur persecucionem; ipse autem comes superata infirmitate, si culpabilis efficeretur, capite privaretur; si autem hec omnia cum consensu matrone acta fuissent, sponsa optime uteretur. Frater meus comes Heinricus hec ad implenda ilico mittitur, et ut ad Alcstide ad publicum colloquium venirent, iubetur. Illo itaque discedente predicti comites advenerunt et cesari, que facta sunt, nunciaverunt. 7. Postera die, idest in festivitate sancti Martini, Werinharius, pacienti animo adversa queque sustinens hactenus, expiravit, nullum hostibus lucrum, suis autem inevincibile dampnum relinquens. Ob hoc autem rex admodum tristatur, et Thidericus hostis eius lacrimatur. Hoc ego quoque comperiens Thiderico nepoti meo abeundi licenciam pecii et corpus amici per satellites meos de Minenlove, ubi tunc abbacia fuit et Reinoldus eius provisor egregius debita humanitate hoc procuraverat, ad Helpithe, ubi hoc expectabam, reduxi. Sed eo iam nimis fetente, protinus iussi, ut viscera eius exsolverentur, iuxta ecclesiam meam iubens ca sepeliri. Itaque ad Wallibike prosequebar, ponens eum ad levam dilecte coniugis sue. Post quatuordecim dies domna Suanehildis, socrus eius, morte subitanea sexto Kalendas Decembris obiit. 8. Cesar interea in Alcstide populis iura dabat et, ut presentes affirmabant, meis amicis ea denegabat. Insulam, que Porei dicitur, quia prius comes Bernhardus predictum voluit occidere Werinharium, per iniustos iudices sibi cesar precepit assignari. Hoc Wigmannus comes prohibet et iniustum esse affirmat; omnes populi musitant et christum Domini peccare occulte clamitant. Ibi tunc media die stella multis apparuit. medio apparuit die. | In octava sancti Andree Rigmannus presbiter, qui aecclesiae prefuit suae LXXXV annos, in Christo obiit |. Et inde exiens natale dominicum in Palithi coluit et in IIII. feria ante pascha ad Mersburch venit. In cena Domini crisma in eius presentia indignus benedixi. In vigilia autem sanctae resurrectionis, quae tunc fuit V. Id. Aprilis, Redbald abbas Wirdunensis obiit; et Hethenricus eiusdem cenobii prepositus eligitur. In die sancto archiepiscopus Gero missam cantavit; et interim Othelricus Boemiorum dux advenit, et dies hos sollemnes duximus admodum hilares. ## bok VII, kap. 9 (MGH s. 408) 9. Interea Hirimannus marchio pascha duxit cum socero et inde vix solutus ad imperatorem cum nuntio eiusdem Stoignewo diu exspectatus venit. Idem legatus mentiri semper solitus ad cesarem in occidentali parte, plus ad perturbandum quam, ut simulaverat, ad pacificandum, ab instabili seniore suo missus est. Quem cum consociis suimet inperator suis familiaribus committens, generos suos gratiam eiusdem nudis pedibus querentes misericorditer suscepit et tunc demum, nuigerulus ut haec cerneret, presentari iussit et publice domino eius respondit. Hic cum alia, quam cesar preceperit, domi retulisset, cum prefato comite pacem firmare cupienti iussu ducis infausti remittitur et in conspectu inperatoris et principum eius fallax et in invicem disturbans esse convincitur. Tunc iterum Bolizlavus se ad excusandum vel inobedientiam ad emendandum a cesare vocatus in presentiam eius venire noluit, sed coram principibus suis haec fieri postulavit. ## bok VII, kap. 10 (MGH s. 408–410) 10. Sed quantam ei benignitatem imperator prius ostenderit, lector, attende! (7.) Prefatus dux mille artium scientia plenus filium suimet Miseconem ad Othelricum Boemiorum provisorem misit, ut In octava sancti Andree Rigmannus presbiter, qui ecclesie sue prefuit octoginta quinque annos, in Christo obiit. Cesar de Alcstide exiens natale Domini in Palithi celebravit et in quarta feria ante pascha Merseburg venit. In cena Domini crisma in eius presencia indignus benedixi. In vigilia sancte resurrectionis, que tunc fuit quinto Idus Aprilis, Redbaldus abbas Wirthenensis obiit; et Hethenricus eiusdem cenobii prepositus eligitur. In sancto die archiepiscopus Gero missam cantavit; interea Othelricus Boemiorum dux advenit, et dies hos solempnes duximus oppido hilares. 9. Heremannus marchio pascha cum socero duxit et vix inde solutus ad imperatorem cum nuncio eiusdem Stoicnewo diu expectatus advenit. Isdem vero legatus mentiri semper solitus ad cesarem in occiduis partibus, plus ad perturbandum quam, ut simulaverat, ad pacificandum, ab instabili seniore suo missus est. Quem imperator cum sociis ipsius suis familiaribus committens, generos suos graciam suam nudis pedibus querentes misericorditer suscepit. Tum vero nugigerulus ille, ut hec videat, presentari iubetur, et domno eius publice nuncia remisit. Ipse vero cum alia, quam cesar preceperit, domi retulisset, cum prefato comite pacem firmare cupienti iussu ducis infausti remittitur et in conspectu imperatoris et principum eius fallax et pacis disturbator esse convincitur. Itaque iterum Bolizlaus se ad excusandum vel ad emendandum inobedienciam a cesare vocatur, sed in presenciam venire noluit et coram principibus suis hec fieri postulavit. 10. At vero quantam benignitatem imperator ei prius ostenderit, lector, attende! Prefatus dux mille arcium sciencia plenus filium suum Miseconem ad Othelricum Boemiorum ducem misit, ut memores mutue consanguinitatis se invicem pacificarent, ut memores mutuae consanguinitatis se invicem pacificarent et cunctis hostibus suis et maxime cesari pariter resisterent. Ille vero hoc omne in detrimentum sui esse compositum a veracibus accipiens, hunc comprehendit, ex consociis eius optimos quosque interficiens, ac caeteros una cum seniore capto Boemiam reduxit ac in carcerem proiecit. Quod cum inperator comperiret, Thiedricum nepotem meum illuc misit, ut satellitem suum sibi redderet et, si de gratia suimet aliquid curaret, hunc nullatenus perderet. Cui hoc fertur dedisse responsum: 'Senioris mei iussa in omnibus sequi tam posse quam velle mihi admodum necesse est. Eripuit me nuper indignum omnipotens Deus de ore leonis eiusque catulum in perniciem meam missum mihi tradidit. Et si hunc liberum abire permitto, certos hostes in patre et filio semper habeo; sin autem retineo, aliquem cum eo fructum me acquisiturum sperabo. Videat dominus meus de hiis omnibus, quid sibi placeat ac mihi aliquatenus proficiat, et hoc totum devotus inplebo.' ## bok VII, kap. 11 (MGH s. 410) 11. Sed cum Thiedricus cum hac legatione reverteretur, alius mox celeriter remittitur, qui eundem mitti rogaret firmiterque ei preciperet, promittens ex parte cesaris omnem eius excludi sollicitudinem et bonam firmari pacem. Tunc Othelricus nolens volens captivum reddidit et imperatorem multum placavit. Bolizlavus autem de erepcione filii supra modum gavisus per internuntios suimet condignas cesari gratias egit, postulans, ut eum sibi ad honorem, inimicis autem suis ad dolorem remitteret et futuram utriusque remunerationem ipse veraciter agnosceret. Quod inperator tunc non posse fieri respondit, sed, cum ad Merseburg veniret, cum communi principum consilio suorum voluntati suimet se tunc satisfacturum promisit. Hoc Bolizlavus ut aud vit, non bene suscepit, qualiterque filium in suam redigeret potestatem, semper tacita mente et crebra legatione revolvit. ## bok VII, kap. 12 (MGH s. 410–412) 12. (8.) Ad condictum cesar ut venit locum, cunctos optimates, quid sibi de hac re esset faciendum, consuluit. E quibus Gero archiepiscopus loquitur primus: 'Cum tempus fuit et cum vestro honore id fieri potuit, me ista hortantem non exaudistis. Nunc a vobis est mens Bolizlavi ob longam filii retentionem et custodiam aversa, et vereor, si hunc sine obsidibus aut aliis confirmationibus remittitis, ut in posterum fidelis servitii in ambobus careatis.' Talia unanimes cunctis hostibus suis et maxime cesari resisterent. Ille vero hec omnia in detrimentum sui esse composita a veracibus accipiens, eum comprehendit et ex sociis eius optimos quosque interfecit et ceteros una cum seniore suo capto Boemiam reduxit et in carcerem posuit. Quod cum imperator comperiret, Thidericum nepotem meum illo misit, ut satellitem suum sibi redderet et, si de gracia sua quicquid curaret, hunc nullatenus perderet. Cui hoc fertur dedisse responsum: 'Domni mei cesaris iussa in omnibus sequi tam posse quam velle michi oppido necesse est. Me indignum omnipotens Deus nuper eripuit de ore leonis eiusque catulum in perniciem meam missum michi tradidit. Quem si liberum abire permitto, certos hostes in patre et filio semper habebo; si autem eum retineo, aliquem fructum per eum me acquisiturum spero. Videat domnus meus cesar de hiis omnibus iubens, quod placeat sibi, michi tamen aliquatenus prospiciat, et hec devotus implebo.' 11. Sed cum Thiedericus cum hac legacione reverteretur, alius mox celeriter remittitur, qui eum [mitti] rogaret et firmiter preciperet, promittens ex parte cesaris omnem eius sollicitudinem excludi et bonam pacem firmari. Tunc Othelricus nolens volens captivum reddidit et imperatorem multum placavit. Bolizlaus autem de erepcione filii oppido gavisus per legatos suos condignas grates cesari egit, postulans eum, ut sibi ad honorem, inimicis autem suis ad dolorem eum remitteret et futuram utriusque remuneracionem ipse veraciter agnosceret. Quod imperator tunc non posse fieri respondit, cum vero Merseburg veniret, cum communi consilio suorum principum voluntati eius satisfacturum promisit. Hoc ergo ille ut audivit, non bene suscepit, qualiterque filium in suam potestatem .... 12. Ad condictum locum cesar ubi venit, cunctos optimates, quid sibi de hac re esset faciendum, consuluit. E quibus Gero archiepiscopus primum ita inquit: 'Dum tempus fuit et cum vestro honore id fieri potuit, me ista hortantem non audistis. Nunc mens Bolizlavi ob longam filii retentacionem et custodiam vobis est aversa, et vereor, si eum sine obsidibus aut aliis confirmacionibus remittitis, quod in posterum fidelis servicii amborum careatis.' Talia loquentem maxima turba presencium loquentem maxima presentium turba consequitur, et pars corrupta id cum honore magno fieri non posse ingeminat. Vicit pecunia consilium et, ut hoc Bolizlavo carius esset, in fidem suam et cum omnibus, quae habebant, Miseconem, haec a cesare suscipiens, reduxit et promissa percepit, ammonens eundem et filium, ut memores Christi et firmae Dei nullum cesari incommodum amplius inferrent nec suos decipi paterentur amicos. Huic dulci ortatui fistulae blandientis more ab hiis protinus respondetur, quod factis postmodum nullatenus completur. Quamvis enim hiis aut fides parva sit aut nulla, tamen hoc nobis inputant, quod ex parte cesaris et nostrorum is tam sero remittitur, qui in numero militum habebatur. ## bok VII, kap. 13 (MGH s. 412–415) 13. Hoc eis erat semper in animo et propterea se in presenciam cesaris non venire affirmabant. Et verum est, quod vox euangelica testatur, excusationem aliquam hunc querere, qui ab amico familiari meditatur discedere. Haec inperator agnoscens a nobis discessit et proximos rogationum dies in Capungun fuit, quo ipse curtem suam de civitate Cassalun dicta transtulit; et ibi cum consilio sui archipresulis Heriberti predictam Hethenrico curam commendavit. Interim ecclesia incipitur nostra presente archiepiscopo Gerone; cuius primos posui lapides in modum sanctae crucis XV. Kal. Iunii. Et tractatis ibidem rebus necessariis in vigilia pentecostes ad Immedeshusun venit, illic cum antistite Meinwerco hanc sanctam festive ducens sollempnitatem. (9.) Illic Val Corbensis abbas, prius ab cura suspensus, deponitur, et unus ex Larsemensi monasterio Druhtmer sine fratrum consensu predictorum assignatur. Quo ad sedem suam in hac venienti ebdomada, omnis congregatio exceptis VIIII flens abiit et, ut Liudulfus abbas predixit, locum hunc pene vacuum non sponte reliquid. assequitur, sed pars corrupta id cum honore magno fieri non posse ingeminat. Vicit tandem pecunia consilium et, ut hoc Bolizlavo carius esset, in fidem suam et cum omnibus, que habebant, Miseconem, hec a cesare suscipiens, reduxit et promissa percepit, admonens eum et filium, ut memores Christi et firme fidei nullum cesari incommodum amplius [inferrent] nec suos amicos decipi paterentur. Huic dulci hortatui more blandientis fistule ab hiis protinus respondetur, quod factis postmodum nullatenus completur. Quamvis enim hiis aut exigua aut nulla fides sit, tamen hoc nobis imputant, quod ex parte cesaris et nostrorum hic tam sero remittitur, qui in numero militum habebatur. 13. Hoc eis erat semper in animo et propterea non venire se in presenciam cesaris affirmabant. Verum enim est, quod vox evangelica testatur: Excusacionem querit, qui vult recedere ab amico. Hec imperator agnoscens a nobis discessit et proximos rogacionum dies in Capungun [fuit], qua ipse curtem suam de civitate sua Cassulen dicta transtulit; et ibi consilio sui archipresulis Heriberti predictam curam Hethenrico commendavit. Et tractatis ibi rebus necessariis in vigilia penthecostes ad Immedeshusen venit. Illic cum antistite Meynwerco hanc sanctam sollempnitatem festive peregit. Interim ecclesia nostra incipitur presente Gerone archiepiscopo; cuius primos lapides posui in modum sancte crucis quintodecimo Kalendas Iunii. Rege manente Ymmedeshusen Wal Nove Corbeie abbas, prius ab cura sua suspensus, deponitur, et quidam ex Laurishamensi monasterio Druchtmarus nomine sine fratrum consensu assignatur. Quo ad sedem suam in hac ebdomada venienti, omnis congregacio exceptis novem flens abiit et cenobium hoc pene vacuum non sponte reliquit. Sic etenim Luidolfus venerabilis abbas futurum esse predixerat. Quia vero huius cenobii mencionem sepius feci, libet aliqua de eius inchoacione et rectoribus breviter dicere, quia unum ex antiquissimis est. Anno dominice incarnacionis octingentesimo vicesimosecundo Luidowicus imperator augustus, Karoli magni 14. (10.) In hiis diebus festivis Ernost, inclitus Alemanniae dux, pueri successor Herimanni, cum in silva quadam illicite venaretur, ab uno militum suimet plus ignorantia quam voluntate spontanea, ut cervam sagittare debuit, pro dolor! vulneratur. Hic quia mortem sibi imminere perspexit, socios vocat et, ut reo parcerent, supplicatur; et quia hic tunc presbiterum, quo sua confiteretur peccata, non habuit, unum ex militibus huius vice propius accedere iussit. Quem cum adesse perspiceret: 'Omnes', inquid, 'accedite et commortalis vestri ac peccatoris facta aure cordis percipite et, qualiter curentur, unanimiter succurrite; absentibusque cunctis fidelibus peccatricem meimet animam, queso, commendate et uxorem meam, ut honorem suum servet et mei non obliviscatur, ammonete.' Haec dicens, in quocumque umquam se aliquid deliquisse recordari potuit, cunctis presentibus innotuit et mox de luce hac II. Kal. Iunii discessit, sepultus in Wirciburg iuxta patrem suum marchionem Liupoldum, ut ipse rogavit. Hic iuvenis, ut spero, felicem habet animam, cui, sicut ipse vivens testatus est, plus placuit coram multis hic erubescere, quam coram omnipotenti Deo latere. De hoc exemplum, fratres in Christo, capite et morbum interius la- filius, imperii sui anno decimo per venerabilem Adelhardum, antique Corbeie abbatem, hoc cenobium fundavit in memoriam, unde cepisset, Corbeia Nova loco nomen imponens. Ipse tradidit eidem loco multa predia, scilicet Huxeri villam, Eresburg et Meppiam abbacias. Huius vero filius Luidwicus contulit nobile donum, abbaciam scilicet in Visbike et decimas in episcopatu Asnebruggi cum decimalibus ecclesiis. Tradidit quoque piscacionem in Wisera, que dicitur Hocwar. Lotharius imperator venit cum orientalibus Francis in Sclaviam et eorum regem Gestimulum occidit ceterosque subegit et dedit ecclesie Corbeiensi ipso anno dedicacionis eius, ut cronica testatur. Insuper reges et principes et ceteri nobiles ipsum locum multis diviciis et prediis ditaverunt, et Romani pontifices magnis privilegiis et honoribus extulerunt. Hic requiescit inclitus martir Vitus, septennis puer, translatus eo de Francia per Warinum, eius loci primum abbatem; cuius martiris patrocinio Saxonia rerum suarum prosperitate in immensum excrevit. Situs est hic locus super fluvium Wiseram in episcopatu Paderbrunnensi. ## bok VII, kap. 14 (MGH s. 415–416) 14. Hiis diebus festivis penthecostes Arnost, dux inclitus Alamannie, Heremanni pueri successor, cum in silva quadam illicite venaretur, ab uno militum suorum plus ignorancia quam voluntate spontanea, ut cervam sagittare debuit, prochdolor! vulneratur. Hic quia mortem sibi imminere perspexit, socios vocat et, ut reo parcerent, supplicatur; et quia tunc presbiterum, cui sua peccata confiteretur, non habuit, unum ex militibus eius vice propius accedere iubet. Quem cum adesse perspiceret, inquit: 'Omnes accedite et commortalis vestri et peccatoris facta aure cordis percipite et, qualiter curentur, unanimiter succurrite; absentibusque cunctis fidelibus peccatricem animam meam, queso, commendate et uxorem meam, ut pudiciciam suam conservet et mei non obliviscatur, admonete.' Hec dicens, in quocumque umquam se aliquid deliquisse recordari potuit, cunctis presentibus innotuit, mox vero de hac luce pridie Kalendas Iunii discessit, sepultus Wirciburg iuxta patrem suum, marchionem Sluippoldum, ut ipse rogavit. Hic iuvenis, ut spero, felicem animam habuit, cui, sicut vivens testatus est, plus placuit coram multis quam coram omnipotenti Deo latere. De hoc exemplum, fratres in Christo, capite et morbum interius latentem medico celesti aperite et eius salubre tentem medico caelesti aperite et antidotum eius salubre nullatenus spernite, et quicumque sit in fine nostro confessor, non moretur in gementi professione peccator, ut ab eo in caelis inveniatur propicius remissor. ## bok VII, kap. 15 (MGH s. 416) 15. (11.) Ad supra memoratam sollempnitatem et ad predictum locum quidam rusticus de occiduis veniens partibus, novam imperatori legationem detulit et hanc nullo nisi eo soli umquam aperire voluit, portans adhuc stimulum hunc, quo tunc pecus arans minavit, cum hoc ei caelitus per columbam iussum fuit. Et hic erat tantae longitudinis, ut omnes, qui eum viderant, nimis ammirarentur. Ipse vero rediens cunctis interrogantibus indicat, iussu cesaris se ad Aquasgrani post expedicionem venturum et responsum ab eo ibidem accepturum. Et quia hanc admonicionem et crebro aliam innumerabilem inperator sprevit, vindictam sensit. ## bok VII, kap. 16 (MGH s. 416–418) 16. In nativitate sancti Iohannis baptistae, quae tunc proxima erat, ad Gosleri cesar veniens, Ernasti ducatum nepti suae et filio eiusdedit; et inde ad Magathaburg proficiscens, interventum Cristi militis Mauricii ad exsuperandam hostis Bolizlavi contumatiam suppliciter rogavit. Dehinc ad locum, qui Sclancisvordi vocatur, cum exercitu glomerato perrexit et magnum comprovincialibus et marchioni eorum Geroni intulit [dampnum]. VIII. Id. Iulii fit nostra congregatio et pro defensione debita habitatoribus hiis predatio magna. Postquam nostri Albim transierunt, inperatrix et ego cum illa ad Mersburg pergentes cesaris adventum in his partibus expectavimus. Nostri autem, ut ad pagum Lusici dictum venerunt, a presidio ex Ciani urbe egresso temptantur; antidotum nullatenus spernite, et quicumque sit in fine noster confessor, non moretur in gementi professione peccator, ut ab eo in celis inveniatur propicius remissor. 15. Ad supramemoratum festum et eundem locum quidam rusticus de occiduis partibus veniens, novam legacionem imperatori detulit et hanc nulli nisi ei soli umquam aperire voluit. Portabat quoque adhuc stimulum, quo tunc pecus arans minabat, cum id ei celitus per columbam iussum est. Hic vero erat tante longitudinis, ut omnibus videntibus admiracioni maxime esset. Ille autem rediens cunctis inquirentibus dicebat, se iussu cesaris Aquisgrani post expedicionem venturum et responsum ibi ab eo accepturum. Et quia hanc admonicionem et crebro alias eiusmodi quamplurimas imperator sprevit, vindictam sensit. 16. In nativitate sancti Iohannis baptiste, que tunc proxima erat, cesar Goslariam veniens, Ernosti ducatum nepti sue et filie eius dedit; inde vero Magdaburg proficiscens, interventum Christi militis Mauricii ad exuperandam contumaciam hostis Bolizlavi suppliciter rogavit. Dehinc ad locum, qui Slancisforde dicitur, cum excercitu glomerato perrexit et magnum dampnum comprovincialibus et marchioni eorum Geroni intulit. Octavo Idus Iulii fit nostrorum congregacio et pro defensione debita habitatoribus hiis magna predacio. Postquam nostri Albiam transierunt, imperatrix et ego cum illa Merseburg pergentes cesaris adventum in hiis partibus expectavimus. Nostri autem, ut ad pagum Luidizi dictum pervenerunt, a presidio ex Ciani urbe egresso adtemptantur; hoc vero agno- quod agnoscentes magnam ex eo multitudinem occidunt et Hericum, qui dicebatur Superbus et qui ex nostra regione ob omicidium illó fugit, captum in vinculis cesari presentabant. ## bok VII, kap. 17 (MGH s. 418) 17. Inde usque ad Óderam inperator profectus ad locum, qui Crosna dicitur, optimos ab exercitu ad Miseconem ibi turmatim sedentem misit, ut eum de promissa sibi fide ammonerent et, ne propter eum ab inperatore sua perderent bona, cum dedicione sua preoccupare voluisset, unanimiter rogarent. Quibus is talibus respondit: 'Agnosco me gratia cesaris ab inimici potestate ereptum ac vobis fidem promisisse; et eam libenter in omnibus adimplerem, si liber existerem. Nunc autem, ut ipsi scitis, sum mei patris dominio subditus et, quia ille hoc prohibet et sui milites hic modo presentes talia fieri non paciuntur, invitus omitto. Patriam, quam queritis, meam, si possum, defendere usque ad adventum mei patris volo et tunc eum ad gratiam cesaris et ad amorem vestrum inclinare cupio.' Hoc nostri audientes regressi sunt et haec inperatori responsa detulerunt. Interim Bernhardus dux cum suis fautoribus, episcopis et comitibus, et profanorum turba Liuticiorum ab aquilone Bolizlavum peciit et hunc presentem munita undiquessecus Ódera habuit. ## bok VII, kap. 18 (MGH s. 418–420) 18. (12.) Cesar autem in inventione Christi protomartiris Oderam transmeans reluctantem Poleniorum multitudinem admodum prostravit, et nemo ex nostris nisi Hodo inclitus iuvenis cum Ekkrico et alio Guncelini comitis satellite cecidit. Hic cum Sigifrido, Hodonis filio marchionis, ab imperatore accusatus, eo quod Bolizlovo nimis familiaris actenus fuisset, eodem die viriliter se expurgant; et a suis Hodo longe digressus, cum hostes solus fugientes insequeretur, sagitta per caput inmissa primo oculum et post vitam perdidit istam. Sed cum Miseco eiusdem corpus cognosceret, quia eius apud nos fuerat custos et sodalis, multum flevit et id bene procuratum ad exercitum misit. Eorum autem, qui ex parte hostili oppecierunt, non minor erat numerus quam sexcenti, predam relinquentes nostris ineffabilem. scentes magnam ex eo multitudinem occidunt et Horicum, qui dicebatur Superbus, qui ex nostra regione ob homicidium illo fugerat, captum in vinculis cesari presentabant. 17. Inde ad Oderam imperator profectus ad locum, qui Crozna dicitur, optimos de excercitu ad Miseconem ibi turmatun sedentem misit, ut eum de sibi promissa fide admonerent et, ne propter eum ab imperatore sua bona perderent, cum dedicione sua preoccupare vellet, unanimiter rogarent. Quibus talia respondit: 'Agnosco me gracia cesaris ab inimici potestate ereptum et vobis fidem promisisse; quam libenter in omnibus adimplerem, si liber existerem. Nunc autem, ipsi scitis, mei patris dominio sum subditus et, quia ille hoc prohibet et eius milites hic modo presentes talia fieri non paciuntur, invitus omitto. Patriam meam, quam queritis, volo, si possum, usque ad adventum patris defendere, tum vero eum ad graciam cesaris et vestri amorem inclinare cupio.' Hoc nostri audientes regressi sunt et eius responsa imperatori detulerunt. Interim Bernhardus dux cum suis fautoribus, episcopis et comitibus, et prophanorum Luidiciorum turba ab aquilone Bolizlaum peciit et hunc presentem munita undiquessecus Odera habuit. 18. Cesar vero in invencione Christi prothomartiris Oderam transmeans reluctantem multitudinem Poleniorum admodum prostravit; nemo autem ex nostris nisi Odo inclitus iuvenis cum Ekkerico et alio Guncelini comitis satellite cecidit. Hic cum Sigefrido, Odonis marchionis filio, ab imperatore accusatus, eo quod Bolizlavo nimis familiares hactenus fuissent, eodem die viriliter se expurgant; Odo vero a suis longe digressus, cum hostes solus fugientes sequeretur, sagitta per caput inmissa primo oculum et post vitam amisit. Cumque Miseco eiusdem corpus agnosceret, quia eius apud nos custos fuit et sodalis, multum flevit et hoc bene procuratum ad excercitum misit. Eorum autem, qui ex parte hostili oppecierunt, non minor erat numerus quam sexcenti, nostris predam ineffabilem relinquentes. 19. Hoc Bolizlavus, ubi tunc mansit, ab internuntiis festinantibus mox rescivit; et quamvis eo libenter pergere voluisset, tamen presentibus inimicis introitum patescere ausus non est. Quocumque nostri in navibus declinabant, illuc ipse cum suis equo sequebatur alato. Ad ultimum vero erectis celeriter velis, nostri per omnem unam navigabant diem et, inimicis eos tunc comitari non valentibus, litus optatum securi comprehendunt et proxima incendunt loca. Quod cum eminus dux prefatus agnosceret, more solito fugit et nostris fiduciam et locum nocendi invitus concessit. Dux vero Bernhardus cum suis imperatori ad auxilium, sicut ei prius iussum est, venire cum nequivisset, per pedites clam missos ei eventum rei et necessitatem inobedientiae indicens, vastatis circumquaque iacentibus locis, domum rediit. Othelricus quoque, qui cum Bawariis ad cesarem venire debuit, ob multas causarum qualitates dimisit. Et quamvis hii imperatorem non comitarentur, tamen fidele servitium sua vicinitate ostendunt. Namque Othelricus quandam urbem magnam Businc dictam petiit et in ea non minus quam mille viros absque mulieribus et liberis capiens, incendit eandem et victor remeavit. Heinricus autem Orientalium marchio cum Bawariis comperiens Bolizlavi milites iuxta se predam fecisse, protinus insequitur et ex hiis fortiter resistentibus octingentos occidit predamque omnem resolvit. (13.) | Interim Redingus Magadaburgensis prepositus Nonas Aug. in Christo obiit. Mense eodem et XIIII. Kal. Sept. Eila venerabilis cometissa obiit et in monasterio, quod ipsa construxit, ab Everhardo antistite traditur sepulture |. ## bok VII, kap. 20 (MGH s. 420–422) 20. Sed antequam haec omnia cesar comperiret, multum sollicitus, quamvis parvo uteretur excercitu, tamen potestative, quamdiu voluit, in hiis partibus fuit; et tunc reversus ad pagum, qui Diadesisi dicitur, venit in angusto, pro dolor! castra metatus loco, ubi nullus, excepto apum magistro, qui ibidem tunc interfectus est, sedit. Bolizlavus autem audiens 19. Hoc Bolizlaus, ubi tum mansit, ab internunciis festinis mox rescivit; et quamvis eo libenter pergere voluisset, tamen presentibus inimicis introitum patescere [non] ausus est. Quocumque enim nostri navibus declinabant, illuc cum suis ipse equo alato. Tandem vero erectis celeriter velis, nostri per omnem unam diem navigabant et, inimicis eos comitari non valentibus, litus optatum securi comprehendunt et proxima queque loca. Quod cum eminus dux prefatus agnosceret, more solito fugit et nostris fiduciam et locum nocendi invitus concessit. Dux vero Bernhardus cum suis imperatori ad auxilium, sicut ei iussum est, cum venire nequivisset, per pedites clam missos ei omnem rei eventum et necessitatem inobediencie indicens et vastatis circumquaque iacentibus locis domum rediit. Othelricus quoque, qui cum Bawariis ad cesarem venire debuit, ob multas qualitates causarum dimisit. Et quamvis hii imperatorem non comitarentur, tamen fidele servicium sua vicinitate ostenderunt. Namque Othelricus quandam urbem magnam Businc dictam peciit et in ea non minus quam mille viros absque mulieribus et liberis capiens, eam incendit et victor remeavit. Henricus autem Orientalium marchio cum Bawariis comperiens Bolizlavi milites iuxta se predam fecisse, protinus insequitur et ex eis fortiter resistentibus octingentos occidit predamque omnem excussit. Interim Redingus Magadaburgensis prepositus Nonis Augusti in Christo obiit. Eodem mense quartodecimo Kalendas Septembris Eila venerabilis comitissa obiit et in monasterio, quod ipsa construxit, ab Everhardo antistite sepulture traditur. 20. Cesar autem, antequam hec omnia comperiret, multum sollicitus, quamvis parvo excercitu uteretur, tamen potestative, quamdiu voluit, in hiis partibus [fuit]; reversus vero ad pagum, qui Diadesise dicitur, venit, in angusto loco, prochdolor! castrametatus est, et ubi nullus, excepto apum magistro, qui ibidem tunc interfectus est, sedit. Bolizlaus autem audiens impera- imperatorem aliam, quam intraret, viam hinc exiturum, iuxta Oderam omnimodis sua firmavit. Sed cum hunc iam abisse comperiret, magnam peditum multitudinem ad locum, ubi noster consedit exercitus, premisit, precipiens eis, si aliqua oportunitas sibi accidisset, huius saltem aliquam partem ledere temptaret. Insuper abbatem suum Tuni nomine simulata pace ad caesarem misit, qui protinus ab eo explorator esse cognoscitur et ibidem, quousque omnis pene exercitus factis in precedenti nocte pontibus paludem transcenderet preiacentem, detinetur. ## bok VII, kap. 21 (MGH s. 422) 21. Tunc ille, monachus habitu, sed dolosa vulpis in actu et ob hoc amatus a domino, rediit; et imperator Geroni archiepiscopo et Geroni inclito marchioni ac Burchardo palatino comiti residuos committens progreditur et, ut se solito cautius circumspicerent, ortatur. Post hoc ab hostibus prope in silva latentibus magnus clamor ternis mugitibus attollitur, et mox nostrum agmen sagittariis intermixtim currentibus ab hiis appetitur. Quibus primo conflictu secundoque fortiter resistunt et ex eis multos palantes occidunt. Set fugientibus quibusdam ex nostris confortati hostes glomerantur et nostros iterum incurrentes dissipant et separatos sagittis fallentibus perdunt. Gero autem archiepiscopus et Burchardus comes vulneratus vix evadentes cesari haec referebant. Liudulfus autem iuvenis cum paucis capitur, et Gero ac Folcmarus comites cum CC militibus optimis occisi spoliati sunt, quorum nomina et animas Deus omnipotens misericorditer respiciat; et nos, quorum culpa hii tunc oppetiere, sibi per Christum reconciliet et, ne quid tale ulterius paciamur, clemens custodiat. ## bok VII, kap. 22 (MGH s. 422–424) 22. (14). Imperator, ut hoc triste nuncium audivit, ad tollenda interfectorum corpora redire voluit; set multorum tardatus consilio id quasi invitus omisit et Aeidum antistitem, qui eis licentia infausti ducis sepulturam inpenderet et Geronis corpus marchionis inploraret, remisit. Venerabilis vero pater cesari voluntarie consentiens concito cursu revertitur; et ut miserabilem aspexit stragem, flebiliter ingemuit et suppliciter pro hiis oravit. Hunc cum victores et tunc in preda solum morantes eminus viderunt, de consequentibus timidi primo fugerunt deindeque propius accedentem salutaverunt et sine omni offensione eum abire permittunt. Hic a Bolizlavo multum de pernicie nostra gaudenti, quod postulat, inpetrans sine torem aliam viam, quam intravit, hinc exiturum, iuxta Oderam omnimodis sua firmavit. Cumque eum iam abisse comperisset, magnam multitudinem peditum ad locum, ubi noster consedit excercitus, premisit, precipiens eis, si aliqua oportunitas sibi accidisset, huius saltem aliquam partem ledere temptaret. Insuper abbatem suum Thuni nomine simulata pace ad cesarem misit, qui protinus ab eo explorator esse cognoscitur et ibidem, quousque [omnis] pene excercitus factis pontibus in precedenti nocte paludem preiacentem transcenderet, detinetur. 21. Tum ille, monachus habitu, sed dolosa vulpis in actu et ob hoc amatus a domno, rediit; et imperator Geroni archiepiscopo et Geroni inclito marchioni et Burchardo comiti palatino residuos committens progreditur et, ut solito caucius se circumspicerent, hortatur. Post hec ab hostibus prope in silva latentibus magnus clamor ternis mugitibus attollitur, et mox cesarianum agmen sagittis intercurrentibus mixtim ab hiis appetitur. Quibus primo conflictu et secundo fortiter resistunt et ex eis multos palantes occidunt. Sed fugientibus ex nostris quibusdam hostes confortati glomerantur et nostros iterum incurrentes dissipant et separatos sagittis fallentibus perdunt. Gero autem archiepiscopus et Burchardus comes vulneratus vix evadentes cesari hec referebant. Luidolfus iuvenis quidam cum paucis capitur, et Gero et Folcmarus comites cum ducentis militibus optimis occisi spoliantur, quorum nomina et animas Deus omnipotens misericorditer respiciat. Nos vero, quorum peccatis hii oppeciere, sibi per Christum reconciliet et, ne quid tale ulterius paciamur, clemens custodiat. 22. Cesar, ut hoc triste nuncium audivit, ad tollenda interfectorum corpora redire voluit; sed multorum consilio tardatus hoc quasi invitus omisit, Eidum vero antistitem, qui eis licencia infausti ducis sepulturam impenderet et Geronis marchionis corpus impetraret, remisit. Venerabilis autem pater cesari voluntarie consenciens concito cursu revertitur; ubi vero miserabilem stragem aspexit, flebiliter ingemuit et suppliciter pro hiis oravit. Cumque eum victores in preda tantum occupati eminus viderunt, de consequentibus timidi primo fugerunt deindeque propius accedentem salutaverunt et sine omni offensione eum abire permiserunt. Hic a Bolizlavo multum de pernicie nostrorum gaudenti impetrans, quod postulavit, sine mora rediit et corpora sociorum cum magno labore inimicis faventibus sepelivit. Funus autem predicti marchionis et socii eius Widredi usque ad Mysni fecit reduci. Haec ibidem Hirimannus comes flebiliter suscipiens et usque ad Novam urbem, ubi Gero Coloniensis archiepiscopus et Thietmarus marchio, frater eius, vitricus istius, pater autem interempti comitis, in honore Dei genitricis et sancti martyris Cypriani regnante secundo Ottone abbaciam construxerunt, cum fratribus suis Guntterio ac Ekkihardo comitatur. Quae Gero archiepiscopus tunc terrae commendans domnam Aethelheidam eiusque filium Thietmarum et merentes amicos ac milites solatur. ## bok VII, kap. 23 (MGH s. 424–426) 23. (15.) Interim caesar cum suis ad Strelam urbem pervenit; et Miseconem cum exercitu subsequi sciens, Herimannum marchionem ad Mysnensis defensionem civitatis properare iubet. Ipse vero ad Merseburg recto tetendit itinere. Miseco autem a patre nefario instructus, ut primo nostros abisse divisos nullamque post se custodiam esse relictam sensit, Id. Septembris Albim iuxta urbem predictam cum VII legionibus in ipsa transcendit aurora, quosdam circumquaque iacentia vastare, alios vero urbem precipiens inpugnare. Quod Wetennici conspicientes seque tueri posse desperantes superpositae civitatis municionem relictis pene omnibus suis ascendunt. Ob hoc hostes admodum gavisi suburbium intrant relictum et hoc ablatis rebus inventis incendunt et superius castellum in duobus locis accensum infatigabiliter aggrediuntur. Hirimannus vero comes videns auxiliatores suos admodum paucos iam defecisse, Christi pietatem et eius incliti martyris Donati intercessionem sanctam prostratus postulans mulieres ad succurrendum hortatur. Quae propugnacula attingentes lapidibus viros adiuvant, ignem inpositum, quia defecit aqua, medone extingunt et, Deo gratias! inimici furorem et audatiam minuunt. Hoc totum Miseco de monte iuxta posito cernens socios adventantes exspectat. Qui depopulantes et, ubi ignis inveniebatur, omnia usque ad Ganam fluvium concremantes sero mora rediit et corpora sociorum cum magno labore inimicis faventibus sepelivit. Funus autem prefati marchionis et socii eius Wideradi usque Misni fecit reduci. Que ibidem Heremannus comes flebiliter suscipiens usque ad Novam urbem, ubi Gero Coloniensis archiepiscopus et Thietmarus marchio, frater eius, vitricus istius, pater autem interempti marchionis, in honore Dei genitricis et sancti martiris Cipriani regnante secundo Ottone abbaciam construxerunt, cum fratribus suis Gunthero et Ekkihardo comitatur. Que Gero archiepiscopus Magdaburgensis terre commendans dompnam Atheilheidam eiusque filium Thietmarum et merentes amicos ac milites solatur. 23. Cesar interea cum suis ad Strelam urbem pervenit; et Miseconem cum excercitu subsequi sciens, Herimannum marchionem ad Misnensis civitatis defensionem properare iubet. Ipse vero recto itinere Merseburg tetendit. Miseco autem a patre nephario instructus, ut primo nostros abisse divisos nullamque custodiam relictam post se esse sensit, Idibus Septembris Albiam iuxta urbem prefatam cum septem legionibus in ipsa aurora transcendit, quosdam circumquaque iacencia vastare, alios vero urbem precipiens impugnare. Quod Wenenici videntes seque tueri posse desperantes superposite civitatis municionem relictis pene omnibus suis ascendunt. Quapropter hostes admodum gavisi relictum suburbium intrant et hoc ablatis rebus incendunt et superius castellum in duobus locis accendunt et infatigabiliter aggrediuntur. Herimannus vero marchio videns auxiliatores suos admodum paucos iam defecisse, Christi pietatem et eius incliti martiris Donati intercessionem sanctam prostratus postulans mulieres ad succurrendum hortatur. Que propugnacula attingentes lapidibus viros adiuvant, ignem, quia aqua defecit, medone extingunt et, Deo gracias! inimici furorem et audaciam minuunt. Hec omnia Miseco de monte iuxta posito videns socios advenientes expectat. Qui depopulantes et, ubi ignis inveniebatur, usque ad Granam fluvium omnia concremantes sero lassis equis revertuntur et ibi cum seniore suo cras ad urbem pugnaturi lassis revertuntur equis et ibi cum seniore suo cras ad urbem pugnaturi pernoctarent, ni Albim crescere viderent. Propter hoc exercitus nimis defatigatus cum securitate inopinata remeavit et ducis sui cor anxium hac prosperitate relevavit. Imperator autem haec ut audivit, quoscumque tunc colligere potuit, ad succurrendum suo marchioni propere mittit et suburbium non longe post redintegrare precepit. Ad huius operis supplementum et custodiam Gero archiepiscopus et Arnulfus presul VIII. Id. Octobr. cum comitibus caeterisque compluribus conveniebant. Hiis omnibus ego longe inferior interfui. In XIIII diebus incepta ad unguem nos perducentes abivimus, committentes urbem Fritherico comiti ad IIII ebdomadas. ## bok VII, kap. 24 (MGH s. 426–428) 24. (16.) Gero archiantistes et ego eiusdem comes ad locum, qui Mucherini dicitur, veniebamus. Ibi tunc ego de promissis dulcibus eum ammonens percepi ab eodem cum baculo eius, quem hodie teneo, parrochiam super has IIII urbes: Scudizi, Cotuh, Bichini et Vurcin et villam, quae Rosneci dicitur, de residuis V, Ilburg, Pauc, Dibni, Liubanizi et Geserisca, differens ac in posterum dicens relicturum, VIII. Kal. Novembr., presentibus hiis testibus: Heribaldo, Hepone, Ibone, Cristino atque Seberto. Eodem die ad urbem Curbici dictam venimus, ubi convenientibus archiantistitis militibus id manifestavi, quam misericorditer erga me senior suus egerit. Ibique de infirmitate venerabilis Fritherunae comperivimus, ad cuius hospicium tunc nos fuimus; quae, pro dolor! in sequenti die, id est VI. Kal. Novembr., hominem exuit interiorem. Inde archiepiscopus ad Magadaburg profectus omnium festivitatem sanctorum celebravit et ego in Wallibici. (17.) Interim Hardvigus, nomine tantum rex, perdita urbe Fercellensi, quam diu expulso Leone episcopo iniuste possedit, infirmatur et radens barbam monachus est effectus terciaque Kal. Nov. obiit, sepultus in monasterio. Imperator autem occi- pernoctarent, nisi Albiam crescere viderent. Quapropter excercitus nimis defatigatus cum securitate inopinata remeavit et ducis sui cor anxium hac prosperitate relevavit. Hec omnia postquam imperator audivit, quoscumque colligere potuit, ad succurendum suo marchioni propere misit et suburbium non longe post redintegrare precepit. Ad huius operis supplementum et custodiam Gero archiepiscopus et Arnulfus presul octavo Idus Octobris cum comitibus ceterisque compluribus conveniebant, quibus omnibus ego longe inferior interfui. In quatuordecim diebus incepta ad unguem perducentes abivimus, committentes urbem Fritherico comiti ad quatuor ebdomadas. 24. Gero archiepiscopus et ego eiusdem comes ad locum, qui Mucherini dicitur, veniebamus. Ibi ego de promissis dulcibus eum admonens cum baculo eius, quem ab eo percepi hodieque teneo, parrochiam super quatuor urbes, Scudize, Choth, Bichine et Wercin et villas, que Rosneci dicuntur, de residuis quinque, Ilburg, Pawe, Dibni, Luibanici et Geserisca, differens et in posterum dicens relicturum. Acta sunt hec octavo Kalendas Novembris coram hiis testibus: Heribaldo, Eppone, Ibone, Christiano et Seberto. Eodem die ad urbem Churbike dictam venimus, ubi convenientibus archiantistitis militibus manifestavi eis, quam pie senior eorum erga me egerit. Ibi de infirmitate venerabilis Fritherunne comperivimus, ad cuius hospicium tum fuimus; que, prochdolor! sequenti die, idest sexto Kalendas Novembris, interiorem hominem exuit. Inde archiepiscopus Magadaburg profectus festivitatem omnium sanctorum celebravit et ego Waldbike. Interim Hartwigus, nomine tantum rex, perdita urbe Fercellensi, quam diu expulso Leone episcopo iniuste possedit, infirmatur et radens barbam monachus effectus est tercioque Kalendas No- dentales invisens regiones, quae ibi tunc erant emendanda, correxit. ## bok VII, kap. 25 (MGH s. 428–430) 25. (18.) Post haec autem Eid antistes egreius a Polenia saltem cum muneribus magnis reversus egrotare cepit et in urbe Libzi vocata fidelem Christo animam XIII. Kal. Ianuarii reddidit. Et Hilliwardus Citicensis episcopus ad huius procurationem vocatus mox adfuit et domum, qua vir sanctus abierat, optimis redolere odoribus introiens agnovit; et corpus eiusdem usque ad Misni prosequitur. Sepelivit illud coram altari auxilio comitis Willehelmi, qui ordine suo eandem tunc custodivit civitatem. Sed quia superius promisi, me de eius vita in sequentibus dicturum, de magnis pauca loquar. Erat vir predictus nobilis genere, dives in prediis, sed paupertate spiritus haec pro nihilo ducens. Ante benedictionem in Magadaburg cum caeteris confratribus regulariter ac multum laudabiliter vivens et post in divinis gregibus lucrandis alcius insurgens pro possibilitate sua apostolicam imitatus est vitam. Nulla umquam utitur camisia neque braca nisi tunc, cum missam cantavit; quam idcirco sepius dimisit, quia se ad hoc indignum iudicavit. Hiemis asperitatem qualiter is umquam sustineret, multi ammirabantur. Crebro a suis pene desperatus in stuba vix recreabatur; corpus suum nimis afflixit ieiuniis, plus nudis pedibus quam aequo laborans. Cum sibi et sociis late vagantibus victum defecisse vel aliquid arduum occurrere videret, Deo gratias egit et omnes hoc dicere iussit. In baptizando et predicatione continua et confirmatione non modo suae utilis erat aeclesiae, sed aliis quam pluribus. De hiis, quibus ipse cum suis vivere debebat, rebus sibi subtractis pene ducentos aeclesiae suimet acquivisit mansos. Crisma et clerum raro, templa autem Domini libenter consecravit, et tunc crebro sine missa. Oculi eius ob assiduam fletus nimii effusionem iam caligabant. Nobis contemporalibus suis ob crimen nostrum eius conversacio displicuit et ei nostra. XXIII annos et amplius labore ineffabili vivens, finem suum ante predixit et, ut numquam ad Misni poneretur, multum rogavit. Id namque semper in mente ob timorem futurae desolationis vembris obiit, sepultus in monasterio. Imperator vero occidentales regiones invisens, que tunc ibi emendanda erant, correxit. 25. Post hec Eid egregius antistes a Polenia cum muneribus magnis reversus egrotare cepit et in urbe Libizi vocata fidelem animam Christo terciodecimo Kalendas Ianuarii reddidit. Hildiwardus itaque Citicensis episcopus ad eius procuracionem vocatus mox affuit et domum, qua vir sanctus obierat, optimis odoribus redolere introiens agnovit; et corpus eius usque Misni prosecutus sepelivit illud coram altari auxilio comitis Willehelmi, qui ordine suo eam civitatem tum custodivit. Sed quia superius promisi, me de eius vita in sequentibus dicturum, de magnis pauca loquar. Erat vir predictus nobilis genere, dives in prediis, sed paupertate spiritus pro nichilo ducens. Ante benedictionem Magadaburg cum fratribus suis regulariter et multum laudabiliter vixit; postquam in divinis gregibus lucrandis alcius insurgens pro possibilitate sua apostolicam vitam imitatus est. Nulla umquam usus est camisia neque bracis nisi, cum missam celebravit; quam ideo sepius dimisit, quia se ad hoc indignum iudicavit. Hiemis asperitatem qualiter umquam sustinuerit, multi mirabantur. Crebro a suis desperatus vix in stupha recreabatur; corpus suum nimis afflixit ieiuniis, plus nudis pedibus quam equo itinere laborabat. Cumque sibi et sociis late vagantibus victum deficere vel aliquid ardui occurrere videret, Deo gracias egit et omnes hoc dicere iussit. In baptismis et predicacione continua et confirmacione non modo sue utilis ecclesie erat, sed et aliis quampluribus. De hiis rebus, quibus ipse cum suis vivere debebat, sibi subtraxit et pene ex hiis ducentos mansos ecclesie sue acquisivit. Crisma et clerum raro, templa vero Domini sepe et libenter consecravit, et crebro sine missa. Oculi eius ob assiduam nimii fletus effusionem iam caligabant. Nobis contemporalibus suis ob crimen nostrum eius conversacio displicuit et ei nostra. Viginti tres annos et amplius labore ineffabili vivens, finem suum sibi imminere predixit et, ut numquam Misni sepeliretur, multum rogavit. Hoc autem semper in mente ob metum future desolacionis desideravit, ut ad locum desideravit, ut ad locum Colidici dictum, ubi Christi Magnus martyr corporaliter requiescit, et ipse mereretur tumulari. Sed comes Herimannus, sperans precibus eiusdem locum sibi a Deo paratum adiuvari, ut prefatus sum, ibidem fecit eum deponi. ## bok VII, kap. 26 (MGH s. 430) 26. (19.) In vigilia natalis Domini Meingaudus Trevericae civitatis archiepiscopus obiit in urbe sua Cophelenci dicta, sedens VIII annos et VII menses; indeque corpus suum ad sedem propriam delatum honorifice ad antecessores suos locatur. Imperator haec audiens de tantorum detrimento patrum turbatur, qualiterque loca bene suppleret vacua, cum familiaribus suis tractavit; et natale dominicum in Pathebrunnun festivis peregit gaudiis. Et post hanc Popponem, Liupoldi marchionis filium et tunc Bavenbergensis aeclesie prepositum, Treverensi prefecerat urbi; et cum is ab Erkanbaldo Magociacensi archiepiscopo iussu cesaris et licentia Virdunensis episcopi, qui primus horum in ordine fuit confratrum, consecrari debuisset, a Thiederico Metensi antistite, eo quod a se iustius haec ordinacio fieri deberet, assidua acclamatione et humili peticione id incassum prohibebatur. Nam inperator hunc scripta demonstrantem et banno id interdicentem non exaudivit, sed unccionem conpleri precepit. In hiis diebus vice Eidi presulis Eilwardus, Thietmari marchionis cappellanus, ortatu Herimanni confratris a cesare constituitur et in dominica die ante palmas in Merseburg a Gerone archiepiscopo nobis faventibus benedicitur. ## bok VII, kap. 27 (MGH s. 430–432) 27. (20.) Proximam palmarum iucunditatem inperator cum Heinrico venerabili Wirciburgiensis aeclesiae episcopo complens, IIII feria ad Bavanberg venit ibique cenam Domini et passionem cum paschali tripudio honorabiliter peregit. Et Colidizi dictum, ubi Christi martir Magnus requiescit, ipse mereretur tumulari. Sed comes Heremannus, sperans eius precibus locum sibi a Deo paratum adiuvari, ut prefatus sum, ibidem eum poni fecit. 26. In vigilia natalis Domini Meyngaudus Treverice civitatis antistes in urbe sua obiit Confluencia dicta; seditque annos octo et septem menses; corpus autem ad sedem suam delatum honorifice ad antecessores suos locatur. Imperator hec audiens de tantorum patrum detrimento turbatur et, qualiter loca vacua bene suppleret, cum suis familiaribus tractavit; itaque natale Domini in Patherbrumne festivis gaudiis peregit. Postquam Popponem, Luippoldi marchionis filium, Bavenbergensis ecclesie prepositum, Trevirensi urbi prefecit. Qui cum ab Erkanbaldo Mogonciaco archiepiscopo iussu cesaris et licencia Verdunensis episcopi, qui primus in ordine eorum episcoporum fuit, consecrari debuisset, a Thiederico Metensi episcopo, eo quod a se iustius fieri deberet hec ordinacio, assidua acclamacione et humili peticione id incassum prohibebatur. Nam hunc imperator scripta monstrantem et banno hoc interdicentem non exaudivit, sed unctionem compleri precepit. In hiis diebus vice Eidi presulis Eilwardus, Thietmari marchionis capellanus, hortatu Heremanni confratris a cesare constitutus in dominica die ante palmas Merseburg a Gerone archiepiscopo nobis faventibus benedicitur. 27. Proximam palmarum iocunditatem imperator cum Heinrico venerabili Wirciburgensi episcopo complens, quarta feria Bavenberg venit et ibi cenam Domini et passionem et pascha honorabili tripudio peregit. Et quia Rothulfus Burgun- quia Rothulfus Burgundiorum rex, avunculus eius, sicut vocatus erat, huc venire non potuit, nepotem sibi dilectum obviam sibi pergere rogavit. Fit eorundem conventio in urbe Argentina, et mutue caritatis invicem larga benignitas consociis arrisit utrisque. Fuit quoque ibidem Rothulfi regis inclita coniunx, quae familiaritatis huius adiutrix filios suimet duos, senioris autem sui privignos, cesari commendavit; dilectis sibi militibus hoc totum dedit in beneficium, quod sibi ab avinculo suimet tunc est concessum et quod Willehelmus Pictaviensis hactenus habuit regio munere prestitum. ## bok VII, kap. 28 (MGH s. 432) 28. Imperator sapienti usus consilio hoc voluit cum hiis id sibi firmius subdere, quod longe prius rex predictus ei sacramentis post mortem suam sancierat. Omnem namque Burgundiae regionis primatum per manus ab avinculo suimet accepit et de maximis rebus sine eius consilio non fiendis securitatem firmam. Episcopatum in hac regione quodam nobili viro dedit, de quo postea vix securus evasit. Namque Willehelmus, prepotens vir in hiis partibus, ut hoc omne comperit, eundem persequi et ad ultimum fugientem solum canibus precepit inquiri. Quos cum antistes iam defatigatus latrantes audiret, quod unicum tunc habuit solacium, signo sanctae crucis sua post [se] signans vestigia, quasi mortuus iacuit et ad predam paratus fuit; et ecce canes rapidi loca eminus olfacientes signata, ut grandi turbine retroacti, reversi sunt, et sic verus Dei famulus per incognita nemoris loca ad amicos perrexit fines. ## bok VII, kap. 29 (MGH s. 432–434) 29. Cesar autem regi et contectali eius cunctisque suimet principibus ineffabilem pecuniam dedit et firmata iterum antiqua tradicione eos abire permisit, ipse exercitu congregato ad Basulam urbem profectus. Sed cum ibi Willehelmum mu- diorum rex, avunculus eius, sicut vocatus erat, venire non potuit, nepotem sibi dilectum obviam ei pergere rogavit. Fit itaque eorum convencio in urbe Argentina, et mutue caritatis invicem larga benignitas consociis utrimque arrisit. Fuit quoque ibi Rothulfi regis inclita coniunx, que familiaritatis huius adiutrix duos filios suos, senioris autem sui privignos, cesari commendavit; dilectis suis militibus totum dedit in beneficium, quicquid ab avunculo suo sibi tunc est concessum et quod Willehelmus Pictaviensis hactenus habuit regio munere prestitum. 28. Imperator sapienti usus consilio hoc voluit cum hiis sibi firmius subdere, quod longe prius rex predictus ei sacramentis post mortem suam sanxierat. Omnem namque Burgundie regionis primatum per manus ab avunculo suo accepit et de maximis rebus sine eius [consilio] non fiendis securitatem firmam. Episcopatum in hac regione cuidam nobili viro [dedit], de quo postea vix securus evasit. Namque Willehelmus, prepotens vir in hiis partibus, ut hec omnia comperit, eundem persequi et ad ultimum fugientem solum canibus fecit inquiri. Quos cum iam antistes fatigatus latrantes audiret, quod unicum tunc habuit solacium, signo sancte crucis sua vestigia post se signans, quasi mortuus iacuit et ad predam paratus fuit; et ecce canes rabidi loca signata eminus olfacientes, quasi grandi turbine retroacti, reversi sunt. Sic ergo verus Dei famulus per incognita nemini prorsus loca ad amicos fines pervenit. 29. Cesar autem regi et contectali eius cunctisque suis principibus ineffabilem pecuniam dedit et firmata iterum antiqua tradicione eos abire permisit ipseque excercitu congregato ad Basileiam urbem perrexit. Cumque ibi Willehel- nitis urbibus resistentem et introitum sibi prohibere cupientem audiret, parva multitudine diffisus amicam manum undiquessecus colligit et provincias sibi rebellare presumentes incendio late flagranti securus desolavit. Cumque se nullam urbium earundem expugnare pro certo sciret, reversus est tristis, quod nec hic nec in parte orientali nocituram hostibus suis intulit molestiam. (21.) Interim inperatrix in nostris commorata provinciis defensionem patriae cum nostris principibus meditatur. Hostis autem noster Bolizlavus inter haec nil nostra lesit, sed sua munit et certus de eventu cesaris effectus laetatur et nimis extollitur. Namque multi, quibus hoc cognitum erat, veraciter asserebant, si cesar ad eum tunc turmatim veniret, timorem, quod eundem de nostris respiceret, restituere et eum ad servitutem suam pace tantum concessa promptum et fidelem habere potuisset. ## bok VII, kap. 30 (MGH s. 434) 30. Sed Burgundiorum rex mollis et effeminatus bona, quae nepoti suimet promisit, impedire eorum instinctu voluit, quibus relaxato iusticiae freno velud infelici vitulo per latum liberos currere placuit. Cum vero iterum ceptis persistere studuit, eorum conflacione et pessima reluctacione non potuit. Nullus enim, ut audio, qui sic presit in regno: nomen tantum et coronam habet et episcopatus hiis dat, qui a principibus hiis eliguntur; ad suam vero utilitatem pauca tenens ex inpensis antistitum vivit et hos vel alios in aliquo extrinsecus laborantes eripere nequit. Unde hii manibus complicatis cunctis primatibus velud regi suo serviunt et sic pace fruuntur. Ob hoc solum talis rector inter eos dominatur, ut eo liberius malignorum furorinvicem vagetur et ne lex nova alterius regis ibi adveniat, quae inolitam consuetudinem rumpat. Willehelmus comes, de quo predixi, miles est regis in nomine et dominus in re; et in hiis partibus nullus vocatur comes, nisi is, qui ducis honorem possidet: et ne illius potestas in hac regione paulo minus minueretur, consilio et actu imperatoriae malestati, sicut predixi, reluctatur. ## bok VII, kap. 31 (MGH s. 434–436) 31. (22.) In precedenti estate Bernharius sanctae Ferdensis aecclesiae plus pater et antistes, cum se iam ad occasionem mum munitis urbibus resistentem et introitum sibi prohibere cupientem audisset, parva manu diffisus amicos undiquessecus collegit et provincias rebellare presumentes incendio late flagranti securus desolavit. Cumque se nullam urbium earum expugnare pro certo sciret, reversus est tristis, quod neque hic neque in occiduis partibus nocituram molestiam hostibus suis intulerit. Imperatrix interea in nostris provinciis commorata defensionem patrie cum nostris principibus meditabatur. Hostis autem noster Bolizlaus inter hec nostra nichil lesit, sed sua munivit. Certus vero de eventu cesaris effectus letatur et nimis extollitur. Multi namque, quibus hoc cognitum erat, veraciter asserebant, si cesar ad eum tum cum excercitu venisset, quicquid eum de nostris respiceret, restituere et ipsum ad servitutem suam pace tantum concessa promptum et fidelem habere potuisset. 30. Burgundiorum vero rex mollis et effeminatus bona, que nepoti suo promisit, impedire eorum instinctu voluit, quibus relaxato freno iusticie velut infelici vitulo per latum currere placuit. Cumque iterum ceptis persistere studuit, eorum conflacione et pessima reluctacione non potuit. Nullus enim, ut audio, rex est, qui sic presit regno: nomen tantum et coronam habet et episcopatus hiis dat, qui a principibus hiis eliguntur; ad suam vero utilitatem pauca tenens ex impensis antistitum vivit et hos vel alios in aliquo extrinsecus laborantes eripere nequit. Unde hii manibus complicatis cunctis primatibus velut regi suo serviunt et sic pace fruuntur. Ob hoc vero solum talis rector inter eos dominatur, ut eo liberius malignorum furor invicem vagetur et ne lex nova alterius regis ibi adveniat, que inolitam consuetudinem corrumpat. Willehelmus comes, de quo predixi, miles est regis in nomine, sed domnus in re; et nullus in hiis partibus comes vocatur, nisi is, qui ducis honorem possidet: ne vero illius potestas in hac regione pal ominus minueretur, consilio et actu imperatorie maiestati, cut predixi, reluctatur. 31. Precedenti estate Bernharius sancte Ferdensis ecclesie plus pater et antistes, cum se iam ad occasum huius vite incli- huius vitae vidisset inclinare, cunctos debitores suos ad se dulciter vocans in Deum et in aecclesiam sibi commissam humanitus deliquisse ammonuit et confitentibus cunctis misericorditer indulsit. Omnes autem, qui se aliquo contra eum fore culpabiles negabant, sic arguebat: 'Ne, queso, filii, sic faciatis! Non concupisco vos ex mea vel successoris mei parte ullatenus decipi, sed nunc vos volo a talibus exsolvi et pace sincera a vobis segregari.' Is aecclesiam suimet CCC mansis iuste adquisitis adauxit, imperatorem suum et omnes Christo fideles ex corde dilexit et maxime sibi subditos summi pastoris exemplo amavit. Sedebat ille vir venerabilis XXIIII annos et turrim unam de lapidibus, qui in hac terra pauci habentur, iuxta Ferdensem aecclesiam fabricari incipit; et exin subtractus est a nostris aspectibus lucifer ille VIII. Kal. Aug. Quod cum inperator comperiret, ut filius absentiam patris, sic flevit mortem tanti senioris. In cuius vice Vidzierum, Coloniensis aecclesiae quondam prepositum, set tunc ab Heriberto archipresule depositum, VIIII. Kal. Septembr. diu renitentem posuit et ab Erkanbaldo archiantistite consecratum ad sedem propriam cum honore magno remisit. Notandum quoque est et non absque singultu gravi proferendum, quod monasterium in Miminlevo constitutum a libertate diu corroborata in servitutem redactum est. Deposito namque eiusdem coenobii abbate Reinoldo dispersisque late confratribus hiis Heresfeldensi aecclesiae eiusque tunc provisori Arnoldo illud subditum est. ## bok VII, kap. 32 (MGH s. 436–438) 32. (23.) In quadam provincia Sueviae regionis et in comitatu Becilini comitis accidit res una mirabilis et admodum terribilis. Una mulier maritata subitaneae mortis nexibus depressa obiit. Huius corpus post lavacionem et debitam procuracionem ad aecclesiam a merentibus sociis delatum est. Haec a feretro se ex improviso erigens ac presentes cunctos fugans evocat ad se virum suimet cum familiaribus caeteris ac hiis specialiter munus singulare asscripsit, verbis consolata dulcibus; ac post haec in pace quievit. Mirum est, quod dico, sed mirabilis Domini haec solum opera cognosco; et ne quis haec vera esse diffidat, testimonium hiis haud vituperabile pro- nare vidisset, cunctos debitores suos ad se dulciter vocans in Deum et in ecclesiam sibi commissam humanitus deliquisse admonuit et confitentibus illis misericorditer indulsit. Omnes autem, qui se aliquo contra eum fore culpabiles negabant, sic arguebat: 'Ne, queso, filii, sic faciatis! Non quero vos ex parte mea vel mei successoris ullatenus decipi, sed volo vos a talibus exsolvi et pace sincera a vobis segregari.' Hic ecclesiam suam trecentis mansis iuste acquisitis adauxit, imperatorem suum et omnes Christo fideles ex corde dilexit et maxime sibi subditos summi pastoris exemplo amavit. Sedit vero in episcopatu vigintiquatuor annos; turrim unam ex lapidibus, qui in hac regione pauci habentur, iuxta Ferdensem ecclesiam fabricari cepit; exin subtractus est a nostris aspectibus lucifer ille octavo Kalendas Augusti. Quod cum imperator comperisset, ut filius absenciam patris, sic flevit mortem tanti senioris. In eius vice Wiggerum, Coloniensis ecclesie quondam prepositum, depositum vero ab Heriberto archipresule, nono Kalendas Septembris diu renitentem posuit et ab Erkanbaldo archiantistite consecratum ad sedem propriam cum magno honore remisit. Notandum quoque est et non absque singultu proferendum, quod monasterium in Mimenlove constitutum a libertate diu corroborata in servitutem est redactum. Deposito namque eiusdem cenobii abbate Reynoldo dispersisque late fratribus illis Hereveldensi ecclesie eiusque provisori Arnoldo illud traditum est. 32. In quadam regionis Suavie provincia, in comitatu Becelini comitis, accidit res quedam mirabilis et admodum terribilis. Mulier quedam maritata subitanee mortis nexibus depressa obiit. Cuius corpus post lavacionem et debitam procuracionem ad ecclesiam a merentibus sociis est delatum. Hec a feretro se ex improviso erigens omnesque presentes effugans virum suum ad se vocat cum ceteris familiaribus et hiis specialiter munus singulare asscripsit, verbis dulcibus consolata; et post hec in pace quievit. Mirum quidem est, quod dico, sed mirabilis Domini hec opera cognosco; et ne quis hec vera esse diffidat, testimonium huic haut vituperabile profero: prefatus fero: predictus comes hoc imperatori pro vero retulit, et ille mihi coram multis confratribus id intimavit. Sepe contigit, quod in imagine mortuorum callidus homini apparet inimicus hunc modis temptans deludere variis; et stulti quique sic esse autumant. Ego autem veraciter innotesco cunctis fidelibus, quod post commendacionem animae ac debitum sepeliendi officium more christiano diligenter completum corpus illud exanime numquam ante universae carnis resurrectionem absque omni ambiguitate complendam resurgit, nisi meritis iustorum ad tempus fiat; quod tunc solum accidit, cum mundus ista eorum inclita conversacione floruit. Puto predictam mulierem multum valuisse, cui post mortem gustatam iustum complere desiderium et tunc sine gemitu denuo licuit somno pacis obdormire. ## bok VII, kap. 33 (MGH s. 438–440) 33. Beatus ille est, qui opus bonum acceleracione continuata perficit nec moras prolongacione diutina suspendit. Econtra autem ille miserorum loco assignatur, qui aut iusta prorsus spernere aut haec, ut non possint compleri, differre conatur. In utrisque ego sepe culpabilis duas tantum res nunc profero, in quibus memet ipsum graviter accuso. (24.) Post decretum in Throtmanni peractum Richarius Magadaburgiensis aecclesiae presbiter et spiritualis frater meus infirmatur; et ego, quia non eram ibi, eundem non visitavi. Cum autem pridię, quam ille vir iustus obierit, venirem, ad eum non accessi, sed in posteram distuli diem, et tunc is sine mea caritate mortuus est. Corpus eiusdem ad aecclesiam delatum de confratribus nostris et, quia vigilias sustinere non potui, a vicario meo custoditum est. Hic non longe post sepulturam eius in somnis apparens mihi: 'Quare', dixit, 'non visitastis me et psalterium non cantastis neque memoriam in Throtmanni inventam fecistis?' Qui cum excusacionem meam audiret, respondit: 'Male haec dereliquistis.' Et tunc interrogabam eum, quomodo valeret; et ille: 'Ut in sabbato', infit, 'obdormivi, in alia ad requiei dulcis gaudia transivi.' Cumque ego sciscitarem ab eo, qualiter se patris mei atque matris res haberet: 'Bene', retulit, sic prosecutus: 'Genitrix tua per me tibi indixit, in II. aut in V. feria eam assecuturum.' Et haec ingemiscendo evigilavi, pro certo sciens, communem iustorum institucionem sanctam esse ac salubrem, si custoditur; sin autem, grande periculum. Etsi in hoc nullum accuso preter me, vereor tamen, maximam multitudinem huius pacti alteriusque esse prevari- comes hoc imperatori pro vero retulit, et ipse michi hoc coram multis fratribus intimavit. Sepe contigit, quod in ymagine mortuorum callidus hostis homini apparet hunc modis variis temptans deludere; et stulti quique sic esse autumant. Ego autem veraciter cunctis fidelibus innotesco, quod post commendacionem anime et debitum officium sepeliendi more christiano diligenter completum corpus illud exanime numquam ante universe carnis resurrectionem absque omni ambiguitate complendam resurgit, nisi meritis iustorum ad tempus fiat; quod tunc solum accidit, cum mundus iste eorum inclita conversacione floruit. Puto predicatm mulierem multum valuisse, cui post mortem gustatam iustum complere desiderium et tunc sine gemitu denuo licuit sompno pacis obdormire. 33. Beatus ille est, qui opus bonum acceleracione continuata perficit nec moras prolongacione diutina suspendit. Econtra autem ille miserorum loco assignatur, qui aut iusta prorsus spernere aut, ut hec non possint compleri, differre conatur. In utrisque ego sepe culpabilis duas tantum res nunc profero, in quibus memetipsum graviter accuso. Post decretum in Throtmanni peractum Richarius Magadaburgensis ecclesie presbiter et spiritualis frater meus infirmatur; et quia ego non eram ibi, eum non visitavi. Cum autem pridie, quam ille iustus obierit, venissem, ad eum non accessi, sed in posteram diem distuli, et sine mea caritate mortuus est. Corpus eius ad ecclesiam delatum est a fratribus nostris et, quia vigilias sustinere non potui, a vicario meo custoditum est. Hic non longe post sepulturam suam in sompnis michi apparens dixit: 'Quare non visitastis me et psalterium non cantastis neque memoriam in Throtmanni inventam michi fecistis?' Qui cum exusacionem meam audiret, respondit: 'Male hec omisistis.' Cum interrogarem eum, quomodo se tunc haberet, infit: 'Sicut in sabbato alio obdormivi, ad requiei dulcis gaudia transivi.' Cumque ego sciscitarer ab eo, qualiter se res patris mei et matris haberent: 'Bene', retulit, sic prosecutus: 'Genitrix tua per me tibi indixit, in secunda aut in quinta feria eam assecuturum.' Hec ingemiscendo evigilavi, pro certo sciens, communem institucionem iustorum sanctam et salubrem esse, si custoditur; sin autem, grande periculum. Et si in hoc preter me nullum accuso, vereor tamen, maximam multitudinem huius pacti et alterius esse prevaricatricem; et quanto plus spernimus catricem; et quanto plus spernimus mandata prepositorum, tanto culpabiles sumus in examine eorum. ## bok VII, kap. 34 (MGH s. 440) 34. (25.) Insuper in altero deliqui crimine, quod me umquam fecisse penitet ex corde. Redingus Parthenopolitanae congregacionis prepositus in quadragesima, quae finem suum precesserat, me huc venientem caritative suscipiens loqui secum in secreto postulat et obortis mox lacrimis sic exorsus est: 'Subitanea me deprimi morte multum timeo et precedentes causas vobis aperio. In Arnaburgiensi civitate semel et in ista bis sic mihi ex inproviso accidit, ut nec videre vel aliquid potuissem audire, exuperans hoc celeri auxilio Christi. Ex hoc tempore nimis sollicitus fui et confratribus meis ad hoc, ut spero, idoneis vulnus iniquitatis mee retecxi; et quia vos mihi fideles semper agnovi, ad testimonium meae confessionis supplex voco, quia me non diu victurum existimo.' Hanc peticionem devotus suscepi ac me in omnibus eidem satisfacere promisi. Post haec idem me de talibus ammonuit et, quia tunc tempus congruum non fuit, laudabilis desiderii sacietatem a me non percepit. Quamvis alicuius conversi plagam ob infatigabilem conscientiae meimet peccatricis fetorem libenter non inspiciam et curare desperem, tamen huius confratris onus libenter subirem, si oportunitatem aliquam nobis ad haec respondere vidissem. ## bok VII, kap. 35 (MGH s. 440–442) 35. In proxima parasceue Rotmanus presbiter et archiepiscopi prepositus Geronis inprovisae necis inpetu nocte deprimitur et in lecto mortuus invenitur. Hoc admirabile et nimis terribile cunctis audientibus videbatur; sed, Deo gratias! pridie elemosinam largitur et confessionem suam conmuniter et non sine fletu magno fecit. In sabbato sancto huc veni et sanctam hanc sollempnitatem cum archipresule meo celebriter peregi. Ibi tunc Redingus, prudens homo et per omnia cautus, fratri suo et dilectae sorori suam dividens substanciam: 'Habete haec', infit, Vobis, ut, cum me cito corporaliter perdatis, in hac caritate vobis me fidelem fuisse agnoscatis.' In nativitate vero sancti Iohannis baptistae cum fratre meo, abbate Sigifrido, fui et ibi preposito sepe memorato ultima salutacione valedicens nil me ad accipiendam reconciliacionem sibi, pro dolor! exhibui nec hunc me amplius expetere sensi; et cum eundem, sicut predixi, post mortuum conperirem, tunc sero hic ingemui, ad quod prius respicere neglecxi. Prefuit autem mandata prepositorum, tanto culpabiliores sumus in eorum examine. 34. Deliqui et in alio crimine, quod me umquam fecisse penitet ex corde. Redingus Parthenopolitane ecclesie prepositus in quadragesima, que finem suum precescerat, me huc venientem caritative suscipiens loqui secum in secreto postulat et obortis lacrimis sic exorsus est: 'Subitanea morte me deprimi multum timeo et precedentes causas vobis aperio. In Horneburgensi civitate semel et [in] ista bis sic michi ex improviso accidit, ut nec videre nec quicquam potuissem audire, sed celeri auxilio Christi hoc superavi. Ex hoc tempore nimis sollicitus fui et fratribus meis ad hoc, ut spero, idoneis vulnus mee iniquitatis retexi; et quia vos michi fidelem semper agnovi, ad testimonium mee confessionis supplex voco, quia me non diu victurum existimo.' Hanc peticionem devotus suscepi et me in omnibus eidem satisfacere promisi. Post hec idem me de talibus admonuit et, quia tunc tempus congruum non fuit, laudabilis desiderii sacietatem a me non percepit. Quamvis alicuius conversi plagam ob infatigabilem fetorem consciencie mee peccatricis libenter non inspiciam et curare desperem, tamen huius fratris onus libenter subirem, si oportunitatem aliquam nobis ad hec respondere viderem. 35. In proxima parasceue Rothmannus presbiter, archiepiscopi Geronis prepositus, improvise necis impetu nocte depressus in lecto mortuus invenitur. Hoc admirabile et nimis miserabile cunctis audientibus videbatur; sed, Deo gracias! pridie elemosinam largitus est et confessionem suam communiter non sine fletu magno fecit. In sabbato magno huc veni et sanctam hanc solempnitatem cum archipresule meo celebriter peregi. Ibi tunc Redingus, prudens homo et per omnia cautus, fratri suo et dilecte sorori suam substanciam dividens infit: 'Habete hec vobis, ut, cum me cito corporaliter perdideritis, in hoc dono caritatis me vobis fidelem fuisse agnoscatis.' In nativitate sancti Iohannis baptiste cum fratre meo, abbate Sigefrido, nove Corbeie monacho, fui et ibi preposito prefato ultima salutacione valedicens nil me ad accipiendam reconciliacionem sibi, prochdolor! exhibui nec hunc me amplius expetere sensi; et cum eundem, sicut predixi, postmodum mortuum comperissem, tum sero hic ingemui, ad quod prius respicere neglexi. Prefuit autem fratribus suis tres annos confratribus suis tres annos et VI ebdomadas, vir plus et sapiens ac nimium fidelis, sepultus in porticu australi iuxta monasterium. Huic in sequenti successerat anno Geddo venerabilis pater, quondam scolae magister, sed tunc aecclesiae custos, in festivitate apostolorum Petri et Pauli; in quorum vigilia prius obiit Esico inclusus, qui multa ob Christi amorem mutaverat loca. ## bok VII, kap. 36 (MGH s. 442–444) 36. Zelus dominicae domus, quae est in Christo mater nostra spiritualis, etsi raro, tamen interdum comedit me; ideoque, quod modo sum loquutus, me preposito intermiscere operi compellit. (26.) Audivi sepius numero Anglos, ab angelica facie, id est pulchra, sive quod in angulo istius terrae siti sunt, dictos, ineffabilem miseriam a Sueino Haraldi filio, immiti Danorum rege, perpessos esse et ad id coactos, ut, qui prius tributarii erant principis apostolorum Petri ac sancti patris eorum Gregorii spirituales filii, immundis canibus impositum sibi censum quotannis solverent et maximam regni suimet partem, capto ac interempto habitatore, tunc hosti fiducialiter inhabitandam inviti relinquerent. Consentiente hoc Domino et ob castigandas quorundam suimet infidelium culpas hostes predictos ad hoc instigante, tantum insevit persecutor, qui nec suis parcere umquam didicit. Ille, inquam, supra memoratus, non rector sed destructor, post mortem patris sui a Northmannis insurgentibus captus, cum a populo sibi tunc subdito cum ingenti precio solveretur, quia ab occulta pessimorum susurracione se ob hoc servum nominari comperiret, quod salubriter in paucis ulcisci potuit, hoc impaciens communi dampno et, si voluisset scire, sibi maxime nocenti meditatur vindicare. Potestatem namque suam hostibus extraneis tunc relinquens securitatem vagatione, pacem bello, regnum exilio, Deum caeli et terrae diabolo mutavit et habitata quaeque vastando sic se suorum non empticium neque volentem dominum, sed spontaneum crebro se iactavit inimicum late, pro dolor! regnantem. et sex ebdomadas, vir plus et sapiens et nimium fidelis, sepultus in porticu australi iuxta monasterium. Huic in sequenti anno successit Geddo venerabilis pater, quondam magister scole, sed tunc ecclesie custos, in festivitate apostolorum Petri et Pauli; in quorum vigilia prius obiit Esico inclusus, qui multa ob Christi amorem loca mutaverat. 36. Zelus domus dominice, que est in Christo mater nostra spiritualis, et si raro, tamen interdum me comedit; ideoque, quod modo sum locuturus, me proposito operi intermiscere compellit. Audivi sepe numero Anglos, ab angelica facie, idest pulchra, sive quod in angulo istius terre siti sunt, dictos, ineffabilem miseriam a Sueino Haraddi filio, immiti Danorum rege, perpessos esse et ad hoc usque coactos, ut, qui prius tributarii erant principis apostolorum Petri et sancti patris eorum Gregorii spirituales filii, immundis canibus indictum sibi censum multis annis solverent et maximam partem regni sui, capto et interempto habitatore, hosti fiducialiter inhabitandam inviti relinquerent. Consenciente enim Domino ob castiganda quorundam suorum fidelium peccata et hostes predictos ad hoc instigante, tantum sevit persecutor ille, ut nec suis parceret. Prenominatus rex ille, inquam, non rector, sed destructor, post mortem patris sui a Nortmannis insurgentibus captus, cum a populo sibi subdito ingenti precio redimeretur et ob hoc iniquorum occulta susurracione servum se nominari comperisset, quod salubriter in paucis potuit ulcisci, hoc inconsiderate communi dampno, sibi maxime, si voluisset scire, nocenter meditatur vindicare. Potestatem namque suam hostibus extraneis relinquens securitatem vagacione, pacem bello, regnum exilio, Deum celi dyabolo inferni mutavit; enimvero habitata queque vastando suorum non empticium neque volentem domnum, sed spontaneum inimicum crebro iactitavit late, prochdolor! regnantem. 37. Iste autem cum grandi labore sui et contemporalium inter pios impius diu conversatus respectu divino mors multorum morte tarda depremitur et, fugientibus mox sociis, ibidem sepelitur. Quod cum Aethelrad, rex Anglorum, multo tempore ab eodem fugatus, pro certo comperiret, gratias agens Deo patriam letus revisit et collectis in unum cunctis militibus suis corpus inimicum exterminare conatur. Et ut hoc non fieret, quaedam matrona prius per familiares suos ammonita servatum pignus a terra elevans, etsi indigena, tamen ad patrias navigio direxerat arctos, id est septemtrionalem plagam; quae hoc nomen ab arcturis duabus, hoc est ab ursis minoribus atque maioribus sortitur, quas serpens unus, ut astrologi asserunt, circumdat et dividit. (27.) Pars terrae illius tantum frigida est, quantum a solis calore aliena, et mentes incolarum caritatis geminae expertes; ibi sunt Scithe, qui domos suas secum vehentes feris et equino lacte pascuntur. ## bok VII, kap. 38 (MGH s. 444–446) 38. In hiis partibus est unus rex Gutring nomine, qui in monasterio Ferdensi sub episcopo eiusdem loci Erpone in clericatu educatus ad diaconatus gradum pervenit indignus. Sed postquam predictus antistes obiit, iste elapsus nomen et ordinem, alter Iulianus, abiecit et vocabulum christianitatis solum professus in multis invenitur longe alienus. Is a suis primo ut est agnitus, ilico succipitur et hereditario honore sublimatur. Quod Deo displicet, nemo laudet, nullus imitetur; presens fructus ob terrorem futurum spernatur. Et ille rex, servus peccati, filius mortis, non, ut putat, dominatur, sed cotidiano pondere aggravatur; de quo Dominus per Esaiam clamat: Filios enutrivi, exaltavi, ipsi autem spreverunt me. Pro cuius consociorumque eius conversione et digna emendacione ac perseverantia omnis christianitas oret et, ne tale quid in membris suis amplius paciatur, Deum imploret. Quamvis de illo hoc solum dicerem, sunt, pro dolor! alii, qui similem subiere sententiam, illud Pauli non attendentes, quia melius est viam veritatis non cognoscere, quam post noticiam declinare. 37. Iste vero cum grandi labore sui et contemporalium inter pios impius diu conversatus respectu divino mors multorum tarda morte deprimitur et, fugientibus mox sociis, ibidem sepelitur. Quod cum Athelradus, rex Anglorum, multo tempore ab eo expulsus, pro certo comperisset, gracias agens Deo patriam letus revisit collectisque in unum suis militibus corpus inimici exterminare nitebatur. Quod ne fieret, quedam matrona prius per familiares suos admonita servatum corpus a terra elevans, et si indigena, tamen navigio direxit ad terram arctoam, idest septentrionalem plagam; hoc vero nomen sortitur ab arcturis, idest ursis duabus, maiore et minore, quas serpens circumflexus in se continet, ut astroligi asserunt. Pars terre illius tantum est frigida, quantum a calore solis aliena; mentes eciam incolarum gemina caritate frigidiores sunt. Hac mundi parte Seite incertis sedibus vagantur, genus hominum ferum, moribus beluinum, qui sua habitacula de pellibus aut pilis animalium compacta secum vehunt, crudis ferarum carnibus et equino lacte pascuntur. 38. In hiis partibus est quidam rex Goltrinc nomine, qui in monasterio Ferdensi sub episcopo Erpone in clericali ordine educatus ad dyaconatus gradum indignus pervenit. Postquam vero predictus antistes obiit, ipse fuga lapsus nomen et ordinem ut ille demonis exemplar Iulianus apostata cesar abiecit et vocabulum solum christianitatis professus est, sed in multis huic alienus est. Hic ad suos veniens, ubi primo ab eis est agnitus, ilico suscipitur et hereditario iure sublimatur Quod Deo displicet, nemo laudet, nullus imitetur; presens fructus pro metu penarum spernatur. Rex iste, servus peccati, filius mortis, non, ut putat, dominatur, sed cottidie iniquitatis pondere gravatur; de quo Dominus per Ysaiam clamat: Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem contempnentes spreverunt me. Pro cuius eiusque consodalium conversione et digna penitencia et pro bona perseverancia omnis christianitas oret et, ne tale quid amplius in membris suis paciatur, Deum imploret. Sed quamvis hec sola de illo dixerim, sunt, prochdolor! plerique, qui similem sentenciam subiere, illud apostoli non attendentes, quia melius est viam veritatis non agnoscere, quam post noticiam declinare. 39. (28.) Sed quia nullus ad comprehendendas aquilonaris regionis varietates, quas natura pre caeteris mirabiles ibidem operatur, et crudeles populi istius executiones sufficit, omitto et de geniminis viperarum, id est filiis Suenni persecutoris, pauca edissero. Hos peperit ei Miseconis filia ducis, soror Bolizlavi successoris eius et nati; quae a viro suimet diu depulsa non minimam cum caeteris perpessa est controversiam. Huius proles multum in omnibus patrissantes dilecti genitoris corpus delatum flebiliter suscipiunt et tumulant et, quicquid dedecoris patri suimet ingeri ab Anglis propositum est, paratis navibus ulcisci studebant. Eorum facinora, quae hiis intulere plurima, me quia latent, preteriens illud stilo breviter aperio, quod mihi quidam pro veritate sibi cognitum intimavit. ## bok VII, kap. 40 (MGH s. 446–448) 40. Aethelred rex Anglorum obiit anno dominicae incarn. MXVIº; et in mense Iulio predicti fratres Harald et Cnut ac cum duce suimet Thurguto cumque CCC et XL navibus egressi urbem quandam nomine Lundunam, ubi regina tristis nece viri suimet et defensoris cum filiis Ethelsteno ac Ethmundo et duobus episcopis caeterisque primatibus presidio sedebat, circumdant; et naves singulas LXXX viros habentes per flumen, quod Timisi vocatur, ducentes VI menses eandem impugnant. Regina autem tunc bello defatigata assiduo nuntios misit, qui ab eis pacem peterent et, quid ab ea exposcerent, diligenter inquirerent. Respondetur protinus hiis ab inexplendis hostibus, si regina voluisset dare filios suos in mortem seque cum XV m[ilibus] argenti ponderibus et episcopos cum XII milibus et omnibus loricis, quarum milia XXIIII numerus incredibilis erat, redimere et ad haec speranda CCC obsides electos dare voluisset, sibi tantum sociisque suimet pacem cum vita adipisci potuisset; sin autem, omnes ter clama- 39. Quia nemo comprehendere valet aquilonaris regionis varietatum habitudines, quas ibi natura pre ceteris mirabiles operatur, et crudeles populi huius execuciones, hec omitto et de genimina vipperarum, idest filiis Suenni persecutoris, pauca loquar. Hos peperit ei Miseconis ducis filia, soror Bolizlavi successoris et cognati eius; que a viro suo diu expulsa non modicam cum ceteris controversiam perpessa est. Huius proles in omnibus patrizantes dilecti senioris corpus allatum flebiliter suscipiunt et tumulant et, quicquid dedecoris patri suo ab Anglis propositum est inferri, paratis navibus properant ulcisci. Multa eorum facinora, que illis intulerunt, quia me latent, preteriens illud breviter stilo aperiam, quod michi quidam pro vero sibi intimatum retulit. 40. Athelradus rex Anglorum anno dominice incarnacionis millesimo decimosexto obiit. In mense vero Iulio predicti fratres Arolt et Cnut et eorum dux Thurgut cum trecentis quadraginta navibus egressi urbem quandam Lundunam nomine, ubi regina tristis de morte viri sui et defensoris cum filiis Athelsteino et Ethmundo et duobus episcopis ceterisque primatibus presidio sedebat, obsiderunt; et naves singulas octoginta viros habentes per flumen, quod Timese vocatur, ducentes sex menses impugnant. Regina autem bello defatigata assidue nuncios misit, qui ab eis pacem expeterent et, quid ab ea expeterent, diligenter inquirerent. Respondetur protinus hiis ab inexplendis hostibus, si regina voluisset dare filios suos in mortem seque cum quindecim milium argenti ponderibus et episcopos cum duodecim milium et omnibus loricis, quarum milia vigintiquatuor numerus incredibilis erat, redimere et ad hec speranda trecentos obsides electos dare vellet, sibi tantum et suis sociis pacem cum vita adipisci potuisset; sin autem, bant eos unâ gladio perituros. Venerabilis vero regina cum suis hac legatione admodum turbata post longam estuantis animi deliberationem se sic facturam spospondit et id cum prenominatis militibus firmat. ## bok VII, kap. 41 (MGH s. 448) 41. Interim confratres duo noctis silentio in navicula promissum evadentes periculum, quoscumque poterant, ad defensionem patriae et ereptionem matris hoste adhuc hoc ignorante congregabant. Sed cum in una dierum Thurgut piratarum dux ad depopulandos fines proximos cum multitudine egrederetur, ex improviso hostibus occurens eos offendit et, ut eosdem eminus aspexit, socios exortans viriliter hos adiit; et ceciderunt utrimque Aethmun et Thurgut cum maxima sociorum multitudine. Et nec hiis neque aliis ulla spes optatae venit victoriae, sed vulnerati sponte discescerunt, hoc solum gementes, quod sic fortuitis id accidit casibus. Nobis autem scriptura prohibet credere fatum vel casum aliquid esse. Dani tunc, quamvis imbecilles, socias tamen naves visitant et intelligentes urbi solatium ab Aethelsteno superstite et Britannis venientibus afferri truncatis obsidibus fugiunt. Et destruat eos atque disperdat protector in se sperantium Deus, ne umquam solito hiis vel aliis noceant fidelibus! In ereptione civitatis illius gaudeamus et in caetero lugeamus. ## bok VII, kap. 42 (MGH s. 448–450) 42. (29.) Percepi quoque a relatu predicti hominis Sewaldi factum miserabile ac idcirco memorabile, quod perfida Northmannorum manus duce ad hoc Thurkilo Cantarae civitatis egreium antistitem Dunsten nomine cum caeteris caperent et vinculis et inedia ac ineffabili poena more suo nefando constringerent. Hic humana motus fragilitate pecuniam eis promittit et ad hanc impetrandam inducias posuit, ut, si in hiis acceptabili redemptione mortem momentaneam evadere nequivisset, semet ipsum gemitibus crebris interim purgaret hostiam Domino vivam ad immolandum. Transactis tunc omnibus designatis temporibus vorax picarum caribdis Dei famulum evocat et sibi promissum celeriter persolvi tributum minaciter omnes tunc clamabant eos una gladio perituros. Venerabilis vero regina cum suis admodum hac legacione turbatur; tamen post longam deliberacionem estuantis animi sic se facturam spopondit et hoc cum prenominatis militibus firmat. 41, Interim illi vero fratres noctis silencio in navicula promissum periculum evadentes, quoscumque poterant, ad defensionem patrie et erepcionem matris hoste adhuc hoc ignorante congregabant. Sed cum in una dierum Turguth piratarum dux ad depopulandum proximos fines cum multitudine egrederetur, ex improviso hostibus occurens eos offendit et, ut eos aspexit eminus, exhortans socios viriliter eos adiit; et ceciderunt utrimque Ethum et Turguth cum maxima multitudine sociorum. Ergo neque hiis neque illis ulla spes optate victorie obvenit, sed vulnerati sponte discescerunt hoc solum ingemiscentes, quod sic fortuitis casibus id accidit. Nobis autem scriptura prohibet credere fatum vel casum aliquid esse. Dani autem, quamvis imbecilles, socias tamen naves revisunt et intelligentes urbi solacium ab Athelsteino superstite Brittannis venientibus afferri truncatis obsidibus fugiunt. Destruat igitur eos atque disperdat protector in se sperancium Deus, ne umquam solito hiis vel aliis fidelibus noceant! In erepcione civitatis gaudeamus et in ceteris lugeamus. 42. Percepi a relatu predicti hominis Sewaldi factum miserabile et idcirco memorabile. Perfida manus Nortmannorum duce Thurkilo Cantuarie civitatis egregium antistitem Duynstein dictum cepit cum ceteris et vinculis et inedia et ineffabili pena more sue crudelitatis constrinxit. Qui humana motus fragilitate pecuniam eis promisit et ad hanc impetrandam inducias poscit, ut, si in hiis acceptabili redempcione mortem momentaneam evadere nequivisset, semetipsum gemitibus crebris interim purgaret ad ymolandum hostiam vivam Domino. Transactis vero designatis diebus vorax picarum caribdis Dei famulum evocat et sibi promissum tributum celeriter persolvi minaciter postulat. Et ille ut mitis agnus infit: 'Presto postulat. Et ille ut mitis agnus: 'Presto sum', inquit, 'paratus ad omnia, quae in me nunc presumitis facere; ac Christi amore, ut suorum merear fieri exemplum servorum, non sum hodie turbatus. Quod vobis mendax videor, non mea voluntas, sed dira efficit mihi egestas. Corpus hoc meum, quod in hoc exilio supra modum dilexi, vobis culpabile offero et, quid de eo faciatis, in vestra esse potestate cognosco; animam autem meimet peccatricem Creatori omnium, vos non respicientem, supplex committo.' ## bok VII, kap. 43 (MGH s. 450) 43. Talia loquentem profanorum agmen vallavit et diversa hunc ad interficiendum arma congerit. Quod cum eorum dux Thurcil a longe vidisset, celeriter accurens: 'Ne, queso, sic faciatis!' infit. 'Aurum et argentum et omne, quod hic habeo vel ullo modo acquirere possum, excepta navi sola, ne in christum Domini peccetis, libenti animo vobis omnibus trado.' Tam dulci affatu infrenata sociorum ira ferro et saxis durior non mollitur, sed effuso innocenti sanguine placatur, quem communiter capitibus boum et imbribus lapidum atque lignorum infusione protinus effundunt. Inter tot frementium impetus potitus est caelesti iucunditate, ut signi sequentis efficatia protinus testatur. Unus namque inter primicerios membris effectus debilis agnovit in semet ipso, quod deliquit in Christi electo, sicut scriptum est: Mihi vindictam, et ego retribuam, dicit Dominus. In hoc Christi adletae triumpho miseri eiusdem persecutores devicti Deum et pecuniam a duce suimet sibi exibitam et ad ultimum, nisi resipiscant satisfacientes, perdiderunt animam; et ille cum stola innocentia mentis et corporis hactenus dealbata et tum rubro intincta sanguine divinum placavit obtutum. Hunc intercessorem nos peccatores precibus assiduis acquiramus et apud maiestatem divinam plurimum valere credamus. ## bok VII, kap. 44 (MGH s. 450–452) 44. (30.) In supra memorati circuitu anni quae mala christicolis peccati vindex bissextus intulerit, non sine gravi merore edissero. Magadaburg a Bernhardo marchione cum magna multitudine appetitur in nocte, et ibi miles archiepiscopi innocens capitur et alter vulneratur. sum paratus ad omnia, que nunc in me presumitis facere; et Christi amore, ut suorum servorum exemplum merear fieri, non sum hodie turbatus. Quod vobis mendax videor, non mea voluntas, sed dira michi efficit egestas. Corpus hoc meum, quod in hoc exilio supra modum dilexi, vobis culpabile offero et, quid de eo faciatis, in vestra esse potestate cognosco; animam vero meam peccatricem Creatori omnium, vos non respicientem, supplex committo.' 43. Talia loquentem profanorum agmen vallavit et diversa arma hunc ad interficiendum congerit. Quod cum eorum dux Thurkil alonge vidisset, celeriter accurrens inquit: 'Ne, queso, faciatis sic! Aurum et argentum et, quicquid hic habeo vel aliquo modo acquirere possum, excepta navi sola, ne in christum Domini peccetis, libenti animo vobis omnibus trado.' Tam dulci affatu infrenata sociorum ira ferro et saxis durior non mollitur, sed effuso innocenti sanguine placatur, quem communiter boum capitibus et lapidum ymbribus atque lignorum infusione protinus effundunt. Inter tot fremencium impetus potitus est celesti iocunditate, ut in signi sequentis efficacia protinus testatur. Unus namque inter primicerios membris debilis effectus est et agnovit in semetipso, quod deliquit in Christi electo, sicut scriptum est: Michi vindictam, et ego retribuam, dicit Dominus. In hoc Christi athlete triumpho miseri eius persecutores devicti Deum et pecuniam a duce suo sibi exhibitam amiserunt et, nisi resipiscant satisfacientes, animam perdent; ille vero cum stola innocencie mentis et corporis hactenus dealbata et ter rubro sanguine intincta divinum obtutum placavit. Hunc intercessorem nos peccatores precibus assiduis acquiramus et aput maiestatem divinam plurimum valere credamus. 44. Supramemorati anni circuitu que mala cristicolis peccati vindex bissextus intulerit, non sine gravi merore edissero. Magadaburg a Bernhardo marchione cum magna multitudine appetitur noctu, et ibi miles archiepiscopi innocens capitur et Quarta Id. Febr. et in VI feria subsequiturae signa miseriae in ipso noctis crepusculo tonitrua cum fulminibus et magnis tempestatibus in diversis nocentia locis terribiliter intonuerę. Quidam namque confractis a tali impetu domibus obierunt, alii autem vulnerati vix mortem evasere. In silvis cadentibus magnum quoque accidit damnum. Palatinus comes Burch. paralisi percutitur. In provincia, quae Hassegun dicitur, IIII confratres, quorum haec sunt nomina: Aelli, Burchard, Thiedric et Poppo, a quodam libero, qui Bern dicebatur, milite bono, sepe contempti, collectis agminibus irruentes in eum non minus quam viros C scutatos habentem perimerunt, nonnullis utrimque oppecientibus. ## bok VII, kap. 45 (MGH s. 452–454) 45. (31.) In Longabardia Saraceni navigio venientes Lunam civitatem fugato pastore invadunt et cum potentia ac securitate fines illius regionis inhabitant et uxoribus incolarum abutuntur. Quod cum domno apostolico nomine Benedicto fama deferret, omnes sanctae matris aecclesiae tam rectores quam defensores congregans rogat ac precipit, ut inimicos Christi talia presumentes viriliter secum inrumperent et adiuvante Domino occiderent. Insuper ineffabilem navium multitudinem tacito premisit, quae eis redeundi possibilitatem interciperet. Hoc rex Saracenus animadvertens primo indignatur et tandem paucis comitatus navicula periculum imminens evasit; sui vero omnes conveniunt et adventantes prius irruunt hostes eosque mox fugientes, miserabile dictu, III dies et noctes prosternunt. Respexit tandem Deus gemitu piorum placatus et odientes se fugavit et in tantum devicit, ut nec uno de hiis relicto interfectorum et eorundem spoliorum multitudinem victores numerare nequirent. Tunc regina eorum capta [ob] audaciam viri capite plectitur. Aurum capitale eiusdem, ornamentum invicem gemmatum, papa sibi pre caeteris vendicavit postque imperatori suam transmisit partem, quae mille libris computabatur. Divisa alter vulneratur. Quarto Idus Februarii sexta feria subsecuture signa miserie in ipso noctis exortu tonitrua cum fulminibus terribilibus et magnis tempestatibus in diversis locis nocencia horribiliter intonuerunt. Quidam enim confractis tali impetu domibus interierunt, alii eciam collisis membris vix mortem evaserunt. In deiectione quoque silvarum et aliarum arborum magnum dampnum accidit. Palatinus comes Bernhardus paralisi percussus est. In provincia, que Hessen dicitur, quatuor fratres, quorum bec nomina sunt: Elli, Burghard, Thiederic et Poppo, a quodam libero homine, qui Bern dicebatur, milite bono, sepe contempti, collectis agminibus irruentes in eum non minus quam centum viros scutatos habentem peremerunt, nonnullis utrimque occubentibus. 45. Sarraceni Langobardiam navigio venientes Lunensem civitatem fugato episcopo invadunt et cum securitate et potencia fines illius regionis inhabitant et uxoribus incolarum abutuntur. Quod cum dompno apostolico nomine Benedicto fama volax deferret, omnes sancte matris ecclesie tam rectores quam defensores congregans rogat et precipit, ut inimicos Christi talia presumentes viriliter secum appeterent et adiuvante Domino occiderent. Insuper navium magnam multitudinem tacito premisit, que eis redeundi possibilitatem interciperet. Quod rex Sarracenorum animadvertens primo indignatur, sed tandem paucis comitatus navicula periculum imminens evasit; sui vero omnes conveniunt et in hostes adventantes prius irruunt eosque mox fugantes, miserabile dictu, tres dies et noctes prosternunt. Respexit tandem [Deus] gemitu piorum placatus et odientes se fugavit et in tantum deiecit, ut nec unus superesset et occisorum et eorum spoliorum multitudinem victores numerare nequirent. Turn regina eorum capta audacia viri capite plectitur. Aurum capitale et ornamentum eius invicem gemmatum papa pre ceteris sibi vendicavit postque imperatori suam partem transmisit, que mille libris compu- omni preda victrix turba laeta mente ad propria revertitur et triumphanti Christo dignas persolverat odas. Rex autem predictus morte coniugis et sociorum admodum turbatus summo pontifici saccum castaneis refertum remisit et per hunc portitorem tot se in proxima estate milites sibi esse laturos intimavit. Percepta hac legatione papa marsuppium eundem milio plenum internuntio talibus dictis reddidit: 'Si non sufficiat sibi apostolicam satis laesisse dotem, secundo veniat et tot loricatos vel plus se hic inventurum pro certo sciat.' Homo cogitat et loquitur, Deus iudicat; quem suppliciter fidelis quisque oret, ut talem plagam misericorditer amoveat et necessariam optatae pacis securitatem pius indulgeat. ## bok VII, kap. 46 (MGH s. 454–456) 46. (32.) In insula, quae dicitur Augia, XVII. Kal. Nov. VIIII naves hominibus promiscui sexus tunc inpletae mari immerguntur. In occidente Lanbertus, Reinherii filius, cum suis victus ab hoste Godefrido multorum inimicus occubuit. Non fuit enim in terra hac tunc deterior illo, qui multos in aecclesiis cum fune campanarum strangulavit. Quot homines hic exhereditaret vel occideret, nullus explicare valet. Numquam is de perpetrato facinore penitentiam suscipere curavit. Ille cum fratre suimet Reingerio Wirinharium et eius germanum Reinzonem pariter occidit. Huius pater ad Boemiam ab Ottone in exilium missus ibidem moritur. Ipsa eorundem patria viventes doluit, amissos gaudet. Hoc dumtaxat conqueri debemus, quod eo die propter nocentem ex utraque parte congredientium tot inculpabiles ceciderunt. (33.) Caeterae vero in hiis partibus strages, pro dolor! in illis temporibus ęvenerę. In regno namque pacifici et per omnia venerabilis Rotberti regis comprovinciales hii mutuo confligentes interfecti sunt plus quam tria hominum milia. Nec est a me pretereundum, quod post haec accidit inexuperabile damnum. Namque avinculus meus comes Hein- tabatur. Divisa omni preda victrix turba leta mente ad propria revertitur et victori Christo dignas persolverat odas. Prefatus vero rex morte coniugis et sociorum oppido turbatus summo pontifici saccum castaneis refertum remisit per portitorem ita ei demandans: 'Proxima estate tot milites tibi venturos esse non dubites.' Percepta hac legacione pontifex marsupium idem milio plenum legato talibus dictis reddidit: 'Si non sufficiat sibi apostolicam satis lesisse sedem, secundo veniat et tot loricatos vel plus se bic inventurum pro certo sciat.' Homo loquitur, que cogitat, Deus autem diiudicat; quem suppliciter quisque fidelis oret, ut talem plagam misericorditer amoveat et necessariam securitatem optate pacis pius indulgeat. 46. In insula, que Augia dicitur, decimoseptimo Kalendas Novembris novem naves hominibus promiscui sexus plene aquis immerse sunt. In occidente Lampertus, Reynberi filius, cum suis victus ab hoste Godefrido multorum inimicus occubuit. Non enim deterior illo in hac terra esse poterat, qui multos in ecclesiis per funes campanarum strangulavit. Quot homines hic exhereditaverit vel occiderit, nullus explicare valet; verumtamen de perpetratis sceleribus numquam penitenciam suscipere curavit. Iste cum fratre suo Reynero Werinharium et eius germanum Reynzonem pariter occidit. Huius pater Boemiam ab Ottone missus in exilium ibidem moritur. Ipsa eorundem patria viventes doluit, amissos gaudet. Hoc dumtaxat conqueri debemus, quod eo die propter nocentem ex utraque parte congrediencium tot innocentes ceciderunt. Cetere vero strages in hiis partibus, prochdolor! istis temporibus evenere. In regno namque pacifici et per omnia venerabilis regis Rotperti comprovinciales mutuo confligentes interierunt plus quam tria milia hominum. Nec est a me pretereundum inexsuperabile dampnum, quod post hec accidit. Namque ricus in Christo et in hoc seculo multum valens gratulabundus iusta senectute et bono fine utriusque debitum persolvit naturae VI. Non. Octobr.. ## bok VII, kap. 47 (MGH s. 456) 47. Insuper Wigmannus comes utilis in omnibus patriae ortatu secundae Herodiadis miserabiliter servili presumptione corruit. Sed unde hoc evenerit, lugubri sermone aperiam. Inter predictum et comitem Baldricum longa fuit contentio, quae Baldricum sepe in prelio devictum mutuo in tantum humiliavit, ut inter caeteros primates cum magno versaretur dedecore. Omnem suimet prosperitatem Wigmannus equo ferens animo et divine asscribens clementie pacis federe discordiam diu insanientem sedare meditatur et hostem amicabili peticione ad domum suam vocans convivio et munere accepto placat. Et ab eodem ad confirmandum inceptae dilectionis vinculum invitatur, insibilante hoc per uxorem suam antiquo serpente, ut, qui per vim numquam capi potuit, dolosi saltim retibus ingenii vinceretur. Tunc conivebat laudanda simplicitas herilis animi, quod poposcerat simulata equitas fallentis amici. Inprimis optime suscipitur et ilico infecta veneno potione turbatur. Post hoc nimio dolore protinus ingravescente sequentem ibi vix exspectabat diem; et ut bene remuneratus et caritative salutatus abiit, militibus suis ibidem dolose tardatis a quodam servo furtive prosternitur, presente eiusdem seniore Baldrico et hoc nullatenus ulciscente. Tunc unus ex suis comitibus, ut nefandi sceleris auctorem occidit, mox interfectus oppetiit. ## bok VII, kap. 48 (MGH s. 456–458) 48. Fugiente tum Baldrico et conscientiam in hoc manifestante miseria talis fama vulgante dilatatur: et Thiedricus sanctae Mirmingendensis aecclesiae presul, materterae meae [filius], iuxta qui exspectabat, primus advenit ac dilecti obitum amici merore questus insolabili corpus usque ad Fretheni civitatem comitatur et hoc ad patres suos collocare sumopere studuit. (34.) Dehinc missis per omnem hanc regionem suimet nuntiis ipse comprovinciales et affines haec ad vindicanda exci- avunculus meus comes Hinricus in Christo et in hoc seculo multum valens gratulabundus iusta senectute et bono fine utriusque nature debitum sexto Nonas Octobris exsolvit. 47. Wigmannus comes utilis per omnia patrie hortatu altere Herodiadis servili presumpcione miserabiliter corruit. Sed hoc unde evenerit, lugubri sermone aperiam. Inter predictum et comitem Baldricum longa contencio fuit, que Baldricum sepe mutuo prelio devictum intantum humiliavit, ut inter ceteros primates cum magno dedecore versaretur. Wichmannus autem omnem sui prosperitatem equo animo ferens et divine asscribens clemencie pacis federe discordiam diu insanientem sedare cogitabat. Quapropter hostem amicabili peticione ad domum suam vocans convivio et munere acceptabili placat. Ad confirmandum quoque incepte dilectionis vinculum ab eodem invitatur, insibilante hoc per uxorem suam antiquo serpente, ut, qui per vim numquam capi potuit, saltem dolosi ingenii retibus illaquearetur. Convenit itaque laudabilis simplicitas herilis animi et simulata equitas fallentis amici. Primum quidem optime suscipiebatur, sed mox pocione veneno infecta turbatur. Post hec nimio dolore protinus ingravescente vix sequentem diem ibi expectabat; cumque ut bene remuneratus et caritative salutatus abisset, militibus suis ibidem dolose tardatis a quodam servo furtive prosternitur, presente eiusdem seniore Balderico et hoc nullatenus ulciscente. Tum unus ex suis comitibus, ubi nefandi sceleris auctorem occidit, mox interfectus opeciit fugiente Balderico et conscienciam in hoc manifestante. 48. Miseria talis fama vulgante dilatatur: Thiedericus sancte Mirmingandensis ecclesie presul, qui iuxta expectabat, primus advenit et dilecti amici obitum merore insolabili questus corpus ad Fretheni civitatem comitatur et hoc ad patres suos collocare summopere studuit. Dehinc missis per omnem regionem suis nunciis comprovinciales et affines suos ad hec vindicanda [excitat]. Itaque cum valida manu urbem prefati hostis tat et cum valida manu urbem predicti hostis nomine Upplan possedit, contigua devastans loca et igne consumens. Advenit tandem Bernhardus dux, nepos meus, qui iure filii prefati comitis adhuc parvuli et tocius hereditatis tutor et nefandi criminis ultor extiterat; et hic tristes, quantum valuit, milites solatur, cum caeteris fautoribus urbanos nocte dieque lacessat. ## bok VII, kap. 49 (MGH s. 458) 49. Interim imperator a Burgundia, ubi magnam estatis partem morabatur, digressus, ut primum omnem rei ęventum comperit, navigio illuc pergere festinavit; et in illo itinere Gevehardus, Heriberti comitis filius, nepos meusregiaeque maiestati tunc multum acceptus ac omni probitate precipuus, obiit, imperatorem et omnes in hiis partibus constitutos tristes post se relinquens. Archiepiscopus autem Coloniensis Heribertus multum ex parte sui militis Baldrici sollicitus imperatorem sepe interpellat, quo urbem diu possessam suae vellet subdere potestati; cuius assidua peticione imperator devictus consensit. Hoste iam tunc cesaris abeunte urbs Upplun dicta omnino destruitur et cometissa ibidem diucius turbata cum omnibus, quae habebat, pro dolor! servatur. Omnis maledicio, quam sibi beatus Iob inprecatus est, huic talem promerenti ęveniat. In presenti tempore tantum mali percipiat, ut in futuro veniam saltem sperare liceat. Quicumque in auxilium eius in hoc umquam asspiret, convertatur ad Deum et se vehementer peccasse confessus ad emendationem condignam festinet; quia sibilo venenosae aspidis caret aecclesia tanti defensoris. In hoc autem anno Thiedricus antistes et Hirimannus comes, Gerbergae filius, de inani re mutuo certantes sua vastabant. Dehinc amicis persuadentibus ac maxime iussu imperatorio sedati presenciam cesaris utrimque prestolabantur. ## bok VII, kap. 50 (MGH s. 458–460) 50. (35.) Anno dominicae incarnationis MXVIIº Kal. Ianuarii Gero archiepiscopus iussu imperatoris Bernhardum marchionem nudis pedibus emendationem sibi promittentem nomine Upplan obsedit, contigua queque loca devastans et igne consumens. Advenit tandem nepos meus Bernhardus, qui iure filii prefati comitis adhuc parvuli tocius hereditatis tutor et nefandi criminis ultor extiterat; et hic, licet tristis, quantum valuit, milites solatur et cum ceteris fautoribus urbanos nocte dieque lacessat. 49. Cesar interea a Burgundia, ubi magnam estatis partem morabatur, digressus, ubi primum rei eventum comperit omnem, navigio illuc ire perrexit; in quo itinere Gevehardus, Heriberti comitis filius, nepos meus regie maiestati multum acceptus et omni probitate precipuus, obiit, imperatorem et omnes in hiis partibus constitutos tristes post se relinquens. Archiepiscopus autem Coloniensis Heribertus ex parte sui militis Balderici multum sollicitus imperatorem sepe interpellat, quo urbem diu possessam sue vellet subdere potestati; cuius assidua peticione imperator devictus consensit. Hoste iam cesaris abeunte Upplan urbs omnino destruitur et cometissa ibidem diucius turbata cum omnibus, que habebat, prochdolor! servatur. Omnis maledictio, quam sibi beatus Iob imprecatus est, huic eam promerenti eveniat, et in presenti tempore tantum mali percipiat, ut in futuro saltim veniam sperare liceat. Quicumque in auxilium eius in hoc umquam aspiret, ad Deum convertatur et se vehementer peccasse confessus ad emendacionem condignam festinet; quia sibilo venenose aspidis ecclesia caret tanto defensore. In hoc anno Thiedericus antistes et Heremannus comes, Gerberge filius, de inani re mutuo certantes sua vastabant. Dehinc amicis persuadentibus et maxime iussu imperatoris sedati presenciam cesaris utrimque prestolabantur. 50. Anno dominice incarnacionis millesimo decimoseptimo imperator natale Domini Palithe celebravit. Kalendis Ianuarii Gero archiepiscopus iussu imperatoris Bernhardum marchionem nudipedem emendacionem sibi promittentem suscepit et, solutis suscepit et aecclesiae presentavit, solutis omnibus bannis ab eo inpositis. Imperator a Palithi, ubi celebravit natale Domini, exiens in Altstidi epiphaniam Domini sollempniter peregit; et in sacra nocte eadem Frithericus comes fidelis Christo et seniori suo obiit in civitate sua Ilburg dicta. Hic, quia sapiens erat et sibi finem huius vitae iam appropinquare cernebat, predictam civitatem fratris suimet filio nomine Thiędrico ea racione dedit, ut cum laude sua, quia heres suimet fuit et aliter hoc legitime fieri non potuit, liceret sibi tribus suis filiabus predium omne, quod remansit, tradere. Huius comitatum et super Siusili pagum potestatem ille Thiedricus inperatoris munere post suscepit. Fit publicus principum in Altstidi conventus. Inter Bernhardum marchionem et patrui meimet filios litigium cum emendatione sibi accepta et iuramento pacificatum est. Inter Thiedricum antistitem et Hirimannum comitem inimiciciae diu exortae et odium, quod erat inter Eggihardum et confratres, Udonis filios senioris, usque in tercias Oct. Kal. ab imperatore sedatum est. Ibi etiam promisit Geroni archiepiscopo Bernhardus marchio D argenti talenta pro dampni recompensatione inlati. Optima quaeque imperator ibi diu conversatus fecit. Fit pax inter Gevehardum et Willehelmum comites. Nuntii de Italia huc venientes gratulabundi ad sua redeunt. Iter imperatoris ad occidentem dispositum ob viae asperitatem dilatum est. Imperator hoc, quod ex parte Bolizlavi rogatur, laudat: convenisse ad eum principes suos et, si quid boni vellet sibi exhibere, cum eorum consilio libenter acciperet. Mittuntur invicem nuntii et induciae ponuntur. ## bok VII, kap. 51 (MGH s. 460–462) 51. (36.) Cesar interim ad Merseburg veniens certitudinem rei huius exspectabat. Ibi tunc multi latrones a gladiatoribus singulari certamine devicti suspendio perierunt. Et archiepi- pluribus ab eo sibi impositis bannis, ecclesie presentavit. Cesar a Palithe exiens in Alcstide epyphaniam solempniter peregit; in eadem sacra nocte Frithericus comes fidelis Christo et seniori suo obiit in urbe sua Ilburg dicta. Hic, quia vir sapiens erat et sibi finem huius vite iam appropinquare cernebat, predictam urbem fratris sui filio nomine Thiederico ea racione dedit, ut cum laude sua, quia heres suus fuit et hoc aliter legittime fieri non potuit, liceret sibi tribus filiabus suis omne predium, quod remansit, tradere. Huius comitatum et potestatem super Suisile pagum isdem Thidericus imperatoris munere post suscepit. Fit publicus conventus principum in Alstide. Litigium inter Bernhardum marchionem et patrui mei filios cum emendacione sibi accepta et iuramento pacificatum est. Inter Thiedericum antistitem et Herimannum comitem inimicicie diu exorte et graves et odium, quod erat inter Ekkihardum et filios Udonis senioris, usque in tercio Kalendas Octobris ab imperatore sedantur. Ibi eciam Bernhardus marchio Geroni archiepiscopo quingenta argenti talenta pro recompensacione illati dampni promisit. Optima queque imperator ibi diu conversatus fecit. Fit pax inter Gevehardum et Willehehnum comites. Nuncii quoque de Italia huc venientes gratulabundi ad sua redeunt. Iter imperatoris ad occidentem dispositum ob vie asperitatem dilatum est. Imperator hoc, quod ex parte Bolizlavi rogatur, laudat: convenisse ad eum principes suos et, si quid boni vellet sibi exhibere, cum eorum concilio libenter acciperet. Nuncii ergo invicem mittuntur et inducie ponuntur. 51. Cesar interea Merseburg veniens certitudinem huius rei expectabat. Ibi tunc multi latrones a gladiatoribus singulari certamine devicti suspendio perierunt. Duo archiepiscopi, Er- scopi duo, Erkanbalduset Gero, et Arnulf us antistes cum comitibus Sigifrido ac Bernhardo caeterisque principibus iuxta Mildam fluvium quatuordecim dies sedebant, Bolizlavum per internuntios suimet ad Albim venire rogantes ad colloquium a se diu desideratum. Et hic tunc erat Sciciani et, ut legationem audivit, se ob timorem hostium suimet illo venire dixit nullatenus andere. Et nuntii: 'Quid? si', inquiunt, 'seniores nostri ad Nigram veniunt Elstram, quid facis?' Et ille: 'Nec pontem hunc', infit, 'preterire volo'. Talibus dictis reversi sunt dominisque haec omnia intimabant suis. Imperator autem purificationem sanctae Dei genitricis nobiscum celebrat. Post hanc episcopi et comites ob contemptum Bolizlavi se fallentis tristes adveniebant et imperatoris mentem apertis legationibus incendunt. Ibi tunc de futura expeditione tractatur et fidelis quisque ad hanc preparari monetur et, ut ullus intra nos et publicum hostem deinceps mitteretur nuntius vel susciperetur, firmiter ab augusto prohibetur et, quis hoc hactenus agere presumeret, diligenter inquiritur. ## bok VII, kap. 52 (MGH s. 462–464) 52. (37.) Dehinc imperator a nobis proficiscens ad Magadaburg venit, magno ibidem susceptus honore. Postera luce, id: est dominica die, quia septuagesima tunc instabat, carnem deposuit. Et in II. feria archiepiscopus capellam septentrionalem benedixit presente imperatore. In proxima autem die oritur commocio inter socios archiantistitis et Bernhardi marchionis, quae sine periculo sedatur et episcopo honorifice finitur. Conveniunt ibidem fures iussu imperatoris et a congredientibus devicti laqueo traduntur. Multa salutem patriae respicientia ibidem finiuntur. Inde Gunterius conversus causa Liuticios predicandi ivit ;. Sed cum ego multa sepe questus sim imperatori de parte meimet parrochiae ab aecclesia Misnensi iniuste ablata et scriptis restituta, cumque bona inde mihi profutura sperarem, aliter, quam ratus sim, hoc evenire cognoscebam. Namque in cathedra sancti Petri, quae est VIII. Kal. Marcii, cum sederet imperator et presentes episcopi adessent kanbaldus Maguntinus et Gero Parthenopolitanus, et Arnulfus episcopus cum comitibus Sigefrido et Bernhardo ceterisque principibus iuxta Mildam fluvium quatuordecim diebus sedebant; Bolizlaum itaque per internuncios suos ad Albiam venire rogabant ad colloquium a se diu desideratum. Hic vero tune erat Sciciani. Qui cum hanc legacionem audivit, se ob timorem hostium suorum illo venire dixit nullatenus audere. Et nuncii inquiunt: 'Quid, si seniores nostri ad Nigram Elstram veniunt, quid facis?' Et ille infit: 'Nec pontem hunc preterire audeo.' Talibus dictis reversi sunt nuncii et hec omnia domnis suis intimabant. Imperator autem purificacionem Dei genitricis nobiscum celebravit. Post quam episcopi et comites ob contemptum Bolizlavi se fallentis tristes adveniebant et imperatoris mentem apertis legacionibus incendunt. Itaque ibi tum de futura expedicione tractatur et fidelis quisque ad hanc preparaxi monetur et, ut nullus intra nos et publicum hostem nuncius deinceps mitteretur vel susciperetur, firmiter ab augusto prohibetur et, quisquis hoc hactenus agere presumeret, diligenter inquiritur. 52. Dehinc imperator a nobis proficiscens Magadaburg venit, magno ibidem susceptus honore. Postera luce, idest dominica die, qua septuagesima tunc instabat, carnes deposuit. Et secunda feria archiepiscopus capellam septentrionalem benedixit presente imperatore. Proxima autem die oritur commocio inter socios archiepiscopi et Bernhardi marchionis, que sine periculo sedatur et cum honore episcopi finitur. Conveniunt eciam ibi fures iussu imperatoris; a pugilibus devicti laqueo interierunt. Multa salutem patrie respiciencia ibidem finiuntur. Inde Guntherus conversus causa predicandi Luiticios adivit. Ego vero cum multa sepe imperatori questus sim de parte mee parrochie ab ecclesia Misnensi iniuste ablate et scriptisrestitute, cumque bona michi inde profutura sperarem, aliter, quam ratus sum, evenit. Namque in cathedra sancti Petri, que est octavo Kalendas Marcii, cum sederet imperator et presentes episcopi adessent Gero, Meynwercus, Wigo, Horicus et Gero, Meinwercus, Wigo et Ericus et Eilwardus, surrexi et lamentationem meam feci. Tunc imperator et archiantistes, a quibus sperabam auxilium, iusserunt mihi, Deus scit invito, qui hiis resistere non presumpsi, ut parrochiam in orientali parte Mildae fluminis iacentem, id est in burgwardis Bichni et Vurcin, Eilwardo concederem et, quam ille in occidentali ripa tunc teneret, mihi hoc numquam desideranti relinqueret. Id concambium baculis firmavimus mutuis. Testificor coram Deo et omnibus sanctis eius: id, quod residuum fuit, tunc nullo modo dereliqui. Iussit quoque imperator, ut villas tres, quae sub predicto erant episcopo, Hirimannus marchio aut Misnensi aecclesiae sacramento retineret aut mihi redderet. ## bok VII, kap. 53 (MGH s. 464–466) 53. (38.) Eodem die imperator et contectalis sua a Gerone archiepiscopo magnis honorantur muneribus. Crastinoque inde pergentes tercia die, id est dominica, ad Halverstidi pervenerunt; quos ibi Arnulf us presul magnifice succepit et duas noctes secum habuit; III. feria ad Quidilingeburg profecti ab Ethelheida venerabili abbatissa non minori gloria ornantur. Quarta die monasterium in occidentali monte situm, ubi sponso caelesti sanctimoniales monachico habitu serviunt, ab Arnulfo antistite presente augusto dedicatum est III. Kal. Marc., auxiliante eum ad hoc Gerone archiepiscopo caeterisque confratribus. Ibi tunc inperator talentum auri dedit ad altare. Inde tunc percepta a nepte sua caritate magna ad Goslerriam tendens villam, ibidem IIII sedebat ebdomadas; hanc enim tunc multum excoluit. Et quia tunc quadragesima fuit, quae Christo oportebant et seculo in multis necessaria erant, operari studuit. Post haec Bertoldus, Liutharii filius, cum suis fautoribus urbem Munnam Kal. Aprilis conducto custode diluculo intrans, Baldricum, Wigmanni comitis inclitum satellitem cum consociis diu repugnantem, occidit victorque insedit. (39.) Pridie ego ad Misni presidio veniebam. Eylwardus, surrexi et lamentacionem meam feci. Tunc imperator et archiantistes, a quibus auxilium sperabam, iusserunt michi, Deus est testis, invito, quia eis resistere non potui, ut parrochiam in orientali parte Milde fluminis iacentem, idest in burgwardiis Bichni et Wircin, Eylwardo concederem et eam, quam ille in occidentali ripa tenebat, michi id numquam desideranti relinqueret. Hoc concambium mutuis baculis firmavimus. Testificor coram Deo et omnibus sanctis eius: id, quod residuum fuit, tunc nullomodo dereliqui. Iussit quoque imperator, ut villas tres, que sub predicto episcopo erant, Heremannus marchio aut Misnensi ecclesie sacramento retineret aut michi redderet. 53. Eodem die imperator et regina ab archiepiscopo Gerone magnis muneribus honorantur. Crastino vero inde pergentes tercio die, idest dominico, Halverstad venerunt; quos ibi Arnolfus presul honorifice suscepit et duas noctes secum habuit; tercia feria Quidilingaburg profecti ab Athelheida venerabili abbatissa non minori gloria honorantur. Quarta die monasterium in occidentali monte situm, ubi sponso celesti sanctimoniales monachico habitu deserviunt, ab Arnulfo antistite presente augusto dedicatum est tercio Kalendas Marcii auxilio Geronis archiepiscopi ceterisque coepiscopis. Ibidem imperator talentum auri ad altare obtulit. Percepta itaque a nepte sua caritate magna imperator Goslariam villam tendens, quatuor ebdomadas ibi sedebat; hanc enim tunc multum excoluit. Et quia tunc quadragesima fuit, que oportebant Christo et seculo in multis necessaria erant, operari studuit. Post hec Berctholdus, Luitharii filius, cum suis fautoribus urbem Mundam Kalendis Aprilis conducto custode diluculo intrans, Baldricum, Wigmanni comitis inclitum satellitem cum suis diu repugnantem, occidit victorque in ea sedit. Ego vero pridie ad Misni presidio veni. 54. In hac ebdomada principes nostri edictu cesaris ad Gosleri conveniunt, ibique tunc avinculo meimet Sigifrido comitatus fratris Heinrici commendatur et expedicio in nostris partibus ordinatur caeteraque patriae periclitantis proficua et admodum necessaria disputantur. Inperator inde progressus hoc malum, quod predixi, primitus comperiens de futura perturbacione sollicitus fuit. In illo vernali tempore et in Bernhardi marchionis potestate nascitur ovis cum V cruribus. In mense Aprili et VI. Id. eiusdem, cum iam plenalunium esset, luna a multis visa est ut nova, hora diei tercia diu rutilans. Palmas rex celebrat Magoncia et in Ingilnenem pascha et in his partibus magis honorifice ac potestative numquam fuit. Et quia ob tantam sollempnitatem maxima ibidem finiri non poterant, ad Aquasgrani ponitur conventus et tunc illic cum consilio Hiriberti archipresulis Thiedricum Metensem episcopum et Heinricum fratrem eius placavit. Regina autem a Froncanavordi a cesare discedens, cum ad locum, qui Capungun dicitur, veniret, infirmatur et ibi tunc Deo promisit, se ad laudem eius unum facturam monasterium. ## bok VII, kap. 55 (MGH s. 466–468) 55. Sed quod inter haec accidit, hiis adnecti haud incongruum est. (40.) In urbe Parthenopolitana duae consorores fuere, quarum prior Alwred et iunior Irmingerd dicebatur. Ambae admodum laudabilis vitae, non cum caeteris sanctimonialibus conversando, sed singulariter in aecclesia, quae Rotunda dicebatur, Christo eiusque dilectae genitrici sedulum exhibebant obsequium. Iunior autem exteriorum lumen oculorum perdens interiori acię eterno fruitur splendore et non longe post ad patriam semper optatam VI. Id. Febr. transiit. Huius senior germana nepti suae innixa Fritherunae et crebro amissae sororis et assiduae infirmitatis dolore deficiens, nil nisi XIIII ebdomadas et tres dies supervixit. Haec pridie, quam carnis debitum persolveret, in excessu mentis effecta in presentiam sanctae Dei genitricis delata est, ubi Taginonem et Walterdum archiepiscopos et Aeidum presulem venerandum magno lucentes honore sibi indulgere promeruit. Cognovit quoque 54. In hac ebdomada principes nostri edictu cesaris Goslariam conveniunt, ibique avunculo meo Sigefrido fratris Heinrici comitatus commendatur et expedicio in nostris partibus ordinatur et cetera patrie periclitantis proficua et oppido necessaria disputantur. Imperator inde progressus et malum hoc, quod predixi, comperiens de futura perturbacione sollicitus fuit. In illo vernali tempore in potestate Bernhardi marchionis nascitur ovis cum quinque cruribus. In mense Aprili, sexto Idus eiusdem, cum iam plenilunium esset, luna a multis visa est ut nova, scilicet cum est prima, hora diei tercia diu rutilans. Palmas rex Moguncie celebravit, pascha Engelheim; in hiis vero partibus magis honorifice et potestative numquam fuit. Et quia ob tantam solempnitatem maxima ibidem finiri non poterant, ad Aquasgrani conventus ponitur; illic itaque cum consilio Heriberti archiepiscopi Thiedericum Metensem episcopum et Henricum fratrem eius placavit. Regina autem a Franckenevorde a cesare discedens, cum ad locum, qui Copungen dicitur, venisset, infirmatur promisitque, se Deo ad laudem eius ibidem facturam unum monasterium. 55. Sed quod inter hec accidit, hiis adnecti non incongruum est. Parthenopolitana urbe due sorores fuerunt, quarum prior Alwred et iunior Ermengard dicebatur. Ambe admodum laudabilis vite, non cum ceteris sanctimonialibus conversando, sed singulariter in ecclesia, que Rotunda dicitur, Christo eiusque dilecte genitrici sedulum officium exhibebant. Iunior autem exteriorum lumen oculorum perdens interiori acie eterno splendore fruitur et non longe post ad patriam semper optatam sexto Idus Februarii transiit. Huius senior germana nepti sue adnexa Frithrunne et crebro amisse sororis et assidue infirmitatis dolore deficiens, nil nisi quatuordecim ebdomadas et tres dies supervixit. Hec pridie, quam carnis debitum persolveret, in excessu mentis effecta in presenciam Dei genitricis delata est, ubi Thaginonem et Walthardum archiepiscopos et Eidum venerandum presulem magno lucentes honore sibi indulgere promeruit. Cognovit quoque ibi materteras Geronis archi- ibidem materteras Geronis archiepiscopi, Mirisuidam ac Emnildam et Eddilam nomine, quae abbaciam relinquens suam Christi amore iuxta monasterium doctoris gentium Pauli Romae includitur, et aliam, quae Odd dicebatur, omnes illud spalmograti canentes: Placebo Domino in regione vivorum. Interim presentibus cunctis haec mortua videbatur; tandem expergiscens et oculos elevans, quod vidit, omnibus innotuit: 'Hactenus', inquiens, 'vobiscum libenter commorabar, nunc, consideratis multo melioribus hiis, piget in hac lutea me amplius manere casa. Dicam vobis in veritate, quod cras vos relictura locum mihi preordinatum munere divino possidere debeo.' Sicque factum est. Transiit autem anima eiusdem in Christo felix XI. Kal. Iunii. Hoc verum esse, fratres in Christo, mihi credite et has aeclesiae adiutrices nostrae admodum utiles esse pro certo scitote. In suas orationes sanctas me peccatorem heę succeperunt et nil umquam boni ex mea parte, pro dolor! receperunt. ## bok VII, kap. 56 (MGH s. 468–470) 56. (41.) Inperator autem audiens contectalem suam levius haberi et votum Domino fecisse, grates Christo persolvit ex animo et pentecosten in Wirthunu, quam primo sanctus Dei sacerdos Liudigerus suis construxit inpensis, venerabiliter celebravit, abbate Hethenrico sibi pleniter ibidem servienti. Postera die, id est IIII. Id. Iunii, Thieddegus, Pragensis antistes ac martiris Christi successor Aethelberti, viam universae carnis fideliter adiit. Hic in Nova educatus Corbeia medicinali arte optime instructus est. Quem Bolizlavus senior ob inobedientiam Christi preconis paralisi percussus licentia Thietmari abbatis vocavit eiusque magisterio levius habere cepit. Sed lampas ardens Woitegus cum ex huius mundi caligine, ut predixi, subtraheretur, auxilio prefati ducis sedem suam is a tertio Ottone ad regendum suscepit; de qua post mortem Bolizlavi senioris ab equivoco eius et filio sepe expulsus toties a marchione Ekkihardo reducitur et magnas patitur iniurias. Hic hospites, ut sanctus iubet Gregorius, non solum ad se invitavit, sed etiam traxit, hoc maximum habens vi- episcopi Miresvindam et Emnildam atque Eddilam, que abbaciam suam relinquens pro Christi amore iuxta monasterium doctoris gencium Pauli Borne includitur, et aliam, que Odilia dicebatur, et omnes illud psalmigraphi canentes: Placebo Domino in regione vivorum. Interea presentibus cunctis ipsa quasi mortua videbatur; tandem expergiscens et oculos levans, quod viderat, omnibus innotuit inquiens: 'Hactenus vobiscum libenter commorabar, nunc vero, consideratis hiis multo melioribus, in hac lutea casa me amplius manere piget. Dico vobis in veritate, quod cras vos relictura locum michi preordinatum munere divino possidere debeo.' Sicque factum est. Transivit autem anima eius in Christo felix undecimo Kalendas Iunii. Hec vera esse, fratres in Christo, michi credite et eas ecclesie nostre adiutrices admodum utiles esse pro certo scitote. Hee in suas oraciones me peccatorem susceperunt et nichil umquam boni ex mea parte, prochdolor! receperunt. 56. Cesar autem audiens reginam levius haberi et votum Domino fecisse, grates Christo persolvit ex animo. Penthecosten itaque in Wirthina, quam sanctus Ludigerus Dei episcopus suis impensis construxit, venerabiliter celebravit, abbate Heidenrico sibi pleniter ibidem serviente. Postera die, idest quarto Idus Iunii, Thietdagus, Pragensis archiepiscopus et successor Christi martiris Adelberti, viam universe carnis fideliter adiit. Hic in Nova Corbeia educatus medicinali arte optime instructus erat. Quem Bolizlaus ob inobedienciam Christi preconis paralisi percussus licencia Thietmari abbatis evocavit eiusque magisterio levius cepit habere. Sed cum lampas ardens Wortegus ex huius mundi caligine, ut predixi, subtraheretur, auxilio prefati ducis sedem suam hic a tercio Ottone ad regendum suscepit; de qua post mortem Bolizlavi senioris ab equivoco eius et filio sepe expulsus tociens a marchione Ekkihardo reducitur et magnas iniurias paciebatur. Hic hospites, ut sanctus iubet Gregorius, non solum ad se invitavit, sed eciam traxit. Hoc vero unum vicium maximum habebat, quod scilicet ob tium, quod ob morbum sibi innocentem bibebat supra modum. Paraliticus enim erat, manuum tremore assiduo sine asstantium auxilio presbiterorum missam canere non potuit: sicque usque ad finem languescens bonis, ut spero, animam curabat medicaminibus. ## bok VII, kap. 57 (MGH s. 470) 57. (42.) Interea Mararenses Bolizlavi milites magnam Bawariorum catervam dolo circumvenientes incautam occidunt, dampnum sibi ab eis illatum prius ad partem haud exiguam ulciscentes. Cesar vero ad orientem tendens inperatricem ad se in loco, qui Pathrebrunnun dicitur, venire iubet. Inde ambo usque ad Magadaburg profecti a Gerone archiepiscopo honorifice suscepti sunt. In sequenti vero nocte, id est dominica ei Non. Iulii, tempestas ingruit horrida, homines cum pecoribus simul et aedificiis ac frugibus late consumens. Inmensus quoque fragor silvas concutiens vias omnes nimis occupabat. Postera die inperator cum coniuge et excercitu Albim transiens ad Liesca, curtem quondam Vigonis episcopi et tunc feris innumerabilibus inhabitatam, venit duasque ibidem noctes in castris sedens tardantem turbam expectavit. Et post haec regressa inperatrice caeterisque compluribus ipse turmatim processit. Ipsa vero die Heinricus quondam Bawariorum dux a Bolizlavo, quo pacis firmandae gratia perrexit, cum nunciis eiusdem rediit; quem inperator audita referentem sua iterum legacione remisit nilque ibi proficientem ad dominam et sororem suam abire sinit. ## bok VII, kap. 58 (MGH s. 470–472) 58. (43.) Interea in monte sancti Iohannis baptistae, qui iuxta Parthenopolim positus eidem est cum appertinentibus universis subditus, res admodum miserabilis XII. Kal. Aug. et dominica nocte accidit. Horum in dormitorio confratrum lucerna quaedam ardens maior solito illuxit et proxima occupans hoc, ibidem quiescentibus id sero intelligentibus, voraci flamma consumpsit. Et cum tale periculum omnes evaderent, unum ex hiis causa sacerdotalem eripiendi apparatum subito regressum et in medio ignis peccata suimet confitentem perdi- morbum sibi imminentem potu non parce utebatur. Paraliticus enim erat, manuum tremore assiduo sine auxilio astancium presbiterorum missam canere non potuit: sicque usque ad finem languescens bonis medicaminibus, ut spero, animam curabat. 57. Dam hec geruntur, Mararenses Bolizlavi milites magnam Bawariorum catervam dolo circumvenientes incautam occidunt, dampnum sibi ab eis illatum prius ad partem haut exiguam ulciscentes. Cesar vero ad orientem tendens imperatricem ad se in loco, qui Patherburne dicitur, venire iubet. Inde ambo Magadaburg profecti a Gerone archiepiscopo honorifice suscepti sunt. In sequenti vero nocte, idest dominica Nonis Iulii, horrida tempestas ingruit, hominibus et pecoribus simul et edificiis et frugibus late oppido nocens. Inmensus quoque fragor silvas concuciens vias omnes nimis occupabat. Postera die imperator cum coniuge et excercitu Albiam transiens ad Liesca, curtem quondam Wigonis episcopi et tunc ferarum innumerabilium habitaculum, venit; duas quoque noctes ibidem in castris sedens tardantem turbam expectavit. Post hec vero regressa imperatrice ceterisque quampluribus ipse turmatim processit. Ipsa autem die Heinricus quondam dux Bawariorum a Bolizlavo, ad quem gracia firmande pacis perrexerat, cum nunciis eiusdem rediit; quem imperator audita referentem sua iterum legacione remisit nilque ibi proficientem ad domnam et sororem suam abire sinit. 58. Interea in monte sancti Iohannis baptiste, qui Parthenopoli proximus eidem cum universis adpertinentibus est subditus, res admodum miserabilis duodecimo Kalendas Augusti dominica nocte accidit. In dormitorio namque eorum fratrum lucerna quedam ardens maior solito illuxit et proxima occupans voraci flamma consumpsit, iuxta quiescentibus nimis sero hoc intelligentibus. Cumque tale periculum omnes evasissent, unum ex suis fratrem causa eripiendi sacerdotalem apparatum subito regressum et in medio ignis peccata sua confitentem derunt. Huius nomen erat Hemico. Dehinc monasterium ab eiusdem loci abbate Sigifrido VIII annos optime elaboratum ardens presentium posteaque advenientium corda turbavit. Insuper duas eiusdem capellas cum refectorio caeterisque adherentibus officinis ignis late flagrans absorbuit; de cuius avaris faucibus divina pietas et confluentium summa devotio omnes sanctorum reliquias et maximam thesauri partem eripuit. Facto autem mane urbis predictae habitatores et, qui ibidem presidio ab imperatore relicti fuerant, conveniunt, detrimentum tale nimio merore conquesti. Corporis autem perusti tenues favillas mane confratres sumopere colligentes suis apposuere predecessoribus; abbatique suo tunc absenti per internuntium suimet eventum miserabilem indixere. Qui ut haec comperit, suis spęcialiter accidisse peccatis cognoscens, quia emendare nequivit, honesta gravitate tulit. ## bok VII, kap. 59 (MGH s. 472–474) 59. (44.) Dum haec aguntur,Miseco, Bolizlavi filius, Boemiam absencia Othelrici ducis sui minus solito repugnantem cum X legionibus invadens, duos dies predatur eandem et cum innumerabili captivorum multitudine reversus patrem gaudiis replevit inmensis. Cesar vero cum excercitu suo et Boemiorum atque Liuticiorum comitatu inmenso obvia quaeque devastans V. Id. Aug. ad urbem Gloguam, ubi Bolizlavus cum suis eos prestolatur, sollicitus venit et provocantem inter sagittarios latitantes hostem nostros persequi prohibuit. Inde electas ab excercitu valido XII legiones ad urbem Nemzi, eo quod a nostris olim sit condita, dictam premisit, quae habitatoribus hiis venturum preoccuparent auxilium. Quibus castra metatis hostes adventare rumor indixit; et in nocte tenebrosa ac in magna imbrium effusione hos ledere nequaquam valentes, quosdam effugarunt nonnullosque civitatem intrare inviti paciebantur. Posita est autem haec in pago Silensi, vocabulo hoc a quodam monte nimis excelso et grandi olim sibi indito; et hic ob qualitatem suam et quantitatem, cum execranda gentilitas ibi veneraretur, ab incolis omnibus nimis honorabatur. perdiderunt. Huius nomen Hamuco erat. Dehinc monasterium ab eius loci abbate Sigefrido, Nove Corbeie monacho, per octo annos optime elaboratum ardens presencium posteaque adveniencium corda turbavit. Insuper duas eiusdem capellas cum refectorio ceterisque adherentibus officinis ignis late flagrans absorbuit; de cuius avaris faucibus divina pietas et confluencium summa devocio omnes sanctorum reliquias et maximam partem thezauri eripuit. Facto autem mane urbis prefate habitatores et, qui ibidem presidio ab imperatore relicti fuerant, conveniunt, detrimentum tale nimio merore conquesti. Corporis autem perusti tenues favillas mane fratres summopere colligentes suis predecessoribus apposuerunt; itaque abbati suo forte tunc absenti per internuncium suum miserabilem eventum nunciaverunt. Qui ut hec comperit, suis hoc specialiter peccatis accidisse cognoscens, quia emendare nequivit, honesta gravitate tulit. 59. Dum hec aguntur, Miseco, Bolizlavi filius, Boemiam absencia Othelrici ducis sui minus solito repugnantem cum decem legionibus invadens, duobus diebus eandem predatur et cum innumerabili multitudine captivorum reversus patrem immensis gaudiis replevit. Cesar vero cum excercitu suo et Boemiorum atque Luiticiorum comitatu immenso obvia queque devastans quinto Idus Augusti ad urbem Glogowam, ubi Bolizlaus cum suis eos sollicitus prestolabatur, venit et provocantem inter sagittarios latitantes hostem nostros persequi prohibuit. Inde electas ab excercitu valido duodecim legiones ad urbem Nemze, eo quod a nostris olim sit condita, sic dietam, premisit, que habitatoribus hiis venturum auxilium preoccuparent. Quibus castrametatis hostes adventare rumor indicat; quos in nocte tenebrosa et magna ymbrium effusione ledere nequaquam valentes, quosdam effugarunt, nonnullos vero civitatem intrare inviti paciebantur. Posita est autem hec in pago Silensi, vocabulo hoc a quodam monte nimis excelso et grandi olim sibi indito; hec vero [ob] qualitatem sui vel quantitatem, cum execranda gentilitas ibi veneraretur, ab incolis omnibus nimis honorabatur. 60. Inperator autem post tres dies ad eandem cum exercitu valido veniens, castris eandem undiquessecus circumdari iubet, sperans sic omnem hosti suo claudere accessum. Sapiens eiusdem consilium et in omnibus bona voluntas multum ibi prodesset, si in efficiendis rebus auxiliantium sibi affectus hunc adiuvaret. Nunc autem per omnes custodias presidium urbi in noctis silentio advenerat magnum. Tunc omnigenorum species instrumentorum a nostris parari iubentur, et mox ex parte contraria hiis admodum similia videntur. Numquam audivi aliquos, qui meliori pacientia ac prudentiori consilio se umquam defendere niterentur. Ex parte gentili crucem sanctam erigebant eiusdemque auxilio hos vinci sperabant. Si quid hiis prosperi accidit, numquam exclamabant, nec adversitatem aliquo gemitu ingravescente aperiebant. ## bok VII, kap. 61 (MGH s. 474) 61. Interim Mararenses Boemiam ingressi urbem quandam expugnant et cum preda ingenti incolumes exibant. Quod cum marchio Heinricus hos petere cum excercitu conatus audiret, festinus insequitur; et occisis ex eorum numero plus quam mille viris fugientibusque caeteris, captivitatem hanc omnem solutam domum remisit. Neque tacendum est, quod alii milites Bolizlavi urbem Belegori dictam XVIII. Kal. Septembr. aggressi et bello eam inpugnantes diutino, Deo gratia! nil proficiebant. Liuticiorum autem magna multitudo, quae domi fuerant, quandam civitatem prefati ducis petierunt. Ibique plus quam C socios perdentes cum ingenti tristicia remeabant posteaque eiusdem bona multum vastabant. ## bok VII, kap. 62 (MGH s. 474–476) 62. (45.) Hiis quoque adiciam mortiferum Godefridi ducis et Gerardi comitis congressum. Illi namque diu invicem discordes certum condixere dient, qua cum suis fautoribus haec certo duelli iudicio discernerent. Mense Augusto ac VI. Kal. Septembris in quadam prati florentis condicta planicie confligebant. Sed superbiam Gerardi humilitas Christi molliens ac socios eius in fugam subito vertens non minus ex hiis quam CCC prostravit viros, ex quibus fuit unus Walteri Pulverel nomine, eo quod in favillam sibi contraria redigisset, vocatus, habitu clericus, sed re latro eximius. Hic centurio lacu cum suis clauditur uno et tunc saciatus iacuit in prelio, cui numquam suffecit sanguinis effusio. Nam perhibent populi hunc 60. Cesar autem post tres dies ad eandem cum excercitu valido veniens, castris eam undiquessecus obsideri iubet, sperans sic omnem hosti suo claudere accessum. Sapiens eius consilium et in omnibus bona voluntas multum ibi prodesset, si in efficiendis rebus auxiliancium sibi affectus eum adiuvaret. Nunc autem per omnes custodias urbi noctis silencio magnum presidium advenit. Tunc omnium instrumentorum species a nostris parari iubentur, et mox a parte contraria hiis admodum similia videntur. Numquam audivi aliquos meliori paciencia et prudenciori consilio se niti defendere. Ex parte quoque gentilium crucem sanctam erigebant eius auxilio se vincere istos sperantes. Si quid vero hiis prosperi accidit, numquam exclamabant, sed nec adversitatem aliquo gemitu ingravescente aperiebant. 61. Mararenses interea Boemiam ingressi urbem quandam expugnant et cum ingenti preda incolumes exiebant. Quod cum marchio Heinricus audisset, cum excercitu eos conatus petere festinus insequitur; et occisis ex eorum numero plusquam mille viris, fugientibus ceteris, captivitatem hanc omnem solutam domum remisit. Nec tacendum est, quod alii quidam milites Bolizlavi urbem Belegori dictam decimooctavo Kalendas Septembris aggressi et bello diutino eam impugnantes Dei gracia nil proficiebant. Luiticiorum autem magna multitudo, que domi resederat, quandam civitatem prefati ducis pecierunt. Ibique plusquam centum socios perdentes cum ingenti tristicia remeabant postmodumque bona ipsius multum vastabant. 62. Hiis quoque adiciam mortiferum Godefridi ducis et Gerhardi comitis congressum. Ipsi namque diu invicem discordes certum diem condixerunt, quo cum suis fautoribus hec certo iudicio duelli discernerent. Igitur mense Augusto, sexto Kalendas Septembris in quadam prati florentis planicie, ut condixerant, conflixerunt. Sed superbiam Gerhardi humilitas Christi molliens sociosque eius subito in fugam vertens non minus ex hiis quam trecentos viros prostravit, ex quibus unus fuit Waltherus Pulvereus agnomine, eo quod sibi queque contraria in favillam redigeret; habitu quidem erat clericus, sed revera latro eximius. Hic centurio lacu uno cum suis claudebatur et tunc sauciatus iacuit in prelio, cui numquam suffecit sanguinis effusio. Nam perhibent populi eum dumtaxat diem dumtaxat cum laeticia duxisse diem, quo hastam suimet humano cruore aspersam et domus Domini, quibus alii pepercere maligni, incensas ruere vidit. Hic Burgundia genitus et a predicto comite quondam captus non prius ab eo potuit absolvi, quam se eodem semper auxiliaturum ac loco devoti militis ei serviturum sacramentis sanxivit. Ergo huc vocatus venit, sed ad perpetrandum soliti facinoris aucmentum divina tardatus miseracione non rediit. Capti sunt autem tunc ex parte senioris sui Sigifridus, eiusdem filius, nepos autem imperatricis nostrae, cum Balderico aliisque quam plurimis. Sauciatus est ibi Cono, cui iam inlicite nupsit neptis sua, Ernasti ducis vidua. Predictus vero dux nil nisi XXX milites perdidit, et hos elegantes. ## bok VII, kap. 63 (MGH s. 476) 63. (46.) Interea perfectis omnibus instrumentis, cum iam ibi tres sederet ebdomadas, cesar ad urbem pugnare iussit et haec omnia iniecto a propugnaculis igne celeriter ardere vidit. Post haec Othelricus cum suis urbem ascendere temptans nil profecit. Tunc Liutici similia aggressi deiciuntur. Cesar autem, videns exercitum infirmitate depressum in urbe capienda in vanum laborare, iter suum nimis arduum ad Boemiam direxit; ibique ab eiusdem provinciae iniusto duce Othelrico susceptus decenti munere honoratur. Interim marchio Heinricus, amitae meimet filius, longa egrotacione vexatus XIIII. Kal. Octobr., orientalium decus Francorum, obiit et, in septemtrionali parte monasterii in Suinvordi civitate sua positus, ab episcopis tribus, Heinrico, Evurhardo et venerabili Riculfo, extra eclesiam, ut ipse peciit, iuxta ianuam sepultus est. Hoc cesar in Misni comperiens multum doluit. ## bok VII, kap. 64 (MGH s. 476–478) 64. (47.) Bolizlavus vero in Wortizlava civitate eventum rei sollicitus expectans, cum inperatorem abisse urbemque suam incolomem stare audiret, laetatur in Domino militibusque congaudet in seculo. Pedites autem illius plus quam sexcentiP Boemiam clanculum petentes predamque sibi more solito inde sperantes, quem hostibus laqueum extendere, paucis excedentibus incurrere. Sed Liutici redeuntes irati dedecus cum leticia duxisse, quo hastam suam humano sanguine aspersam et domus Domini, quibus alii parcunt maligni, incensas ruere vidit. Hic Burgundia genitus et a predicto quondam captus comite non prius ab eo potuit absolvi, quam se eidem semper auxiliaturum et loco devoti militis ei serviturum sacramentis sanxivit. Ergo huc vocatus venit, sed ad perpetranda soliti facinoris augmenta divina miseracione tardatus non rediit. Capti sunt autem ex parte senioris sui Sigefridus, eius filius, nepos autem imperatricis nostre, cum Balderico aliisque quamplurimis. Sauciatus est ibi Cono, cui iam illicite nupsit neptis sua, Ernesti ducis vidua. Predictus vero dux nichil nisi triginta milites perdidit, sed eos elegantes. 63. Cesar interea perfectis omnibus instrumentis, cum iam ibi sedisset tres ebdomadas, ad urbem pugnare iussit, sed hec omnia iniecto a propugnaculis igne celeriter ardere vidit. Post hec Othelricus cum suis ascendere temptans nil profecit. Tum Luitici similia aggressi deiciuntur. Cesar autem, videns excercitum infirmitate depressum in urbe capienda invanum laborare, iter suum nimis arduum ad Boemiam direxit; ibique ab eius provincie iniusto duce Othelrico susceptus decenti munere honoratur. Interim marchio Heinricus, amite mee filius, longa egritudine vexatus quartodecimo Kalendos Octobris, orientalium Francorum decus, obiit et in septentrionali parte monasterii in Suinforde civitate sua sepelitur ab episcopis tribus, Heinrico, Everhardo et venerabili Riculfo, extra ecclesiam, ut ipse peciit, iuxta ianuam. Hoc cesar in Misni comperiens multum doluit. 64. Bolizlaus vero in Wortizlava civitate eventum rei sollicitus expectans, cum imperatorem abisse urbemque suam incolumem audiret stare, letatur in Domino militibusque congaudet in secundis. Pedites autem illius plusquam sexcenti Boemiam clanculum petentes predamque sibi more solito inde sperantes laqueum, quem hostibus tetenderunt, paucis excidentibus incurrerunt. Sed Luitici redeuntes irati dedecus dee sue illatum deae suimet illatum queruntur. Nam haec in vexillis formata a quodam Herimanni marchionis socio lapide uno traiecta est; et dum hoc ministri eius imperatori dolenter retulissent, ad emendationem XII talenta perceperunt. Et cum iuxta Vurcin civitatem Mildam nimis effusam transire voluissent, deam cum egreio L militum comitatu alteram perdidere. Tam malo omine residui domum venientes a servicio caesaris se malorum instinctu abalienare nituntur; sed habito post communi suimet placito a prioribus suis convertuntur. Laborem istius itineris et commune detrimentum quis umquam valet explicare? Inexsuperabilis Boemiae regionis introitus, sed multo deterior eiusdem fuit exitus. Facta est haec expedicio ad perniciem hostis; sed crimine nostro multum lesit victoribus nostris. Quod enim tunc in nobis non licuit inimicis, peractum est postea criminibus nostris. Defleam quoque, quod Bolizlavi satellites inter Albim et Mildam facinus perpetrabant. Namque hii iussu senioris sui velociter egressi XIII. Kal. Oct. plus quam mille mancipia in hiis partibus sumpserunt plurimaque incendio late consumentes prospero itinere revertuntur. ## bok VII, kap. 66 (MGH s. 478–480) 66. (48.) Inperator autem Kal. Octobr. Mersburg venit ibique Ekkihardum, Novae civitatis abbatem et huic XXIII annos et V menses presidentem, Pragensi prefecit aecclesiae, eundem II. Non. Novembr. ab Erkaenbaldo archipresule consensu meo consecrari precipiens. Ibi tunc Bolizlavi nuntius Liudulfum iuvenem diu captivum remitti promisit suosque milites apud nos firma detentos custodia pro eius liberatione relaxari peciit et, si aliquem imperatori nuncium de acquirenda eiusdem gratia mittere licuisset, diligenter inquirit. Assiduo principum suimet interventu cesar hiis omnibus assensum prebuit et tunc primo conperit Ruszorum regem, ut sibi per internuncium promisit suum, Bolizlavum peciisse nilque ibi ad urbem possessam proficisse. Huius regnum prefatus dux postea cum exercitu invadens generum suimet et fratrem eius diu expulsum inthronizavit et hilaris rediit. conqueruntur. Nam hec in vexillis eorum formata a quodam Herimanni marchionis socio lapide uno transiecta est; cumque hoc ministri eius imperatori dolenter retulissent, ad emendacionem duodecim talenta perceperunt. Et cum iuxta Worcin civitatem Mildam nimis effusam transire voluissent, deam cum egregio quinquaginta militum comitatu alteram perdiderunt. Tam malo omine domum residui venientes a servicio cesaris se malorum instinctu abalienare nitebantur; sed post habito suo communi placito a prioribus suis convertuntur. Laborem istius itineris et commune detrimentum quis valet explicare? Inexsuperabilis Boemie regionis introitus, sed multo deterior eius fuit exitus. Facta est hec expedicio ad perniciem hostis; sed crimine nostro multum lesit victoribus nostris. Quod enim tunc in nobis non licuit inimicis, peractum est postea criminibus nostris. Deflebo quoque, quod Bolizlavi satellites inter Albiam et Mildam facinus perpetrarunt. Hii namque iussu senioris sui velociter egressi terciodecimo Kalendas Octobris plusquam mille mancipia in hiis partibus sumpserunt plurimaque late consumentes prospero itinere revertuntur. 65. Cesar autem Kalendas Octobris Merseburg venit ibique Ekkihardum, Nove civitatis abbatem, cui viginti tres annos et sex menses prefuit, Pragensi ecclesie prefecit et eum pridie Nonas Novembris ab Erkanbaldo archipresule meo consensu consecrari precepit. Ibi tum nuncius Bolizlavi Ludolfum iuvenem diu captivum remitti promisit eiusque milites apud nos, firma custodia detentos pro eius liberacione relaxari peciit et, si aliquem nuncium imperatori pro acquirenda sui gracia mittere. licuisset, diligenter inquirit. Cesar igitur assiduo principum suorum interventu hiis omnibus assensum prebuit. Tum vero primum comperit Ruscorum regem Bolizlaum peciisse, ut sibi per internuncium suum promiserat, sed nil ibi ad urbem obsessam profecisse. Cuius regnum prefatus dux postea cum exercitu invadens generum suum et fratrem eius diu expulsum intronizavit hilarisque rediit. 66. Imperator a nobis exiens tria dedit dorsalia et urceum argenteum. Inde ad Alstidi venit ibique omnium memoriam sanctorum digna veneratione celebravit; et tunc in eodem die Herdingus, Novae civitati ab imperatore ibidem constistutus abbas, a Gerone archiepiscopo consecratur. In sequenti dominica die, id est tercia Nonas Novembris, cesar quoddam predium Rogalici vocatum, quod tunc ab Hatholdo milite sibi placito acquisivit concambio, confratribus nostris in Merseburg Christo famulantibus dedit et lucum quendam, ab Hagero predicti senioris germano X talentis argenti comparatum, eorundem utilitatibus accommodavit preceptisque suimet firmari precepit. Tres quoque aecclesias in Libzi et in Olscuizi ac in Gusua positas mihi concessit. In hoc vernali tempore idem aureum altare ad decus ecclesiae fabricari iusserat nostrae, ad quod ego ex antiqui altaris nostri sumptu auri VI libras dedi. Sed cum in predicta civitate cesar V ebdomadas et IIII dies sederet, dilectum sibi locum Bavenberg visitat, ubi tunc mense Decembri et in prima nocte, quae cesaris adventum subsecuta est, Guncelinus in custodia diu tentus solvitur, catena de pedibus divina maiestate constrictis leniter cadente integraque permanente. Heinricum etiam, quondam Bawariorum ducem et tunc VIII annos et pene tot menses sua depositum culpa, pristinis imperator restituit honoribus die dominica, sicut ei finnatum est prius a Poppone Treverensi archiepiscopo. ## bok VII, kap. 67 (MGH s. 480–482) 67. Sed antequam huius conclusionem anni faciam, quaedam in hoc dicenda interseram. (49.) Thietmarus venerabilis sanctae Asenbrunniensis aecclesiae episcopus, servus sancti Mauricii in Magadaburg et prius utilis Magonciae et Aquisgrani prepositus, caligine quadam obfuscante lumen hoc visibile in priori perdidit anno ac, interiori oculo eo lucidius radiante, fomitem tocius lucis Christum indefesso labore iam contemplatur. Hic a rege Heinrico successit antecessori suo Nonnoni, qui Othilulfus dicebatur. 66. Imperator vero nostre ecclesie tria dorsalia et urceum argenteum dedit. A nobis ad Alcstide venit ibique omnium sanctorum memoriam digna veneracione celebravit; eodem die Erdingus, Nove civitatis ab imperatore ibidem constituitur abbas et a Gerone archiepiscopo consecratur. Sequenti dominica, idest tercio Nonas Novembris, cesar quoddam predium Rogalici vocatum, quod a quodam milite Hatoldo concambio sibi placito acquisivit, fratribus Merseburg Christo famulantibus dedit et lucum quendam, ab Hagero predicti militis germano decem talentis argenti comparatum, eorum utilitatibus tradidit preceptisque suis firmari precepit. Tres quoque ecclesias in Libzi, in Olscuzi et in Gusua positas michi concessit. In hoc vernali tempore isdem aureum altare ad decus nostre ecclesie fabricari iusserat, ad quod ego ex antiqui altaris sumptu sex libras auri dedi. Cumque in predicta civitate cesar quinque ebdomadas et quatuor dies sedisset, dilectam sibi Bavenberg mense Decembri visitavit. In prima vero nocte, que cesaris adventum subsecuta est, ibi Guncelinus in custodia diu tentus solvitur, [cathena] de pedibus constrictis divinam per maiestatem leniter cadente integraque permanente. Henricum eciam, quondam Bawariorum ducem, per octo annos et pene tot menses sua culpa depositum, cesar pristinis honoribus restituit die dominica, sicut ei firmaverat Poppo Trevericus archiepiscopus. 67. Sed antequam huius anni conclusionem faciam, quedam in eo dicenda interseram. Thietmarus venerabilis Asnebruggiensis episcopus, servus sancti Mauricii Magadaburg et prius utilis Moguncie et Aquisgrani prepositus, caligine quadam obfuscante lumen hoc visibile in priori anno perdidit, sed interiori oculo eo lucidius radiante fomitem tocius lucis Christum indefesso labore iam contemplabatur. Hic a rege Heinrico successit antecessori suo Nonnoni, qui Othilulfus dicebatur. Obierunt in hoc anno antistites preclui Amulric ac Fermundus et Becelinus et paucas sedens ebdomadas Altmannus. Hic monachus fuit sancti Iohannis baptistae in Magadaburg indeque ab Haethelheida abbatissa, eo quod de sua esset familia, Arnulfo regis germano et nunc archiepiscopo Ravennatis aecclesiae ad servitium ab ea datus est; a quo postea consecratus, a suis tocxicata potione lesus est. ## bok VII, kap. 68 (MGH s. 482) 68. (50.) In mea vicinitate et in oppido Silivellun dicto miraculum quoddam accidit in secunda Decembris ebdomada. Fuit ibi quedam mulier, quae, cum virum suimet domi non 1 haberet, super se et super filios hospicium obserabat suum; et ecce ante gallicinium sonitus ab ea inmensus auditur. Haec talibus obstupefacta vicinos clamore continuo evocans necessitatem suam indicat. Qui volentes eidem succurrere crebra iactacione repelluntur. Tandem ianuam frangentes gladiisque intrantes evaginatis, quid matrifamilias vel ipsis tantum rebellaverit, diligenter inquirunt; et quia monstrum erat, hostem non invenientes egressi sunt tristes. Mulier autem predicta diem exspectans sollicitum, crastino proximum accersivit presbiterum; qui omnem hanc domum reliquiis sanctorum et aqua lustravit benedicta. In sequenti vero nocte parum de supradicto terrore concutitur et, Deo gratias! crebra presbiteri visitatione liberatur. ## bok VII, kap. 69 (MGH s. 482–484) 69. Tale aliquid, ubicumque evenit, novum aliquid pretendit. Unusquisque fidelium non sibi timeat terrorem illum; se peccatorem ex corde cognoscat et signo sanctae crucis iugiter se muniens omnem adversariam potestatem prorsus excludat. Hostis incautos quosque sic inludit et in se aliquid credentes ad ultimum decipit. Ubi desolacio tunc est aut facinus subsecuturum est vel aliqua mutacio, talis rei precedit indicio. Quia nobis adberere Deo et spem nostram ponere in eo bonum est, preoccupemus sanctam faciem eius assiduis precibus, ut, sive aliquid nobis presignetur sive celetur, de misericordissima pietate sua in nobis peccatoribus hoc compleatur. Non est admirandum, quod in hiis partibus tale ostentatur prodigium. Nam habitatores illi raro ad aecclesiam venientes de suorum Obierunt hoc anno episcopi preclui Amulricus, Fermundus et Becelinus et paucas ebdomadas sedens Altmannus. Hic monachus fuit sancti Iohannis baptiste Magadaburg, unde ab Athelheida abbatissa, eo quod de sua esset familia, Arnulfo regis germano et nunc archiepiscopo Ravennatis ecclesie ad servicium datus est; a quo postea consecratus, a suis toxicata pocione lesus est. 68. In mea civitate in opido Selivelden dicto miraculum quoddam accidit in secunda ebdomada Decembris. Fuit ibi quedam mulier, que, cum virum suum domi non haberet, super se et filios hospicium suum obseravit; et ecce ante gallicinium sonitus ab ea auditur immensus. Que talibus obstupefacta vicinos clamore continuo evocans necessitatem sui indicat. At illi volentes ei succurrere crebra iactacione repelluntur. Tandem ianuam frangentes evaginatisque gladiis intrantes, quid matrifamilias vel ipsis tantum rebellaverit, diligenter inquirunt; et quia monstrum erat, hostem non invenientes egressi sunt tristes. Mulier autem predicta sollicita diem prestolans, crastino proximum presbiterum accersivit; qui omnem eam domum reliquiis sanctorum et aqua benedicta lustravit. In sequenti quoque nocte parum de predicto terrore concutitur, sed crebra presbiteri visitacione, Deo gracias! liberatur. 69. Tale aliquid, ubicumque evenit, novi aliquid pretendit. Sed fidelium quisque eiusmodi terrorem sibi non timeat; se peccatorem ex corde cognoscat et signo sancte crucis se iugiter muniens omnem adversarii potestatem prorsus excludat. Hostis enim incautos sic quosque deludit et sibi aliquid credentes ad ultimum decipit. Ubi desolacio tunc est aut facinus subsecuturum est, vel aliquam mutacionem rerum tale indicium precedit. Quia vero nobis adherere Deo et spem nostram ponere in eo bonum est, preoccupemus sanctam faciem eius assiduis precibus, ut, sive aliquid nobis presignetur sive minetur, cum misericordissima pietate sua in nobis hoc compleatur. Enimvero non est mirandum, quod in hiis partibus tale prodigium ostentatur. Illi namque habitatores raro ecclesiam adeunt, visitatione custodum nil curant; domesticos colunt deos multumque sibi prodesse eosdem sperantes hiis inmolant. Audivi de quodam baculo, in cuius sumitate manus erat unum in se ferreum tenens circulum, quod cum pastore illius villae, in quo is fuerat, per omnes domos has singulariter ductus, in primo introitu a portitore suo sic salutaretur: 'Vigila, Hennil, vigila!' – sic enim rustica vocabatur lingua –; et epulantes ibi delicate de eiusdem se tueri custodia stulti autumabant, ignorantes illud Daviticum: Simulacra gentium opera hominum et caetera. Similes illis fiant facientes ea et confidentes hiis. ## bok VII, kap. 70 (MGH s. 484) 70. (51.) Quia vero omne rarum est utique admirandum ac persepe ut portenta stupendum, ideo quandam rem, quae in nostris evenit temporibus, explano. Serenissimo rege Heinrico tunc dominante ac Wigberto antecessore meo vigente, in villa quadam Rotlizi dicta, quam a matrona venerabili Ida, nuru primi Ottonis, nostrae traditam aecclesiae Gezo prepositus tunc in beneficium tenuit, sicut ab eo veraciter comperi, accidit. In messe laboriosa, cum in una dierum operarii eiusdem iam lassi se voluissent reficere, panem primitus incisum sanguinem viderunt effundere; idque admirantes seniori suo concivibusque ostendunt. Et, ut reor, hoc prodigium futuri exitum belli ac in eo multorum cruorem hominum presignavit emanaturum. ## bok VII, kap. 71 (MGH s. 484–486) 71. Alteram quoque rem, quamvis multo laudabiliorem, tamen mirabilem memoriaeque dignam describo. In arce Romulea, quae omnium est capud urbium ob diversarum qualitatem causarum, in una aecclesia et in dextera parte altaris ab uno pavimenti foramine per integrum diem, multis hoc cernentibus atque stupentibus, oleum emanavit. Huius partem Iohannes Crecentii filius in ampula quadam Heinrico seniori suo et tunc regi nostro transmisit. Et quia oleum nunc pro misericordia ponitur, ut est illud: Oleum de capite tuo non deficiet, nunc pro adulacione, ut hoc est: Oleum peccatoris non inpinguet caput meum, in hoc signo clementiam rectoris nostri habundantem et illius patricii lasciviam latentem per- de visitacione suorum custodum nil curant; domesticos deos colunt multumque sibi eos prodesse sperantes eis ymmolant. Audivi de quodam baculo, in cuius summitate manus erat unum in se ferreum tenens circulum, quod a pastore eius ville, in quo hic fuerat, per omnes domus singulariter ductus, in primo introitu sic ab omnibus salutaretur: 'Vigila, Bendil, vigila!' – sic enim rustica lingua vocabatur –; epulantes vero delicate de eius se tueri custodia stulti autumabant, ignorantes illud Daviticum: Simulacra gencium opera hominum et cetera et: Similes illis fiant facientes ea et confidentes in eis. 70. Quia vero omne rarum est utique admirandum et persepe ut portenta stupendum, ideo quandam rem, que in nostris temporibus evenit, explanabo. Serenissimo rege Hinrico dominante et Wicberto antecessore meo vigente, in villa quadam Rotlizi dicta, quam a matrona venerabili Ida, nuru primi Ottonis, nostre traditam ecclesie Gezo prepositus tunc in beneficium tenuit, sicut ab eo veraciter comperi, accidit. In messe laboriosa, cum in una dierum operarii eiusdem iam lassi se voluissent reficere, panem primitus incisum sanguinem viderunt effundere; idque admirantes seniori suo concivibusque ostendunt. Quod prodigium, ut reor, futuri belli exitum et multorum hominum cruorem in eo effundendum presignavit. 71. Aliam quoque rem, quamvis multo laudabiliorem, tamen mirabilem memorieque condignam describo. In arce Romulea, que omnium urbium caput est ob diversarum qualitatem causarum, in una ecclesia in dextra parte altaris ab uno foramine pavimenti per integrum diem, multis hoc cernentibus et stupentibus, oleum emanavit. De quo liquore Iohannes Crescencii filius ampullam plenam Heinrico domno suo et tunc regi nostro transmisit. Et quia oleum nunc pro misericordia ponitur, ut est illud: Oleum de capite tuo non deficiat, nunc eciam pro adulacione, ut illud: Oleum peccatoris non impinguet caput meum, in hoc signo clemenciam rectoris nostri habun- pendo. Namque is apostolicae sedis destructor muneribus suis et promissionibus phaleratis regem a Deo constitutum in palam sepe honorificavit, sed inperatoriae dignitatis fastigium hunc ascendere multum timuit omnimodisque id prohibere clam temptavit; quia, sicut beatus asserit Gregorius, terrena altitudo confunditur, cum celsitudo caelestis aperitur. Rex etenim noster, quamvis homo esset, zelum Dei habuit et sanctarum violentas predaciones aecclesiarum fortis armatus vendicavit hancque benignitatem nisi caelitus sibi prestitam non habuit; iste terrenus et natura et actibus voragine cenulenta traxit in predam, quod multorum devota manus ad aram apostolorum pro peccatis congessit in hostiam. Qui cum non longe post obiret, duplici ulcione, ut vereor, confunditur; et domno papae securitas regique nostro amplior potestas aperitur. ## bok VII, kap. 72 (MGH s. 486–488) 72. (52.) Amplius progrediar disputando regisque Ruscorum Wlodemiri accionem iniquam perstringendo. Hic a Grecia ducens uxorem Helenam nomine, tercio Ottoni desponsatam, sed ei fraudulenta calliditate subtractam, christianitatis sanctae fidem eius ortatu suscepit, quam iustis operibus non ornavit. Erat enim fornicator immensus et crudelis magnamque vim Danais mollibus ingessit. Hic tres habens filios uni eorum Bolizlavi ducis nostrique persecutoris filiam in matrimonium duxit, cum qua missus est a Polenis Reinbernus presul Salsae Cholbergiensis. Ille in pago Hassegun dicto natus liberalique scientia a prudentibus magistris educatus gradum episcopalem ascendit, ut spero, dignus. Quantum autem in cura sibi commissa laboraverit idem, non meae sufficit scienciae nec etiam facundiae. Fana idolorum destruens incendit et, mare demonibus cultum inmissis quatuor lapidibus sacro crismate perunctis et aqua purgans benedicta, novam Domino omnipotenti propaginem in infructuosa arbore, id est in populo nimis insulso sanctae predicacionis plantacionem, eduxit. Vigiliarum et abstinenciae ac silencii assiduitate corpus dantem et illius patricii lasciviam latentem perpendo. Hic namque apostolice sedis destructor muneribus suis et promissionibus phaleratis regem a Dao constitutum in palam sepe honorificavit, sed imperatorie dignitatis fastigium eum ascendere multum timuit omnimodisque id prohibere clam temptavit; nam, sicut beatus Gregorius asserit, terrena altitudo confunditur, cum celsitudo celestis aperitur. Rex etenim noster homo erat zelo Dei fervens et sanctarum ecclesiarum violentas predaciones fortis armatus ubique vindicabat et omnibus iuste iudicabat. Hanc benignitatem nisi celitus prestitam sibi non haberet; ille vero terrenus natura et actibus cenolenta voragine traxit in predam, quod multorum devota manus ad aram apostolorum pro peccatis suis concessit in hostiam. Qui cum non multo post obiret, duplici ulcione, ut vereor, confunditur; et domno pape securitas regique nostro amplior potestas aperitur. 72. Hiis ita omissis amplius disputando progrediar regisque Ruscuorum Wlademiri actus iniquos perstringam. Hic a Grecia ducens uxorem Helenam, tercio Ottoni desponsatam, sed ei fraudulenta calliditate subtractam, eius hortatu sancte christianitatis fidem suscepit, sed eam iustis operibus non ornavit. Erat enim fornicator immensus et crudelis, magnam vim sepe Danais imbellibus ingerens. Tres vero habens filios uni eorum Bolizlavi ducis nostrique persecutoris filiam in matrimonium duxit, cum qua missus est a Polenia Reinbernus presul Salsecholbergensis. Qui in pago Hasengun dicto natus liberalique sciencia a prudentibus magistris doctus gradum episcopalem ascendit, ut spero, dignus. Quantum autem in cura sibi commissa laboraverit, nec mee sciencie nec eciam facundie sufficit. Fana idolorum destruens incendit et, mare demonibus sacratum immissis quatuor lapidibus sacro crismate perunctis et aqua spargens benedicta, novam propaginem Domino in infructuosa arbore, idest in populo nimis insulso, sancte predicacionis plantacione eduxit. Vigiliarum et abstinencie ac silencii assiduitate corpus suum affligens cor ad speculum divine contem- suum affligens cor ad speculum divinae contemplacionis infixit. Quem predictus rex, audiens filium suimet ortatu Bolizlavi tacito reluctaturum sibi, cepit cum eodem et uxore et in singulari custodia claudit. In qua pater venerabilis, quod in aperto fieri non potuit, in secreto studiosus in divina laude peregit. Hic cum se lacrimis assiduaeque oracionis ex corde contrito prolatae hostia summo sacerdoti reconciliaret, ex arto corporis carcere solutus ad libertatem perennis gloriae gaudens transiit. ## bok VII, kap. 73 (MGH s. 488) 73. Prefati vero regis nomen potestas pacis iniuste interpretatur; quia non illa, quam aut impii invicem tenent vel habitatores huius mundi possident, quia semper nutat, pax vera dicitur, sed ille solus ea specialiter utitur, qui omnem animi suimet motum componens, regnum Dei pacienciae vincentis angustia solacio promeretur. In caelesti securitate sedens episcopus ille ridet viri minas iniusti et castitate gemina potitur ac fornicatoris illius ultrices flammas speculatur; quia nostro doctore Paulo teste adulteros iudicat Deus. Bolizlavus autem haec omnia comperiens, in quantum potuit, vindicare non desistit. Post haec rex ille plenus dierum obiit, integritatem hereditatis suae duobus relinquens filiis, tercio adhuc in carcere posito, qui postea elapsus coniuge ibidem relicta ad socerum fugit. ## bok VII, kap. 74 (MGH s. 488–490) 74. Rex predictus habuit lumbare venereum, innatae fragilitatis maius augmentum. Sed magister nostrae salutis Christus, cum lumbos luxuriae nocentis habundancia refertos precingi iuberet nostros, continenciam et non aliquod provocamen innotuit. Et quia de lucerna ardente a predicatoribus suis rex prefatus audivit, peccati maculam peracti assidua elemosinarum largitate detersit. Scriptum est enim: Facite elemosinam, ac omnia sunt vobis munda. Hic cum iam decrepitae aetatis esset regnumque diu haberet predictum, obiit, sepultus in Cuiewa civitate magna et in aecclesia Christi martiris et papae Clementis iuxta predictam coniugem suam, sarcofagis eorundem in medio templi palam stantibus. Cuius potestas inter filios dividitur Christique eloquium in omnibus affirmatur. Namque vereor id subsequi, quod vox veritatis pronunciat conpleri; dicit enim: Omne regnum in se ipsum divisum desolabitur placionis infixit. Quem predictus rex, audiens filium suum hortatu Bolizlavi clam velle sibi repugnare, cepit cum filio proprio et uxore eius et in singulari custodia clausit. In qua pater venerabilis, quod in aperto fieri non potuit, in secreto studiosius in divina laude peregit. Hic cum se lacrimis assidueque oracionis ex corde contrito prolate hostia summo sacerdoti reconciliaret, ex arto corporis carcere solutus ad libertatem perhennis glorie gaudens transiit. 73. Prefati vero nomen regis Wlodomeri potestas pacis non iuste interpretatur; quia non illa pax vera dicitur, quam impii invicem vel habitatores huius mundi possident, quia semper nutat, sed solus ille vera pace specialiter utitur, qui omnem motum animi sui componens, regnum Dei solacio vincentis paciencie in angustia promeretur. Episcopus iste in celesti securitate pausans minas viri impii deridet et castitate gemina potitus fornicatoris illius ultrices flammas speculatur; quia doctore nostro Paulo teste adulteros iudicabit Deus. Bolizlaus autem hec omnia comperiens, inquantum potuit, vindicare non destitit. Post hec rex ille plenus dierum obiit, integritatem hereditatis sue duobus filiis relinquens, tercio adhuc in carcere posito, qui postea elapsus coniuge ibidem relicta ad socerum fugit. 74. Rex predictus lumbare venereum habuit, innate fragilitatis maius augmentum. Sed magister nostre salutis Christus, cum lumbos nostros luxurie nocentis habundancia refertos precingi iuberet, continenciam et non aliquod provocamen innotuit. Et quia de lucerna ardente a suis predicatoribus rex prefatus audivit, peracti criminis maculam assidua elemosinarum largitate detersit. Scriptum est enim: Facite elemosinam, et omnia munda sunt vobis. Hic cum iam decrepite etatis esset regnumque predictum diu haberet, obiit, sepultus in civitate magna Cuiewa in ecclesia Christi martiris Clementis iuxta predictam coniugem suam, sarcofagis eorum in medio templi palam stantibus. Cuius regnum inter filios suos dividitur, veritatisque vocem vereor ibi compleri, que dicit: Omne regnum inseipso divisum deso- et caetera; quam ut mutare in hiis partibus velit Deus sentenciam, omnis christianitas oret. ## bok VII, kap. 75 (MGH s. 490–492) 75. Quia nunc paululum declinavi, redeam, quae in predicto evenerint anno, superius indiscussa succincte aperiens. (53.) Curtis pars maxima inperialis in Palithi et in Traiectensi civitate maior aecclesia cum omnibus Ethelbaldi presulis mansionibus ac cum Ilburg, Thiedrici comitis urbe, casu accidente combusta est. Inperator autem a Bawanberge discedens ad Wirciburg primo deindeque ad Froncannawordi venit ibidemque nativitatem dominicam festivis peregit gaudiis. Sed ne huius nominis auctoritas te lectorem amplius lateat, sicut a credibilibus viris audivi, sic adnunciare cupio tibi. Regnante Karolo imperatore magno, Pippini regis filio, bellum fit inter suos et predecessores nostros, in quo certamine Franci a nostris devicti, cum flumen Moin dictum sine aliqua vadi certitudine palantes transire cogerentur, cervam precedentem et divina miseracione quasi viam eis demonstrantem subsequuti optati littoris securitate pociuntur laeti. Inde locus hic Francorum dictus est vadum. In illa expedicione predictus cesar, cum se iam ab hostibus superatum esse cognosceret, precessit talia fatus: 'Karius mihi est, ut populi exprobrantes dicant, me hinc fugisse, quam hic cecidisse; quia, dum vivo, iniuriae pondus inlatae vindicaturum me spero.' Anno dominicae incarn. DCCC ... predictus cesar ad suae virtutis et bonae operacionis deauracionem in una die VIII episcopatus in Saxonia Christo subdita, dispositis singularibus parrochiis, constituit. labitur et cetera; quam sentenciam ut mutare in hiis partibus Deus velit, omnis christianitas oret. 75. Quia vero paululum declinavi, redeam, que in predicto anno evenerint, superius indiscussa succincte aperiens. Curtis regalis in Palithe pars maxima et in Traiecto maior ecclesia cum omnibus edificiis et mansionibus Othelbaldi presulis, Ilburg quoque, ubs Thiederici comitis, casu accidente combusta sunt. Cesar autem a Bavenberg discedens per Wirciburg venit Franckenvorde; ibi nativitatem dominicam festivis gaudiis peregit. Sed ne huius nominis antiquitas te, lector, amplius lateat, sicut a veridicis viris audivi, sic adnunciare tibi cupio. Regnante Karolo magno imperatore, Pippini regis filio, bellum fit inter suos et predecessores nostros, in quo certamine Franci a nostris devicti, cum flumen Mogin dictum sine aliqua vadi certitudine palantes transire cogerentur, cervam precedentem et divina miseracione quasi viam eis demonstrantem secuti optati litoris securitate leti pociuntur. Ex hoc locus hic dictus est Francorum vadum. In illa expedicione predictus cesar, cum se ab hostibus superatum esse cognoscit, precessit talia fatus: 'Carius michi est populum exprobrando dicere, Karolum hinc fugisse, quam hic cecidisse; quia, dum vivo, pondus iniurie illate, ut spero, potero vindicare.' Anno dominice incarnacionis octingentesimo [...] predictus cesar ad sue virtutis et bone operacionis deauracionem in una die octo episcopatus in Saxonia Christo iam subdita, dispositis singulis parrochiis, constituit. Cuius filius domnus Ludiwicus electis probatissimis monachis de Gallia cum venerabili viro Adelhardo datis reliquiis sancti Stephani prothomartiris Corbeiense cenobium ipsi construxit et dedicari fecit. Ipse vero cesar ad ipsum cenobium tradidit donaciones, abbacias scilicet Eresburg, Meppiam et multa predia in aquilone, villam quoque Huxeri cum omnibus terminis suis. Huius quoque filius Ludowicus iunior tradidit abbaciam Visbike, decimas quoque cum decimalibus ecclesiis in episcopatu Asnebruggi et piscacionem in Wesera, que dicitur Hocwar. Que iam superius dicta sunt. In hoc ccnobio primo monastica disciplina in Saxonia floruit et postmodum pluribus in locis eius patrie, quorum omnium Corbeia non immerito caput et mater et quodammodo tocius patrie decus cum suo Tito habetur: qui 76. (54.) Quatuor naves Venetorum magne diversisque pigmentis referte naufragium sunt in predicto anno perpessae. Et, ut predixi, in occiduis partibus raro antea quiescentibus pacifica, Deo gratias! manebant cuncta. Et Ekkihardus confrater meus, sancti Iohannis baptistae monachus, in Magadaburg paralitico depressus morbo loquelam perdidit. In Bawariorum confinio atque Mararensium quidam peregrinus nomine Colomannus ab incolis, quasi speculator esset, capitur et ad professionem culpae, quam non meruit, diris castigacionibus compellitur. Ille, cum se nimis excusaret pauperemque Christi se sic vagari affirmaret, in arbore diu arida innocens suspensus est. Nam caro eius a quodam postea paululum incisa sanguinem fudit, ungues ac capilli crescebant. Ipsa quoque arbor floruit et hunc Christi martirem esse monstravit. Hoc marchio Heinricus ut comperit, corpus eiusdem in Mezilecun sepelivit. ## bok VIII, inledning (MGH s. 492–495) LIBER VIII. Incipit libellus II. Heinrici inperatoris secundi. 1. (1.) Anno dominicae incarnationis millesimo XVIIIº, indiccione II, anno autem domni Heinrici inp. aug. XVIº, inperii autem IIIIº, circumcisio Domini et theophania in predicta civitate ab eodem venerabiliter colebatur. | Ecelinus Longobardus quadrienni custodia VIII. Kal. Febr. solvitur |. Posteaque iussu suo et assidua Bolizlavi ducis supplicacione in quadam urbe Budusin dicta a Gerone et Arnulfo episcopis et a comitibus Hirimanno atque Thiedrico pax sacramentis firmata est et a Fritherico suimet camerario III. Kal. Februarii, non ut decuit, set sicut tunc fieri potuit; electisque obsidibus acceptis prefati seniores reversi sunt. Transactis autem IIII diebus Oda, Ekkihardi marchionis filia, a Bolizlavo diu iam desiderata et per ex quo hanc venit in patriam, ex eo Saxonia in Teutonico regno principatur, quia eius precibus apud Deum et meritis in omnibus, ut speramus, adiuvatur. 76. Naves quatuor Veneciorum magne diversis pigmentis referte in hoc anno submerse sunt. Ut vero predixi, in occiduis partibus, quod ibi fuit rarum, cuncta pacifica, Deo gracias! manebant. Ekkihardus confrater meus, monachus sancti Iohannis baptiste, Magadaburg paralisi depressus loquelam perdidit. In Bawariorum et Mararensium confinio quidam peregrinus nomine Colomannus ab incolis, quasi explorator esset, capitur; ad professionem culpe, quod non meruit, diris castigacionibus compellitur. Ille, cum se satis excusaret pauperemque Christi se sic vagari affirmaret, animo male fixa non poterant divelli. Nam eum innocentem in arbore diu arida suspenderunt; sed Deus malignis, quid in eo egerint, ostendit. Caro enim eius a quodam postea paululum incisa sanguinem fudit, ungues et capilli crescebant. Ipsa quoque arbor virescens floresque producens hunc Christi martirem esse cunctis monstravit. Hoc marchio Heinricus ut comperit, corpus eius in Mezelikun honorifice sepelivit. Explicit liber [septimus, incipit] octavus. 1. Anno dominice incarnacionis millesimo decimo octavo, indictione secunda, anno autem domni Hinrici imperatoris semper augusti decimosexto, imperii vero quarto, circumcisionem Domini et theophaniam Franckenvorde venerabiliter celebravit. Ibi Ezelinus Langobardus quadrienni custodia solvitur. Post hec iussu cesaris et assidua Bolizlavi ducis supplicacione in urbe Budizin a Gerone et Arnulfo episcopis et a comitibus Herimanno et Thiederico et Friderico camerario regio pax sacramentis firmata est pridie Kalendas Februarii, non ut decuit, sed sicut tunc fieri potuit; electisque obsidibus acceptis ab invicem reversi sunt. Transactis autem quatuor diebus Oda, Ekkihardi marchionis filia, a Bolizlavo iam diu desiderata et filium suimet Ottonem tunc vocata Cziczani venit; et quia tunc nox erat, multis luminaribus accensis ab inmensa utriusque sexus multitudine suscepta est ac nupsit duci predicto post LXX am absque canonica auctoritate, quae vivebat hactenus sine matronali consuetudine admodum digna tanto foedere. 2. (2.) In huius sponsi regno sunt multae consuetudines variae; et quamvis dirae, tamen sunt interdum laudabiles. Populus enim suus more bovis est pascendus et tardi ritu asini castigandus et sine poena gravi non potest cum salute principis tractari. Si quis in hoc alienis abuti uxoribus vel sic fornicari presumit, hanc vindictae subsequentis poenam protinus sentit. In pontem mercati is ductus per follem testiculi clavo affigitur et novacula prope posita hic moriendi sive de hiis absolvendi dura eleccio sibi datur. Et quicumque post LXX. carnem manducasse invenitur, abcisis dentibus graviter punitur. Lex namque divina in hiis regionibus noviter exorta potestate tali melius quam ieiunio ab episcopis instituto corroboratur. Sunt etiam illi mores alii hiis multo inferiores, qui nec Deo placent nec indigenis nil nisi ad terrorem prosunt; quos in superioribus ex quadam parte comprehendi. Nec opus esse autumo de hoc amplius disserere, cuius nomen et conversacio, si Deus omnipotens vellet, sacius nobis lateret. Omne hoc, quod pater suus et iste nobis in coniugio ac familiaritate magna copulati sunt, plus damni subsequentis quam boni precedentis attulit ac in futuro infert; quia, etsi pace simulata nos ad tempus diligat, tamen per secretas temptacionum varietates nos a caritate mutua, a libertate innata deducere et, si quando tempus ei ac locus contigit, in perniciem apertam assurgere non desistit. 3. In tempore patris sui, cum is iam gentilis esset, unaquaeque mulier post viri exequias sui igne cremati decollata subsequitur. Et si qua meretrix inveniebatur, in genitali suo, turpi et poena miserabili, circumcidebatur idque, si sic dici licet, preputium in foribus suspenditur, ut intrantis oculus in hoc offendens in futuris rebus eo magis sollicitus esset et prudens. Lex dominica huiusmodi precepit lapidari et parentum per filium suum Ottonem vocata Ziezane venit; et quia nox erat, multis luminaribus accensis ab immensa multitudine utriusque sexus suscepta est nupsitque duci prefato in septuagesima absque canonica auctoritate, que hactenus vivebat sine matronali consuetudine admodum digna tali federe. ## bok VIII, kap. 2 (MGH s. 495) 2. Huius regni sunt multe et varie leges; et quamvis dure, laudabiles tamen. Hic enim populus more bovis est pascendus et ut piger asellus castigandus et sine pena gravi non potest cum salute principis tractari. Hic si aliquis alienus uxoribus abutitur vel alio modo fornicatur, hanc penam vindicte promerite mox sentit. In pontem mercati ducitur sedensque per folliculum testium clavo affigitur et novacula propter ponitur. Hic itaque moriendi sive de hiis absolvendi dura electio illi datur. Quicumque post septuagesimam carnem manducasse invenitur, abscisis dentibus graviter punitur. Lex namque divina noviter in hiis regionibus exorta potestate tali melius quam ieiunio ab episcopis instituto corrigitur. Sunt eciam illi duci mores alii hiis multo inferiores, qui nec Deo placent nec indigenis nonnisi ad terrorem prosunt; quos in superioribus ex parte comprehendi nec opus esse reor de hiis amplius disserere. Cuius nomen et conversacio, si Deus vellet, sacius nobis lateret. Nempe, quod iste vel eius pater nobis in coniugio vel aliqua familiaritate copulati sunt, plus dampni subsequentis quam boni precedentis attulit et in futuro inferet; quia, et si pace simulata nos ad tempus diligat, tamen secrete multis modis nos a caritate mutua et libertate ingenita deducere temptat et, si quando ei tempus aut locus obvenerit, in perniciem apertam assurgere non desistit. ## bok VIII, kap. 3 (MGH s. 495–496) 3. Tempore patris huius, cum adhuc ille gentilis esset, unaqueque mulier post exequias viri sui igne cremati decollata libens subsequebatur. Si qua vero meretrix inveniebatur, in genitalibus pena miserabili precidebatur et hec pars corporis in foribus suspendebatur, ut intrantis oculus in id offendens in futuro eo magis sollicitus et prudens caveret. Lex divina huiusmodi iubet lapidari et priorum nostrorum institucio, sci- nostrimet carnalium institutio tales ortatur decollari. Apud modernos autem, quia libertas peccandi plus iusto atque solito ubique dominatur, plus quam compressa ancillarum multitudo, quaedam pars matronarum, cupidine veneria pruritui noxio subscalpente, marito vivente nunc mechatur. Et in hoc eis non sufficit, sed hunc per adulterum morti furtiva consilii inspiracione tradit et post haec malum caeteris exemplum eodem post publice sumpto, pro dolor! potestative abutitur. Legalis earundem senior abhominabilis repudiatur et miles eiusdem ab hiis ut Abo dulcis et Iason mitis preponitur. Hoc quia nunc poena gravis non ulciscitur, de die in diem pro consuetudine nova, ut vereor, a multis excolitur. O vos sacerdotes Domini, viriliter assurgite et hanc nuper exortam filicem nulla re id inpediente sepius acuto vomere radicitus extirpate. Vos quoque, laici, nolite talibus auxiliari. Liceat Christo coniugatis innocenter vivere erutisque subplantatoribus hiis indeficienti pudore in perpetuum gemere. Destruat illos adiutor noster Christus potenti spiritu sancti oris sui, nisi resipiscant, et disperget magna illustracione secundi adventus sui. ## bok VIII, kap. 4 (MGH s. 496–498) 4. Et nunc de hiis ista dixisse mihi sufficiat, quia de prefati ducis infortunio res quedam narranda restat. (3.) Habuit hic quandam urbem in confinio regni suimet et Ungariorum sitam, cuius erat custos Procui senior, avinculus regis Pannonici, a suis sedibus ab eodem, ut modo, antea expulsus. Qui cum uxorem suam a captivitate non posset absolvere, gratuitu nepotis sui, quamvis inimici, suscepit eam ex munere. Numquam audivi aliquem, qui tantum parceret victis; et ob hoc in civitate superius memorata, sicut in caeteris, sedulam Deus eidem concessit victoriam. Huius pater erat Deuvix nomine, admodum crudelis et multos ob subitum furorem suum occidens. Qui cum christianus efficeretur, ad corroborandam hanc fidem contra reluctantes subditos sevit et antiquum facinus zelo Dei exestuans abluit. Hic Deo omnipotenti variisque deorum inlusionibus immolans, cum ab antistite suo ob hoc accusaretur, divitem se et ad haec facienda satis poten- licet lex Romanorum, tales decrevit decollari. Aput modernos autem, quia libertas peccandi plus iusto et solito ubique dominatur, maxima pars matronarum, cupidine venerea pruritui noxio subscalpente, maritis viventibus nunc plus quam compresse ancille mechantur. Et in hoc, quod miserabile est, eis non sufficit, sed maritum maligna conspiracione aut per mechum aut maleficiis furtive morti tradit; post hec autem in malum exemplum aliis mecho publice et potestative abutitur. Prochpudor! legalem maritum quasi abhominabilem repudiantes milites ipsius ut Absalom dulcem et Iasonem mitem preponunt. Quod quia non pena gravis nunc ulciscitur, dietim pro consuetudine mala, ut vereor, a multis habebitur. O vos sacerdotes Domini, viriliter assurgite et hanc filicem nuper exortam nulla re id impediente sepius acuto vomere radicitus exstirpate! Vos quoque, religiosi laici, nolite talibus favere! Liceat Christo coniugatis innocenter vivere erutisque mechis indeficienti pudore gemere. Destruat has pestes adiutor noster Christus potenti spiritu oris sui, non resipiscant, et disperdat magna illustracione secundi adventus sui. 4. Et nunc de hiis ista dixisse sufficiat. De prefati ducis infortunio res quedam narranda restat. Habuit hic quandam urbem in confinio regni sui et Ungariorum sitam, cuius erat custos Prochnu senior, avunculus regis Pannonici, a suis sedibus ab ipso, ut antea, nunc expulsus. Qui cum uxorem suam a captivitate non posset absolvere, gratuito munere nepotis sui, quamvis inimici, eam recepit. Numquam audivi quemquam victis tantum parcere; et ideo in civitate predicta, sicut et in multis, sedulo Deus ei victoriam concessit. Huius pater erat Dewix nomine, homo crudelis multos subito furore occidens. Qui cum christianus efficeretur, in corroboracione fidei contra reluctantes sevit et antiquum scelus zelo Dei estuans abluit. Hic Deo vero variisque deorum vanitatibus inserviens, cum ab antistite suo ob hoc argueretur, inquit: 'Divicie michi habundant, et ad hec agenda libera facultas et ampla potestas est.' tem affirmavit. Uxor autem eius Beleknegini, id est pulchra domina Sclavonice dicta, supra modum bibebat et in equo more militis iter agens quendam virum iracundiae nimio fervore occidit. Manus haec polluta fusum melius tangeret et mentem vesanam pacientia refrenaret. ## bok VIII, kap. 5 (MGH s. 498) 5. (4.) In illo tempore Liutici in malo semper unanimes Mistizlavum seniorem sibi in priori anno ad expedicionem inperatoriam nil auxiliantem turmatim petunt plurimamque regni suimet partem devastantes uxorem suam et nurum effugare ac semet ipsum intra Zuarinae civitatis municionem cum militibus electis colligere cogunt. Deindeque malesuasa suimet calliditate per indigenas Christo seniorique proprio rebelles a paterna hereditate vix evadere hunc compellunt. Haec abominabilis presumptio fit mense Februario, qui a gentilibus lustracione et muneris debiti exhibicione venerandus ab infernali deo Plutone, qui Februus dicitur, hoc nomen accepit. Tunc omnes aecclesiae ad honorem et famulatum Christi in hiis partibus erectae incendiis et destruccionibus aliis cecidere | et, quod miserabillimum fuit, imago Crucifixi truncata est | cultusque idolorum Deo prepositus erigitur et mens populi istius, qui Abotriti et Wari vocantur, ut cor Faraonis ad haec induratur. Libertatem sibi more Liuticio nota fraude vendicabant, sed cervicem suam suavi iugo Christi excussam oneroso diabolicae dominacionis ponderi sua sponte subdiderant, meliori prius patre ac nobiliori domino in omnibus usi. Hanc debilitatem suam membra Christi defleant et hoc capiti conquerantur suo, assidua voce mentis hoc in melius mutari poscentes et ex parte sua, in quantum fieri possit, haec perdurare non pacientes. ## bok VIII, kap. 6 (MGH s. 498–500) 6. Bernardus, confrater Parthenopolitanus et apostatae istius gentis tunc episcopus, id ut primo comperit, non secularis suimet dampni, sed pocius spiritualis inmenso dolore commotus inperatori nostro id nunciare non desistit. Hac legacione audita cesar graviter suspirat, sed de talibus respondere ad pasca differt, ut cum prudenti consilio hoc anulletur, quod Uxor vero eius Beleknegena, idest pulchra domna dicta, potibus immoderatis deserviebat et in equo virili more sedebat; quendam quoque virum iracundie furore gladio occidit. Sed hec incesta manus melius fila de fuso traheret, quam gladium vagina educeret, et mentem vesanam paciencia refrenaret. 5. Hoc in tempore Luiticii semper in malo unanimes Mistizlaum seniorem in priori anno sibi in expedicione regia nolentem auxiliari turmatim petunt multamque regni eius partem devastantes uxorem eius et nurum effugere et eum intra Zuarine civitatis municionem cum electis militibus se colligere cogunt. Deindeque malesuasa sui calliditate per indigenas Christo et suo domno rebelles eum de paterna hereditate vix evadere compellunt. Hec abhominabilis presumpcio Februario mense facta est, qui a gentilibus lustracione et munerum exhibicione venerandus ab infernali deo Plutone, qui Februus dicitur, hoc nomen accepit. Tunc omnes ecclesie ad honorem et famulatum Christi in hiis partibus erecte incendiis et destructionibus cecidere et, quod miserabillimum est, ymago Crucifixi detruncatur cultusque idolorum erigitur et mens populi istius, qui Apodriti et Wari vocantur, ut cor Pharaonis induratur, sibi more Luiticio libertatem vendicans nota fraude. Sed ipsi cervicem suam suavi iugo Christi excussam oneroso diabolice dominacionis ponderi sua sponte subdiderant, meliori patre et nobiliori domno in omnibus antea usi. Hanc debilitatem suam membra Christi defleant et hanc assidua lamentacione capiti suo conquerantur, hoc in melius mutari poscentes et ex parte sua, in quantum fieri possit, hec perdurare non pacientes. 6. Bernhardus, frater Parthenopolitanus et apostate gentis illius episcopus, ubi primo id comperit, non secularis dampni sui, sed pocius spiritualis immenso dolore commotus imperatori nostro id nunciare non distulit. Qua legacione cesar audita graviter suspirabat, sed de hiis respondere in pascha differt, ut cum prudenti consilio hoc annulletur, quod infausta con- infausta conspiracione conglutinatur. Hoc votum et salutare secretum Deus omnipotens secundet. Nullius fidelis cor ob hanc infelicitatem in aliquam desperacionem veniat vel diem iudicii appropinquare dicat, quia secundum veredici anamonicionem Pauli ante dissensionem et Antichristi execrabilem adventum non debet e talibus aliquis oriri sermo nec inter christicolas subita venire commocio, cum eorundem unanimitas esse debeat in summis stabilitas. Nutet, in quantum velit, mortalis diversitas et morum eiusdem multiformis inequalitas. Omnis homo, flos agri, debet a matre ecclesia prius renasci in innocenciam salvatoris Christi; et tunc timenda est inprovisa inportunitas, cum ubique nunciatur pax firma ac tranquillitas. Et propter hoc semper amonemur, ut simus solliciti ac pervigiles, cum non valemus esse certi de futuris ac in nostra fragilitate durabiles. Nemo ultimae diei adventum aut venire diffidat aut celeriter contingere exoptet, quia timendus est iustis ac multo magis corrigibilibus cunctis. ## bok VIII, kap. 7 (MGH s. 500–502) 7. (5.) Iam declinam ab hiis et loquar inperatoris nostri prosperitatem nuper sibi exortam. Avunculus namque suus et Burgundiorum rex Rothulfus coronam suimet et sceptrum cum uxore sua et privignis ac optimatibus universis sibi concessit, reiteraturque sacramenti confirmacio; actumque est illud Magoncia et in predicto mense. Prodigium fit in Malacin XIII. Kal. Marcii. Mense autem eodem et XVII. Kal. Aprilis magnus fit in Niumagun sinodus, et nepos meus Oddo et uxor eius Irmirgerd, consanguinitate proxima iniuste diu coniuncti, ob inobedienciam continuae vocacionis excommunicati sunt; cooperatores vero eorum ab episcopis vocantur suis ad satisfaccionem. | Ibi constitutum est antiquo exemplare perlecto, ut corpus Dominicum [ad sinistram], ad dexteram partem calix poneretur |. In tempore illo Mediola- spiracione conglutinatum est. Hoc votum et salutare decretum Deus omnipotens secundet. Nullius fidelis cor ob hanc infelicitatem in desperacionem aliquam veniat vel diem iudicii appropinquare dicat, quia secundum veridicam Pauli admonicionem ante discessionem Romani imperii et Antichristi execrabilis adventum non debet de talibus aliquis sermo oriri nec inter christicolas subita commocio venire, cum eorum unanimitas esse debeat in summis stabilitas. Nutet, in quantum velit, mortalis diversitas et morum eius multiformis inequalitas. Omnis homo, flos agri, debet a matre ecclesia prius in innocenciam Christi renasci; et tum timenda est improvisa importunitas, cum ubique nunciatur pax firma et tranquillitas. Quapropter semper admonemur, ut simus solliciti et pervigiles, cum incerti simus de futuris et de nostra fragilitate durabiles. Nemo ultime diei adventum aut venire diffidat aut celeriter contingere exoptet, quia timendus est iustis et multo magis cunctis corrigibilibus. 7. Ab hiis iam declinans prosperitatem imperatoris nostri nuper exortam sibi loquar. Avunculus namque eius et Burgundiorum rex Rodulfus coronam suam et sceptrum cum uxore sua et privignis et optimatibus universis sibi concessit, reiteraturque sacramenti confirmacio; actumque est istud Maguncie in predicto mense. Prodigium quoddam in Malacin terciodecimo Kalendas Marcii accidit. Mense eodem decimoseptimo Kalendas Aprilis magna synodus fit in Nuigenmagun. Ibi nepos meus Otto et uxor eius Ermingard, consanguinitate proxima iniuste din coniuncti, ob inobedienciam continue vocacionis excommunicati sunt; cooperatores vero eorum ab episcopis suis ad satisfactionem vocabantur. Ibi eciam constitutum est antiquo exemplari perlecto, ut corpus Dominicum ad sinistram et calix ad dextram sacerdotis poneretur. Tempore illo Mediolanensis nensis archiepiscopus obiit et prepositus eiusdem aecclesiae Hiribertus successit. In Anglis triginta navium habitatores piratae a rege eorum, Suenni regis filio, Deo gratias! occisi sunt; et qui prius cum patre huius erat invasor et assiduus destructor provinciae, nunc solus sedit defensor, ut in Libicis basiliscus harenis cultore vacuis. In hac quadragesima et in episcopatu meo quidam fratrem suum, pro dolor! occidit. Inperator autem in predicto loco palmas et sanctum pascha celebravit, quia Baldricum de nece Wigmanni comitis nil se excusantem legitime cum suis conspiratoribus recalcitrare comperit. | Wolcmarus abbas Fuldensis et Larsemensis obiit |. In diebus illis sol ante suimet occasum nonnullis dimidius prodigiose apparuit. ## bok VIII, kap. 8 (MGH s. 502–504) 8. (6.) Interim, dum fama velox aliquid novi ad scribendum deferat mihi, hominum vitam piorum, quam ego, culpabilis et obliviosus nimis, superius dicendam preterivi, explanare nunc ardeo. In temporibus secundi regis Heinrici fuit quaedam solitaria Sisu vocata in loco Thrubizi dicto inmensae pietatis ac per hoc mihi ineffabilis. Quae iam adulta cum a quodam desponsaretur tempore maximi Ottonis, ad Christum, quem inprimis fidei speciale signaculum in corde pre omnibus infixit, concito cursu properavit; ac in predictae secreto civitatis annos sexaginta IIII caelesti sponso se virginem castam conatur offerre ac inmaculatam se plus, quam fragilitas humana permisit, custodire studuit. In tanto namque spacio numquam foco durum frigus resolvebat aliquo, sed hoc maximum eidem erat temperamentum, quod lapide paululum calido pedes vel manus pene tunc deficientes refocilaret. Haec assiduis oracionibus et intermixtis fletibus cellam suimet interius ornavit, exterius autem populo confluenti crebra institutione et necessaria consolatione multum profuit. | Vermes se iugiter comedentes non abiecit, sed cadentes reposuit, vice monachi archiepiscopus obiit et prepositus eiusdem ecclesie Heribertus successit. In Anglis triginta navium pirate a rege eorum, Sueini regis filio, Deo gracias! occisi sunt; nam qui prius cum patre huius erat invasor provincie et assiduus vastator, nunc solus sedit defensor, ut sedet in Libicis serpens basiliscus harenis, que cultore carent. In hac quadragesima in episcopatu meo quidam fratrem suum, prochdolor! occidit. Imperator autem in predicto loco palmas et sanctum pascha celebravit, quia Baldricium de nece Wigmanni comitis nil se excusantem legittime cum suis conspiratoribus recalcitrare comperit. Volcmarus abbas Fuldensis et Laurishamensis obiit. In diebus illis ante sui occasum sol nonnullis dimidius prodigiose apparuit. 8. Sed interea, dum fama velox aliquid novi michi ad scribendum deferat, vitam quorundam bonorum, quam ego nimium obliviosus preterivi superius dicendam, explanare nunc ardeo. Temporibus Heinrici secundi regis fuit quedam solitaria Sizu vocata in Thrudbike immense pietatis et michi per hoc ineffabilis. Que adulta cum temporibus Ottonis primi a quodam desponsaretur, ad Christum, cuius speciale signaculum fidei iam cordi pre omnibus infixerat, concito gradu properavit; et in predicti monasterii secreto annis sexagintaquatuor celesti sponso se virginem castam exhibens obtulit et illibatam supra humanam fragilitatem se custodire studuit. In tanto enim spacio numquam aliquo foco frigus licet asperrimum. resolvit, sed hoc ei maximum temperamentum fuit, quod lapide aliquantulum calido pedes vel manus, cum pene deficerent, refocillabat. Assiduis precibus et mixtim fletibus cellulam suam interius ornabat, exterius autem populo confluenti crebra institucione et neccessaria consolacione multum profuit. Vermes Symeonis in columna diu stantis |. Quicquid illa de oblatione populi continua suscepit, sibi subtrahens Christique pauperibus largiter inperciens peccata offerentium redemit. Pia fuit haec matri meae et memoriam sui firmiter promisit proli subsequuturae. In agone huius titubantis seculi haec contendens ab inlicitis omnibus abstinuit, non pro recipienda corruptibili gloria, sed pro florigera caelestis bravii corona, quam XIII. Kal. Marcii promeruit divinitus indui. ## bok VIII, kap. 9 (MGH s. 504) 9. In nocte illa, qua Christo amabilis lampas stelliferum locata est in axem, dormivi peccator in dormitorio in Magadaburg et, testis mihi sit Deus, quia non mentior, vidi per somnium ante matutinam, quod duo pueri de antiquo, quod adhuc ibidem stabat, erario procederent cantantes antiphonam hanc: Martinus Habrahae sinu laetus recipitur et caetera, in pietate sua et paupertate spiritus ac humilitate; hoc totum fuit, et quod sequitur, promeruit. | Infantes hii geminam eiusdem innocentiam et premium pronuntiabant |. Et hoc tunc fratribus nuntiavi meis: 'Pro certo', inquiens, 'scitote, quod anima Deo cara de hac lucę est nunc separata.' Post dies VI intimatum est nobis, quod, sicut visum est mihi, vere Dei famula transiret e carcere carnis. ## bok VIII, kap. 10 (MGH s. 504–506) 10. (7.) Confratris mei memoriam Bernarii modo aggrediar, qui familiaritate sua mihi exhibita apud me caritatem bonam et, si aliquatenus ei profuisset, mentionem promeruisset sedulam. Hic carnis propinquitate consanguineus et, quod nunc est maximum, amicicia fuit mihi coniunctus. Tercio Ottoni valde carus erat, quia sibi et amitae eius venerabili Mahtildi abbatissae fideliter serviebat; quicquid in Salbozi villa in beneficium habuit, in predium ab hiis acquisivit. Aethelberto archiantistiti suisque successoribus usque in domnum Geronem servivit et apud eosdem dignam retributionem suscepit. Tandem infirmitate gravatur et Deo omnipotenti, quem semper pre omnibus amavit, coniungitur. In cuius amore ac venerando honore aecclesiam in acquisita proprietate predicta construxit et hanc ad benedicendam me indignum vocavit. Ante cuius consecrationem volumen longum facinoribus suis inscriptum se iugiter comedentes non abiecit, sed cadentes reposuit more monachi Symeonis, qui in columpna diu stabat. Quicquid de oblacione continua populi suscepit, sibi subtrahens et Christi pauperibus largiter imparciens peccata offerencium redemit. Pia erat valde erga meam matrem, et memoriam sui firmiter proli subsecuture promisit. In agonia titubantis seculi contendens ab illicitis omnibus abstinebat, non pro recipienda corruptibili gloria, sed pro celestis bravii florigera corona, qua terciodecimo Kalendas Marcii divinitus indui promeruit. 9. Nocte illa, qua Christo amabilis lampas stelliferum in axem locata est, dormivi ego peccator in dormitorio Magadaburg et vidi per sompnium, Iesum testor et angelos eius, ante matutinos quasi duos infantes de antiquo, quod ibi adhuc est, orario procedere cantantes antiphonam: Martinus Abrahe sinu letus accipitur et cetera. Infantes geminam eius innocenciam et premium pronunciabant, scilicet pietatem in paupertate spiritus et humilitatem cordis et, quam promeruit, armoniam celestem. Hec ego fratribus meis nuncians aio: 'Pro certo scitote, quod hodie anima Deo grata de hac luce separata est.' Post sex ergo dies intimatum est nobis, quod, sicut visum est michi, Dei famula ex ergastulo carnis vere transierit. 10. Cuiusdam fratris mei Bernharii memoriam nunc aggrediar, qui familiaritate sua michi proficua apud me caritatem bonam et, si quid ei prodesset, mencionem sedulam promeruit. Hic carnis propinquitate et, quod nunc maximum est, amicicia vera michi iunctus erat. Tercio Ottoni valde carus erat, quia sibi et amite eius venerabili Mathildi abbatisse fideliter serviebat; et quicquid in villa Solozi in beneficium habuit, in predium ab hiis acquisivit. Adelberto archiepiscopo suisque successoribus usque in domnum Geronem servivit et ab eis dignam retribucionem suscepit. Tandem infirmitate gravatus Deo omnipotenti, quem semper pre omnibus amavit, coniungitur. Cuius amore et honore ecclesiam in acquisita proprietate predicta construxit et hanc ad benedicendam me indignum vocavit. Ante cuius consecracionem paginam longam facinoribus ac prius caeteris confessoribus suis ostensum mihi aperuit et coram me gemens legit et a me supplex indulgentiam postulavit. Hanc epistolam sumpsi et absolutionem commissi divina potestate huic feci; cumque eodem die, id est XVI. Kal. Aprilis, quia tunc erat annua dies sui patris, predictam consecrarem aecclesiam, supra buxidem reliquiis sanctorum refertam prenominatum posui breviarium, ut eorum assiduo interventu vera flebiliter confitenti remissio fieret et diu optata abolicio. Hoc munquam vidi aliquem fecisse vel audivi; set quia infirmitatem meam huic nil prodesse timui, ad sanctos intercessores confugi. Post hec vixit pater venerabilis tredecim ebdomadas, XVI. Kal. Iunii exoptans resolvi. ## bok VIII, kap. 11 (MGH s. 506) 11. (8.) Insuper pii abbatis Alfkeri quandam accionem egreiam in exemplum imitabile profero. Hic preter caeteras virtutes suas hoc in usu habuit, quod nomen suum super altare quodlibet scripsit; et dum ipse missam caneret, in tantum flevit, ut maxima corporalis pars humectaretur, nil hesitans, quod, sicut scriptum est, lacrimae pro peccatis cordetenus effusae divinam non modo poscunt veniam, sed etiam inpetrant; et ut eo liberius caeleste suffragium inplorare sibi valuisset, cunctis debitoribus suis misericors fuit. Heu mihi indigno sacerdoti, Hos predictos fratres qui in nullo umquam assecutus fui! Bonorum exempla multorum legi ac persepe vidi, Sed menti meae haec non apposui; Temptationibus variis, quibus resistere debui, Voluntarie ac non fortiter reluctando succubui; Quibus prodessę debui, pro dolor! plus nocui Et ut optimi archanum thesauri crimen meum semper celavi. ## bok VIII, kap. 12 (MGH s. 506–508) 12. Non est opus, lector vel mihi care successor, ut varii favore vulgi de mea proficuitate credas; sed assiduo oraminis ac elemosinarum medicamine mihi diu fetenti succurrens de faucibus voracis lupi me dilaniatum eripias. Ego conscius mihi multo credibiliora tibi quam alius indico. Sunt namque nonnulli, quos leniter iniuste tractavi; cumque hii pro meritis a te corripiuntur, quid mirum, si ex mea parte aliquid fraudulenter sonant. Sis inter detractores meos ac laudatores suis inscriptam et prius confessoribus suis ceteris ostensam michi aperuit et coram me gemens legit et a me supplex indulgenciam peciit. Hanc paginam accepi et absolucionem commissi divina potestate ei feci; cumque ipsa die, idest sextodecimo Kalendas Aprilis, que annua dies erat obitus patris eius, eam ecclesiam consecrarem, supra buxidem sanctorum reliquiis refertam ipsam paginam posui, ut eorum assiduo interventu vera remissio flebiliter confitenti fieret et diu optata abolicio. Hoc numquam vidi aliquem fecisse vel audivi; sed quia infirmitatem meam ei nil prodesse timui, ad sanctorum intercessionem confugi. Post hec vixit pater venerabilis tredecim ebdomadas, sextodecimo Kalendos Iunii exoptans resolvi. 11. Pii abbatis Alfkeri quoddam actum egregium in exemplum imitabile profero. Hic preter ceteras virtutes suas hoc in usu habuit, quod nomen suum super altare quodlibet scripsit; et dum ipse missam caneret, intantum flevit, ut maxima pars corporalis humectaretur, nil hesitans, quod, sicut scriptum est, lacrime pro peccatis cordetenus effuse non modo divinam veniam poscunt, sed eciam impetrant; et ut eo liberius celeste suffragium implorare valeret, omnibus debitoribus suis misericors fuit. Heu michi indigno sacerdoti, hos predictos fratres qui in nullo umquam assecutus sum! Multorum bonorum exempla legi et persepe vidi, sed menti mee hec non apposui; temptacionibus variis, quibus resistere debui, quia bonis non studui, quasi invitus succubui; quibus prodesse debui, prochdolor! plus nocui et ut archanum optimi thezauri crimen meum semper celavi. 12. Non est opus, lector aut tu successor michi care, ut varii vulgi favore de mea proficuitate credas; sed oraminis et elemosinarum assiduo medicamine michi diu fetenti succurrens de faucibus voracis lupi me vel dilaniatum eripias. Ego michi meorum conscius credibiliora tibi quam alius indico. Sunt namque nonnulli, quos leniter iniuste tractavi; cumque pro meritis hii a te corripiuntur, quid mirum, si ex mea parte aliquid fraudulencie sonent! Sis inter detractores meos et varios varios medius Et aput Deum suffragator assiduus. Scio, quod, sicut mos communis est, multum tibi ex me displicet, Quod ut in melius vertatur, Deo et hominibus placet. Quicquid in permisso contraxi vel feci tempore, scriptis affirmavi. Nec sis magni honoris tui elacior, Cum sis in inposito pondere eo gravior. Rem commissi gregis cautus operator inspicias Et, ut divina secularibus a te proponantur, multum studeas. Quae confratribus dedi meis spiritualibus, in quantum possis, auge Ac sub Christi testimonio rogatus nil minue. Hii sunt cooperatores sacri ordinis tui Et futurae adiutores spei. De laicis huc atque illuc titubare ac transferri valentibus pro possibilitate tua rogo in tantum [sis] sollicitus, Ut non disperdatur clerus. Si diligenter tua custodis, Deum hominesque pios fautores habebis; Sin autem, et subditos tibi perdis Et contrarietatem in hoc presentem ac futuram contrahis. ## bok VIII, kap. 13 (MGH s. 508–510) 13. Audi me magistrum nimis indisciplinatum Et absque utili exemplo antecessorem tuum. Libenter sustineas paupertatem in te, Ut grex tuus dives fiat per te; Sic fecit Christus nobis, Ut ita faceremus ovibus suis. Noli erubescere de hac coram populo, Ut fiducialiter stare possis coram Deo. Satis ingenuus erga hunc mundum fui, Sed sepe propter meos; hiis, quibus ignotus eram, despectus apparui. Si quis nititur exaltari supra se, Turpi casu ac sero dolenti cadit infra se. Divites tuos cum honore, Pauperes autem cum gratia tractes et bona caritate. Antiquum enim affirmat proverbium, quod hęe cum magna semper incedant multitudine. Tuam pauperem familiam a summo pastore tibi commissam et a me vix congregatam custodi et iniquis susurronibus de hac male persuadentibus piam non accommodes aurem. Tua res est parva et vice maiorum nequaquam tractanda; ac multo sacius est paulatim crescendo de die in diem ascendere, quam cum dampno multorum te ad ultimum deficere. Tempora haec prioribus cunctis interiora plus demunt quam alicui addunt. Culpa gravi et paupertate dira innatus honor et datus vilescit. Non rogo te, ut sis parcus, quia dedecus ęst; sed hoc ingemino, ne nimium largus, quia hoc nec consilium est nec bene convenit. Cures etiam de peregrini anima Godeberti, multum nostrae utilis aecclesiae et de caeteris quam pluribus. Habes satis de libris, quos hic ab laudatores medius et apud Deum suffragator assiduus. Scio, quod, sicut mos communis est, multum tibi in me displicet, quod ut in melius vertatur, Deo et bonis hominibus placeat. Quicquid in concesso michi tempore contraxi vel feci, scriptis affirmavi. Nec sis de honore magno elacior, cum sis in imposito pondere multo gravior. Rem commissi gregis cautus operator inspice et ubique secularibus divina satage preponere. Que fratribus meis spiritualibus dedi, quantum possis, auge et sub Christi testimonio rogatus nil minue. Hii sunt cooperatores sacri ordinis tui et adiutores future spei. De laicis hac et illae titubare ac transferri valentibus pro posse tuo, sic queso, solliciteris, ut clerus non disperdatur. Si tua diligenter custodis, Deum cum bonis quibusque fautorem habebis; sin autem, et subditos tibi perdis et in hoc contrarietatem presentem et futuram contrahis. 13. Audi me magistrum nimis indisciplinatum et absque utili exemplo antecessorem tamen tuum. Libenter sustineas pauperiem in te, ut grex tuus dives fiat ex te; sic fecit Christus nobis pastoribus, ut ita faceremus suis ovibus. Noli erubescere de ea coram populo, ut fiducialiter stare possis coram Domino. Satis ingenuus secundum seculum fui, sed sepe propter meos; hiis, quibus ignotus eram, despectus apparui. Si quis nititur exaltari supra se, turpi casu et sero dolenti cadit infra se. Divites tuos cum honore, pauperes autem cum gracia tractes et bona caritate. Antiquum enim proverbium affirmat, quod hee cum magna multitudine semper incedant. Pauperem tuam familiam a summo pastore tibi commissam et a me vix congregatam custodi et iniquis susurronibus de hac male suadentibus piam aurem non accommodes. Tua res est parva et vice maiorum nequaquam tractanda; multoque est sacius paulatim crescendo diatim ascendere, quam cum dampno multorum postremo te deficere. Tempora hec prioribus multo inferiora plus demunt quam alicui addunt. Culpa gravi et paupertate dura innatus honor aut datus vilescit. Non rogo te, ut sis parcus, quia dedecus est; sed hoc ingemino, ne nimium largus, quia hoc nec consilium est nec bene convenit. Sit quoque tibi commendata anima peregrini Godeberti, qui utilissimus nostre ecclesie fuit; et de ceteris quampluribus curabis. Plures habes antecessoribus nostris collectos inveni et insuper quos contraxi. In his magisterium salubre reperies ac hos exaudi et tunc potes salvari. Sanctorum reliquias et munda eorundem receptacula cum aliis utilitatibus plurimis, tam in prediis quam in mancipiis, ego acquisivi; et ne te forsitan laterent, martirologio inscripsi meo. ## bok VIII, kap. 14 (MGH s. 510) 14. Oportet autem tuam scire pietatem regis nostri et imperatoris Heinrici multiformem benivolentiam aecclesiae exhibitam nostrae, de qua partem quandam superius conprehendi, maiorem vero, quia indiscussam reliqui, nunc scribere tibi optimum duxi. Vide, ut in assidua recordacione tui Sit renovator et indeficiens auxiliator nostri. Ve temporibus illis, in quibus deest haec spes miseris et aecclesiae Merseburgiensi! Nunc est maxime orandum, Cui tunc est maxime plorandum. Haec etenim, quae sequuntur, ab eo percepit Et eo vivente multo his maiori gratuita aucmentacione gaudebit. Iam enim disposuit in alta mente sua, Qualiter eam sublimet dote varia. De antecedenti nunc dico Et perfectionem subsequuturam omnipotenti Deo, cui cuncta sunt presentia, supplex committo. Et quia tipus non est singulariter enarrare, quae preceptis eiusdem confirmata poteris videre, haec sola assigno, quae auctoritate carentia in posterum forsitan peritura timeo. Sanctae ac victoriosissimae crucis partem cum caeteris sanctorum reliquiis et altare aureum gemmis honorifice distinctum et buxidem auream lapidibus preciosis ornatam collectarium que cum inpensis propriis et eciam nostris decoratum cum duobus turribulis ac argenteo bicario larga manu cesar nostrae dedit aecclesiae, quod a nobis non modo est observandum, verum eciam aucmentandum. Sed quia de melliflua eiusdem pietate satis dicere nequaquam sufficio, de sua conversacione, sicut proposui, ordinatim explicare studiosus anhelo. ## bok VIII, kap. 15 (MGH s. 510–512) 15. (8.) Iste annus, quo hunc attitulavi librum, nativitatis meae quadragesimus est I. vel paulo amplius; inmense vero libros, quos ab antecessoribus nostris hic collectos inveni; et insuper plures adauxi. In quibus salubre magisterium reperies; quos tu secutus si fueris, vere salvari poteris. Sanctorum reliquias et munda eorum receptacula cum aliis utilitatibus plurimis, tam in prediis quam in mancipiis, ego acquisivi; que ne te forsitan laterent, martirilogio meo inscripsi. 14. Oportet quoque tuam pietatem scire imperatoris nostri Heinrici multiformem benivolenciam ecclesie nostre exhibitam, de qua partem aliquam superius comprehendi, maiorem vero, quia indiscussam reliqui, nunc scribere tibi optimum duxi. Vide, ut in assidua recordacione tui sit renovator et indeficiens nostri auxiliator. Ve temporibus illis, in quibus deest hec spes miseris! Ecclesie vero Merseburgensi nunc est maxime orandum, cui tunc maxime erit plorandum. Hec enim, que sequuntur, ab eo percepit et eo vivente multo hiis maiora gratuita augmentacione gaudebit. Iam enim in alto sue mentis disposuit, qualiter eam varia dote sublimet. De antecedenti nunc dico et perfectionem subsecuturam omnipotenti Deo, cui cuncta presencia sunt, supplex committo. Et quia tipus non est per singula dicere, que preceptis eius confirmata poteris videre, hec tantum assigno, que auctoritate carencia in posterum forte peritura timeo. Sancte et victoriose crucis partem cum multis reliquiis sanctorum ad altare aureum gemmis honorifice distinctum et auream capsellam lapidibus preciosis ornatam et collectarium cum impensis propriis et eciam nostris decoratum cum duobus thuribulis et argenteo bicario larga manu cesar nostre ecclesie dedit, quod a nobis non modo est observandum, verum magis augmentandum. Sed quia de melliflua eius pietate satis dicere nequaquam sufficio, de sua conversacione, sicut proposui, ordinatim explicare studiosus anhelo. 15. Annus iste, quo hunc attitulavi librum, nativitatis mee quadragesimusprimus est vel paulo amplius; in mense vero Aprili et V. Kal. Mai. decimus ordinationis meae introivit annus. | Et pridie in suburbio Gnezni archiepiscopi illius aecclesia cum mansionibus caeteris comburitur |. Et quia humana res omnis semper in dubio est, libet evomere antidotum illud periculosum, quod miser dudum absorbui et nimis mihi hactenus id nocere persensi. In quadam curte mea Heslinge vocata nocte una cum requiescerem, per somnum vidi turbam astare magnam, tunc de apposita mihi testa aliquid manducare cogentem; et ego hos persentiens esse inimicos, primitus contempsi, ad ultimum vero in nomine Dei patris me istud percipere respondi. Quod cum eis multum displiceret et haec invisa congregatio id aliter fieri non posse videret, quasi gemens laudabat, quia me prorsus perdere conveniebat; et nisi tunc Dominicum nomen invocarem, sine perpetua salute manerem. Ex hac perceptione, ut mihi visum est, omnigenarum specie herbarum mixta, pessimarum varietates cogitationum sumpsi, quae, etsi me in divinis laudibus maxime turbent, tamen auxiliante Deo, quem hiis preposui, ad opus infaustum raro aut numquam me perduxerunt. Sufficit autem iniquae eorum voluntati, quod aliquam putant in me portionem habere. Sic enim alio tempore iterum me signatum eminus hii vallantes: 'Custodisti te', inquiunt, 'bene?' Et ego me ita sperare respondi; et subsequuntur: 'Sed non sic erit in fine.' Illorum minas nec timeo nec blandiciis credo, quia haec cum auctoribus suis vanitas est; commissi quantitatem mei admodum vereor. ## bok VIII, kap. 16 (MGH s. 512–514) 16. Et veraciter id scio, quod talis fantasia, quamvis corporaliter appareat, Per se hominibus non noceat. Sed cum peccando faciem divinam a nobis avertimus, Illorum vesanas manus nemini parcentes miseri incidimus; et ab hiis protinus absolvimur, cum aut ipsi convertimur vel ab electis Dei visitatione crebra fovemur. Si quis vero compos sui meditatur in lege Dei, non hic a talibus appetitur, sed pocius timetur, non a se, sed ex eius, quem is diligit, sancta potestate; quia custos est Deus omnium semet ex toto corde semper amancium. Ego peccator et fragilitati meae per omnia conscius, quia summis consolationibus non innitor, quid mirum, si ab infimis quacior? Et haec idcirco dixi, ut tu, lector, mortalitate ac innata humanitate mihi consimilis in hoc consensu me graviter peccasse scias et amminiculis indeficientibus succurras. Heu mihi misero, qui in hoc seculo multos spiritualiter adiuvare debui Aprili, quinto Kalendas Maii, decimus ordinacionis mee annus introivit. Pridie Kalendas ipsius in suburbio Gnezni archiepiscopi illius ecclesia cum edificiis ceteris exusta est. Et quia res humana omnis semper est in dubio, libet evomere antidotum illud periculosum, quod miser dudum adsorbui et nimis michi hactenus id nocere persensi. In quadam curte mea Heslinge vocata nocte una cum requiescerem, vidi per sompnium turbam magnam michi astare et apposita michi testa aliquid manducare cogentem; sed ego hanc inimicam esse persenciens, primum contempsi, ad ultimum vero in nomine Dei patris me istud percipere velle respondi. Quod cum illis valde displiceret et invisa hec turba id aliter fieri non posse videret, quasi gemens laudabat, quia me omnino perdere convenerat; et ego nisi Dominicum nomen invocassam, sine perpetua salute mansissem. Ex hac percepcione, ut michi visum est, omnigenarum herbarum specie mixta, varietates pessimarum cogitacionum sumpsi, que, et si me in divinis laudibus maxime turbent, tamen auxiliante Deo, quem hiis preposui, ad opus infaustum raro aut numquam me perduxerunt. Sufficit autem inique eorum voluntati, quod aliquam putant in me porcionem habere. Sic enim est: alio tempore iterum me signatum eminus hii vallantes inquiunt: 'Custodisti te bene?' Et ego me ita sperare respondi; et illi aiunt: 'Sed non sic in fine erit.' Illorum minas nec timeo nec blandiciis credo, quia hec cum auctore suo vana sunt; peccati mei quantitatem admodum vereor. 16. Veraciter autem id scio, quod talis fantasia quamvis corporaliter appareat, per se hominibus non nocet. Sed cum peccando faciem Domini a nobis avertimus, illorum manus vesanas miseri incidimus; at ab hiis mox absolvimur, cum aut ipsi convertimur vel ab electis Dei visitacione crebra erudimur. Si quis vero sui compos meditatur in lege Dei, non hic a talibus fatigatur, sed pocius timetur, non sua, sed eius, quem diligit, sancta potestate, qui custos est omnium se tota anima diligencium Deus. Ego peccator fragilitatis mee per omnia conscius, quia summis consolacionibus non innitor, quid mirum, si ab infimis quacior? Hec vero ideo dixi, ut tu, auditor, humanitate et mortalitate michi consimilis in hoc consensu graviter me peccasse scias et adminiculis, quibus potes, succurras. Heu michi misero, qui in hoc seculo alios spiritualiter adiuvare debui; nec hiis prosum nec me tueri possum! Unde autem predicta temptatio mihi evenerit, fidelibus tuis auribus infundo. Multis hominibus a predictorum vexacione hostium laborantibus subvenire studui et propter hoc ad insidiandum mihi eosdem accendi vehementer, quamvis in malum proni sint semper. Spero autem in Deum omnipotentem, ut non ad consumendum me hiis tradat, sed post purgationem diram clementer eripiat. ## bok VIII, kap. 17 (MGH s. 514) 17. (9.) Mense predicto et XVIII. Kal. Mai. Gero archiepiscopus et Bernhardus marchio in Wonclava reconciliati sunt; et Liudherdus presbiter obiit. Godefridus quoque dux et Gerhardus comes inperatoria potestate pacificati sunt. Bertoldus autem Munnae civitatis invasor imperatoriae potestati sponte sua cum suis fautoribus traditur, et eadem multorum poena protinus concrematur; et faciat Deus rex pacificus, ut numquam haec amplius elevetur. Quam bene esset, ut habitatores regni illius, semper unanimes in malo, ad expletionem eius non haberent munimentum in aliquo! Nunc autem sunt, pro dolor! horum situs locorum, ut exposcunt mentes indigenarum. ## bok VIII, kap. 18 (MGH s. 514–516) 18. Inperator vero post longam inhabitacionem a Niumagun discedens, sollempnes rogacionum dies in Aquisgrani studiose celebrat; quibus transactis Lanbertus sanctae Constanciensis aeclesiae episcopus XVII. Kal. Iunii obiit. Hoc cesar, cum pentecosten in Ingilenhem sumopere peregisset, comperiens, Rotherdum suimet capellanum prefate sedi prefecit. Quibus expletis fit magna in Birgilun principum confluentia, ut ibi corrigeretur per iudicia, quod diu viciatum est populi istius neglegentia, et temeritas magna. Post haec Oddo comes predictus in presentiam inperatoris et Ercanbaldi archipresulis supplex veniens iniustam uxorem suam tribus sacramentis amisit. Baldericus reconciliatur, et promissio divina obliviscitur. Et transactis diebus paucis Heinricus, qui marcam inter Ungarios et Bawarios positam tenuit, VIII. Kal. [Iulii] fortis armatus obiit. Interea cesar ad Basulensem veniens civitatem, exercitu collecto in Burgundiam properat. Imperatrix autem ad dilectam sibi Capungam veniens, monachi- nec eis prosum nec me tueri queo! Unde autem predicta temptacio michi evenerit, fidelibus tuis auribus infundo. Multis hominibus a talium hostium vexacione laborantibus subvenire studui et propter hoc ad insidiandum michi eos pronos semper in malum vehementer accendi. Spero autem in Deum omnipotentem, ut non ad consumpcionem mei me eis tradat, sed ad correpcionem et de hac clemens eripiat. 17. Mense prescripto decimooctavo Kalendas Mai. Gero archiepiscopus et Bernhardus marchio in Wozlava reconciliati sunt; Godefridus quoque dux et Gerhardus comes imperatoria potestate reconciliati sunt. Bertoldus autem Munde civitatis invasor imperatorie potestati sponte sua cum suis fautoribus traditur; que pena multorum protinus concrematur. Deus autem rex pacificus faciat, ut numquam hec amplius edificetur. Enimvero bene esset, ut habitatores regni eius, semper in malo unanimes, ex illa parte non haberent aliquod munimentum. Nunc autem sunt, prochdolor! situs horum locorum, ut exposcunt mentes indigenarum. 18. Cesar vero post longam habitacionem a Nuimagon discedens, solempnes dies rogacionum Aquisgrani studiose celebravit; quibus peractis Lantpertus sancte Constanciensis ecclesie episcopus decimoseptimo Kalendas Iunii obiit. Hoc cesar, cum penthecosten in Engelheim summopere peregisset, comperiens, Rothardum suum capellanum prefati sedi prefecit. Quibus expletis fit magna confluencia principum in Birgilun, ut ibi corrigeretur per iudicia, quod diu viciatum est populi huius negligencia et temeritate. Post hec Otto comes predictus in presenciam imperatoris et Erkanbaldi archipresulis supplex veniens iniustam uxorem suam tribus sacramentis amisit. Baldricus reconciliatur, et promissio divina obliviscitur. Transactis vero paucis diebus Heinricus, qui marcham inter Ungarios et Bawarios sitam habuit, octavo Kalendas Iunii obiit, vir fortis et strennuus. Interea cesar ad Basiliensem civitatem veniens, excercitu collecto in Burgundiam properat. Imperatrix autem ad dilectam sibi Coupangan veniens, monachicam vitam ibi cam ibi vitam ordinavit; indeque per orientalem Franciam profecta Bawariam peciit fratremque suum ducem Heinricum Ratisbonae inthronizavit. Mense Iunio inaequalitas aeris hominibus multis eorumque utilitatibus diversis admodum nocuit. ## bok VIII, kap. 19 (MGH s. 516) 19. (10.) Eadem tempestate aeclesia mihi indigno commissa multum mea id exigente culpa sustinuit dampnum. Namque misericors et paciens Deus noluit amplius inultum relinqui, quod crebra sui castigacione nequivit prohiberi, percuciens eam in mansuetudine et non in furoris sui digna retributione; ministros utiles sibi haec perdidit et facinus meum cotidie ingemiscit. In predicto etenim mense dedecus magnum eidem ac mihi inlatum est ab ibrida Aethelberto, qui curtem meam invadere eamque frangere servili collectione presumpsit. ## bok VIII, kap. 20 (MGH s. 516–518) 20. Quod vero hos ad haec agenda inflammaverit, veraciter explicabo. Secundi Ottonis larga benignitas cunctis pleniter arridens quendam forestum inter Salam et Mildam fluvios et Siusili ac Plisni pagos iacentem nostrae concessit aecclesiae, temporibus Gisileri antistitis et Gunterii marchionis. Post lugubrem vero nostrae sedis destruccionem, regnante tunc tercio Ottone, Ekkihardus marchio forestum ad locum Sumeringi dictum acquisivit et cum eodem nostrum commutavit. Renovator autem nostrae tunc dignitatis rex Heinricus cum maxima parte appertinentium, presentibus cunctis optimatibus suis et confratribus hiis Herimanno et Ekkihardo id defendere non valentibus, iudiciaria lege hunc restituit. Cumque hic in nostrae dominio aecclesiae plus quam duodecim annos staret et hunc Hirimannus comes LX mansis redimere ex mea potestate nullatenus valuisset, visum est ei, ut eum sibi et confratri super duorum proprietatem burgwardorum, Rochelinti ac Titibutziem, imperatoriis vendicaret preceptis, sperans antiquiorem nostram confirmacionem diu esse abolitam. Quod cum mihi is aperiret, id nil proficere sensit. Namque in Magadaburg et in presentia imperatoris nostriprecepta utris- ordinavit; unde per orientalem Franciam profecta Bawariam peciit fratremque suum Hinricum ducem Ratispone intronizavit. Mense Iunio inequalitas aeris hominibus multis eorumque utilitatibus diversis admodum nocuit. 19. Eadem tempestate ecclesia michi indigno commissa magnum dampnum meis ex culpis sustinuit. Namque paciens et misericors Deus noluit amplius inultum esse, quod crebra sui castigacione nequivit prohibere, arguens eam in mansuetudine, non in furoris sui digna retribucione; ministros enim sibi utiles perdidit et facinus meum cottidie sentit. Predicto etenim mense magnum dedecus eidem et michi illatum est ab ibrida Adelberto, qui curtem meam invadere eamque frangere servili collectione presumpsit. 20. Quid vero ad hec eos agenda inflammaverit, veraciter explicabo. Ottonis secundi cesaris larga benignitas omnibus pleniter arridens quendam forstum inter Salam et Mildam fluvios et Suisili et Plisni pagos iacentem nostre ecclesie concessit, temporibus Gisileri episcopi et Guntheri marchionis. Post lugubrem vero nostre sedis destructionem, regnante tercio Ottone, Ekkihardus marchio forstum ad locum Sumerynghe dictum acquisivit et cum eodem nostrum commutavit. Renovator autem nostre dignitatis rex Heinricus cum maxima parte adpertinencium, presentibus cunctis optimatibus suis, germanis Herimanno et Ekkihardo id defendere non valentibus, iudiciaria lege hunc restituit. Cumque hic in nostre ecclesie dominium plusquam duodecim annos staret et hunc Herimannus comes sexaginta mansis redimere ex mea potestate nullatenus valuisset, visum est ei, ut eum sibi et fratri super duorum proprietatem burgwardorum, Rochelinte et Titibutzie, imperatoriis preceptis vendicaret, sperans antiquiorem nostram confirmacionem diu esse oblitam. Quod cum michi aperiret, nichil id proficere sentit. Namque Magadaburg et in presencia imperatoris nostri que ostenduntur et munera nostrimet in omnibus priora esse convincuntur. Tandem predictus comes presente suimet fratre ac id audiente haec fatur: 'Quicquid hactenus in hiis fecimus, non ob temeritatem aliquam, sed quam habuisse speravimus iusticiam. Nunc autem id omittamus.' ## bok VIII, kap. 21 (MGH s. 518) 21. Non longe post Ekkihardus, iuvenis ac ideo inmaturus, in burgwardo suimet Rochelenzi dicto arduas munitiones ad capiendas ibidem feras instinctu Budizlavi militis sui parat. Hoc ego postea comperiens pacienter tuli et, ne sic agere vellet, per internuncium meimet, fratrem eius , postulavi. Herimanno quoque fratri sno haec cito questus nil in hiis omnibus profeci; sicque stetit usque post pascha. Et quia tunc aeris serenitas et viae oportunitas conveniebant et in has episcopatus mei partes numquam veni, placuit mihi illuc pergere hactenusque ignota diligenter inquirere. Mense Maio VI. Non. eiusdem ac VI. feria ad Chorun veni ibidemque populum confluentem confirmavi. Dehinc cum in ipso itinere predictum opus laqueis et retibus magnis firmatum viderem, obstipui ac, quid inde facerem, cogitavi. Tandem, quia haec instrumenta nullatenus mecum vehere potui, ex hiis partem incidi protinus iussi; rectoque itinere ad Rochelinzi tendens paucos illic confirmavi et decimacionem iniuste mihi abstractam et forestum banno omnibus interdicens haec nostrae assignavi aecclesiae facta pace. ## bok VIII, kap. 22 (MGH s. 518–520) 22. Tunc redii ad curtem supramemoratam; ibidemque VII dies cum manerem, audivi, quod milites Ekkihardi meis minarentur sociis. Ibi tunc cancellarius pernoctavit mecum et a me haec comperiens bene respondit. Postea congregationes multae mihi ad nocendum a predictis satellitibus factae a nostris custodibus ad tempus bonum preoccupatae sunt. Interim nuncium meimet ad imperatorem Magontiam misi pacemque eius supplex pecii. Quam cum Ekkihardus ex sua parte promitteret et frater suus diu a me desideratus a Polenia veniens dextera manu sua pacifica promitteret, uterque hanc non bene servavit. Namque homines VI flagellati ac depilati cum edificiis turpiter mutilatis approbant, qualiter tanti seniores ab aliis precaveri debeant. Satellites eorum more solito in me non utraque precepta ostenduntur et munera nostra in omnibus pociora esse convincuntur. Tandem predictus comes presente suo fratre hec ita fatur: 'Quicquid enim hactenus in hiis fecimus, non temeritate aliqua, sed cum iusticia nos agere speravimus. Nunc autem id omittimus.' 21. Non multo post Ekkihardus iuvenis immaturus in burgwardo suo Rochelinzi dicto arduas municiones ad capiendas ibidem feras instinctu Budizlavi militis sui paravit. Quod ego comperiens pacienter tuli et, ne sic ageret, per internuncium meum, fratrem eius, postulavi. Herimanno quoque fratri eius hec cito questus nil in hiis omnibus profeci; sic itaque stetit usque post pascha. Et quia tunc aeris serenitas et vie oportunitas conveniebant et in has partes episcopatus mei numquam veni, placuit michi illuc ire et hactenus ignota diligenter inquirere. Itaque mense Maio sexto Nonas eiusdem feria sexta ad Choron veni ibique populum convenientem confirmavi. Dein cum in ipso itinere predictum opus laqueis et retibus magnis firmatum viderem, obstupui et, quid inde facerem, cogitavi. Tandem, quia hec instrumenta nullatenus mecum vehere potui, ex hiis plurima inscidi iussi; rectoque itinere Rochelindi tendens paucos ibi confirmavi et decimacionem iniuste michi ablatam et forstum banno omnibus interdicens ea nostre ecclesie assignavi facta pace. 22. Et tum redii ad curtem supramemoratam; cumque ibi septem dies mansissem, audivi, quod milites Ekkihardi meis sociis minarentur. Ibi cancellarius regis mecum pernoctavit et a me hec comperiens bene respondit. Postmodum congregaciones multe michi ad nocendum a predictis satellitibus facte a nostris custodibus ad tempus bonum preoccupate sunt. Ego interea nuncium meum ad imperatorem Mogunciam misi pacemque eius supplex pecii. Quam cum Ekkihardus ex sua parte promitteret et frater suus a me diu desideratus a Polenia veniens dextera manu sua pacifica promitteret, uterque hanc non bene servavit. Namque homines sex flagellati et depilati cum edificiis turpiter mutilatis approbant, qualiter tales seniores ab aliis precaveri debeant. Satellites eorum more solito in me modo exarsere, verum etiam aliis melioribus nocuere. Archiepiscopum etenim Geronem in Wirbini et Sifridum comitem in Nicici pecierunt et, in quantum eis placuit, abstulerunt. ## bok VIII, kap. 23 (MGH s. 520) 23. (11.) Superbia seniorum instigat furorem satellitum et, quia hiis sufficit, equales sibi alios in hiis partibus esse non permittit. Si aliquis vicinus non sponte sua erga eos ex improviso delinquit, non est eis emendacio condigna acceptabilis et post recompensacio invincibilis. Et per hoc flagellum vicini graviter concuciuntur, ut non contra se alii, sive rectum habeant sive non, nequaquam eleventur. Episcopatus in hiis partibus constituti ab eorum potentia sunt nimium depressi; et nos eorum procuratores, si contra Deum et iusticiam eius voluntati eorum in cunctis satisfacimus, honorem et aliquam utilitatem habemus; sin autem, contempnimur et, sicut nobis nullus aut regnet aut imperet dominus, depredamur. Novus cornupeta antiquam legem bonamque consuetudinem hactenus florentem iam disrumpit seque caetęris elatiorem esse valenter ostendit; qui caelitus ni cito deprimitur, nimis insolentia intolerabilis solidatur. Daviticam is ignorat sententiam eundem sic dulciter amonentem: Nolite extollere in altum cornu vestrum et cetera. Orat pro talibus idem spalmista sanctus: Auferes spiritum eorum, Domine, et defitient et in pulverem suum revertentur; et emittes spiritum tuum et creabuntur et reliqua. Multum indiget memoriae, qui nullatenus cognoscit se, cum is, qui se iugiter considerat, sine famine bono nil valeat. Ergo peccatores quique resipiscant et, ut se custodiant pauperibusque misereantur, sumopere studeant. ## bok VIII, kap. 24 (MGH s. 520–522) 24. Ego in flagiciis miser et in facultatibus pauper, quamvis in utroque eiusdem ordinis viros precellam cunctos, tamen contumeliam superius memoratam non solus pacior sine illis. De coepiscopis in diversa huius mundi parte constitutis ineffabileque detrimentum perpessis nil ad haec exemplaria introduco, quia absque omni honore, sola benediccione excepta, eos esse graviter ingemisco; et de hiis dumtaxat disputare mihi nunc tempus est, qui apud modernos a concivibus suis similem vel, pro dolor! deteriorem subiere vindictam. (12.) Bernwardus, sanctae Hillinessemensis aecclesiae venerabilis pastor, in tantum a Brunone exosus est comite, ut non modo exercere, verum aliis me melioribus nocuere. Etenim archiepiscopum in Wirbini et Sigefridum comitem in Nicici pecierunt et, in quantum voluerunt, abstulerunt. 23. Superbia seniorum instigat furorem satellitum et, quia hiis non sufficit, equales sibi alios in hiis partibus esse non permittit. Si aliquis vicinus non sponte sua erga eos ex improviso delinquit, non est eis emendacio condigna acceptabilis et post recompensacio invincibilis. Per quod flagellum vicini graviter concuciuntur, ut non contra se alii, sive rectum habeant seu non, nequaquam eleventur. Episcopatus in hiis partibus constituti ab eorum potencia sunt nimium depressi; et nos eorum procuratores, si contra Deum et iusticiam voluntati eorum in cunctis satisfacimus, honorem et utilitatem aliquam habemus; sinautem, contempnimur et ita, ut nobis nullus aut regnet aut imperet domnus, depredamur. Novus cornupeta antiquam legem bonamque consuetudinem hactenus florentem iam disrumpit seque ceteris elaciorem esse valenter ostendit; qui nisi cito in yma deprimatur, insolencia intollerabili solidatur. Daviticam enim sentenciam ignorat sic eum dulciter admonentem: Nolite extollere in altum cornu vestrum et cetera. Inprecatur talibus idem psalmista sanctus dicens: Auferes spiritum eorum, Domine, et deficient et in pulverem suum revertentur. Multum indiget memorie, qui se nescit cognoscere, cum ille, qui se iugiter considerat, sine famine bono nil valeat. Ergo peccatores quique resipiscant et, ut se custodiant et pauperibus misereantur, summopere studeant. 24. Ego flagiciis miser et facultatibus pauper, quamvis in utroque ordine quosque precello, tamen contumeliam predictam non solus pacior sine illis. De episcopis diversis in mundi partibus constitutis, qui multa detrimenta perpessi sunt, nil exempli causa introduco, quia absque omni honore, excepta sola benedictione, eos esse ingemisco; sed de hiis disputare michi tempus est, qui moderno tempore a concivibus suis similem vel deteriorem passionem subiere. Bernwardus, sancte Hildeneshemensis ecclesie venerabilis pastor, in tantum a Brunone comite sic exosus habebatur, ut militem suum nomine Rim crine et tergo militem suum Rim nomine videret crine et tergo depravatum postque eundem secum iterantem ab Altmanno iuvene interfectum iacere. Swithgerus autem, almae Mirmingerdensis aecclesiae antistes egregius, in sua curte a quodam tirone ingenuo appetitur et villici suimet cruore coram se occisi maculatur. Quid tales personae umquam promeruere? Hü patres ambo pii fuerunt et tamen dedecus hoc immeriti pertulerunt. ## bok VIII, kap. 25 (MGH s. 522) 25. Sed quia in superioribus de Suithgero presule nil sum, id peste letargiea impediente, locutus, nunc hoc emendare congruum est. Hic Saxonia genitus et in Halverstidi ac in Magadaburg a puero educatus, a tercio Ottone civitati predictae prepositus est; quam cum omni diligentia recxisset, divino munere fultus polluit in diversis virtutibus. E quibus duas tantum res profero, quas testimoniis veracibus approbare valeo. Camerarius suimet, cum pilleum quendam furtive subtractum celare voluisset diligenterque a pio seniore rogatus nil profiteretur, cultellum supra mensa positum et ex animo benedictum sumere coactus quasi ignitum celeriter proiecit reumque se nimis esse coram profitetur. Alio tempore quidam maligno arreptus spiritu vi magna captus est et in presentia predicti patris adductus; quem solvi protinus iubens baculoque solum se acriter inrumpentem viriliter amovens facto sanctae crucis signo divina potestate securum exire fecit. ## bok VIII, kap. 26 (MGH s. 522–524) 26. Talis vir haec non sibi, sed illi, qui per eum tanta est operatus, asscribens vixit in Christo dies huic vitae concessos, ministrans illo fidelis servus omni studio. Sedebat ille XVI annos, magna semper, quae virtutem omnigenam perficit, infirmitate gravatus, et tunc obiit, in quo deguit, XIII. Kal. Decembr., Heinrico inperatore nostro tunc regnante X annos. Huius successor Thiedricus, materterae meimet filius, magnum dedecus ab Heinrico, Hirimanni comitis filio, ut predixi, perpessus est. Sed in hoc anno eadem commotio ad tempus sedata elevatur. Heribertus Coloniensis archiepiscopus a predicto comite multa diu sustinuit incommoda; nec mirum, cum is matrem suam diutina teneret custodia. depravatum videret postque secum itinerantem ab Altmanno iuvene interfectum iacere. Suitgerus autem, sancte Mirmingardensis ecclesie antistes egregius, in sua curte a quodam tirone ingenuo appetitur et villici sui cruore coram se occisi maculatur. Quid tante persone promeruere? Ambo hii patres gloriosi fuere et tamen hoc dedecus immeriti pertulere. 25. Sed quia in superioribus de Suitgero presule nichil sum locutus, libet aliqua de tanto viro nunc dicere. Hic genere Saxonicus in Halverstad et Magdaburg a puero educatus, a tercio Ottone prefate civitati est prepositus; quam eum divino munere fultus cum omni diligencia rexisset, pollebat diversis virtutibus. E quibus duas res tantum hic profero, quas veridicis testimoniis approbare potero. Camerarius suus, cum pilleum quendam furto subtractum celare voluisset diligenterque a pio seniore interrogatus nil profiteretur, cultellum supra mensam positum et ex animo benedictum sumere coactus quasi ignitum celeriter proiecit reumque se nimis esse coram profitetur. Alio quoque [tempore] quidam maligno spiritu arreptus vi magna captus est et in presencia predicti patris adductus; quem solvi protinus iubens baculoque se solum acriter irrumpentem viriliter amovens facto sancte crucis signo divina potestate hostem exire fecit. 26. Tantus vir hec non suis meritis, sed divine virtuti asscribens vixit in Christo dies huius vite sibi concessos, ministrans illi fidelis servus omni studio. Sedit autem sedecim annos, magna infirmitate, que omnigenam virtutem perficit, gravatus, et tunc obiit, quo loco deguit, terciodecimo Kalendas Decembris, Heinrico imperatore nostro regnante decem annis. Huius successor Thiedericus, matertere mee filius, magnum dedecus ab Heinrico, Herimanni comitis filio, ut predixi, perpessus est. Sed eadem commocio ad tempus sedata in hoc anno elevatur. Heribertus Coloniensis archiepiscopus a predicto comite multa diu sustinuit incommoda; nec mirum, nam matrem propriam Insuper Meinwercus presul a Thietmaro, nepote meo, Bernardi ducis fratre, despoliatus est. ## bok VIII, kap. 27 (MGH s. 524) 27. (13.) Sed cur hoc totum explico, cum in nullo horum nec exemplar bonum nec levamen meum ullatenus agnosco? Sacius est mihi inceptis insistere meis; et dum hoc tracto, illam beati Iohannis visionem in mente habeo: Primum ve abiit et ecce duo post haec! Nimis enim est miserabile, quod in superioribus sepe locis revolvi. Sic in temporibus nostri rectoris ac invicti defensoris Heinrici nil umquam tale accidit, quale modo detrimentum e nostro facinore emersit. Namque in Iulio mense ac IIII. Kal. Augusti et in III. feria Mars sevit in viscera, quod in perpetuum plangit mater aecclesia. Peciit enim Aethelboldus Traiectensis episcopus cum Godefritho duce auxilioque suimet sociorum. atque amicorum imperatricis nostrae nepotem Thiedricum, se prius in occisis militibus suis multum nocentem; et in insula quadam fit conventus collecti exercitus. Hic velociter ad pugnam preparatus, mortem, quam hosti minatur, pro dolor! patitur. Namque a Fresonibus ex insidiis undique erumpentibus et a predicti iuvenis satellitibus ex inproviso is circumventus, dictu terribile, gladio et aqua sine resistentium dampno vitam hanc finit. Episcopus autem in navicula quadam vix fugit, ac dux ab hoste sahatus est; et ut veraces affirmant, plus quam tres legiones interfectorum sunt. Omnis haec regio defensore forti carens Piratas advenientes timet cottidie merens. Godefridus comes occiditur, Iohannes autem optimus miles iacet, Quem semper patria deflet. Horum consocii nobiles et incliti hactenusque pugnantes dextra victrici Nunc pausant sorte infelici. Luit corpus eorum, Quod promeruit macula nostrorum; Sed, ut spero, gaudebit eorum anima, Tam gravi exacerbacione purgata. ## bok VIII, kap. 28 (MGH s. 524–526) 28. Sed ne stupeas, lector, talem casum, perpendas etiam ortum. Thiedricus ille infaustus predicti antististis satelles fuit; diutina custodia tenuit. Insuper Meynwercus presul a Thietmaro, nepote meo, Bernhardi ducis fratre, despoliatus est. 27. Sed hec omnia cur explico, cum in nullo eorum nec exemplar bonum nec levamen meum ullatenus agnosco? Saeius michi est inceptis meis insistere; sed dum hec loquor, illa beati Iohannis visio menti mee obvenit: Ve unum abiit et ecce duo ve venient post hec! Valde enim est miserabile, quod in superioribus sepe locis revolvi. Sed in temporibus nostri rectoris et invicti defensoris Heinrici numquam tale aliquid accidit, quale nunc detrimentum ex nostro facinore emersit. Namque in Iulio mense quarto Kalendas Augusti, tercia feria, Mars sevit in viscera, quod in evum plangit mater ecclesia. Peciit enim Othelboldus Traiectensis episcopus cum Godefrido duce auxilioque suorum amicorum Thiedericum, imperatricis nostre nepotem, qui prius in occisione suorum militum ei valde nocuerat; itaque in insula quadam fit conventus collecti excercitus. Sed velociter ad pugnam preparatus, mortem, quam hosti minabatur, prochdolor! patitur. Namque a Fresonibus ex insidiis undique erumpentibus et ab eius iuvenis militibus circumventus, dictu horribile, gladio et aqua sine illorum dampno omnes pene perierunt. Episcopus vix navicula aufugit, et dux vix ab hostibus salvatus est; ut vero veraces affirmant, plusquam tres legiones interfectorum fuere. Omnis ea regio defensore forti carens piratis rapina est, unde et cottidie meret. Godefridus comes occiditur, Iohannes miles optimus sternitur, quos semper patria deflet. Horum socii nobiles et incliti hactenus pugnantes dextera victrici nunc pausant sorte infelici. Luerunt corpora eorum, quod promeruit macula nostrorum; sed, ut spero, gaudebit eorum anima, tam gravi exacerbacione purgata. 28. Sed tu, lector, ne stupeas hunc casum, audi eciam inicium. Thiedericus ille infaustus predicti antistitis satelles hic in quadam silva Mircwidu vocata magnum habuit predium, quod sibi ex eiusdem parte iniuste ablatum fore cuncti comprovinciales cesari in Niumagun queruntur. Unde cum consilio optimorum imperator episcopo Traiectensi haec loea precepit incendi et conclamantibus reddi; cumque seniorem suum iuvenis nefandus a mandatis talibus compescere nequivisset, licentiam abeundi peciit et se id prohibiturum esse promisit. Nec mora, factum est, quod dixi, plus causa nostri facinoris quam pro merito victoris. Hanc ineffabilem ac nimis invincibilem erumnam avium undiquessecus huc congregatarum et semet ipsas invicem ungulis interficientium multitudo longe presignavit eundemque locum, quo isti postea oppetiere, preoccupavit. Quod Davit sanctus monti Gelboe imprecatus est, huic insulae ego nullius meriti semper exopto. Baldericus Leodicensis episcopus obiit in Tiele eodem die. ## bok VIII, kap. 29 (MGH s. 526) 29. (14.) In diebus illis in episcopatu meo septem mancipia fungos manducavere non rectos et acri ardore succensi celeriter mortui sunt. Et in mense Aug. stella quedam iuxta plaustrum noviter apparens radiis eminus emissis cunctos cernentes terruit. Numquam enim nostri memoria talis exoritur, et ideo unusquisque hoc admiratur; prodigium hoc esse timet vulgus, sed cum misericordia id finiri fidelis sperat popellus. De hiis similibus clamat Ieremias veredicus: Qui scit universa, novit illa; et adinvenit ea suimet prudentia. Stella haec, quae effulsit, plus quam XIIII dies visa est. In provincia Northuringun dicta tres lupi semper congressi nec antea ex habitatoribus hiis visi hominibus multis atque pecoribus ineffabiliter nocuerunt. Hoc quoque indigena omnis vehementer expavescens maioribus curat inpleri detrimentis. Beatus namque loquitur Gregorius: Multa debent mala, precurrere, ut illa valeant sine omni fine ventura nunciare. In supradictis omnibus desuper nobis ira caelestis revelatur, sed circumspeccione vigili haec ab humana fragilitate non attenditur. ## bok VIII, kap. 30 (MGH s. 526–528) 30. (15.) Iste annus nova nuncupacione terrae mocio vel magna contricio ex rei veritate appellari potest. Ineffabilis erat; hic in quadam silva Mirwide vocata magnum predium habuit, quod sibi ex illius parte iniuste ablatum esse omnes comprovinciales cesari in Nuimagon questi sunt. Unde cum consilio optimorum imperator episcopo Traiectensi precepit ea loca incendi et conquerentibus reddi; cumque seniorem suum infaustus iuvenis a mandatis talibus compescere nequisset, licenciam abeundi peciit et se id prohibiturum esse minatur. Nec mora, factum est, quod dixi, plus ob nostra facinora quam victoris merita. Hanc ineffabilem et insuperabilem erumpnam aves undequessecus huc congregate et semetipsas invicem interficientes, que innumerabiles erant, presignaverunt et eum locum, ubi isti postea oppecierunt, preoccupaverunt. Quod sanctus David monti Gelboe imprecatus est, hoc ego nullius meriti huic insule semper exopto. Eodem die Baldericus Leodicensis episcopus obiit in Tiele. 29. In diebus hiis in episcopatu meo septem mancipia fungos pestiferos manducantes acri ardore succensi celeriter mortui sunt. In mense Augusto stella quedam iuxta signum maioris urse, quod vulgo plaustrum dicitur, noviter apparens radiis eminus emissis omnes cernentes terruit. Numquam enim nostri memoria talis exorta est, et ideo quique hanc admirantur; prodigium hoc esse vulgus timet, sed cum misericordia id finiri fidelis popellus sperat. De hiis signis clamat Iheremias vates veridicus: Qui scit universa, novit illa; et adinvenit ea sui prudencia. Stella hec ultra quatuordecim dies visa est. In provincia Northuringun dicta tres lupi semper congressi nec antea ab habitatoribus illis visi hominibus multis et pecoribus maxime nocuerunt. Quod omnis indigena, licet vehementer expavesceret, maioribus detrimentis festinabat impleri. Beatus enim Gregorius loquitur: Multa debent mala precurrere, ut illa valeant sine omni fine ventura nunciare. In hiis vero omnibus desuper nobis ira celestis revelatur, sed circumspectione vigili hec ab humana fragilitate non attenduntur. 30. Iste annus nova nuncupacione terre mocio vel magna contricio ex rei veritate nuncupari potest. Ineffabilis enim enim tribulacio mundo instabili exorta habitatores eius undique turbavit; cuius partem predixi et, tunc quae preterieram, alte gemitu tracto explicam. Balderici presulis et Cameracensis episcopi milites poene omnes predicta oppecierunt in insula, et in proximis tribus provinciis non supererat una domus, ubi saltem non deesset habitator unus. Post tempora Caroli in una die vel anno aliquid in hiis regionibus tale non accidit, sicut vetustas asserit. Quomodo umquam ceciderunt tales viri absque dampno hostili? Sed nullus id miratur, qui hoc rite meditatur, quia is nil potest pugnare, quem culpa sui gravis vindicta Dei nititur deprimere. Hic inexuperabilis casus postea cito obliviscatur, quia Godefridi ducis auxilio Athelboldus antistes cum Thiedrico hoste reconciliatur; et hoc venit non ex voluntate sua, sed ex necessitate summa. Non erat enim istius regionis ullus prepotens defensor, si amplius insurgeret inimicus acrior. Si damnum hoc ex consensu divino factum est, quis potest ulcisci? sin autem, quis vindica[bit] insanabilius illo? Nunc ut sanctus abba Columbanus in morte magni inperatoris Caroli fecit, ita nos stringamus lacrimas precesque fundamus proficuas. ## bok VIII, kap. 31 (MGH s. 528–530) 31. (16.) Nec tacendum est, quod in Ruscia contigit lugubre damnum. Bolizlavus namque eam grandi exercitu peciit multumque ei nostro famine nocuit. Mense etenim Iulio et XI. Kal. Aug. predictus dux ad quendam fluvium veniens ibidem exercitum suimet castra metari pontesque necessarios parare iubet. Iuxta quem rex Ruscorum cum suis sedens futurum duelli invicem condicti eventum sollicitus expectabat. Interim Poleniorum provocacione hostis presens ad bellum excitatur et ab amne, quem tuebatur, ex inopinata prosperitate fugatur. Ex hoc rumore Bolizlavus extollitur et consocios parari et accelerare rogans fluvium, etsi laboriose, velociter transcendit. Inimica autem acies contra turmatim ordinata patriam defendere suam frustra nititur. Namque in primo conflictu cedit ac numquam postea fortiter resistit. Ibi tum cesa est innumera multitudo fugiencium et parva victorum. Hericus miles incli- tribulacio mundo instabili exorta habitatores eius undique turbavit; cuius partem predixi et, que tunc preterieram, alte gemitu tracto explicam. Balderici presulis et Cameracensis episcopi milites pene omnes in predicta insula oppecierunt, et in tribus proximis provinciis non supererat ulla domus, ubi saltem non deesset habitator unus. Post Karoli imperatoris tempora in una die vel anno aliquid tale in hiis regionibus non accidit, sicut vetustas asserit. Quomodo umquam ceciderunt tales viri absque dampno hostili? Sed nullus id miratur, qui hoc rite meditatur, quia nil potest pugnare, quem sui culpa vindicta Dei gravis nititur deprimere. Hic inexsuperabilis casus cito obliviscatur, quia Godefridi ducis auxilio Othelboldus antistes cum Thiederico hoste reconciliatur; sed hoc non venit ex voluntate sua, sed necessitate summa. Non enim erat istius regionis ullus prepotens defensor, si amplius insurgeret inimicus acrior. Si vero hoc dampnum ex consensu divino factum est, quis potest ulcisci? Nunc ut sanctus abba Columbanus in magni Karoli cesaris morte fecit, ita nos stringamus lacrimas precesque fundamus proficuas. 31. Nec tacendum est lugubre dampnum, quod in Ruscia contigit. Bolizlaus namque eam grandi excercitu peciit multumque ei nostro famine nocuit. Mense enim Iulio undecimo Kalendas Augusti predictus dux ad quendam fluvium veniens ibidem exercitum suum castrametari pontesque necessarios parare iubet. Iuxta quem Ruscenorum rex cum suis sedens duellii condicti invicem eventum sollicitus expectabat. Interim Poleniorum provocacione hostis presens ad bellum excitatur et ab ampne, quem tuebatur, inopinata prosperitate eorum fugatur. Quo percepto rumore Bolizlaus extollitur et socios parari celeriter rogans fluvium, et si laboriose, velociter transcendit. Inimica autem acies contra turmatim ordinata patriam suam defendere frustra nititur. In primo namque conflictu cessit et numquam postea valuit resistere. Cesa est innumera multitudo fugiencium et pauca vincencium. Hericus miles in- tus ex nostris oppetiit, quem inperator noster in vinculis diu retinuit. Ex illa die Bolizlavus optata prosperitate inimicos palantes insequitur et ab incolis omnibus suscipitur multisque muneribus honoratur. ## bok VIII, kap. 32 (MGH s. 530) 32. Interea quedam civitas fratri suo tunc obediens a Iarizlavo vi capitur, et habitator eiusdem abducitur. Urbs autem Kitava nimis valida ab hostibus Pedeneis ortatu Bolizlavi crebra inpugnacione concutitur et incendio gravi minoratur. Defensa est autem ab suis habitatoribus, sed celeriter patuit extraneis viribus; namque a rege suo in fugam verso relicta XVIIII. Kal. Sept. Bolizlavum et, quem diu amiserat, Zentepulcum seniorem suum, cuius gratia et nostrorum timore omnis hee regio conversa est, suscepit. Archiepiscopus civitatis illius cum reliquiis sanctorum et ceteris ornatibus diversis hos advenientes honoravit in sancte monasterio Sofhiae, quod in priori anno miserabiliter casu accidente combustum est. Ibi fuit noverca regis predicti, uxor et VIIII sorores eiusdem, quarum unam prius ab eo desideratam antiquus fornicator Bolizlavus oblita contectali sua iniuste duxerat. Ineffabilis ibi pecunia ei ostenditur, cuius magna pars hospitibus suis ac fautoribus distribuitur, quedam vero ad patriam mittitur. Fuerant in auxilio predicti ducis ex parte nostra trecenti et ex Ungariis quingenti, ex Petineis autem mille viri. Omnes hii tunc domum remittebantur, cum indigenas adventare, fideles sibi apparere senior prefatus letabatur. In magna hac civitate, que istius regni caput est, plus quam quadringente habentur eclesiae et mercatus VIII, populi autem ignota manus; quae, sicut omnis haec provincia, ex fugitivorum robore servorum huc undique confluencium et maxime ex velocibus Danis, multum se nocentibus Pecinegis hactenus resistebat et alios vincebat. ## bok VIII, kap. 33 (MGH s. 530–532) 33. Hac elatus prosperitate Bolizlavus archiepiscopum predictae sed[is ad] Iarizlavum misit, qui ab eo filiam suimet reduci peteret et uxorem suam cum noverca et consororibus reddi promitteret. Post haec dilectum abbatem suum Tuni ad nostrum inperatorem cum magnis muneribus misit, ut suam amplius gratiam et auxilium acquireret et se cuncta sibi placencia facturum indicaret. Ad Greciam quoque sibi proxi- clitus ex nostris oppeciit, quem imperator noster in vinculis diu retinuit. Ex illa die Bolizlaus optata prosperitate inimicos palantes insequitur et ab incolis omnibus suscipitur multisque muneribus honoratur. 32. Quedam interea civitas fratri suo tum obediens a Iarizlavo vi capitur, et habitator eius abducitur. Urbs autem Kitawa nimis valida ab hostibus Pedeneis hortatu Bolizlavi crebra impugnacione concutitur et incendio gravi minoratur. Defensa est autem a suis habitatoribus, sed celeriter patuit extraneis viribus; namque a rege suo fuga lapso relicta decimonono Kalendas Septembris Bolizlaum et seniorem suum Zuentupulcum, quem diu desideraverat, cuius gracia et nostrorum timore omnis hec regio conversa est, suscepit. Archiepiscopus autem civitatis illius cum reliquiis sanctorum et ceteris ornamentis diversis eos advenientes honoravit in monasterio sancte Sophie, quod in priori anno casu accidente miserabiliter exustum est. Ibi fuit noverca regis predicti, uxor quoque et novem eius sorores, quarum unam iam prius adamatam antiquus fornicator Bolizlaus oblitus proprie uxoris iniuste duxerat. Ineffabilis ibi pecunia ei ostenditur, cuius magnam partem hospitibus et fautoribus suis distribuit; aliqua eciam ad patriam misit. Fuerant in auxilio predicti ducis ex nostris trecenti et ex Ungariis quingenti, ex Petineis autem viri mille. Quos omnes domum remisit, quia prefatus senior adventans indigenas fideles sibi apparere letabatur. In magna hac civitate Kitawa, que caput est huius regni, ultra quadringente ecclesie habentur et mercatus octo, populi autem ignota manus; que, sicut hec omnis provincia, ex fugitivorum servorum robore huc undique confluencium et maxime ex velocibus Danis, hactenus Pecineis multum se nocentibus resistebat et alios vincebat. 33. Hac elatus prosperitate Bolizlaus archiepiscopum predicte civitatis ad Iarizlaum misit, qui ab eo filiam suam reduci peteret et uxorem suam cum noverca et sororibus reddi promitteret. Post hec dilectum sibi abbatem Thuni, virum, in quo regnabat tota ypoerisis, ad imperatorem nostrum cum magnis muneribus misit, ut graciam et auxilium eius amplius acquireret et se cuncta sibi placencia facturum firmiter promitteret. Ad mam nuncios misit, qui eiusdem imperatori bona, si vellet fidelis amicus haberi, promitterent; sin autem, hostem firmissimum ac invincibilem fieri intimarent. Inter haec omnia omnipotens Deus assistat medius et, quid sibi sit placitum et nobis proficuum, clementer ostendat. In diebus illis Udo comes, nepos meus, Hirimanum, coequalem sibi tam in nobilitate quam in potestate, cepit et invitum in suam municionem duxit. Ob hoc vereor aliquam filicem periculosam oriri, quae vix aut nullatenus possit eradicari. ## bok VIII, kap. 34 (MGH s. 532–533) 34. (17.) De imperatore nostro nunc sermo mihi oriatur, qui, de invisa expedicione reversus, nil de promissis percepit, sed parum sibi renitentibus nocuit. Huius miles egreius atque fidelis, dux Thiedricus, cum ab eo separatus domum pergere voluisset, a quodam seniore Stephano nomine, cesaris atque suimet, ut patuit, inimico, locis impugnatur abditis; et cum iam victor existeret, milite in predam cadente iterum initur et, pro dolor! superatus cum paucis effugit. Haec fuit ei in talibus secunda temptacio; et faciat Deus, ut non eveniat illi tercia periclitacio. Inperator noster, cum de his omnibus efficeretur certus, unum in Suevia regione colloquium de re publica habuit et mox per Renum sollicitus descendit. Namque cooperatores eius et regni suimet columne maxima parte, pro dolor! cecidere, sibique grave pondus occultum fidei simulatores occultis resistere insidiis per extraneos nituntur, ut non liceat ei libertate congruenti inperare eorumque iniustam temeritatem in aliquo minorare. urbem quoque sibi proximam nuncios misit, qui eiusdem regi, si vellet fidelis amicus haberi, bona promitterent; sinautem, hostem se certum esse ostentarent. Inter hec omnia omnipotens Deus assistat medius et, quid sibi sit placitum et nobis proficuum, clementer ostendat. In diebus illis Udo comes, nepos meus, Herimannum, coequalem sibi tam nobilitate quam potestate, cepit et invitum in suam municionem duxit. Ob hoc vereor aliquid periculi magni oriri, quod vix aut nullatenus possit eradicari. 34. De imperatore nostro nunc sermo michi oriatur. Hic, de infausta expedicione reversus, nil de promissis percepit, sed parum sibi renitentibus nocuit. Huius miles egregius atque fidelis, dux Thiedericus, cum ab eo separatus domum redire voluisset, a quodam seniore nomine Stephano, cesaris atque sui, ut patuit, inimico, locis abditis impugnatur; cumque iam victor existeret, milite in predam cadente iterum appetitur et, prochdolor! superatus cum paucis aufugit. Hec ei in talibus rebus secunda fuit temptacio; et faciat Deus clemens, ut non eveniat ei tercia periclitacio. Imperator autem noster de hiis omnibus certus effectus unum colloquium in Suevia regione de republica habuit et mox per Renum sollicitus descendit. Namque cooperatores sui et columpne regni sui maxima ex parte, prochdolor! iam ceciderant, sibique grave pondus in occulto imminebat, quod scilicet fidei simulatores occultis insidiis ei per extraneos resistere nitebantur, ut non liceret ei libertate debita congruenter imperare eorumque iniustam temeritatem et libertatis insolenciam in aliquo minorare. Continet iste liber gesta quinque imperatorum, idest Heinrici primi et trium filiorum eius, Ottonis , qui dictus est Rufus, et Ottonis secundi necnon et tercii Ottonis, qui dicebatur puleher puer, et Hinrici secundi, cui nomen adhesit pietatis. Qui imperatores Romanum et Teutonicum imperium per annos centum et septem strennue rexerunt. Conscripsit autem ea Thietmarus Merseburgensis episcopus. Qui, quia Saxo erat, maxime, quid in Saxonia hii imperatores egerint, describere videtur.