# Historia de gentibus septentrionalibus - **Verk:** Historia de gentibus septentrionalibus (verk:olaus_magnus) - **Upphov:** Olaus Magnus - **Datering:** 1555 - **Källsamling:** Project Runeberg: Olaus Magnus, Historia de gentibus septentrionalibus (1555) - **Utgåva:** Olaus Magnus, Historia de gentibus septentrionalibus, Rom 1555 (Project Runeberg efter Nasjonalbibliotekets skanning och OCR). - **Språk:** lat - **Typ:** original - **Licens:** Public domain ## Liber Primus, inledning (s. 9) GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE RITV GENTIVM ET NATVRA RERVM AC VSV BELlandi populorum Septentrionalium. ## Liber Primus, kap. 1 (s. 9–11) De Biarmia, & situ, ac moribus eius. CAP. PRIMVM. BIARMIA igitur est regio Septentrionalis, cujus Zenit est in ipso polo Arctico: eiusque Orizon est idem cum circulo æquinoctiali: qui Zodiacum in duas partes æquales intersecans, efficit, vt vna medietas totius anni sit vnus dies artificialis, & altera medietas vna nox: & ita totus annus esset ibi vnus dies naturalis. Sed cum ibi sol nunquam Positio autoris sphæræ magis 23. gradibus sub Orizonte deprimatur, videtur (inquit autor sphæræ) quod illis sit dies continuus sine nocte. In omni enim climate dies oritur, antequam sol supra Orizontem eleuatur per 18. gradus, secundum sententiam Ptolemæi, aut secundum alios ad 30. gradus, scilicet per quantitatem vnius signi. Hactenus conuenienter ad naturam philosophatus est idem autor sphæræ. Quod autem subintulit, iniuriosum est naturæ: quam iudicare debuisset providentiorem circa conservationem vniversi. Illam enim nunquam intermissam lucem naturæ beneficio concessam, perpetuis nubibus obsuscans, ait, radium solarem ibi existentem, ad eo debilis esse virtutis, vt elevatos vapores consumere, aut purgare nequeat. Proinde (inquit) neque aer serenus ibi est, neque dies. Hoc ille dicere voluit. At ex opposito surgunt Positio Plinii & Solini. duo magni philosophi, Plinius, & Solinus, qui propter continuam solaris luminis præsentiam affirmant, ibi omnia intolerabili solis ardore periclitari. Ita isti, & ille, ## Liber Primus, kap. 2 (s. 11–13) De Finmarchia,& gentibus eius . CAP. II. FINMARCHIA regio titulo est Septentrionalis partis Norvegiæ, olim ob sui amplitudinem Regio decorata. Hæc etsi rigidiorem orbis terrarumHomines robusti. partem culturam , ac mansionem sortita est, attamen homines robustis corporibus, & animo magno habet, qui ab hostium incursu se strenue defendere solent, vt infra de bellis Finmarchorum ostendetur. Aër illius regionis, sicuti &Aër semper frigidus, sed innocuus. vicinarum, semper frigidus est, & serenus, innocuus tamen humanis corporibus, rarissimas pluvias tempore æstivo admittens: tantaque est illic aëris temperies , vt pisces nullo sale conditi, sed solo aëre siccati, toto decennio ab putrefactioneAëre pisces siccantur. durent, vt infra lib. de piscibus, cap. de piscatura periculosa ostendetur. Ab octavo Cal. Aprileis vsque ad sextum Idus Septembreis, est illic continuus dies,Dies continuus nullis intervenientibus tenebris, videturque sol ab IIII. Nonas Maii vsque ad Cal. Augusti, nulla intercidente nocte. Quo fit, vt sine gravi periculo ibi navigetur alioquin in tenebris, ob latentia saxa periculosissima esset illic navigatio. Est autem Finmarchiæ zenit inter circulum Arcticum, & polum mundi, ipsorumque Orizon intersecatZenit Finmarchiæ. Zodiacum in duobus punctis æque distantibus ab principio Cancri: & in revolutione firmamenti contingit, quod illa portio Zodiaci intercepta semper relinquatur supra Orizontem: vnde patet quod quandiu sol est in illa portione intercepta, erit vnus dies continuus sine nocte: & si illa portio fuerit vnius signi, erit ibi dies continuus vnius mensis sine nocte; ad quantitatem duorum signorum erit duorum mensium. Et ita deinceps ex opposito contingit eisdem, quod portio Zodiaci intercepta ab illis duobus punctis æque distantibus ab principio Capricorni, semper relinquatur sub Orizonte: vnde cum sol est in illa portione intercepta, erit vna nox sine die, brevis, vel magna, secundum quantitatem interceptæ portionis. SignaNox continua. autem reliqua, quæ eis oriuntur, & occidunt præpostere oriuntur & occidunt. SiSignorum ortus. quidem Taurus ante Arietem, Aries ante Pisces, Pisces ante Aquarium præpostere oriuntur; & tamen signa his opposita oriuntur recto ordine , & occidunt præpostere, vt Scorpius ante Libram, Libra ante Virginem; & tamen signa his opposita occidunt directe, illa scilicet quæ oriebantur præpostere, vt Taurus &c. Hæc ex autore sphæræ descripsisse volui, vt promptior sit lectori occasio de illis terris philosophandi. Plinius vero lib. II. cap.XIX. dicit : Inæqualitatis causa obliquitasCausa inæqualitatis ortus. est signiferi cum pars æqua mundi super, subterque terras omnibus fiat momentis. Imperatore, de qua multum dubitabatur, iterum dormiunt in Christo. NominaNomina eorum eorum hæc sunt, quæ in baptismo acceperunt, Malchus, Maximinianus, Martinianus, Dionysius, Joannes, Serapion, Constantinus. ## Liber Primus, kap. 4 (s. 13–14) De Scricfinnia. CAP. IIII                                         SCRICFINNIA regio est inter Biarmiam, ac Finmarchiam                                          sita, angulum tamen longiorem versus Austrum,                                         & mare Bothnicum emittens, quasi cauda sit principaliterModus celerrimus currendi i lignis planis pedibus affixis.                                          appellata, quia incolæ eius admirabili quadam celeritate                                          certis planis lignis instar arcuum in anteriori parte                                         curvatis, ac pedibus affixis, directione manualis baculi                                         vtuntur, quibus sese arbitraria voluntate sursum, deorsumque,                                          vel oblique super nivium cacumina transferunt                                         expedite: eo tamen modo servato, vt vnum lignum altero fit longius mensura vnius pedis, juxta virorum, vel mulierum proceritatem: Forma lignorum vtpote si vir, vel mulier fit octo pedum longitudine, lignum vnius pedis totidem habebit pedes in longitudine justa, reliquum vero novem. Præterea providerant, quod ligna illa subducta sunt tenerrima pelle vituli rangiferorum: cujus forma, & color cervino colori assimilatur, sed longe procerior, & major est: de cujus natura infra libro de animalibus ostendetur. Cur autem pellibus tam tenerrimis hæc ligna subducantur, variæ redduntur causæ, vt videlicet celeriori lubricitate seseCur pelles lignis subdantur. transferat per altas nives, vt expeditius rupium voragines, &præcipitia transverso motu evitent, vt sursum dirigentes cursum, retrorsum non excidant: quia pili instar sudium, aut echinorum se erigunt, miraque naturæ potentia, ne relabantur, obsistunt. Montium inaccessa penetrant. Talibus igitur instrumentis cum ingenio currendi instructi, montium inaccessa, valliumque ima, hyberno præsertim tempore assequuntur. Sed non æque facile in æstate, licet habeant nives: quia impressioni lignorum citissime cedunt. Neque enim vlla rupes adeo prominet, quin ad eius fastigium callida cursus ambage perveniant. Tortuosus cursus. Primo siquidem vallium profunda relinquentes, scopulorum radices tortuosa gyratione perlabuntur ; sicque meatum crebræ declinationis obliquitate perflectunt, donec per sinuosos collium anfractus destinatum loci cacumen exuperent ; quandoquidem idipsum venationis ardore facientes, quandoquidem de ingenio, & artis magisterio contendentes, veluti stadiorum cursores constitutum bravium, papa Paulus IIIsuscepturi. Quibus ingeniis, & cursibus, etsi Papa Paulus III. referente D. Philippo Archinto Episcopo Salutiarum, almæ Vrbis gubernatore, fidem adhibere noluit, tamen reuera sic se habet cursus iste, prout superius, & inserius demostratur. ## Liber Primus, kap. 5 (s. 14–15) Adhuc de situ, & qualitatibus eius CAP. V.                                         QUID veteres Gothicarum rerum scriptores de aspectibus                                         syderum extremi Septentrionis, & gentibus, ac moribus Jordanes                                         eorum suo ævo senserint, paucis ostendetur. Jordanes                                          in principio historiarum suarum asserit, gentem esse in                                         Arctoa, quæ fertur in æstate media XL. diebus, & noctibus, Dies æstate, & noctes hyeme continuæ.                                          luces habere continuas ; itemque brumali tempore,                                         eodem dierum, noctiumque numero, lucem claram nescire.                                         Ita alternato mœrore cum gaudio, beneficio aliis, damnoque                                          impar est: quia prolixioribus diebus solem ad Orientem                                         per axis marginem vident redeuntem. Brevioribus vero non sic conspicitur apud illos, sed aliter ; quia Austrina signa percurrit, & Scricfinni frumento carentes. qui nobis videtur sol ab imo surgere, illos per terræ marginem dicitur circuire. Aliæ vero ibi gentes Erefennæ ( quas rectius dixisset Scricfinnos ) quæ frumentorum non quæritant victum, sed carnibus ferarum, atque avium vivunt ; vbi tanta paludibus Paulus Diaconus. fœtura ponitur, & vt augmentum præstent generi, & satietatem, ac copiam genti. Piscibus tamen sole, aëreque siccatis frequentius vesci videntur. Paulus Diaconus Longobardorum historicus lib. I. cap. V. dicit in Septentrione Stritobinos ( quos verius Scricfinnos appellasset) habitare, qui etiam æstatis tempore nivibus Nix æstatis tempore. non carent, crudis agrestium animalium carnibus vescentes, de quorum etiam hirtis pellibus sibi indumenta coaptant. Hi a saliendo nomen ducunt. Saltibus enim enim vtentes, arte quadam ligno antrorsum incurvo ad arcus similitudine feras assequuntur. Apud hos est animal cervo simile, de cujus ego corio, vt fuerat pilisRangifer. hispidum, vestem in modum tunicæ genutenus aptatam conspexi. Verum de illo animali, rangifero scilicet, & vestibus e pilis eius, inferius forsitan mirabiliora dicentur. Igitur in his locis circa æstivum solstitium per aliquot dies etiam noctu clarissima lux cernitur, diesque ibi multo majores, quam alibi habentur ; sicut econtrarioLux clarissima in noctibus. circa brumale solstitium, Quamvis diei lux assit, lux tamen ibi non videtur, diesque magis minuuntur, quam vsquam alibi, noctesque longiores existunt;quia quanto a sole longius disceditur, tanto sol ipsi terræ vicinior apparet, &vmbræLongissimæ noctes. longiores excrescunt, Præterea Franciscus Irenicus lib. X. cap. lX. Germaniæ diligentissimus scriptor ad hanc Pauli Diaconi opinionem addit, calidiores noctesIrenicus esse apud alias gentes, quam apud Germanos dies. Aristoteles hujus rationem affertAristoteles in problematibus, particula XXVII. quia sol propinquior est, & aër movetur nihilHigimus minus quam post diem. Higinius libro vlt. Sol, inquit, ab Ariete transiens ad Chelas, extendit sex mensium diem his, qui inter Arctos sunt. Item vsque ad Arietem efficit his locis sex mensibus ; econtra illis, qui in Boreali polo sunt, vbi sex mensibus noctem componit. Nec mirandum hoc est, cum Homerus in Odys. scribat, Dies sex mesium vbi Lestrygonum meminit, pastores audiri posse, quorum vnus mane exeat, aliusNox totidem simul intret: tam paruo spatio illic noctem, & diem distare. Præterea Plinius lib. II. Plinii opinio de longitudine diei &noctis. cap. LXXVII de longissimo, ac brevissimo die mentionem faciens, tradit in Britannia diem esse XVll. horarum, vbi æstate lucidæ noctes haud dubie repromittant id, quod cogit ratio credi, solstitialibus diebus accedente sole propius verticem mundi, angusto lucis ambitu subiecto terræ continuos dies haberi senis mensibus, Britannia noctesque econtra ad brumam remoto: quod fit in Tyle sex dierum navigatione versus Septentrionem a Britannia distante. ## Liber Primus, kap. 6 (s. 15–17) De ventorum nominibus, & effectibus eorundem. CAP. VI. TRADIT Aristoteles lib. l. Meteor. quosdam sapientes, omnes ventos vnumOpiones de venti. nominasse ventum, sicuti omnia flumina vnum flumen natura ponentes, ventum esse aéris motum, & quod diversitas ventorum accidit pro diversitate ## Liber Primus, kap. 7 (s. 17–18) De necessaria cognitione ventorum . CAP. VII.                                         HAC imagine declaratur admirabilis observatio diversarum                                          regionum orbis , maxime Septentrionalium , circa                                         solis,& lunæ proprietates , in qualitaribus aëris consyderandis ,Sol purus quid significet ,& reliqui qui colores.                                          eo videlicet modo , quod sol purus oriens ,ac                                         non fervens, serenum annuntiat diem: pallidus autem,grandinem.                                          Si vero occidit pridie serenus , & oritur , tanto                                         certior fides serenitatis habetur. Croceus autem oriens,Croceus. pluvias indicat: idemque ventos,cum ante ipsum orientemSol rutilans in occasu quid significet. nubes rubescunt . Quod si rubentibus intervenerit, pluvias designat orituras . Circa occidentem cum rubescunt nubes , serenitatem futuræ diei spondent . Si autem in eius exortu sparguntur , partim ad Austrum, partim ad Aquilonem , pura licet circa eum serenitas fit , pluvias tamen cum vento significant. Et si in eius occasu pluat, aut radii nubes in se trahant , asperam in proximaRadii illustrio res in oriente. die tempestatem significat . Si autem in oriente radii illustres eminent , quamvis circundati nube non fuerint , pluviam prætendunt . Si nubes ante solis ortum globentur , asperum denuntiant imbrem: si ab ortu repellantur, & ad occasum abeant, serenitatem . Si nubes solem circuncludant , qui nihilominus in se purus,vnius orbisNubes & serenus relinquatur , tanto tempestas erit turbidior ; si vero duplex etiam orbis fuerit , tanto atrocior . Quod si ex ortu , vel occasu fiat, ita vt rubescant nubes,maxima ostendetur tempestas. Si non ambiunt , sed incumbant., ab quocunque vento fuerit , idem portendunt. Si ab meridie , imbrem. Si oriens orbe cingatur, ex qua parte is eruperit , expectetur ventus. Si totus æqualiter effluxerit,Ventus unde. serenitas erit. Si ante ortum radii se ostendunt , pluviam ,& ventum portendunt. Si circa occidentem candidus circulus erit , noctis levem tempestatem . Si nebula,Circulus candidus. vehementiorem. Si cadente sole , ventum . Lunæ autem quarta æque attente observatur. Si explendens exorta puro nitore sulferit, serenitatem creditur portenderet rubicunda ventos: nigra vero pluviam : erecta , & insecta , ventos signat: obtusaCornu acutum lunæ. pluviam. Cornu Septentrionale acutum, rigidum , præsagit ventum: inferius, Austrum: vtraque vero recta quarta, noctem ventosam . Si quarta die luna recta fuerit, gravem tempestatem in mari præsagit: nisi habeat circa se coronam, Plenilunium.cum illo modo non ante lunam plenam hyematuram ostendit. Si plenilunio per dimidium pura suerit, dies significat serenos: si rutila,ventos ; nigrescens, imbres. Et si orbe aliquo nubem incluserit , ventos designat ; quam si ruperit, & surrexerint Nascens luna. orbes gemini , majorem tempestatem ; & magis si tres, secundum quod aut albi , aut nigri: quidam interrupti , aut distracti orbes suerint . Nascens luna si cornu superiori ab Arcto surgit, pluvias decrescens dabit. Si plena circa se orbem habuerit , ex ea parte ventum ostendit, ex qua is maxime splendebit .Si in ortu lunæ cornua suerint grossa,designatur tempestas horrida. Si autem quarta orbem habuerit Vento Favonio flante , hyemalis erit toto mense . Si quintadecima vehementius flammæ 7.articuli lunæ. apparuerint , asperas tempestates portendit . Sunt & ipsius lunæ septem articuli , quoties in angulo solis incidit,plerisque intra illos tantum observantibus præsagia , tertius , octavus,vndecimus, 15. 19. 23. 25. De radiis autem ,& virgis solaribus, ac lunaribus supradictis, satis se resolvit Seneca lib. VI. nat . quæst.asserens certum genus earum esse vnius radii,quæ si per angusta foramina tenues,& intentæ,distantesque inter se diriguntur,imbrium sunt signa descensurorum. Cometæ vero ferme Cometæ .omnes sub Septentrione, sub lacteo circulo nunquam, in Occidua parte , si Plinio lib. II . cap. XXV. credendum erit,breviori VII. & longissimo LXXX. dierum spatio , apparere videntur . ## Liber Primus, kap. 8 (s. 18–21) De futura qualitate ventorum. CAP. VIII. Victruvius                                        QVOD si viro insigni Victruvio in fundamento,complementoque                                          stucturarum perpetua commendatio sit attributa,                                         quod noxios , sanosque ventos in terra firma servanos,vel                                          evitandos prospexerit, & docuerit, quanto amplius                                          commendandi sunt autores , qui in vastissimo mari, horridaque                                          solitudine docuerint sequendos, vel fugiendos esse                                         ventos: quorum notitia salus, ignorantia vero mors,& Ventorum necessaria cognitio.                                        pernicies infallibiliter apparebit . Contingit enim ventorum                                          experientia , & notitia ,infelices homines non minora vitæ discrimina quando in inviis nemoribus inter crudeles bestias criabundos evadere, Aquilo, quia aquas stringit, & nubes dissipat. Est enim ventus gelidus, & siccus. Aquilo Idem Boreas, quia a Hyperboreis montibus flat ; vnde natura frigidus est. Natura enim ventorum Septentrionalium frigida est, & sicca; Australium calida, & humida. Ex omnibus autem ventis duo cardinales sunt, Septentrio. , & Auster. ExtraVenti cardinales. hos duo sunt spiritus, vbique magis quam venti, aura in terra, altanus in mari. Præter hos ventos iam enumeratos, surgit alia ventorum distinctio, quam Victruvius lib. primo habet ; quæ continet XXIIII. ventos. Demum mare Gothicum, Venti 24. & Livonicum navigantes, necesse habent propter insulas, ac saxa latentia, ventorum distinctionem ad ventos XXXII. (nisi singulo momento periclitariVenti 32. maluerint) accedendo, ac fugiendo numerare, ac consyderare. ## Liber Primus, kap. 10 (s. 21–22) De vehementia venti Circii. CAP. X.                                         QVANTA fit ventorum austeritas, & sævitia in locis                                         Septentrionalibus, abdita naturæ causa vix poterit, nisi                                         per eorum manifestos effectus, explicari, præsertim de vento                                          Circio, qui sicut nulli ventorum violentia inferior est, Ventus Circius                                         ita nedum in Aquilone, sed vbicunque vel sui natura, vel                                         loci exhalatione vehementiam susceperit, omnia rapit, acTerræ cœlique conturbator.                                         concutit, ut cœli, terræque conturbator appellari mereatur.                                         Et quia hujusmodi violentiæ infinita in diversis mundi                                          regionibus afferuntur exempla, etiam a magnis scriptoribus                                         in libros relata, vnum tamen atque alterum adduxisse contentus, ad eius potentiam, quam in Septentrione demonstrat, retorquebo modum. Portus est in Islandia (terra scilicet mari glaciali vicina, sub dominio regni Norvegiæ, Islandiæ portus Vestrabord. vulgari sermone Vestrabord) Occidentalis dictus, penes quem in littoralibus spatiis, & campis obequitantes armati, potenti flatu hujus venti Circii quasi stuppa prosternuntur in terram. Similiter penes portucrypticos, id est, in cavernossis rupibus, & antris habitantes, eo præcipue tempore brumæ, quo sol regreditur ad solstitialia signa, quando in marinis fluctibus venti sunt temperatiores. Sunt praeterea montes in Hybernia mediocri sublimitate in pluribus locis eminentes: in quibus, si quis iter hoc Circio vento flante perficere tentaverit, nedum periculum, & ruinam expedare cogetur, sed spiritus suffocationem in præcipitiis voraginosis. Spiritus hominum suffocator. Præterea quam formidabiles, & noxii sint venti in Occidentalioribus Norvegiæ ripis, Nulla ligna vastantur ipsi incolæ, immo & alienigenæ eo confluentes, non ignorant. lignum, neque fruticem, ob violentiam hujus venti, ibidem germinare intuentur. Ossibus piscium cibi coquuntur. Quo fit, vt ob eorum defectum in ignibus instruendis, cibisque coquendis, ossibus magnorum piscium vtantur. Quantum etiam sæviat ventus iste in Occidentalioribus Circius rapit tecta domorum. Bothniæ littoribus, ipsi habitantes magno incommodo suo sæpius experiuntur. Rapit enim integra tecta domorum, eaque per immensa terrarum spatia dissoluta dispergit. Narbonenses. Quod & fieri apud Narbonenses, & Beneventanos, Cato, Procopiusque, variata Beneventani. ratione pro locorum distantia, meminere ; quod scilicet armatum hominem, plaustrumque oneratum in præcipitium trudit. Hoc & in ponte Viennensi ducatus Ferdinandus rex Roma modernus. Austriæ sæpius vetusto tempore factum suisse testantur annales, donec modernis temporibus provida Regis Ferdinandi magnificentia, & commissione factum est, vt iuribus telonii præsidentes, in capite pontis periculorum ignaros, turribus præcipue accedentes, consiliis dirigant, ac viribus adjuvent, quibus securius tam longos, vastosque pontes, amoto periculo, exuperare possint. Neque hæc civilitatis officia gratis fecisse queruntur, quoniam a viatoribus de tanto periculo erutis liberaliter remunerantur. Quod autem Procopius paulo ante allegatus, propriam interpretationem retineat clariorem, lib. I. de Benevento Italiæ oppido ita ait: Quondam Maleventum prisci dixere. prisci dixere Maleventum: id nanque oppidum Dalmatiæ ex adverso oppositum est, in continentique situm ; in quod spiritus violentior quidam, & acerbissimus ingruere consuevit ; qui vtique vbi flare cœperit, non foris iter agere, sed domi se quisque conservare laborat. Nam venti hujus ea est violentia, vt vel Eques deiicitur. equitem cum equo simul arreptum, sublimem mox deserat, diuque per aërem circumactum, & quocunque tulerit casus, projectum interimat ; vnde & Maleventum, Cambysis exercitus eo vento periit. & in edito positum, ex eo vento toleratu difficili sortitum est nomen, Eo forsitan vento Cambysis exercitus obrutus est, vt Strabo resert lib XVII. ## Liber Primus, kap. 11 (s. 22–24) De violentia turbinis, ac tempestatis CAP XI                                 TVRBINES, ac tempestates Septentrionalium locorum, vim habere terribilem, ac periculosam, nemo, qui secreta naturæ didicit, aut scrutatur, ignorat: ignorat: præsertim cum multiplex, ac indeficiens eius originis causa, materiaque: periatur. Turbo igitur est (dicente Isidoro) volubilitas ventorum: & dicitur a terra, Turbo. quoties ventus consurgit, & terram in circuitu mittit: quem turbinem (Seneca. naturalium quæsti. teste) efficit plurium ventorum inter se colluctatio. Et hæc circa terras concipitur, & fertur: ideoque arbusta radicitus euellit, & in quodcunque incubuerit solum nudat, sylvas interim, & tecta corripiens, inferior fere nubibus, altiorSylvæ, tectaque corripiuntur. vtique nunquam. Hujus rotunda facies est: dum columnæ modo circumagentis se volvitur, omni nube velocior rapitur. Eius & motus vagus est, & diffectus, acMotus vagus turbinis. verticosus. Diu autem manere non potest: nam cum vagus, & incertus spiritus colluctatus est, novissime tamen minimus omnium cedit. Nulla itaque tempestas perdurat magna. Sed tempestatum procellæ, quanto plus habent virium, tanto minus temporis, ventisque: cum ad summam veniunt, omni violentia remittuntur: & ista concitatione necesse est, vt in exitium sui tendant. Nemo itaque turbinem toto dieNullum violentum perpetuum. vidit, sed nec hora quidem. Mira eius velocitas est, & mira brevitas. Violentius, ac celerius circa terram volvitur, quo est eo laxior: & ob hoc diffinditur. Fit etiam, Turbo vnde. cum spiritus segregatus ab aliqua nube offenditur, & circa eam volvitur, at circa eam circulum faciens, corroboratur, ita vt partem nubis accipiat, quasi ab eo inseparabilis, ea, quæ rapit, in circuitum movens, exitumque non inveniendo, in seipsum iterumTurbinis effectus mirabilis. reflectens. Vnde & e mari sæpe aufert aquas sub navibus, navesque subvenit in sublime: etiam e terra lapides, ac alia animalia, & paululum erepta dimittit. Nec solum ea, sed plumbea tecta templorum, ac ædium diversarum, immo & fortissima tigna, quæ ad aëra rapit, atque alio accedente spiritu vehementiore, transuehit in spatia longiora: sæpissime etiam integra molendina ventorum cum ingentibus saxis turbine involuta, salvis hominibus in loca remota evehuntur: immo adeo ingens turbo descendit, vt vrbes, castella, & villas involuens, tecta longius (vt dictum est) ad campos dispergat, prout Vincent. lib. XXV. spe. hist. cap. LXXXVII. attestatur, etiam lib. XXVI. cap. XXVI. de turbine faciens mentionem. Nec attestatio Diodori Siculi deest in VI. histo. dicentis, in partibus Aquilonis miram esse vim ventorum. Nam æstate ab Occidente, Septentrioneque, perflant tanta vi, Turbine lapides magni elevantur a terra. impetuque venti, vt lapides, quantos manus possit continere, a terra rapiat, ac veluti arenæ lapillorum acervos haud parvos cumulet, & vt aliquando a hominibus arma, & vestes, quandoque ascensorem vi ab equo auferat, veluti proximo capite fuerat commemoratum. Quinimmo in Vichia Norvegiæ aliquando accidit vt aëre, soleque maximi pisces torrendi, e perticis instar tabularum vi turbinum in magna congerie a divitum piscatorumTurbine siccandi pisces transferuntur. locis, in ædes pauperum ejecti, tanquam donum divinitus datum recipiantur. Nec actio competit repetenti: quia Deo reservatur judicium, quod egenti subvenit. ## Liber Primus, kap. 12 (s. 24–25) De diversis effectibus tonitruum, fulminum, & coruscationum. CAP XII Tonitruum effectus.                                         FORMIDABILEM vim, & essedum habent tonitrua,                                          fulmina atque coruscationes in Septentrionalibus                                         terris, præsertim versus loca opposita mendici, propter fertilium                                          locorum crassum vaporem: qui cum humidus ascenderit                                          ad locum frigidum, videlicet ad medium aëris, inspissantur,                                         ac aggregantur partes eius, diversosque causant                                         effectus, vt pluviam, grandinem, nivem, & caliginem, secundum                                          quod frigore condensatur. Cum autem comprimitur                                          calor eius, nubiumque latera propter frigus exire                                         prohibetur, nubem violenter rumpit, tonitrumque causat Coruscatio vehementem. Fit etiam tonitrus extinctione ignis in ventre nubis. Coruscatio vero Fulgur. est pars aëris, ex impetu ignis sic excussi resplendens. Fulgur autem & fulmen, est ictus cœlestis jaculi, a seriendo secundum Isido. sic dicti, etiam e sententia Virg. in Geor.         Ipse pater media nimborum in nocte coruscat, Fulmen.         Fulmina molitur dextra.                 Seneca tamen dicit fulmen esse fulgur incensum, quod vbicunque deciderit, ibi sulphuris odorem retineat. lmmo cessante fulmine, ac pluvia, quandoque sulphur in campis colligitur spissitudine taurinæ cutis, licet nulli sit accommodum. Apparent sæpissime in partibus Aquilonis sub sereno cœlo totis noctibus in Septembri clara, atque continua fulmina, quæ magis minantur, quam lacerant inspectores, dum arcanis rationibus(vnde extrahuntur)nubes non longe positæ Opinio vulgi. fulminandi materiam tenuem administrant. Alia vero vulgi opinio est de fulmine hujusmodi nocturno, quod infinita pinguium piscium agmina (halecum scilicet ) suo continuo reflexu, ac saltu, post autumni initium. tantum splendorem nubibus immittant, vt coruscatio e cœlo decidere credatur nullaque sine tali spectaculo nox est, prout Fulminis effectus. inferius lib. de piscibus cap. de halecibus ostendetur. Fulmen vero natura nubium exortum, tonitruque elapsim, gravissima damna mortalibus, aliisque rebus ibidem insert. Plures etenim homines sublimiora loca inhabitantes, cum iumentis interimit: excelsas etiam turres, & ædes dura pice linitas (quod mirum non est ) inextinguibili Ritus gentis avertendi fulminis. flamma consumit: altas arbores, vel e summo vertice directe findit, vel obliqua corrosione contundit. Ne autem civitates, aut maturæ messes fulmine colliderentur, religioso ritu post acceptam fidem Catholicam observatum suit, credoque credoque adhuc observari, quod sonatis campanis , cereisque benedictis cum thure Pennæ aquilæ,pelles marini vituli,& frondes lauri, creduntur avertere fulmen. accensis,&precibus intensis , tram Tonantis avertant . Idque manifestius fieri deprehenditur, quam si pennis aquilæ , aut pellibus marini vituli , vel frondibus lari gentilium superstitione saverent errori . Tradit Plinius lib. XV. cap.vltimo,Tiberium Principem,tonante cœlo, lauro coronari solitum, ob fulminum metum. Sed quam mane illud remedium fuerit, lib VI. nat. quæst.ostendit Seneca : qui & ait, Cambysis exercitum Hammonem missum , arenam in modum nivis agitatæ texisse,Cambysis exercitus arena obrutus. & indc obruisse : præterea M. Herennium decurionem sereno die fulmine ictum fuisse . Herodotus lib. VII. asserit complures de exercitu Xerxis fulgure ,ac tonitrum periisse. Martia etiam princeps Romana icta gravida , exanimato partum,M. Herennius fulmie periit. ipsa præter aliud incommodum vixit , teste Plinio : qui & tradit plura genera fulminum , videlicet quæ sicca veniunt, non adurunt , sed dissipant : quæ humida Fulgure partu exaniato Martia vixit . fiunt, non adurunt , sed insuscant. Quædam vero clara sunt , & subtilia , quæ terebrant , ob puram flammæ tenuitatem. Tertium genus , quod vrit , multum terreni habet,& igneum magis est , quam flammeum .Fulgurum plura genera. ## Liber Primus, kap. 13 (s. 25–26) De miris effectibus fulgurum &c. CAP. XIII.                                         NEC relinquendum hoc loco videtur , quod Seneca VI                                         lib. nat. quæst. de fulmine tradit, quod eius subtili polentiaFulminis effectus.                                          loculis integris,& illæsis conflatur argentum, manente                                          vagina gladius. liquescit , & inviolato ligno circa pilaVinum stat fracto dolio.                                         ferrum omne distillat,fracto quoque dolio vinum stat, nec                                         vltra triduum ille perdurat rigor Illud æque inter annotanda                                          ponendum,quod & hominum, & animalium, quæ icta                                         sunt,caput ad exitum fulminis spectat, quodque omnes percusse,                                          arbores fulmine, tanquam hastilia surgunt. Quid quodVenenum consumitur. serpentum, & animalium cæterorum,quibus mortiferum virus inest,cum icta sunt,fulmine venenum omne consumitur. ln venenatis siquidem corporibus vermis non nascitur fulmine, vero icta intra paucos dies verminant. Qui quidem effectus fulminis circa ea,que tangit,Admiranda potius, quam inquirenda. potius sunt admirandi, quam causis inquirendi. Quis enim invenit causam quomodo fulmen integris,& illæsis loculis aliquando conflat argentum,manente vagina liquefacit gladium,circa lignum dolatum ferrum distillat, fracto dolio vinum facit stare, atque alia multa. Idem tamen Seneca rationes talium effectuum eodem libro Resistentia dissipantur ostendit, dum asserit, fulmen diversimode materiam penetrare, quia valentiora, atque resistentia vehementius dissipat, cedentia vero nonnunquam sine injuria transit: cum lapide, ferroque, & durissimis quibuscunque confligit, Terræmotus. quia viam per illa necesse est quærat: teneris, ac rarioribus parcit, quia minus obsistunt. Fiunt etiam terræmotus valde vehementes in frigidis illis terris, led raro noxii, aut durabiles. Vbi autem (vt in Italia ) diutius, & damnabilius fieri videntur, vt nuper in Scarparia Florentinorum horribile restat editum exemplum: Remedium saluberrimum fulguris avertendi. tunc antiquus, & fidelis historicus Sigebertus in verbo Constantinopoli sol. XII. dat tale remedium divinitus revelatum, vt populus, vel clerus devote, & frequenter cantent: Sanctus Deus, sanctus fortis, sanctus, & immortalis, miserere nobis: nihil aliud apponentes, vt dicit in forma. ## Liber Primus, kap. 14 (s. 26–29) De circulis hyemalibus, & effectibus eorum. CAP XIIII Circuli solares.                                         SOLENT quandoquidem circuli sub hujusmodi imaginibus                                          versus Septentrionem, altis nivibus terram tegentibus,                                          circa vernum æquinoctium apparere, tali videlicet                                         situ: vt amplissimus circulus, per Orizontem sparsus,                                         totalitet albus est, ita & tres orbiculi, in eius supersifie                                         divisim appendentes: qui tamen versus Orientem croceo                                         colore, quasi solem imitantes, distinguuntur. Præterea                                         ipus solare corpus corona, sive halone, instar iridis, in                                         colore circundarum est vtroque latere solis imagines puniceo colore annexas habens: a quibus imaginibus, sive duobus solibus, duo semicirculi Circuli evanescentesad similitudinem arcuum per transversum sese incidentes, exurgunt, ac tandem more halorium extensi, evanescunt. Circa vmbilicum, vel centrum amplissimi circuli, iris est obversa, quæ in tenui nube splendet. Deinde eidem iridi in colore, situque contraria, alia apparet iris subnigra. Postmodum versus meridiem per amplissimum circulum transversa iris eadem, & subfusca protenditur, colore semper variato, quemadmodum fieri solet in arcu, sive iride cœlesti. Hi tamen circuli, sive halones, vix vltra duas horas cum dimidia durant, semper habentes, vel siti Circulorum effectus. natura, vel alia quavis secreta ratione, pessimos proxime secuturi temporis eventus, videlicet portentosa tonitrua, atque fulmina, quæ ædes, & iumenta prosternunt, captivitates, & occisiones tam nobilium, quam plebeiorum, ac incolarum rapinas, præterea ## Liber Primus, kap. 16 (s. 29–30) De circulis vernalibus. CAP. XVI.                                         GENERANTVR & alii circuli albi, ampli, ac densi,                                         iridem includentes cum coloribus suis, supposito circulo                                         fusco, qui omnes reflexu atrarum nubium, & albedineCirculorum varietas                                         densissimæ nivis, faciem terræ totaliter cooperientis, præsertim                                         mense Februario, ac Martio, ob solis elongationem,                                         & obliquitatem, videntur. Effectus autem eorum parum                                         per a superioribus differentes retinent, nisi quod atrioresCirculorum effectus                                          nubes inferioris circuli, vehementiores imminere præsagiunt                                          tempestates. Hancque causam etiam maritimæ aves rapaces, e mari ad campos fugientes, incessabili garritu præsagire, signareque videntur. Sed hæ, similesque tempestates (vt superius de turbine dictum est) non diuViolenta minus durabilia. durant: quanto nanque sunt impetu vehementiores, tanto durabilitate breviores. Estque notandum, quod solis lumen caligine obsessum, quandoque majori anni temporis spatio pallens globus, & sine splendore oriens, : imbecillem, ac tenuemObscurus - aër noxius. e se calorem emittit. Quare gravis, ac dispartientis imbecillitate caloris obscurus aër, semicoctos edit fructus immaturos, & impersecto flore collabentes. Tantum aëri frigus ingerit, vt pavendæ exinde sequi videantur sterilitates: eoque hæc, & similia horribiliora eveniunt, quo circuli latiores extra orbem solarem in atrioribus nimbis, nubibusque conspiciuntur. Accidit etiam, sive hac, sive alia causa dirarumExhalationum effectus. exhalationum, vt ingentia arborum robora in nemoribus deiiciantur: intumescant vltra solitum alveum flumina: rumpantur aggeres: infinita hominum, iumentorumque multitudo interimatur: casuque profundissimarum nivium invia reddantur itinera. geluque intolerabili superveniente, viatores nec antrorsum, nec retrorsum evadere cupientes, nec valentes, repentina miseria intercipiantur. Dequibus angustiis infra de bellis nivalibus nonnulla terribiliora videbuntur. ## Liber Primus, kap. 17 (s. 30–31) De imaginibus solis CAP. XVII                                         CVM in omnibus terris Septentrionalibus lucidiores, diuturnioresque                                          imagines circa solis latera parumper post eius orturn,                                          vel occasum, soleant apparere operæpretium putavi, Prognostica ruri colarum ac nautarum.                                          nonnihil ostendere, quo judicio, vel prognostico                                         signa eiusmodi interpretari consueverunt agricolæ, vel naucleri:                                          quorum exercitia vti cœlestibus influentiis magna                                         e parte subjecta sunt, ita & necesse est, vt syderum facie,                                         & effectu diligentius consyderatis provida circumspectione                                          regantur. Imagines itaque, solis ( teste Seneca de nat. quæst. ) historici soles vocant: binos, trinosque memoriæ tradunt. Hos Græci parhelion appellant, quia in propinquo fere a sole nascuntur, vel quia ad aliquam Parhelion. solis similitudinem accedunt. Ceterum nihil habent ardoris: hebetes, &languidi Experientia in eclipsi. sunt. Hos quidam ita diffiniunt: Parhelion est nubes rotunda, & splendida, similisque soli: nam & in eclipsis hora pelues ponimus, quas oleo, vel pice implemus, ad notandum, qualiter luna se opponat: quia pinguis humor, dum minus facile turbatur, quas imagines recipit, servat. Sicut ergo vtriusque imaginem in terris aspici contingit, sic fit in aëre, cum sic coactus & limpidus constiterit, vt faciem solis acceperit: quam & aliæ quoque nubes suscipiunt, sed transmittunt, sinon mobiles sunt, aut raræ, aut sordidæ. Mobiles enim illam spargunt: raræ emittunt: Imaginem maculosa non reddunt. sordidæ, turpesque non sentiunt, sicut & apud nos imaginem maculosa non reddunt. Solent autem eadem ratione byna parhelia fieri: nihil enim impedit, quin tot sint, quod nubes ad exhibendam solis effigiem aptæ suerint. Quidam tamen sentiunt, quoties duo talia simulachra existunt, alteram imaginem esse solis, alteram ipsius imaginis, sicuti in speculis sibiinuicem oppositis accidit: quia Speculum quicquid videt reddit. speculum, quicquid videt, reddit. Nubes autem, quæ hæc præstant, densæ, leves, splendidæ, planæ, materieæ solidæ esse dicuntur. Ob hoc omnia hujus simulachra candida sunt, & lunaribus circulis similia, quia e repercusso oblique accepto sol splendent. Nam si nubes infra solem fuerit, & propior ab eo dissipatur: longe posita posita radios non remittet, nec imaginem efficiet: nam & specula prope nos positaSpecula prope posita faciem reddunt, procul vero minime: quoniam acies nostra vsque ad nos recursum non habet. Agricolæ autem his solibus, seu imaginibus venturam pluviam expectant. Si ad Australem partem diutius duraverit imago, splendoremque paulatimSeminatur in collibus, & Cur. dereliquerit inter nubes, quæ ex eo maxime ingravescere solent, tutius tunc in collibus seminant tempore veris, & initio æstatis. Naucleri autem plus solito velis, & clavo, seu gubernaculo attendunt, si soles hos æque pugnare, & evanescereNaucleri. ad latera solis intuentur: quia tunc graviores longa experientia norunt imminereSoles nunquam supra aut infra videntur tempestates. Plinius lib. II. CAP. XXXI. dicit plures soles simul videri, sed nunquam supra, aut infra, sed ex obliquo: nunquam juxta, vel contra terram, nec noctu, sed aut Oriente, aut Occidente. Semel in meridie conspecti in Bosphoro produntur, qui a matutino tempore duraverunt in occasum. Cernuntur etiam circa solis orbem coronæ, & versicoloris circuli, e quorum effectuCoronæ Principes, & nobiles sibi quæcunque prospera, exemplo Julii Cæsaris, evenire posse arbitrantur. Item Vincen. in spe. his. lib. XXV. cap. CXVI. asserit, tempore rebellionis Henrici junioris in patrem Imperatorem, duos orbes in modum solis forma, & lumine quotidiano soli similes, apparuisse, omnium colorum specie radiantes, Henrici junioris rebellio. ad modum arcus cœlestis. Sæpe etiam in Gothicis regnis (vbi non existentia, sed æstimatione nox est) duo, tresue soles apparere solent. Notatum etiam reperiturTres luneæ. in effigiata historia mundi, anno Domini MCCCXIII. tres lunas in cœloTres soles tempore nativitaris meæ apparuere. apparuisse. Præterea MCCCCXC. tres soles, & tres lunæ tempore nativitatis meæ, & multorum, in principio Octobris apparuere. ## Liber Primus, kap. 18 (s. 31–32) De halonibus lunæ, & iterum de imaginibus solis CAP XVIII.                                         NEQVE luna sine hujusmodi halonibus circa, solis oppositionem                                          quandoque conspicitur: quæ fere similes effectusHalonum effectus.                                          in qualitatibus hyemis circa nives, frigora, & tempestates,                                         & pruinas ostendunt, quales ipsa æstate in pluviis,                                         grandinibus, atque ardoribus portendere consueverunt: ea                                         posissimum causa, quia luna (teste Aristotele) non habet                                         pmnino principium scilicet agendi in inferiora, nisi propter Lunæ debilitas.                                         comniutationem, & receptionem luminis a sole: & sic efficitur quasi alius sol : vnde & solis fulgore,vt reliqua sydera juxta opinionem Plinii Luna ab sole mutuat lucem.lib. II. cap. IX. regitur,& in totum mutuata: ab eo luce fulget , qualem in repercussu aquæ volitare conspicimus . Ideo molliore, & imperfecta vi soluit tantum hvmorem, atque etiam auget , quem solis radii absumant . Ideo & inæquali lumine aspicitur,quia ex adverso demum, plena reliquis diebus tantum ex se terris ostendat, Tres lunæ soles nocturni.quantum ex sole concipiat &c. Vnde & ipse Plinius libro iam dicto cap. XXXII ternas lunas apparuisse refert , quas plerique soles nocturnos appellare consueverunt. Sol itaque rationes omnium colorum habet in se . Cumque luna fuerit cum sole, tota eius medietas nobis exposita erit tenebrosa quia terra est inter ipsam, et solem. Diversitas lucis lunæ.Cumque præcesserit solem versus Orientem , obscurabitur versus Orientem , & augebitur lux eius versus Occidentem . Itaque quanto plus elongatur ab sole, tanto plus apparet nobis ex lumine: in eius corpore , secundum motum suum , donec fit in solis oppositione: & tunc tota eius medietas lucida, erit nobis opposita : quia terra Luna cur proprio lumine caret. ponitur inter solem,&lunam . Quod autem luna proprium lumen non habet, vti reliqua sydera, prout Helmando in Chronicis placet, ratio est, quia sydera supra solem locata omnia in æthere purissimo sunt , in quo omne, quicquid est,lux naturalis ,& sua est (quod & Plinius lib. II. cap. X. attestatun quæ lux tota cum igne suo sphæræ solis incumbit , vt cœli zonæ , quæ procul ab sole sunt ,& perpetuo frigore oppressæ Luna vero,quæ sub sole est, & caducorum regioni luce sua carenti proxima ,lucem de supraposito sole , cui resplendet , habere non potuit. Terra clarescit. Terra quidem accepto solis lumine clarescit tantummodo ,& non relucet: Corpus lunæ densum est.luna vero ad instar speculi lumen , quo illustratur,emittit . Quamuis enim densius corpus fit , quam cætera cœlestia , multum tamen terreno purius fit,accepta luce penetrabili, adeo vt eam rursus de se emittat, nullum tamen ad nos perferens sensum caloris . Nam lucis radius,cum ad nos de origine sua,id est,de sole pervenit, secum naturam ignis ,de quo nascitur , devenit . Cum vero luna corpori infunditur, & Lunæ claritas sine calore.inde resplendet , solam refundit claritatem , non calorem ,vt apparet in speculo igni opposito. ## Liber Primus, kap. 19 (s. 32–34) De frigoris asperitate. CAP. XlX.                                 potentiam gelu , seu frigus, in Septentrione tanquam proprio                                  loco posideat,multis rationibus potius,quam autoritatibus per sensum ostendi                                                 Frigore equiso frena , ne ori equorum noceant ,exufflare solet .         Frigore omnia semina terris injecta fertiliora exurgunt.         Frigore certa genera pomorum,pirorumque, circa solstitium hyemale maturescunt,         Frigore hospitia , nundinæ & bella super congelatas aquas locantur         Frigore, simuli, vel asini aliunde aduehuntur , repente moriuntur.         Frigore Aethiopes bello capti, vel alias advenientes , diu non viuunt.         Frigore clavi ab parietibus , & portis ,ac seraturi exiliunt .         Frigore campestria saxa , vasa fictilia , ac vitrea rumpuntur .         Frigore vncti calcei, vel ocreæ, in corneam duritiem constringuntur.         Frigore tussis , pituita , & similia incommoda nascuntur .         Frigore labia ferro admota, quasi indissolubili bitumine adhærent. Reliqua his similia require infra de bellis glacialibus ## Liber Primus, kap. 20 (s. 34–35) De pruinis, & casum nivium CAP. XX. Pruina.                                        TANTA est plerunque in Aquilonaribus terris vis pruinæ, Nix.                                        & casus nivium , tamque dira tempestas, vehementesque caligines Amicus,an inimicus ignorant.                                         aëra obscurantes, vt viatores proximum quemque obvium ,                                          etiam si amicus, vel inimicus fit, agnoscere,ve! evitare                                          non possint.Quod omnimodam parit difficultatem, Difficultas viarum.                                        eo quod in vtroque latere , vel alta præcipitia imminent,vel                                         condensatæ nives tam elevatæ sint vt ferentes sarcinas dextrorsum ,                                          vel sinistrorsum vix sese extricare possint . Attamen Remedium.                                         quia contra præcipitia raro conceditur optabile remedium ,                                          pro statione iumentorum mutuo labore nives exoluunt, Viæ nivib. opprimuntur. plaustraque super eas evertunt , vt institutum iter absolvant : hocque ea celeritate faciunt , quasi rapido incendio , molestissimoque periculo celerrime avertendo vrgerentur : ne longiore interveniente mora , exsubito casu nivium, & pruinarum, Cautela viæ glacialis.repletio fiat itinerum ,& sylvarum : vt quæ sit via ,vel campus, diffcilius agnosci possit . In glacie vero nulla , vel rara difficultas occurrit, eo quod oninia placabili Signa securi itineris.æqualitate itinerantibus offeruntur,saluo quod caveant ab ruptura glacierum per apposita signa ad os rupturæ. Quæ signa, vel crustatis:glaciei particulis ad os aperturæ relictis, vel virentibus abietum, seu juniperorum ramis in glacie congelatis, & eminentibus ostendtintur: idque longo ordine & milliaribus multis, sum piu & diligentia piscatorum, ne viatores aberrare contingat, fideliter observatur, quemadmodum inferius de glacialibus hospitiis, & nundinis ostendetur. In sylvis autem Arbores nivib onerate. non levia quandoque mutuo sibi obviantibus obstacula e ruptura, seu motione arborum occurrunt. Stant enim præsertim populeæ arbores, ob densitatem nivium, veluti arcus extenti, nivibus oneratæ: quarum levissimo motu maxima nivium moles in viatores descendens, eos non parum retardat: immo & ipsæ arbores cancellato casu gravitate nivis abruptæ, viam omnino immeabilem faciunt, vt non nisi securibus ad eum vsum comportatis, sibi exitum parare possint, prout mihi, Experientia autoris. meoque comitatui sæpius accidisse contestor. ## Liber Primus, kap. 21 (s. 35–37) De glacierum varietate CAP. XXI.                                         PRÆTEREA quantam, ac qualem asperitatem frigus in terra, &                                         aqua, cæterisque corporibus humidis constrigendis habeat,                                         imagine præsentis figuræ, &annexis rationibus ostendetur, Gelu.                                         hoc præmisso, quod gelum dicitur, quia eo constringitur terra: Ge.                                         ge enim terra appellatur. Sed tunc majori rigore contingit, Frigoris signa.                                          quando noctes videntur longiores, ac sereniores,                                         aërque respersus cœlestino colore, qualis relinquitur post solis                                          occasum in nubibus condensatis. Quod genus frigoris,                                          seu gelu, griseum Aquilonares appellant: animantibusGlacies, gelu, & aqua. plurimum formidabile, & damnosum. Vnde & glacies a gelu, & aqua, quasi gelacies, id est, gelata aqua derivatur. Estque glacies coagulatio frigidi, & humidi, Glacies. e superabundantia frigiditatis natura talem suscipiens, vt vnum pro reliquo sæpius appelletur, gelidum videlicet pro frigido. Cum itaque stagna, ac lacus in sublimibus locis geniti, immani frigore congelantur, tacitisque specubus, ac venarum incrementis augentur, locum eis natura deputat decliviorem, vt illico immensitate aquarum exonerentur. Quo fit, vt stridulo casum, celerique lapsuPyramides exhalationum. fumum suscitent altissimum, ac pyramides obversas, instar cœlestium iridum ## Liber Primus, kap. 22 (s. 37–38) De variis figuris nivium. CAP. XXII.                                         PRO declaratione harum nivalium imaginum, ac senestrarum,                                          advertendum erit, in aëre quasdam esse aëreas causas, Venti & turbines cur fiunt.                                         cur venti, & turbines fiunt: quasdam aqueas, vt nubes,                                         pluviæ, nives, grandines, arcus, irides &c. quasdam                                         igneas, vt fulgura, fulmina, scintillationes, tonitrua, &Causæ impressionum cœlestium.                                         diversæ ignium formæ, ac impressiones, & cometæ. Ad                                         quod vlterius intelligendum, asserit August. super Genesim: August. super genesim.                                          Iste quidem aër inlerior caliginosus, humida exhalatione                                          pinguescit: qui commotus, ventos: & vehementiusAer. concitatus, ignes, & tonitrua: contractus nubila: & conspissatus pluviam: congelatus nivem: turbulentus grandinem: & distentus serenum facit, occultis imperiis Dei a summis ad infima vniversa, quæ creavit, administrantis. Ipsi itaque aëri circumfuso juxta terras, & ob hoc infirmæ parti deputato, tenues halitus vaporaliter inseruntur, & auras intexunt: quæ etiam nocturnis rigoribus aggravatæ serenorore distillant. Si autem vehementius frigus est, & gelum candidius, inalbescunt. Præterea Aristoteles primo Meteo dicit: Causa etiam prima movens terræ, &Causæ impressionis motus orbium. aquæ vapores, vt ex eis elevatis fiant impressiones aëris, est motus orbium, scilicet solis, & aliorum. Sol enim, dum appropinquaverit his rebus, & elongatur ab eis, causa est generationis, & corruptionis accidentium in illis, id est, rerum hujusmodi, quæ in eis generantur. Dum enim calor eius ingreditur terram, elevatur ex ea vapor humidus, & siccus, atque in diversas species separatur &c. Quando autem vapori ascendenti accidit vehementia frigoris aggregantis, fit pruina, quæPruina. est vapor congelatus in locis nubilosis, & frigidis, e quibus nix, pruina, grandoNix. descendunt. Nix enim est e nubibus frigore, & vapore congelatis: grandoGrando. autem e nubibus longinquis a terra: gigniturque imbre congelato potius die, quam nocte, & multo citius nive resolvitur in aquam, ita vt cum maxima fit, tempestasTempestas. dicatur. Cum itaque omnes supradicti effectus contingant e causis specialibusLocus. , &distinctis, ratione loci, temporis, & syderum influentias hujusmodiTempus. variantium, satis apertum relinquitur, quam variæ, & mirabiles formæ, atque imaginesSydus. nivium vbique inveniri, ac inspici possint, maxime in Septentrionalibus, & collateralibus locis: immo quanto magis acceditur versus polum Arcticum, \ 38        DE RITV GENT. SEPTEN. Nives variantur verfus Septentrionem. tanto magis quantitate, & qualitate variari videntur nives descendentes, vt potius stupenda, quam inquirenda ratio fit, cur, & quomodo tot formæ, & imagines, quæ artifices quoslibet latent, tam mollibus, & exiguis rebus tam fubito imprimuntur. Potius stupenda quam inquirenda. Vno etenim eodemque die, ac nocte, XV. vel. XX. aut plures quandoque distinctæ formæ reperiuntur. Præterea non minora varietas in vitris contingit, quæ arcendi frigoris caufa æstuariorum fenestris imponuntur. Dum enim loca hujusmodi Die vno xx. formæ videntur. caloribus contra immensum gelu tepidius instaurantur, forinseco frigore, atque miro naturæ artificio sub diverfis imaginibus ita depida videntur illa vitra, vt quivis artifex talibus inspectis, naturæ excellentiam potius possit admirari, quam imitari. Ingenio tamem adhibito, plurima e his pro domestico ornatu, ac decore, artificum induftria excogitantur, ac perficiuntur, qualia ab aliis nationibus prece, vel pretio Argentei crateres. vix acquiruntur. Vnde evenerat, vt co ingenio plurimi argentei crateres excellenter fabricati viderentur. Præterea laneæ, lineæque texturæ pretiofæ, atque picturæ mirabiles, Laneæ & lineæ vestes. & decentes, quemadmodum inferius nonnihil dicetur de pictoribus, ac texturis. Itaque Aquilonares populi haudillaudabili ingenio præditi, non minus instruuntur a naturæ rebus pulcherrimis, quam alibi per orbem artifices ab ingenio Frigus, & nix nocent oculis. magistrali. Quo autem ad grandines, portentosa magnitudine videlicet capitis humani, vel vitulini descendentes, notare solent incolæ secuturam mortalitatem. Nec Acetum dentibus. sine experientia sunt, quia frigus & nix nocent oculis, sicuti acetum dentibus, & spina pedibus. ## Liber Primus, kap. 23 (s. 38–41) De castellis nivalibus juvenum. CAP. XXIII.                                         MOS est Septentrionalium populorum, provida quadam Bellandi exercitia juvenum.                                         sagacitate adolescentes diverfis bellandi exercitiis, & artibus Spina pedib.                                         castella impugnandi exercere, & excitare, quibus præsertim                                         tyrocinia sine cæde, & sanguine, ac quovis vitæ periculo                                         hæc aggredi putant voluptuosum: & ob id quotannis                                         hyeme durantibus nivibus, loco aliquo eminenti turmatim                                         a majoribus excitati congrediuntur adolescentes,                                         conformi labore immensas nivium moles comportantes ;                                         e quibus propugnacula ad formam castrensium mœniorum seriatits Septentrione super glaciem, quam apud Ostrogothos, ac Vestrogothos committunturPascua vberrima. Abundat enim terra eorum vberrimis pascuis pro equitiis ad multa millia in electis, simis herbis naturaliter conuenlenribus equis enutnedis, licet valde spatiosis, & dispersisL. millia equorum in armentis regiis. campis, & non in vno prato: quale Strabo lib. X sol. penul. in Armenia allegat, atque dicit, in eo pasci quinquaginta millia equorum, quæ armenta Regia sunt. Præterealib. XVI. asserit Philippum Macedonem, atque eius filium AlexandrumPhilipp Macedo. circa Laodiceam in pascuis habuisse equas supra triginta millia: quarum emissarii erant trecenti: in quo etiam loco erant equorum domitores", & bellici ludimagistriAlexander Magnus. condudi, ac quicunque iei militaris erant periti. ## Liber Primus, kap. 25 (s. 41–43) De cursum glaciali hominum pro bravio. CAP. XXV.                                         DVO genera hominum ad stadia, & bravia celerrime sub                                         præsignatæ artis compendio currentium, hac figura monstrantur                                         primum sylvestre, seu Lapponicum, quod pandis                                         trabibus, sive longis stipitibus plantis pedum affixis,                                         supra nives in vallibus, ac montibus flexuoso, ac arbitrarioCursus flexuosus, vel arbitrarius.                                         motu cursum præcipitem dirigendo se transfert: idque persectissima                                         arte facit, sive adversis casibus congrediendum                                         sit, sive venationibus voluptuosis, quarum quæstum vivunt,                                         & fortunas assequuntur vberiores, sive bravii, aut gloriæ causa hoc ipsum fit attentandum. Hocque genus præcipuum inter Scricfinnos, de quo IIII. cap. hujus libri, & V. majores proprietates sunt enarratæ, & inferius de bellica eius virtute nonnulla evenient repetenda. Hic satis est dixisse, eos hominesCursus in cacuminibus montium celerrimus. talem, tamque celerem in percurrendis cacuminibus nivoforum montium, etiam pro bravio, habere agilitatem, qualem vix reliqui planioribus, ac brevioribus instrumentis innixi, in plana, & lubrica glacie pertingere valent. Quinimmo qui nives calcant, & constitutam metam attingunt, feram occurrentem sagittis occidunt. Qui vero servat glacialem cursum, vix a hiatibus subtus latentibus est securus, proutGlacialis cursus insidiosus. infra de glacialibus bellis dicetur. Aliud vero genus, quod ferro plano, & polito, sive planis ossibus cervinis, vel bovinis, scilicet tibiis naturalem lubricitatem ob innatamGlacialis cursus celerrimus. pinguedinem habentibus, pedali longitudine sub plantis affixis, in sola glacie lubrica cursum ## Liber Primus, kap. 26 (s. 43–45) De glacialibus hospitiis itinerantium CAP. XXVI.                                         ETSI hæc figura i charta mea Gothica, anno M.D.XXXIX                                         Venetiis in Patriarchatum descripta , ac impressa sit, longoque                                         maris tractu penes littora Germanici maris extensa ,                                         paucioribusque, quam par erat, interpretationibus illustrata,                                         iustum putavi diffusius , clariobusque argumentis , & rationibus                                         eam reddere notiorem , præsertim cum appareat                                         verisimile non esse( ne more ignavorum dicam impossibile )Ignavorum judicium debile.                                         calida fomenta vsui hominum , aut iumentorum diutius                                         super glaciem firmari posse . Quocirca modus iste ab veteribus Gothorum institutis fideli interpretatione , etiam ad vicina regionum littoraViæ publicæ purgandæ. veniet extendendus. Vsus enim habet , vt publicæ viæ tempestatibus lignorum , sylvarumque casum obstructe , communi sumptu & labore, dolabris ac securibus reficiantur : densitate vero nivium occlusæ, jumentorum , vehiculorumque nivaliumModus purgandi vias. transitu viritim aperiantur , vel penes littora marina,, aut super ipsum mare congelatumViæ generales in glacie. signis in glacie constitutis viæ generales deducantur,ex quibus ad humanas habitationes pateat apertum iter . Ne autem simili ratione inferiores Germani VandalicasHospitia littoralia , vel glacialia. vrbes , ac regiones inhabitantes ,magnitudine nivium sylveltres , seu campestres vias replentium ,in maximis commerciis negotiatorum impediantur , hospitia super littus maris ,& planis scopulis , vel ipsa aperta glacie mira quadam industriaTrabes pro fundamento. collocant . Trabes enim oblongas duorum , vel trium pedum super glaciem elevatas ad fundamentorum , & ædium distinctionem ordinant ,ac desuper domosNulli latrones. necessarias , hasque tabulatas lateraliter imponunt , foco carbonario in æstuariis abundanterSecurius hospitium in glacie , quam palatio. ( quemadmodum omnibus aliis ad læta convivia requisitis) vtentes,nulliusque exploratoris , aut latronis , insidiatorisue versutias formidantes,quoniam plus securitatis in glacie, quam palatio gaudent se adeptos: eoque securiores , alacrioresque permanent,quo frigora surrexerint acriora ,& venti fortiores : qui fundamenta hospitiorumVentus australis dissipat hospitia. subtus perflantes , firmiora efficiunt , atque solidant , & conservant , donec calidis Austri spiraculis tota hæc domorum machina circa vernale æquinoctium dissoluta , in continentem terram , nulla pensione localis hospitii persoluta , deportetur .Alberti Crantzii testimonium 1323. De frigoribus autem illius Germanici , seu Gothici maris, plura meminit Albertus Crantzius diligentissimus omnium regionum scriptor. Ait enim: Anno Domini                                                                                                                                          Hæc figura capiti 28. de glacialibus instrumentis, præfigenda erat, & illa e converso præsentti cap. applicanda. ## Liber Primus, kap. 27 (s. 45–46) De transitum glaciali inter voragines CAP. XXVII.                                         CVM superiore capitulo de glacialibus hospitiis minus                                         expressum fit, quibus signis viatores nivoso, aut pruinosoNil præter glaciem & cœlum vident viatores.                                         tempore dirigantur, vt hospitia pertingant destinata: ex                                         quo tam amplus, & planus vndique imminet transitus, vt                                         nil præter cœlum, & glacies, ac nives, plerunque inspiciatur,                                         vtputa dum eodem itinere sub brumæ rigore jumentorumAestivæ classes codem loco navigant.                                         agilitate contendunt incedere, vbi æstivo tempore                                         maximæ classes ventorum impulsu celerrime navigarunt.                                         Idcirco advertendum est, quod glacie paululum perforata, Signa recti itineris tenendi. arbores juniperorum, seu abietum, singulo stadiorum spatio, vt erectæ stantes congelentur, mari secus viam imponi solent, maxime vbi fortior fit glacies ab viarum scrutatoribus explorata. Et vbi hæc signa non essent, non minor formido, aut vitæ periculum inter glaciales voragines immineret, quam in aperto mari inermibus nautis inter crudeles piratas, aut in horrida solitudine inter belluas truculentas. Lex signorum non auferendorum Lege ergo severissima cautum est, ne quis hujusmodi signa, nisi tempore hostili, propter proditores, ac exploratores, alteret, aut exportet. Quam prætereaCautela contra exploratores. periculosus fit hominum transitus inter voragines glaciales superius annotatas, sequentibus causis ostendetur. Ante omnia tamen præmittendum est, quod generaliterInitium frigoris & glacierum. omnes lacus, &stagnales aquæ in mense Octobri incipiunt congelari, glaciesque aucto frigore in plerisque locis tantum condensari, vt vbi venæ lacus, & stagnaPisces suffocantur. viventis aquæ non intrant, pisces suffocati tempore resolutionis glaciei inspiciantur. Verum ne hæc suffocatio tam dispendiosa fiat, diligentia piscatorum continue glacies ipsa perfringitur, ne congeletur, prout inferius lib. de piscaturis hyemalibus ostendetur. Glacies itaque primæ, ac mediæ hyemis adeo fortis, & tenaxGlaciei firmitas. est, vt spissitudine, seu densitate duorum digitorum sufferat hominem ambulantem: trium vero digitorum, , equestrem armatum: vnius palmæ & dimidiæ, turmas, vel exercitus militares: trium, vel quatuor palmarum, integram legionem, vel myriademTurmas equitum portat glacies, & exercitus pedestres. populorum, quemadmodum inferius de hyemalibus bellis memorandum erit. Hæc glaciei fortitudo, etsi tam valida cernitur, naturalibus tamen venis, & exhalationibus subtus in plerisque locis sætuantibus, ita diversis rivis, seu apturis finditur, vt longissimo tractu Hiatus glacialishiatum relinquat quasi campestris viæ, vel plateæ: quam tamen fissuram prudens viator Sonus glacialis vt tonitruum. gyrando penetrat, ne institutum iter, & tempus amittat. Cum aut fissuræ hujusmodi præcipue de nocte contigerint, non aliter, quam sæva tonitrua, vel sonorosi, terræmotus a longe percipiuntur. Sed ob hoc solicitus viator nihil intentatum relinquit, quin inter voragines conficiat iter. Vergente tamen glacie ad principium Aprilis, nullus eius spissitudini, Infida glacies in Aprili. minus fortitudini, nisi in aurora ambulando, confidit: ga solis diurno aspectu tam fragilis redditur, vt quæ equestres armatos paulo ante portaverat, vix hominem nunc sufferre Pontes tabulati. possit inermem. Viæ aut hyemales, ob inducta frigoris duritiem qua factæ sunt spissiores, ac solidiores, diutius tanquam pontes i lacubus manet. Descesuri tamen viatores a glacie in terra, vel, e contra, necessum erit, vt habeant tabulatum pontem. Sol enim calefacto Lacus Veter, de quo infra. littore, decoquit oem glacie, connectionem. Nec prætercundum hic puto, lacum esse LX. milliarium in longitudine, & XX. in latitudine Italoricum, Veter appellatum, i regno Ostrogothorum: Natura mirabilis. qui talis est naturæ cum tempestuoso vento congelatus fuerit &tempus resolutionis immineat vehementissimo strepitu incipit in fundo ebullire & commoveri, magnaque violentia prorumpere in paruas rimas, vel scissuras, qu?æ fiunt in glacie: & has in modico Viatores remanent in particulis ruptarum glacierum. temporis spatio faciens valde latas, licet protunc glacies in spissitudine habuerit plusquam vnum, vel duobrachia. Tuncque cooperante superiore impetu, dividitur tota glacies in plures particulas: in quibus viatores constituti Vix aliter, quam Dei præservatione ad littora dimittuntur, eo quod ibi vis naturæ secretius: , & mirabilius, quam alibi in lacubus operetur. Est etiam lacus prope metropolim regni Lacus quidam Norvegiæ incongelabilis. Norvegiæ Nidrosiam, qui nunquam congelatur. ## Liber Primus, kap. 28 (s. 46–48) De glacialibus instrumentis. CAP XXVIII.                                         QVEMADMODVM calidæ, aut temperatæ regionis                                         gentes a gelu, frigore, nive, pruina, glacie, & hyemali stridore Differentia gentium.                                         videntur liberæ: ita vi deprehendere possunt, quam                                         diversis artibus, remediis, & instrumentis adversus hujusmodi                                         austeritates, sub ipso frigidissimo Septentrione habitantes Naturæ majestas fide caret.                                         se muniant, & dirigant. Naturæ etenim vis, atque majestas                                         in omnibus momentis fide caret. Si quis modo partes                                         eius, ac non totam complectatur animo, quam multa fieri                                         non posse, priusquam sint facta, judicantur i Si enim ipsa ## Liber Primus, kap. 29 (s. 48–49) De bellicis Gothorum obeliscis, & erectis saxis. CAP. XXIX.                                         VETERVM Gothorum, ac Sueonum antiquissimus mos                                         erat, vt vbi acriores in campis, seu montibus instituissent,                                         & perfecissent pugnas, illic erectos lapides, quasi Aegyptiacas                                         pyramides collocare soliti sint: quibus hujusmodi Montes excelsi                                         præclara gesta brevissimo aliquo titulo insculpentes, memoriam                                         nominis, & gestorum suorum perpetuari putabant,                                         prout eorundem temporum vsitatæ cantiones rhythmaticis compendiis                                         compositæ, continuatisque seculis in præsente vsque diem                                         derivatæ, hanc rem ad posterorum memoriam propagarunt. Extant enim in Septentrionalibus locis durissimi montes cinericii coloris, marmoream duritiem longe exuperantes: hi plerumque terræ motu, fulgure, vel alio, naturæ impulsu ita concuti Fragmenta fiunt obelisci. solent, vt excisa, deorsumque cadentia saxa, partim formam pyramidis, partim quadratarum colunnarum, partim quadrangulorum, & obeliscorum, quasi insigni naturæ opificio forent fabricatæ, suscipiunt, vt inutile, vanunque aliquid his suproaddere videatur. Has igitur columnas, primum extractas in campis, & excelsioribus locis, partim scripturis notatas, protim Gigantes. insculptas, posuere gigantes, prout Virgil. in Aeneide similibus attestant, dum inquit:         Vix illum lecti bis sex cervice subirent, Pyramides.         Qualia nunc hominum producit corpora tellus. Obelisci. Sed hæ pyramides, seu columnæ, apud Helsingos plures, atque alibi reperiuntur in Aquilone. Peste, fame, bellis desolantur regna. Obelisci vero, seu sublimia saxa, viribus gigantum ac pugilum erecta, nullibi frequentius, atque apud Ostrogothos, & Vestrogothos, ac superiores Sueones in biviis, seu triviis conspiciuntur, et in vastis solitudinibus quæ dudum peste, fame, & bellis habitatoribus evacuatæ, necdum ob inertiam, seu negligentiam incolarum, ad pristinum cultum (terra vltro exultante hactenus, nisi rarissime in formam novalium) sunt reductæ. Habent itaque hæc saxa in Longitudo saxorum. plerisque locis erecta, longitupinem x. vel xv. xx, aut xxx. & amplius, ac latitudinem quatuor Mirabiles characteres pugilum gesta continentes. vel sex pedum mirabili situ, sed mirabiliori ordine, ac mirabilissimo charactere, ob plurimas rones collocata: literato, rectoque, & longo ordine videlicet pugilum certamina, quadrato turmas bellantium, & sphærico familiarium designantia sepulturas, ac cuneato equestrium, ac pedestrium acies ibidem, vel prope fortunatius triumphasse. Scripturæ Causa ordinatorum saxorum. vero a dextro latere in pede saxorum inchoatæ, vsque in verticem, & tandem reflectendo in sinistro pede finitæ vel iterum eodem ordine interius elevatæ, depressæque terminantur. Ordo literarum. Habentque singulæ literæ spissitudinem, atque longitudinem digiti majoris humani . humani. Licet vero imbrium , atque luti injuria , multæ earum in imo saxorum. ob immemorabiieim antiquitatem , sint exesæ , attamen similes earum effectus clarissime eo modo leguntur : Ego Vffo pro patria certans , XXXII.pugiles occidi & tandem ab Roluone pugile occisus hic requiesco. Præterea: Domitor violentorum ,Scripturæ tenor ac defensor oppressorum, cicatricibus , & senectute plenus , gladioque cinctus, hic situs sum Ingoluus.Cum alii bellicis rebus gloriam quærerent , ego HalstenusEpitaphia. paci operam navans , laudem merui immortalem. Asserit etiam Strabo,Thebis esseStrabo de Thebis. literas quasdam in obeliscis scriptas,quæ Regum illorum divitias , ac potentiam declarent , & imperium vsque in Scythiam , & Indiam &c. tributorum magnitudinem ,Exercitus 1000000. & exercitus circiter decies centena millia. Pyramides vero plures, & mirabiles esse , Isido. lib XV. cap.XI. Strabo lib.XVII. Plinius lib.Pyramides. XXXVI. cap.II. attestantur. Sed Solinus cap. XLV. quas dicit vltra omnem celsitudinem fastigiatas , forsan vanæ ostentationis gratia ,ne pecunia scilicet successoribus , aut insidiantibus æmulis relinqueretur. Et de his Pomp. LætusNe pecunia linquatur ingratis. amplissime prosequitur, afferens tricenum pedum crassitudine quenque lapidem habere. ## Liber Primus, kap. 30 (s. 49–52) De obeliscis sepulchralibus CAP. XXX.                                         SED neque veteribus Gothis , aliisque gentibus in SeptentrioneMonumeta veterum.                                         desuit memoria majorum , quin & eis exhiberent,                                         quos humi recondere placuit , honorabiles statuas lapidum                                         excelsorum, prout hodiecernuntur mira compagine immensa                                         saxa , in modum altissimæ , latissimæque ianuæ sursum ,                                         transversumque viribus gigantum erecta , præsertim                                         duobus milliaribus magnis ab civitate Scarensi ad ruralem                                         Ecclesiam Kelby proficiscendo. Ibi enim in quodam trivio                                         tria ingentissima saxa (vt præmittitur)characteribus Gothicis pulcherrime sculpta videntur. Si quis etiam curiosus indagator de similibus saxisSaxorum electorum maxima multitudo. tam solitudines , quam apertos campos scrutandi gratia peragrare voluerit, infinita spectacula comperiet,quæ præsentibus haud opus ex tædiosius insinuare. Vna tamen causa promptior esse possit, q non longa distantia ab ea vetustissima vrbe Scarensi erat arx regia Aaranes dicta (de qua specialiter alibi dicetur) circa quam successivis seculis, &generationibus,committebantur acerrima bella:de quibus charissimus frater & antecessor meus Ioannes Archieps Vpsalensis mirifica scripsit. Sunt & apud OstrogothosOstrogothorum saxa. itidem,& superiores Sueones,magnatum ac nobilium arces late pro regiones in locis Naufragia vitantur. expurgent. Sunt & lapides littorales satis sublimes, sine scripturis majorum industria versus infidos portus reflexi, notabili signo nautas informantes, vt naufragia evitent. Est etiam lapis ingens, & rotundus, circumcirca duodecim minores adjacentes Morasten. habens, cuneatis petris paululum e terra elevatus, non procul a metropoli Vpsalensi Morasten dictus: super quem novus Rex eligendus infinita populi multitudines Rex confirmantur. præsente suscipitur, ac postmodum sacrioribus cærimoniis a Catholicis Episcopis, juramento defendendæ fidei præmisso, confirmatur. ## Liber Primus, kap. 32 (s. 52–53) De horologiis CAP. XXXII.                                         QVIA de inventoribus horologiorum, ac distinctione horarum                                         fere vbique terrarum aperta demonstratrio cernitur, magis                                         importunum, quam fructuosum esset, hic repetere Horologiorum vsus tarde traditus ex in Aquilone.                                         manifesta. Veruntamen confitendum erit, ob imperitam                                         antiquitatem, & simplicitatem vetusti seculi, tardissime adgentes                                         Aquilonares eam dierum, horarumque distinctionem,                                         qua nunc aliæ nationes vtuntur ( immo & vsum campanarum) Campanæ.                                         pervenisse. Nunc autem in Aquilonari plaga fere                                         tota, adec perfecta, facilia, & justa horologia, tam domestica,                                         quam externa arte fabricata sunt, vt nil amplius, Horologium Vpsalense excelletissimum. quam sagax directio eisdem competere videatur. In metropoli Ecclesia. Vpsalensi ( vbi, vel prope eam ante DC. annos in certis collibus idolorum cultura erat ) valde pretiosum, mirabileque horologium habentur, cujus diurno pariterque nocturno motu planetarum, solisque, & lunæ accessus, & recessus perspicacissima ratione consyderantur. Hocque recentioribus his annis præsidente Archiepiscopo Jacobo, qui & gymnasium privilegiatum huic vrbi suæ induxit, non exilibus expensis Gymnasium Vpsalense. est confectum, sed nunquam pœnitendis, eo quod omnes studiosi illarum regionum ad syderum, astrorumque cursum, naturam, effectusque cognoscendos non mediocriter (quemadmodum ad alias virtutes amplectendas ) sint inclinati: quod Præclara ingenia aquilonaria. & in aliis Cathedralium Ecclesiarum personis intelligendum esse velim, quibus Deo propitio præclarissima ingenia vt in plurimum sunt concessa. Vestrogotho prudentissimo Fridericus III. Gaddus. viro Berone, vsus est ante omnes Fridericus III. in supremis consiliis suis Ita & Alexander VI. Ostrogotho Gaddo, postmodum insidiis Danorum interfecto. intersecto. Quod autem tardius modernorum horologiorum vsus pervenerit ad Septentrionales regiones, mirum non est, cum Roma omnium rerum curiosissima, longissimoCa tarditatis horologiorum. ævo indiscretam lucem habuisse perhibeatur, donec Scipio Nasica primum aqua horas, veluti post eum Victruvius architectus divisit æquinoctium, & dierumAnno Vrbis 595. Idque horologium sub tecto habuit anno Vrbis DXCV. Inventum deinde horologium est metallis, arenis, vel testis ovorum confectum, quod rotis dentatis, ponderibus, campanulis, & filis indicat horas, magnatibusque solatium præstat. Quinimmo & aliud horologii genus vi tantum torto chalybe, nervisque circundato, Horologiorumvaria genera. qui sese paulatim evoluens, vice ponderum rotas vertit. cujus artificium adeo sublimi pretio sola curiositate evehitur, vt auro, argentoque, & pretiosis margaritis fabricatum, valorem quandoque videatur superare mille ducatorum, prout in manibusArma vilia, horologia prætiosa. cujusdam nobilis viri vidi, cujus anna bellica vix quinquaginta ducatis poterant æstimari. Nonne Respublica sexcentis lacerata injuriis, contra tam petulantem civem juste conqueri poterat ? Vt Plinius lib. XIII. cap. I. & III. in vnguentarios, Furti novi inventores. quasi novi furti officinarum inventores, exclamat. ## Liber Primus, kap. 33 (s. 53–54) De horologiis vmbrolis. CAP. XXXIII.                                         LVCEM continuam sex mensium apud suppolares homines, Lux sex mensium vbi.                                         totidem mensium tenebras ibidem esse, primis capitulis                                         hujus libri satis videtur ostensum. Sed amodo multorum                                         admirationi obviandum fore arbitror, quibus ingeniis                                         tempus quietis, & laboris distribuant, in distinctione dierum,                                         noctium, &horarum. Quocirca sciendum est, incolas                                         extremi Septentrionis vltra gradum eleva. poli Arctici 86. Horologium solare.                                         habitantes, nullum habere solaris horologii vsum, quale                                         Anaximenes Milesius Lacedæmomiensis primum(teste Plinio) invenisse diciturt: neque alterius cujusuis horologii ponderum, rotarum, aquarum, mensurarum per lineas, & interstitia fabricati: sed tantummodo eos vti præaltis, ac depressis rupium cautibus. partim natura, partim ingenio dispositis, qui radios solares infallibili conjectura obumbrant, partesque dierum distinguunt, velutisRupes cautium pro horologiis. hyeme, noctibus & diebus (luna non splendente) volatilium, & campestrium Volatilia infinita. animalium vocibus, & gestis ( quorum copia illic est infinita ) clarissime per expenentiam temporum rationem metiuntur. Talibusque, velut obeliscis, aut sylvestribus Feræ sylvestres monstrant horas. signis, sunt contenti. Quo autem directorio ripas glacialis, aut Scythici maris habitatores in navigando sub Arctico polo vtantur, alibi ostendetur: etiam eorum exercitia, qui laborant sub lumine lunæ. Quod vero superius dictum est, Hermes Trimegistus. suppolares homines vocibus, & gestis animalium distinctas dierum horas agnoscere, mirum non est, cum & domesticæ, & sylvestres feræ ordinem temporum naturæ Vrinis ostendiurinstinctum successive servent, prout expertis est manifestum. Origo tamen distinguendorum hora. dierum e Hermete Trimegisto sumpta dignoscit: qui bis sex Aegyptii animalis Aequinoctium rugitum onagri monstratur. emissis vrinis diem distinxit, & horas. Simile etiam hujus naturæ indicium de onagro traditur, qui die XV. Martii duodecies de die, totiesque de nocte, prosigno præsentis tunc æquinoctii, frequentius rugit. ## Liber Primus, kap. 34 (s. 54–56) De baculis. CAP. XXXIIII. Disciplina armorum                                        QVEMADMODVM Latini, & Græci autores asserunt,                                         Gothos in armis, & militaribus disciplinis consummatam                                         habere experientiam’, &cautelam: ita & Gothici scriptores                                         aiunt, eos domi sorisque multarum, & vtilium rerum Astrorum peritia.                                         tenere notitiam, & experimentum, & præsertim astrorum                                         scientiam, qua plurimum possint divinare futura, prout                                         his annexa figura in parte demonstrat. Cernitur hic homo Baculi descriptio, & virtus.                                         senex, atque adoleseens, baculum Gothicis characteribus                                         insignitum habentes, tali ratione insculptum, vt videatur, Aureus numerus, litera dominicalis, & lunationes agnoscuntur baculis.                                         quibus instrumentis vetustissimo tempore, dum librorum vsus non esset, lunæ, solisue, & cæterorum syderum virtutes, & influentias infalibili eventum cognoverint, prout hoc tempore fere incolæ omnes agnoscunt. Baculus itaque humana longitudine formatus est, vtroque latere numero hebdomadarum anni, pro qualibet hebdomada Gothicas literas VII. habens, quibus aurei numeri, & literæ Dominicales ( postacceptum Christianismum ) patria voce, ac figuris distinguuntur. Libri æquivocatioNec aliis libris multiplici temporum circulo in astrorum interpretationibus vtebantur, licet priscorum opuscula, antiquitas appellaverit libros. Hodie quoque librum virentis ligni vocitamus exuvias. Sed erat indecorum, claras scientias ## Liber Primus, kap. 35 (s. 56–57) De menstruis signis tonitruorum CAP XXXV. Tonitrua æstiva frequentiora .                                        ETSI omni tempore anni obleruari solent vapores, ac fumi ,                                         vnde tonitrua , ac fulmina nubium repercussione generantur ,                                         maxime tamen in æstate, quando abundantius caloris                                         virtute extrahuntur, atque altius elevantur , prout omnibus Vapores expelluntur                                        relinquitur manifestum . In hyeme autem, & in vere , Autumnus frigidus & siccus.                                        licet fumi , vaporesque spissi ex terræ visceribus magis expelluntur,                                         quam extrahuntur,minus tamen ob caloris defectum                                         ad superiora aëris eriguntur , sed inferius remanent , pluvias,                                         & ventos.producturi. In autumno autem. qui ( teste Seneca ’) frigidus est , & siccus , neque humor est , qui elevetur , neque calor , qui elevet , Tonitrua portentosa in hyeme.cum omnia videantur asperrimo gelum consumi . Cumque hæc communi ordine naturæ fere vbique, per orhem evenire soleant, attamen in partibus Septentrionis (vti etiam Herodoto placet) portentosa tonitrua quandoque in hyeme evenire contingit, forte Venæ sulphureæ.ob calidas minerarum exhalationes ibidem abundantes, & sulphureas venas,quæ quosdam lacus(prout infra dicetur) in algidissimas hyeme nequaquam congelari permittunt . Tonitruis agricolæ & naucleri turbantur.Quæ quidem tonitrua ,vt importune veniunt , ita minori admiratione agricolas turbant , & naucleros : qui etsi hæc brumalia tonitrua velut ostenta diiudicant , singulo tamen mense,dum eveniunt , eorum effectus observant . Ian.Ianuarii tronitrua significant plus solito invalescere ventos, & erectas exurgere fruges. Febru.Februarii maximam afferre mortalitatem , præsertim eorum,qui deliciose vivunt. Mar.Martii validos tumescere ventos,anni quoque fertilitatem,&strepitus judiciorum. Apri.Aprilis pluviam segetibus aptam, & lætam agri faciem, toto anno duraturam. Maius.Maii omnia contrana signant, penuriam frugum,ac formidabilemi caristiam omnium rerum. Iun.Iunii prætendunt fertilisatem abundantiorem, attamen,ægritudines expavescendas. Jul.Iulii etiam frumentorum abundantiam,led leguminum, ac fructuum destructionem. Aug.Augusti tonitrua signant pacificum hominum convictum,ægritudine tamem formidulosam. SeptSeptembris fertilitatem anni , ac bella , & seditiones , ac cædes imminere. Oct.Octobris portentosa æstimantur tonitrua,quia tempestates indicant imminere in terra , & mari. Novem.Novembris,etsi rarissimis annis contingunt,pollicentur tamen fertilitatem sequentis anni. Decem.Decembris tonitrua significant omnium rerum abudantia, ac jucundum hominum convictum. Sunt Sunt præterea fulgurum, ac tonitruorum aliæ observationes e Pli. lib. XVIII. cap. vltimo, quas etiam observare solent Septentrionales gentes. Cum æstate vehementiusVenti. tonuerit, quam fulserit, ventos ea parte denuntiat: contra, si minus tonuerit, Imbres. imbrem. Cum sereno cœlo fulget, pluviæ erunt, ac tonitrua, & hyemabit: Pluviæ. atrocissime autem, cum ex omnibus quatuor cœli partibus fulgurabit. Cum abAqua. Aquilone tantum, in posterum diem aquam portendit. Cum a Septentrione, ventum. Ventus. Cum ab Austro, vel Coro, aut Favonio nocte serena fulguraverit, ventum, Tonitrua matutina. & imbrem ex iisdem regionibus demonstrabit. Tonitrua vero matutina ventum significant: meridiana copiosum imbrem. Præterea plurimum resert, vnde venerintTonitrua dirissima ab Aquilone. fulmina, & quo concesserint. Igitur dirissima sunt, quæ per Septentriones occasum attingunt: optima quando in eorum exortivas partes revertuntur: quia cum a cœli primæva parte venerint, & in eandem concesserint, summa felicitas portenditur. Felicitas summa. Sed reliquæ orbis partes remanent infelices. Noctum magis, quam interdiuHomo vix fulmine exanimatur. fine tonitruis fulgurat. Huncque honorem natura homini tribuit, vt raro fulmine exanimetur. Verum cum id contigerit, religiosius est hominem terra condi, quamVulnera fulminis. comburi. Vulnera fulminis frigidiora sunt cæteris. Bestiæ primo fulminis ictum illico pereunt: nullum autem animal, nisi exanimatum, fulmine accenditur. Bestiæ illico præeunt. ## Liber Primus, kap. 36 (s. 57–58) De Alphabeto Gothorum CAP. XXXVI.                                         AB antiquissimo tempore cum essent gigantes in SeptentrionalibusGigantes Septentrionales.                                         terris, hoc est, longe ante inventas literas Latinas,                                         & antequam Carmenta e Græcia ad hostia Tyberis, &                                         Romanum solum cum Evandro perveniret, expulsisque Aboriginibus,                                         gentem illam rudem, ac plane sylvestrem mores, Literæ Aquilonarium antiquiores.                                         & literas docerent, habuerunt Aquilonaria regna suas                                         literas. cujus rei indicium præstant eximiæ magnitudinis                                         saxa veterum bustis, ac specubus affixa. Quod si quis viSaxis insculptæ literæ.                                         gigantea, & vetustissimo seculo patratum ambigat, eo accedat, miraque majora ad stuporem vsque videat, quam scriptura aliqua polliceatur, vel præstet. His itaque ( vt in historia charissimi fratris mei Io. Magni antecessoris Archiepiscopi Vpsalensis lib. I. cap. VII habetur) res gestas lapidibus ## Liber Secundus, inledning (s. 59–60) GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE MIRA NATVRA RERVM Septentrionalium. Liber Secundus. PRÆFATIO.                                         QVANTA sint aquarum miracula, præsertim in vastissimo                                         Oceano versus Septentrionem regni Norvegiæ, & plurium                                         insularum eius, multi, hique præclari autores, magis forsitan                                         aliorum assertione, quam propria inspectione, vel experientia                                         ostendere sunt conati. Quibus etsi verax, aut verisimilior                                         opinio ob inscrutabilis naturæ majestatem per                                         omnia non assenserit, scriptis tamen eorum qualicunque ratione                                         munitis, magna pars fidei non veniet abneganda.                                         Tanta etenim mirabilia (quorum nonnulla inferius annectentur ) in ea Oceani vastitate sita sunt, vt vix præcellenti ratione sufficiant demonstrari prout inferius de belluis & monstris, Deo propitio erit declarandum. Quæ autem secretioribus argumentis adhuc repetenda erunt, successivis capitibus ostendetur: & vbi priorum temporum, & autorum rationes haud suffecerint, posteris aditum non secludimus, quin evidentiora, dum voluerint, ac poterint, in medium adducant. ## Liber Secundus, kap. 1 (s. 60–61) De combustione aquarum. CAP. PRIMVM. Venæ sulphureæ.                                         SVNT igitur quædam sulphureæ venæ rivis aquarum vicinæ:                                         quæ plerunque accensæ, latius in modum flammarum                                         cuncta in circuitum depopulaturæ vagantur. Quod spectaculum Vexionensis lacus limosus.                                         in Islandia, &Scotia, terris frigidissimis, continuo                                         ardoris incremento habitatores intuentur. Præterea                                         in Meridionali Gothia non procul a civitate Vexionensi                                         campestris, &limosus lacus est: qui ignea sua virtute                                         quodcunque coctile in eo dimissum, chordaque extractum,                                         quasi momentaneo, vel exiguo temporis momento coctum,                                         vel adustum remittit. Hacque naturam lacum similem Nidrosia metropolis Norvegiæ. prope metropolim Nidrosiensem regni Norvegiæ habere compertum est, eo præcipue argumento, quod in mediis frigoribus nunquam. congelatur, prout superius parumper est ostensum, & si opus est, inferius cap de fontibus ostendetur. Insuper Sulphur calet. quod in mineris Septentrionalium montium a sulphure venit, quod caleat: vt ab Sol desiccat. sole, quod desiccet. Iuvat videre secretum: latices vapores igneos exhalantes: amicum vndis indefinenter ardorem & calorem venire decursu rivi, vnde vsualiter solebat Elementa confœnderata. extingui. Quocirca philosophi dicunt, elementa sibi mutuis complexibus illigari, & mirabili conjungi fœderatione, quæ inter se contraria intelliguntur varietate pugnare, vtpote madentem substantiam vapores producere ignitos: quæ canalibus Cura sine tormento, remedium sine horrore, sanitasque acquiritur impunita. effusa, etsi succendit aëra, tam en tempidiOrfacta, thermarum deliciosis vsibus, ac voluptatibus pro arbitrio ductorum commodissime adaptatur, immo quasi blanda medicina confertur, scilicet vt sine tormento cura, & sine horrore remedium, sanitasque acquiratur impunita. Hine balnea sulphurea per igneas terræ venas originem simul & fomentum trahentia, canalibus teporem generantibus distinguuntur, donec igneo vapore resoluto convertantur in frigidam qualitatem. Stat tamen firma Ignis in aqua valet. scripturæ sententia, qua Sapientiæ vltimo dicitur: Ignis in aqua valebat supra suam virtutem, & aqua extinguentis naturæ obliviscebatur. . Flammæ e contrario corruptibilium animalium non vexaverunt carnes coambulantium, nec dissolvebant illam, Augustinus de igne sacrificii. quæ facile dissoluebatur sicut glacies, bonam escam. Præterea relatio Augustini est, quod ignis sacrificii, qui per LXX. annos Babylonicæ captivitatis sub aquis vixerat, Hieronymus. extinctus est, Antiocho vendente Iasoni sacerdotium. Insuper Hieronymus Cassiodo. asserit hanc igni inesse naturam, vt apposito combustibili sufficlenti nedum ascendat in altum, sed omnia, tam aquas, quam rupes absumat. Meminit præterea Cassiodo. Ignis absconditus aquis. lib. III. Epif. Vulcani montis: de quo mirabile videtur, quod tantarum flammarum congregatione succensus, marinis fluctibus haberetur absconditus, & ardor Volateranus. ibi indefinenter viveret, quem tanta vnda videbatur obruere. Qui insuper Volateranum Aqua ignem excitat. lib. XXV. intueri velit, reperiet quoddam picis, & serpentis genus esse, quod ignem extinguit: immo & lapidem fore in Aegypto, cujus natura hæc August. lib. 21. de civi Dei. est, vt aqua perfusus ignem evaporet, veluti calx adusta, quæ pice, oleo, resina, adipe, vel alio liquore adhibito non accenditur, led sola aqua, vt August. lib. XXI. de civit. Dei attestatur: vbi quanta naturalium rerum fit secreta operatio, curiose inquirentibus illico demonstratur. Immo & Pli. resert lib. XIIII. cap. Fex viniXX. fecem vini siccatam recipere ignem, & sine alimento per se flagrare. Reliqua etiam ignium miracula, & aquarum, lib. II vltimis aliquot capitulis copiose recenset idem autor De secreta ## Liber Secundus, kap. 2 (s. 61–62) De secreta natura quorundam montium CAP. II.                                         MYLTI per orbem montes sunt, qui magnitudine, sublimitate,                                         variisque, & miris rebus, ac speciebus, diversa tamen                                         relatione ac ratione, a magnis scriptoribus extolluntur, Vesuvius.                                         vt Vesuvium, s, Aetna, Campanus, & reliqui, privatis eorumAetna.                                         notitiis plurimumun nomine familiares. Nulli tamen frequentioresCampanus.                                         in memoria Aquilonarium hominum sunt, quam                                         Hispanici montes, quos olim illustres, ac nobiles, & plebeiæHospitalia Hispanorum magnifica.                                         fortis personæ ad Compostellam peregrinando laboriose                                         peragrarunt, magnifica Regum hospitalia miris laudibus                                         prosequentes, eo quod humanissime in eisdem recepti sint, ac optime consolati. Præterea in Germania miri, magnique montes non minus alti, vastique, quam virtute singulari reperiuntur. Vesuvius quidem pro tanto mirabilis esse refertur, quia plerunque mugienti sonitum non dissimilem edit: quiMugitus montis. ferme cum fit, ingentissima vi cinerum eiiciendorum fieri judicatur. Vesuvio monti valde similis, quem Hieronymus primo anno Titi tantum de se dicit eiecisse ignem, & excitasse incendium, vt sylvas, agros, prataque combureret, & circumpositas regiones. Islandiæ montes. In Islandia autem qualis naturæ montes sint, iam arbitror fere toti mundo compertum, Nix in vertice & ignis in pede. eo que vltra veterum relationem charta nostra Gothica descriptionem Ptolemæi supplendo, horum montium situm, & natutam ostendimus esse singularem, scilicet in eorum vettice nivem fore quasi perpetuam, & in base ignem sulphureum continue sine sui consumptione exardescentem. Qui propius accedunt, vi pulueris, & savillæ scaturientis facile suffocantur, & maxime cum in multis locis torridæ voragines cumVoragines torridæ cinere apparent montium combustorum, & vallium: quæ iterum tacitis incrementis sulphureis succrescentibus, quasi circulari temporum spatio disponuntur ad combustionem. Sunt etiam intra Norvegiæ limites vastissimi, altissimique montesMontes Norvegiæ altissimi. quatuor dietarum ascensuros, totidemque e vertice descensuros admittentes. Septentrionalis autem mea regio, quam excelsos montes habeat, per occasionem inferius ostendetur. Multi etenim, & excelsi sunt, tam arbores, quamMontes Suetiæ aquilonaris. animalia diversarum specierum perpetuo enutrientes. ## Liber Secundus, kap. 3 (s. 62–63) De apparentibus vmbris fubmerforum. CAP. III.                                         PRO declaratione præsentis capitis advertendum erit, qui Islandia cur sic dicta.                                         Islandia terra est subjecta polo Arctico, vento præsertim Circio                                         opposita, ac mari Glaciali propinqua: atque ob id dici Vltimum Tyle.                                         meretur terra glacialis, seu vltimum Tyle, nulli veterum                                         non celebrata: cujus incolæ a Saxone Sialandico continentissimi                                         dicuntur, religione satis Christiani propriam Cantibus & rhythmis majorum                                        scripturam, historiamque rerum magnifice gestarum habentes. gesta recensent.                                         Suique temporis adhuc acta conscribunt: quæ & cantibus,                                         ac rhythmis recolunt, atque promontoriis, seu scopulis insculpunt, vt nulla nisi cum naturæ injuria intercidant apud posteritatem. Islandiæ extensio. Situs insulæ extenditur inter Austrum, & Boream, longitudine centum milliarium Germanicorum. Pro majori parte montosa, & inculta, præsertim versus plagam Circius. Septentrionalem, ob austera spiracula prædicti venti Circii, qui nec frutices elevare permittit. Insula est insolitis miracuhs prædicanda. Rupes etenim, sive promontorium in ea est ( vt superiori capitulo tactum est ) quod instar Aetnæ perpetuis ignibus æstuat. Ibique locus esse creditur pœnæ, expiatonisque sordidarum animarum. Spiritus seu vmbræIllic nempe spiritus, seu vmbræ, comperiuntur se exhibentes manifestos hvmanis offeriit seministeriis submerforum, sive alio violento casum enectorum. Spectra sese offerunt hominibus. congressibus notorum hominum tam manifesta, vt tanquam viventes accipiantur ab ignaris mortis illorum, data dextra. Nec deprehenditur error priusquam Error deprehenditurdisparuerint vmbræ. Incolæ plurimum præsagiunt fata principum, quidue remotius separatione. in orbe peragitur, revelationibus apparentium spectrorum non ignorant, prout inferius cap. de magicis præstigiis lucidius aperietur. Næc mysteria latebant Virgilium sic dicentem:         Continuo auditæ voces, vagitus & ingens,         Infantumque animæ flentes in limine primo.         Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem         Lugentes campi: sic illos nomine dicunt. ## Liber Secundus, kap. 4 (s. 63–64) De sonitu horribili littoralium cavernarum CAP. IIII. EST præterea in Septentrionalibus plagis insignis quædam provincia Angermannia appellata, cujus incolæ peritissimiAngermannia. sunt venatores: eo etenim quæstum, videlicet pellium pretiosarumVenatores. venditione, ingentes divitias consequuntur. Sunt & agricultores optimi, ita vt præter planos, ac decliues agrosAgricolæ. sublimia montium latera beneficio ignis, ac nivis in naturam fertilissimorum agrorum adaptare norint. Ignem namque in densum fruticem, atque herbas autumnali æquinoctio immittunt, Modus præparandæ cineremque, & pulverem exinde productum supervenientiterræ seminandæ. nivium casui studiose disponunt, vt eius viscositate veluti bovino stercore pinguescant. Quo fit, vt lætiorem segetem, messemque vberiorem exinde reportent. Sed de his inferius de agricultura dicetur. Habent etiam hæc provincia plures altissimosMontes altissimi. montes: quorum vertices continuo candore nivium toto anni tempore excelsum aspectum navigantibus in Bothnico mari præbent, ita vt eminentissimo signoBothnicum mare. perspecto, plurima portentosa pericula evadere, atque securiores portus attingere possint. Præterea vbi bases eorum in profundissimo gurgite stantes, casu aliquo, vel proposito nautæ accesserint, tantum horrorem ex alta fluctuum collisione percipiunt, Horror vehementis vt nisi præcipiti remigio, aut valido vento evaserint, solo pavore fere exanimessoni. fiant, multoque dierum curriculo, ob capitis turbationem, pristinæ mentis, & sanitatis compotes vix evadant. Habent bases illorum montium in fluctuum ingressum & regressu tortuosas rimas, sive scissuras, satis stupendo naturæ opificio fabricatas: in quibus longa voragine formidabilis ille sonitus quasi subterraneum tonitruRimæ montium generatur. cujus causam vt improba juventus aliquando curiosius, quam securiustortuosæ. scrutabunda aggressa est, ita illico oppletis aqua navigiis e superioribus rimis, ac ventorum strepitu, cum admiratione vitam amisere. Vt tamen periculumNatura docet hoc evitetur, immensa montium altitudo nivoso verticis sui candore signum remotiusevitare periculum. navigantibus lucide ostendit, monetque anticipare fugam, ne natura inscrutabilis soni parens, nullum remedium contra latens, & insidiosum malum concessisseTristissima aquarum videatur. Immo etiam ad plura milliaria per aëra ab eisdem montibus exhalatusgarrulitas. ternbilis ille sonus aures navigantium allabitur, admonens tristissimæ garrulitatis eius ruinam procul effugere, quam cominus positi nequeant sustinere . Quid autem Mons Tartarorum.Vincen. in spe. histo. lib XXXI. cap. XXIIII. de simili materia sentiat, verbis eius ,vt jacent, ostendetur: Apud Tartaros mons quidam exiguus est,in quo foramen quoddam esse dicitur : vnde in hyeme tam maximæ tempestates ventorum exeunt , quod homines inde vix , & cum magno periculo transire possint. In æstate vero semper quidam ibi ventorum sonitus auditur,sed de foramine tenuiter egreditur . Mons Vesuvius.Asserit etiam Dion Merula Alexandrinus tam vehementem sonitum in montibus Sonus sub glacie instar tonitruorum.Vesuvinis quandoque in subterraneis cavernis audiri , vt tonitruis persimiles esse perhibeantur , immo & superne , vti in terra mugire videantur. In Septentrionalibus autem lacubus congelatis sub ipsa glacie , ob ventum inclusum , non minor auditur sonus, quam sævi tonitrui ex densitate nubium in lateribus coarctati:de quo ge cap. de piscaturis glacialibus aliquid ostendetur . Resert etiam Plin. lib. II cap. LXXXII. sonum supra montes ,ob eorum concavitatem causatum, audiri. Cadentes aquæ excitant magnum sonum.Neque ignotum relinquitur , Suidam dicere , in Danubio cataractas, id est,petras veluti tumulos sub aquis existentes : super quas fluvius ille incidens , cum magno sonitu repercutitur, scopulos circumvolvens ## Liber Secundus, kap. 5 (s. 64–65) De rupe Monachi marini. CAP. V. Fare insula.                                        SVB dominio quondam ditissimi regni Norvegiæ prope                                         insulam Farensem , mons est eminens in Oceano , quem Rupes Monachus appellata.                                        appellatione conformi navigantes Monachum vocant.                                         Habent enim naturali suo situm, & incisione partium , præsertim                                         verticis , cappam contextam , immo & proprietatem ,                                         vt omnes in dira tempestate ad eum confugientes,                                         tutissime susceptos consoletur. Quinimmo væ omnibus Circii venti.                                        his , qui vi ventorum agitati non attingunt fimbriam,vel                                         sinum eius:quoniam ibidem adec sæviunt venti Circii, & Septentrionales, vt eius asperitatem evasuri nautæ,cogantur intensissima arte & viribus,labore & Montium nomina ab eventu.summa experientia omnimomento attendere ,& vigilare, qualiter effugiant ad Monachum illum, tanquam portum securiorem . Sunt etiam aliorum montium Bucca asini in Hispanianomina ab eventu , natura , situ , proprietate , similibus appellata ,vt Valla in historiis meminit de monte, qui Bucca asini dicitur in Hispania, & alio monte Amoris, qui forsitan vt gens est plena amoris, ita & ipse mons diffusior factus, & amplisicatus. Vtcunque res se habet de amore, longe plures in hoc nomine, & re, multiplicanturMontes mœroris. montes mœroris, qui stultos amantes intrudunt in buccam asininam, vt duorum dentium ordine conterantur, sua scilicet pœnitudine, & fallacia consortisMontes ostendunt Rari valde in hoc certamine montes victoriæ, Vel triumphi reperiuntur. Prætereaportus. in Septentrionalibus aquis plurimi excelsi montes, quasi signa securi portus, in qualicunqueSaxa cæca vndis tempestate, vel tranquillitate petendi videntur. Sed ante eorum introitumcollisa, plura latent cæca saxa: quæ vt remissiore vento plura navigia obruunt, ita tempestatenaufragia avertunt. prodita, ob elevatas vndarum spumas, mirabilius saluant. Sunt præterea montes salconum, aquilarum, & coruorum, navtis accessuris securitatem, vel fugientibusMontes falconum. cautelam, ne appropinquent, ostendentes. Insuper montes litium immoMontes coruorum. arces fortissimæ, præsertim in Orientali Finlandia, occasione præliorum MoscoviticorumMontes aquilarum. super fauces rupium erectæ, talique munitione artis, & naturæ firmatæ, vtMontes litium. facilius montes, quam ipsas arces, vndecunque emergat insultus, intercipiant obsidentes. Kivaneb. ## Liber Secundus, kap. 6 (s. 65–66) De rupe Coronata, & multitudine piscium. CAP. VI.                                         NE vllum silcatur naturæ opus, monstratur hic in OccidentaliBothnia Occidentalis.                                         Bothnia versus extremas Septentrionis partes in                                         parochia Lula Vpsalensis diœecesis, rupem esse maritimam, Lula.                                         Biuraklubben vulgariter appellatam: quæ excelsoBiuraklub.                                         suo vertice a longe navigantibus tridentata, seu coronata                                         videtur. cujus aspectu, vmbra, aut portum si non                                         fruerentur indigenæ mans expertissimi piscatores, neque tutam                                         haberent vitam, neque commodum victum invenirent.                                         Sua etenim mira celsitudine, orta densissima nubium caligine, Ab naufragio                                         prospecta in mediis vndis ( prout anno Dominiiautor hic salvatus M. D. XIX. expertus sui ) saluantur errantes. Tanta etenim condensati aëris, est. ac caliginis solet esse obscuritas, vtvix in exigua navi proram tenens e puppi respiciatur. 1519. Applicando tamen ad littus, tanta in base eius piscium multitudo hincMultitudo piscium inde inspicitur, vt magnum stuporem visui generet, &omnimodam stomacho afferatventis siccandorum. satietatem. Pars etenim hujusmodi piscium marini laticis salsugine in planitie Modus desiccandi pisces vltra mare ad Germaniam navigio deferendos. montani pedis aspersa, ventoque torrefacienda, spatio duorum, vel trium jugerum dilatari solet super tellurem planam: pars hastis erigi, pergulisque extendi, præcipue pisces majoris speciei, vt sole, & aëre desiccentur. Omnes tamen vel domestico vsui, vel negotiatorum lucroso quæstui, etiam vltramarinis necessitatibus, ac voluptatibus relervantur, maxime vt horum commutatione copiam annonæ(quæ tenuiter ibidem ob circumstans frigus maturescit)acquirant, ac his, qui solitudines inhabitant, Rerum commutationei securus victus habetur. loco deliciarum, vt rursum sylvestres opulentias in pellibus pretiosis recipiant, valeant exhibere. Ita enim Dei providentia constitutum est, vt mutua rerum commutatione sese enutriant, quibus inæalium rerum beneficia sunt concessa. Dona diversa. Alii enim vbertatem piscium, alii ferarum, alii agrorum, pro læto convictu retinent, Plin. vt inæqualitate proventunm alacrem, & fidelem inveniant bonorum commoditatem, atque optabilem animorum vnitatem. Plinio tamen videtur, quod pisces dantur habitatoribus naturæ beneficio, & alia ratione subtrahuntur ab illis. In Odor piscium gravis. pede igitur hujus Coronati montis tantus odor suspensorum piscium exoritur, vt longo maris intervallo eundem adnavigantes sentiant præcurrentem. Eoque odore Odore evitatur naufragium. percepto. , sub tempestuosa caligine laborantes ab imminente naufragio seipsos, & bona prærvare noverunt. ## Liber Secundus, kap. 7 (s. 66–67) De æstu, sive fluxum, ac refluxum Oceani. CAP. VII. Roest.                                         VNT in charta mea Gothica, seu descriptione Septentrionalium Loffoth.                                         regionum, certi sinus Oceani littoribus Norvagicis Charybdis.                                         hic insculpti, scilicet Roest, & Loffoeth: inter quos                                         tantus est maris hiatus, vel charybdis, vt incaute appropinquantes                                         nautas sua repentina circumvolutione, vi & industna                                         gubernatoris adempta, absorbeat in momento, maxime                                         naturam loci ignorantes, vel alias vi tempestatum appulsos, Naucleri peritissimi requiruntur.                                         aut periculum imminens per contemptum parvipendentes.                                         Quocirca volentes e Germanicis oris eo navigare, peritissimos quosque conducunt naucleros, seu gubernatores, qui longa experientia, Gnomon, compassus. quomodo obliquando, dirigendoque, tutius pericula evadere possint, didicerunt. Hique longo maris spatio gnomonis directione, ne in charybdim incidant, iter variando instituere solent: & maxime circa populosissimas villas Andanes, Andanees & Trondanes, & tres alias insulas, vbi pars maris Mostastrom appellatur: quoTrondanees loco æstus est altior cæteris adjacentibus aquis. Mare etenim ibidem intra cavernasMostastroem accedente fluxum inflatur, & effluxum reflatur, quanto maximo impetum deserunturVoragines circulares. torrentes, vel rapidi fluctus. Navigatur hoc mare ( vt dictum est ) periculosissimo eventu, quia iniquo tempore navigantes subito rapiuntur in voragines circulares. Reliquiæ naufragiorum non redduntur. Naufragiorum reliquiæ perraro redduntur, & si redduntur, ita collisione scopulorum attrita robora videntur, vt quasi lanugine obducta appareant, & comminuta. Et hæc potentia naturæ fabulosas symplegadas, & formidatam maleam, & SiculamNumen libere operatur vbi, quando & quo modo vult. charybdim, atque magna miracula superans manifestatur. cujus causam assignare quam difficile fit, rerum scrutatores attestantur: qui tamen eam erumpenti numimi attribuunt, vt illuo quomodo, quantumue, & vbi vult, libere operetur. ## Liber Secundus, kap. 8 (s. 67–68) De charybdi, & mira natura glacierum CAP. VIII.                                         CVM proxime præcedenti capite dictum fit, quam periculosaNavigatio perriculosa maris Septentrionalis.                                         fit navigatio Norvagici Oceani, maxime vbi inscrutabili                                         ratione vasta charybde, nisi valde prkbekviderint, nautæ                                         periclitantur: nunc, cum aliqui talem evaserit, vix                                         humanæ virtuti, sed divinæ protectioni arbitror attribuendum,                                         præcipue in his, qui sævis tempestatibus longo, Hospites locorum ignari.                                         vastoque maris errore, velut hospites locorum ignari eo impelluntur:                                         quales arbitror fore Hispanos, vel Gallos,                                         qui vi hostili, vel ardore rapiendi littus ignotum ingrediuntur. Necessaria nautis. Fatendum quidem est, eos expertissimos esse in nautico gnomone, vel compasso, aut bolide perscrutandæ profunditatis: sed alia facies littoris hujus regionis est, quam Afrorum, vel Maurorum. Hic enim longissimæ noctes, frigora intensissima, rupes alicubi quasi turres latentes, belluæ truculentæ, &formidabiles, vt insra de monstris ostendetur. Præterea crustatæ glacies, quasi parietes ingentium domorumTerribilia nautis. tempestatibus dirutarum, tanquam inevitabilia naufragia e proximo producturæ. Sed hæc omnia tolerabiliora sunt in quavis periclitatione subeunda, quam experiri commiserationem Hybernicæ gentis, quæ(vt plurimis probari potest exemplisHybernorum mos. hic omissis) per lachrymas invitare solet afflictos, vt bonis nudatos semivivos dimittant Mira natura glaciei. ad laceras naves. Quantum vero admirari glacierum naturam attinet, hoc pro certo servatur, quod littori Islandico ( teste Saxone ) magnis molibus glacies appellitur: cujus si crusta in vale adservetur, Quamvis magna diligentia, tamen disparet Glacies æstate durabilesstatim, atque reliqua eius generis glacies recedit a promontorio in altum. Invastis autem solitudinibus, maxime sub spinis juniperorum, itidem & sub paleis ingentium horreorum, & scandulis picearum arborum, adhuc sole in Leone stationem habente: conservatur: eaque inde extracta voluptuosi potatores, æstu solis durante, in vino, vel cervisia immersa vtuntur. Nulli tamen nivem epotandis calicibus Tineæ nivales. cujuscunque liquoris, ob viscositatem eius haud depuratam, immiscent: tineas enim habent secretas, & connatas, veluti lanei panni. Hujus cap. figura deperdita e. ## Liber Secundus, kap. 9 (s. 68–69) De scorteis, seu coriariis navibus Gruntlandiæ. CAP. IX.                                         SVPERIORE cap. III hujus libri pro bona parte                                         videtur explanatum esse, qualis fit naturæ, proprietatisque                                         glacialis terra Islandia, apparitione spirituum eorum, qui                                         nuper in aquis piscandi gratia suerant suffocati: hinc ostendendum Vestrabord portus.                                         erit iter a portu Vestrabord eiusdem Islandiæ admarinam,                                         excelsamque rupem Huitsark dictam, quæ mediam Huitsarch.                                         navigationem continet ad Gruntlandiam: in qua genus                                         piratarum reperitur scorteis navibus vtens, arbitrariaqæ Scorteæ naves.                                         navigatione hon tam superne, quam inferne forinsecus sentinas                                         negotiatorum terebrando insidians. Vidi ego binas Regni Norvegiæ rex Haquinus. hujusmodi naviculas coriarias anno M. D. V. super Occidentalem portam intus in Ecclesia Cathedrali Asloënsi divo Haluardo dedicata, quasi pro spectaculis muro appensas: quas eiusdem regni Rex Haquinus bellica classe littora Gruntlandiæ pertransiens, Naves coriariæ binæ. dicebatur acquisivisse, forte navigia sua suffocare meditantes. Incolæ enim illius regionis non exilem spoliorum quæstum sibi comparare solent per has, & similes artes insidiosas, quas furtivo ingenio tacite tabulas navium inferius ( vt dictum est ) terebrando, aquæ ingressum procurant & illico prLbeLsentissima suffocationem. Britanni vero (vt Plinio placet hb. VI. cap. XVI) vtuntur vitilibus Naves sine ferro. navigiis fortissimo corio circumsutis. Moscovitæ autem, & Bothnienses in Septentrione navibus, vimine, radicibusque colligatis, ac pice sine quovis Naves papyraceæ. ferro linitis vtuntur, prout inferius de raptoribus Moscorum ostendetur. Taprobanæ naves papyraceæ sunt, anchoris vtentes in prora, & puppi, propter vadosum mare canalibus profundissimis, quasi alveis, sub aquis divisum. Immo anchoras canalibus, ob imperceptibilem fundum, nunquam credunt, vel, committunt. Plin. lib. VI. cap. XXII. ## Liber Secundus, kap. 10 (s. 69–70) De naufragiis Gruntlandiæ. CAP. X.                                         SATIS horribili hoc spectaculo, quid interpretandum                                         veniet, sine multorum casuum, & verborum circuitum demonstratrur:                                         attamen vnde, & quibus hæc eveniant, parumper                                         aperiendum erit, videlicet, quod littora eius regionisVoragines arenosæ.                                         admodum arenosa sunt, voraginibusque plena, quasi                                         inter profundas valles, sublimesque montes itinerandum                                         soret: in quorum vertice arbores vi tempestatum evulsæ,                                         atque eo depulsæ putrescentes, ibidemque firmatæ, facili attactu                                         consodiunt naves: quæ etsi arte, laboreque hæc pericula evadere velint, nequaquam vi sæuorum ventorum permittuntur. Ventus enimVentus Circius. Circius ( de cujus violentia satis superius lib. primo tactum est ) adeo vehemens inPlenilunio sæviores venti. Septentrionalibus aquis est, præsertim plenilunio concurrente, vt quasi fatalis, & formidabilis omnibus eo navigantsbus fit timendus. Quibus autem hæc evemunt, in promptu sunt Portugalenses novas adhuc terras pro perpetuanda gentis suæ gloria ( magis quam divitiis ) quæstturi. Sunt & Hispaniarum, Galliarumque naves sævissimisLittora importuosa. ventis appulsæ, vt inhospitalia ea littora ingrediantur inviti, pœnam geminantes, quod gentis illius linguæ commercium, vel fidem non habent exploratam. Præterea quod in littore cernuntur habitationes humanæ, quasi eversæ carinæ. Et merito: quia e costis cetorum, velut grandibus lignis, incolæ conficiunt ædes, musco, & fruticibus pro nivibus, ac imbnbus arcendis solicite contegentes. OrientalioraHuitsark refugium piratarum. autem hujus terræ (intermedia rupe Huitsark prædicta ) Norvegiam respiciunt: quæ versus insuperabilem arcem RegisVardahus. Norvegiæ Vardahus continuantur, sed ad Septentrionalem plagam, & partem Occidentalem incognito sine terrarum, & aquarum, ampliantur. ## Liber Secundus, kap. 11 (s. 70–72) De Pygmæis Gruntlandiæ, & rupe Huitsark. CAP. XI.                                         SVPRADICTO capite proximo parumper de excelsa Huitsark.                                         rupe Huitsark medio maris tractu inter Islandiam, & Gruntlandiam                                         sita, dictum videtur: nec tædet eam repetere per                                         amplius explanandam. In ea etenim circa annos Domini                                         M. CCCC. XCIIII1. duo insigniores piratæ, Pining, Piratæ Pining, &Pothorst                                        & Pothorst, ab omni humano consortio, Aquilonarium Regum                                         severissimo edicto ob atrocissima latrocinia, quasi indespectum,                                         & contemptum omnium regnorum, & armatorum,                                         cum complicibus suis piratis proscripti habitabant multaque crudelia facta in quoscunque sive prope, sive a longe navigantes, committebant: vti & alio tempore priore Vitelliani plures, & insigniores piratæ ( sic dicti) Vitelliani, de quibus Albertus Crantzius in Vandalia. magna facinora egerunt, & ad vltimum communibus omnium regnorum Aquilonarium armis e vivis sunt sublati. Ita & quidam Kniphoff anno M. D. XXV. per Hamburgenses cum LXX. complicibus e potentissima nave Galion dicta, extractis, supplicio capitis, & rotæ suspensione sunt puniti. In hujus altissimæ rupis supercilio Kniphof. compassus circulis, & lineis plumbeis satis ampla rotunditate, opera prædictorum Compassus. Pining, & Pothorst, formatus est: quo meta compendiosior latrocinari volentibus data est, vt sciant, quorsum opulentiores deprædationes extendi possint. Videntur præteream in superiori tabula duo disparis quantitatis homines Pygmæi, seu nani. bellatores: quorum pusillioris staturæ homunculus intrepide sese majori obiiciens, triumphator exultat. Non enim minori animo in omnem casum majoribus se obiicit, quam si gigantea potentia gloriari, & prævalere posset. Iterum Iterum de eisdem. CAP. XI.                                         VIX crederem frequenti hominum relationi de miris hujus                                         terræ Gruntlandiæ (quæ a batalisso, seu eminente arenaBatalissus Gruntlandiæ.                                         nominata, aus abaliis a virore Gruntlandia dicta est ) mihi                                         etiam per graves viros factæ, quod contra multitudinem                                         gruum incolis hujus telluris fit belligerandum, nisi Plinius                                         lib. VII. cap. II. de Scythicis gentibus loquens, scriptis                                         & rationibus similia allegaret. Ait enim prædicto loco:                                         Super Astomorum gentem extrema in parte montium SpithamæiSpithamæi Pygmæi.                                         Pygmæi narrantur, ternas spythamas longitudine, hoc est, ternos dodrantes non excedentes. Salubri cœlo, semperque vernante, montibus ab Aquilone oppositis: quos gruibus infestari Homerus quoque prodidit. Fama est insidentesHomerus. arietum, caprarumque dorsis armatos sagittis veris tempore vniverso agmineOva devorantur ne hostes multiplicentur. ad mare descendere, & ova, pullosque earum alitum consumere: ternis eam expeditionem mensibus confici, aliter futuris gregibus gruum non resisti. Atque a hac opinione Solinus dissentire non videtur. XV. cap. vbi dicit, ab vrbe Gerania gruum multitudine Pygmæos fuisse pulsos: adiiciens, manifestum esse, in Septentrionalem plagamGruum multitudine Pygmæ i expulsi. hyeme grues frequentissimas convolare. Nec piguerit meminisse, quatenus expeditiones suas dirigant. Sub quodam militiæ eunt signo, & ne pergentibus ad destinata loca vis flatuum renitatur, arenas devorant, sublatisque lapillulis ad moderatam gravitatem saburrantur, tunc se tollunt in altissima, vt de excelsiore specula metentur, quasSaburrantur. petant terras. Fidens meatu præit cateruas, volatus desidiam castigat, voceque cogitDux gruum. agmen. Ea vbi obraucata est, succedit alia. Pontum transituræ angustias captant & quidem eas promptum est oculis deprehendere tanquam subjecta loca, in quibus scrupulorum sarcina pedes liberent. Ita nautæ prodiderunt, compluti sæpe ex illoNautarm testimonium. casu imbre saxatili. Arenas non prius evomunt, quam securæ sedis suæ suerint. Concors cura omnium pro satigatis, adeo vt, si quæ defecerint, congruantGruum natura. vniversæ, lassasque sustollant, vsque dum vires otio recuperentur. Excubias nocte dividunt, vt exomnis sit decima clangore: produnt lapidis casu negligentiam. Aetate nigre scunt pennis, vt infra cap de gruibus, & Pygmæis amplius ostendetur. ## Liber Secundus, kap. 12 (s. 72–73) De inscrutabili profunditate littorum Norvegiæ. CAP. XII.                                         TANTA est in plerisque montosis littoribus Norvegiæ immensurabilis                                         profunditas, vt sunibus quantis repleri possit                                         navis ingentissima, bolide plumbea inferne demissa, fundus Fundus imperceptibilis.                                         aliquis nequeat inveniri: eaque naturæ vis est, vt quanto                                         sublimius montes in excelsum promineant, tanto in eorum Montium sublimitas excelsissima, minima cœli comparatione reputatur.                                         radicibus inscrutabilior profunditas apparebit: licet                                         eorum sublimitas respectum cœli minima super terram reputatur.                                         Pedes etiam horum montium ita cavernosi, profundique                                         & obliqui sunt, vt funibus immissis, quorsum tendat                                         eorum hiatus, difficillime cognosci poscit. Sunt præterea Naves sine anchorisfirmantur. littora ( teste Pli. cap. II. lib. VII. ) regionis Taprobanæ per modum canalium arenosorum distincta, inscrutabilis profunditatis, quibus incolæ anchoras minime immittendas confidunt. Præterea in insula Bornholm Regi Danorum subjecta, Bornholm. lacus non admodum ampli reperiuntur, quorum profunditas non invenitur. Dalacarli. Demum apud montanos Dalacarlos, id est, viros vallium, lacus Runden, id est, rotundus dictus est, qui mensurabilem fundum non concedit. Deinde non longe Rundisualia rotunda vorago. a regia Holmensi Suetiæ, locus in scopulis marinis est Rundisualia vulgariter appellatus, id est, rotunda vorago, vt neque ibi rimari possit, quam altus fit eius fundus. Putei præterea plures reperiuntur, & exigui lacus, quorum profunditas sæpissime explorata investigari non possit. Apparent etiam longissimæ, sed valde angustæ rupium, ac montium specus, quasi ferro cavatæ, vel excisæ, in opacos currentes recessus: in quibus constrepentibus aquis tranquillitate, vel tempestate accedentibus, sonus terribilis Sonus terribilis. excitatur: a quo nisi celeriter aures retraxerint appropinquantes tam vehementi tinnitu obruuntur, vt pluribus horis sine auditum, ob excellentissimum objectum, remaneant tabescentes. De portubus ## Liber Secundus, kap. 13 (s. 73–75) De portubus annullorum ferreorum. CAP. XIII.                                         DICTO superiore capite, quam inscrutabilis in littoribus                                         Norvegiæ inter excelsiores montes fit profunditas: nunc                                         ostendendum erit, quomodo inter sinuosas, scopulosasque                                         voragines adnavigantes securius absque anchoris invenire                                         firmareque poterint suas stationes. Quocirca cernuntur hicAnnuli ferrei montibus infixi.                                         annuli ferrei, clypeo militari ampliores, fuso plumbo lateribus                                         multorum montium successivo maris tractu quondam                                         bonorum Regum magnificentia, & sumptu, præcipue                                         versus opulentam civitarem Bergensem, infixi, vt æstu vel tempestate vrgente, subito funibus immissis quasi inter abditas cavernas solidenturNaves ligantur. navigia magna. Sed oportebit, vt ignari viarum non sint, qui tam periculosoLittus scopulosum. labyrintho sese committere velint. Littus enim scopulis. , & rupibus ita obvium est, vt inde egredi, vel progredi nequaquam valeant inexperti: immo propter eius, & similium locorum (vt infra de inimicis classibus specialius dicetur ) difficultatem, & asperitatem naufragabuntur. Et si bellicæ naves, vel piratarum, eo hostili impetu, vel tempestatum impulsu appulerint, consiliis, auxiliisque destitutæ, sæpissimeFame, frigore pereunt hostes. tum same, tum frigore, tum aggressu incolarum, miserabili spectaculo veluti contra elementa pugnaturæ consumuntur. Hujusque calamitosi eventus insimili casu, si quis legerit Norvegianorum, Danorumque annales, Christiernus II Rex Danorum. præsertim Regis Christierni II. horribilem in omnibus reperiet infelicitatem. Ideoque sæpissime terrentur hostes ab ingressu horum scopulorum, ne severius, & secretius ab apertis, vel latentibus saxis inter montes, quam patentibus inimicis in gurgite conterantur. De periculoso transitu montium Scars & Sula , inter Suetiam & Norvegiam. CAP. XIII.                                         PROVINCIA est in Septentrionalibus regnis Iempthia Iempthia.                                        dicta , Archiepiscopo Vpsalensi cum manerie, seu curia Vesterhuff.                                        Vesterhusia appellata , ex immemorabili tempere subjecta. Aestivale iter periculosum.                                        De qua Iempthia per excelsissimos montes prædictos                                         in titulo,non minus terribile , quam penculosum iteræstivo                                         tempore conficiunt incolæ terrarum , & peregrini viatores :                                         qui alias hyeme pet congelatas paludes , stagna ,&                                         amnes brevioribus compendiis , & semitis, quocunque placuerit,                                         proficiscuntur. Montes enim illi vastissimi , quales in Europa vix sunt , Oriental parte sub pedis ingressu portas, seu aperturas habent, durissimo silice , partim naturali scissura , partim antiquorum principum sumptu , Frigus inclusum quasi lethale.pro publica vtilitate excisas , aut perforatas . Post quas inter montium latera tantum etiam in media æstate sentitur frigus , vt nisi viatores more hyemis multiplicato vestitum sese munierint , fere, irremediabile periculum subita aëris mutatione incurrant , donec ea montana viscera , vallesque frigidas exire contingat . Deinde ab montibus plurium dierum itinere descensuris , majus quandoque periculum imminet , Pontes penduli.vbi penduli pontes ligneis montium fulcimentis lateribus affixi, propter casum nivium , ac arborum tempestate evulsarum,aut cadentia saxa confracti , vel semirupti videntur . Nec alia perplexis spes suffragatur , quam quod pontium reparationem Nullus circuitus.communi opera incolarum expectent , cum nullus per altissimos montes , ac profundissimas valles viarum circuitus inveniatur . Hæc ,& similia cum viatores imminere providerint , expensas secum afferunt sufficientes, ac si castrensem aliquam obsidionem illico subituri , ac servaturi essent : jumentorum alioquin paveam Pascua vberrirnacuram ,ob herbarum copiam ,& aquarum commoditatem habentes. Scaturiunt enim toto viarum transitu ex brachiis montium abundantissimi fontes , satis grato sapore ab omnibus commendati. Quod vero tantam difficultatem illic patiuntur itinerantes , mirum non est : quia propter excelsa rupium præcipitia , quæ difficillime evitari , vel reparari possunt , omnia sagacissimo ingenio penetranda videntur, & maximé cum in vno situs sit invius, & in altero ruinis, aut faxis oppletus. Præterea limites adeo angusti, vt viatoribus, ac jumentis, præsertim insuetis, vertiginem capitis, & oculorum caliginem afferant, & plerunque irreparabilem lapsum. ## Liber Secundus, kap. 15 (s. 75–76) De statuis viarum in montibus nivosis. CAP. XV.                                         MONTES etiam sunt alio vocabulo vulgari Doffiafiel,                                         sive malueris, Doffrini appellati, Suetiam a Norvegia dividente, Doffrinæ alpes.                                         tantæ molis, & sublimitatis, vt multorum dierum                                         itinere versus Occidentem, seu Orientem proficiscentibus,                                         ob indigestas nives, perpetuo appareant albicantes,                                         quasi candidæ nubes in altissimo aëre condensatæ.                                         Quo evenire solet, vt eo itinerantes, ob repentinum casumViatores mole nivium quandoque opprimuntur.                                         nivium, vias intueantur concludi: e quibus tandem laboriosis                                         viribus non minus sese explicare contendunt, quam si inter glaciales vndas constricti conarentur exire. Quocirca veterum Regum (qui quondam piissimi in Norvegia erant) provida magnificentia factum est, vt excelsæStatuæ erectæ. statuæ e vivis lapidibus excisæ, per cacumina montium videantur erectæ, ac fortissime, ne vi ventorum decidant, plumbo, vel ferro firmatæ. Nec desunt, qui putantGigantes in lapides conversi. has petræas statuas olim fuisse gigantes, & propter illusiones in fidei Catholicæ professores factas, imprecatione divi Regis, & martyris Olai tutelaris sancti ( vtDæmones. perpetuo itinerantium in nivosis illis montibus signa conservationis sint ) in hujusmodiS. Olaus Rex. statuas conversos. Immo & fama, & fide receptum videtur, has statuas dæmones fuisse, atque in eam formam, qua corpore suscepto convertendis ad fidem Christi hominibus illudebant, eiusdem sancti Olai precibus, ne prædicationi suæ obessent, fuisse redactos. Sit quicquid fit: vti fabulosum non est, nives inter juga altissimorum montium, & asperas rupes, cautesque horrendas, longissimo itinere esse profundas: ita & pie credendum, deficiente humano præsidio, misericordemSigna saluandorum viatorum. Deum, qui Ionam e mari, & pueros ab igne eruit, signa permisisse saluandis hominibus: quos ille, ne in tanto discrimine suffocandi deficerent, his & similibus remediis tutiores fieri jussit. Nec mirum est hic de nivibus tam frequentibus, &Aetnæ cineres, & Aethiopicæ arenæ. densis in loco proportionato repertis, cum & cineres Aetnæ, ac Aethiopicæ arenæ tam incolas, quam negotiatores, & armatos milites obruere, & involvere soleant, Procop. de bello Gothorum. immo ædes, ac tecta deprimere, ac sylvas onerare casuras, vt illico quassatæ cuncta comminuant importabili gravitate. Testis hujus rei est Procopius lib. II. de bello Gothorum: qui & cinerum eructatione caristiam annonæ imminere prædicit Globuli nivales aucti, ruinant arces. formidandam. Compertum etiam est in Sueticis terris, aviculas volatum excitasse globulos nivium, quorum augmento, casuque, flante Australi vento, arces, & villæ sunt prostratræ. Habentur tamen in his Doffrinis montibus hospitium, quo recreentur Hospitium. hujus periculosi itineris viatores: non tamen vino provisi, vt in alpibus Apenninis, vel montibus Hispaniarum, qui feliciores sunt, bona si sua norint. ## Liber Secundus, kap. 16 (s. 76–77) De transitu tenebroso. CAP. XVI.                                         QVANDOQVE etiam vtilitate, vel necessitate vrgente,                                         satis ingeniosum modum habent populi Septentrionales                                         in nemoribus nocturno tempore pertranseundis, immo &                                         diurno, quando in remotioribus Aquilonis partibus ante, Continuæ noctes.                                         & post solstitium hyemale continuæ noctes habentur. Quique                                         his remediis indigent, cortices quercinos inquirunt putres, Cortices quercini pro lumine.                                         eosque collocant certo interstitio itineris instituti, vt eorum                                         splendore, quo voluerint, perficiant iter. Nec solum hoc                                         præstat cortex, led & truncus putrefactus, ac fungus ipse Agaricus noctu lucet.                                         Agaricus appellatus, in summitate arboris glandileræ crescens: cujus virtus, & natura est, vt nocte reluceat, sicuti & vermes alati, volantes Alati vermes frigore moriuntur. ad æquinoctium autumnale: hi tamen, quia frigore correpti mox deficiunt, ad nullum vsum deputantur. Ideoque frequentius quercum putridam, agaricumque (seipsos propria luce prodentes ) colligunt, ad prædictum sylvestrem, immo domesticum Horrea hyemalia. vsum, scilicet vt eius luce tanquam ardenti lumine, securius accedant loca combustibili materia plena, vt sunt horrea hyemalia, matura messe, fœnoque repleta, Homines videntes in tenebris. quemadmodum infra cap. de brumali trituratione dicetur. Inveniuntur etiam homines eo acumine oculorum præditi, vt sine quovis lumine materiali fere omnia videre, tractareque se posse glorientur. Tales Taprobana. vtique in Taprobana ( teste Plinio ) multo plures. quam alibi per orbem reperiuntur. De luminibus ## Liber Secundus, kap. 17 (s. 77–78) De luminibus, & tedis piceis. CAP. XVII.                                         POPVLVS Septentrionalis ( vt in principio hujus libri                                         ostensum est ) longissimis noctibus subjectus, vario                                         vtitur genere luminum, quo necessaria exerceat officia proLuminum genus varium.                                         domestica commoditate. Igitur fatendum est, suppolares                                         homines tempore hyemali vsu pinguedinis marinarumiVsus pinguedinis piscium.                                         belluarum ( vt infra de vtilitate balenarum, & vitutulorum                                         dicetur ) in omni sua commoditate perficienda                                         vivere. Quam quidem pinguedinem vulgari eorum                                         Traan, aut Lyfe vocant, a lucendo, quia lampadibusiTraan, aut Lyfe. immissa clarissime, ac amplissime lucet, maxime in ædibus magnarum familiarum, & Ecclesiarum, vbi perpetuum pro reverentia Corporis Dominici requiritur luminare. Sed ne a coruis nocturnis, seu noctuis, aut vespertilionibus absorbeatur, Corvi nocturni, & noctuæ. ferreis craticulis os lampadum occlusum servant, prout inferius de generibus nocturnarum avium ostendetur. Præterea tedis pineis connaturalem picem habentibus, Tedæ pineæ. vniversali varietate, quemadmodum vsualibus candelis, in toto Septentrione vtuntur, eo videlicet modo, vt ambabus manibus occupatis, divisos subtiliterModus vtendi tedis. scandilos piceos, baltheis certo numero submissos, ori, vel capitis tegumento altero sine ardentes imponant: sicque, quo libuerit, nulla ventorum injuria impediti prosiciscuntur, atque alia, quæcunque placuerit operantur. Sed hoc securius in campis apertis, ob piceum odorem non omnibus æque, vt candelarum, acceptum, Odor piceus gravis mulieribus parituris. præcipue mulieribus parituris, quæ gravibus his odoribus vsque ad partus aborsum offendi solent. Attamen vt sumus tam noxius extra ædes evaporet, cuneatis canalibus sursum per tectum in culmine perforatum elevatis, parsque candelis communibusRemedium. brachiali longitudine, juxta noctium prolixitatem, accensis vtuntur. Candelæ longitudinis brachialis. Tempore autem bellorum, quæ frequentius obscura, longaque hyeme, quam æstiva luce, ob rationes supradictas, & inferius dicendas, committuntur, piceis tedis exquisita pice per equestres, seu pedestres turmas, facilius etiam abietina resina confectis incedunt: quarum aspectu (si Soloni credendumEqui provocantur ad bellum viso igne. est ) equi provocantur ad bellum, veluti elephantes viso sanguine suso, vel moro confracta. ## Liber Secundus, kap. 18 (s. 78–79) De irruptione aquarum stagnatarum. CAP. XVIII.                                         INTER mirabilia Septentrionalis plagæ aquarum spectacula Middelpadia.                                         vnum est, non tam frequens, quam noxium habitantibus Huni.                                         in provincia Middelpadensi versus Boreales partes                                         Suetiæ superioris, vbi fere major pars virorum Huni nomine                                         appellantur, tanquam populi clarius contra Hunos olim Amnis rapidus.                                         belligerantes, ac triumphantes. In ea provincia vastus                                         amnis est, cujus aquæ lapsus tam præcipiti volumine delertur                                         vt animalia nandi vigore defecta, plerunque pessundare                                         soleat. Ex summis enim montium cacuminibus manans,                                         dum per clivorum prærupta saxis exceptus eliditur, in profunda vallium multiplicato aquarum strepitu cadit. Verum continuo saxorum obstaculo repercussus, celeritatem impetus eadem semper æqualitate conservat. Itaque toto alvei tractu vndis vniformiter turbidatis, spumeus vbique candor exuberat. Hæc tamen consyderanda est eius natura terribilis, quod singulis annis paululum ante solstitium æstivale tanta glacierum. , arborumque connexa congerie tribus locis Incolæ fugiunt torrentem. oppletur, & constringitur, vt inferiores alvei eius ripas inhabitantes, imminente eius irruptione, sugere cogantur ad loca elevatiora. Interea tamen nuntiis, quo in termino formidabilis ille lapsus maneat, explorant, ne rapidus eius cursus improbas Aqua impariosa. exerceat vires. Quippe hoc elementum cæteris omnibus. (referente Pli. lib. XIII) imperat, terras devorat, ac ignes extinguit. Scandunt aquæ in sublime, & cœlum sibi quoque vendicant, ac nubium obtentu vitalem spiritum strangulant: quæ causa fulmina elidit, ipso secum discordante mundo. Amnis itaque ipse, et ( vt Salmonum copia. prædictum est )in omni sua irruptione cunctis vicinis imminet, tamen vbertate electorum piscium, salmonum scilicet, ac aliorum, omnibus affert opulentum quæstum: qui nedum illius terræ incolis ad vsum domesticum sufficiunt, sed & vltra marinas partes ingentibus navigiis exportantur. Hancque virtutem perpetuo retinet, vt quanto marinis alveis vicinior extenditur Amnis piseosus. tanto melioribus piscibus superabundet. Nec deest offerentium liberaiis, & grata piscium exhibitio, ac donatio, si quis occurrerit hospes donaria recepturus De tribus ## Liber Secundus, kap. 19 (s. 79–80) De tribus samosis lacubus Gothorum. CAP. XIX.                                         PLVRIMI insignes lacus sunt in Aquilonaribus terris,                                         magnitudine, & situ mirabiles: quorum præcipuus est inLacus Vener.                                         regione Vestrogothorum Vener dictus, CXXX. milliaria24. flumina lacum intrantia vnum habent exitum.                                         Italica in longitudine, & fere totidem in latitudine                                         habens, in multas, variasque divisus insulas, & vastis illabentibus                                         fluviis, risque maximis oneratus vltra XXIIII. Leckioc Epi, Scarensis, vbi puteus 200. pedum altitudine.                                         vnum solummodo exitum(de quo mox infra dicetur) continens.                                         In hoc lacu, & circa hunc plures sunt magnificæ ædes nobilium:                                         quarum præcipua est arx Leckio in alta rupe, opera                                         Episcoporum Scarensium fabricata, puteum habens saxoPor corum latera 300. durissimo incisum super altitudinem CC. pedum. Incisio autem hæc non ferro tantum, sed flamma trecentis porcorum pinguissimis lateribus igne successivisAxungia. diebus immisso, & extracto enutrita. Nil enim celerius petrarum duritiem gentibusLidecopia. illis penetrare compertum est, quam laridum, vel axungiam porcellorum. Tingualia. Adjacent præterea huic lacui oppida vetustissima, Lidecopia, & Tinguallia, exMineræ ferreæ electissimæ. mineris electissimi ferri, & chalybis retinentia quæstum opulentum. Est præterea lacus alius Vether dictus, adeo claras, & perspicuas aquas habens, licet virentiLacus Vether. colori conformes, vt obolus in profundo situ videri possit. Super hunc lacum estMonasterium divæ Birgittæ viduæ pulcherrimum. insigne monasterium divAE Birgittæ, alias Brigidæ, & filiæ eius sanctAE Catherinæ, vtriusque opulentia, & devotione fundatum, & dotatum. Præterea aliud oppidum Ionacopia dictum in Australiori parte, magnificis Regum commitiis memorabile in omni AEvo secuturo. Extant & mineræ inexhaustæ hujus lacus versus littus oppositumIonacopia. Septentrioni. Demum monasterium Aluastra divi Bernardi temporibus sumptuoseMotala. AEdificatum, & dotatum. Prope hunc locum in villa Tolstada, Rex SuercherusAluastra. in nocte natalis Christi a proprio stabulario freno pro armis vtente, occisus suit. Rex Suercherus occisus. Tertius lacus Meler dictus: in cujus littoribus civitates, arces, & nobilium magnificæ ædes sitæ sunt. Præterea non longe inde in terra firma mineræ argenti inexhaustæ, Lacus Meler. cuprique, ac ferri, vltra humanam æstimationem pretiosæ. Et hinc provenit, Arces nobilium. Regem Suetiæ, ac Gothiæ, reliquis Europæ principibus in omni thesauro, Regia opulentia. & opulentia nunquam esse, aut fuisse inferiorem. Sunt etiam lacus recentis aquæLacus Lulatresch. in montibus Lapponiæ, Lulatresck dicti, longitudine CCC. milliarium Italicorum, Lacus oes piscosissimi.CXX latitudine. Præterea alia multa collateralia stagna , & lacus paulo breviores , ac latiores,adeo piscosi,vt in tota Europa,ne dicam orbem integro,vix habeant Lacus albus.pares . Deinde samosissimus lacus albus sub polo : demum Pienthen in Finlandia Pienthen.cum similibus infinitis lacubus , stagnis , fluviis , & altis venis. ## Liber Secundus, kap. 20 (s. 80–81) De specubus insidiosis. CAP. XX.                                         DICTVM EST superiori capite , in vnum lacum                                         Vener ex altissimis montibus Norvegiæ , & Suetiæ , 24.vasta flumina vnum lacum ingrediuntur.                                        XXIIII. maxima flumina ingredi . Et licet eorum introitus                                         valde stridulus , & verticosus sit, in omni descensu tamen                                         montibus tam amplo circuitu resistentibus nusquam                                         nisi vnicum inveniunt exitum : huncque tam rapidum , & Sonus amplus.                                        sonorosum , vt vltra XX. Italica milliaria audiri possit Trolhetta.                                        Nomenque vulgare habent Trolhetta , hoc est, caputium dæmonis ,                                         forte propter horrorem , quem sono , stridoreque generat , in paludinosam planitiem cadens : vel quia sub eius descensu præcipiti,reperitur Spelunca latronum.insignis spelunca latronum :ad quam angusto tramite fit accessus , solum ab ipsis latronibus , ac furibus frequentatus , eo quod fluvius ille rapidus , & verticosus fit , suspicionem omnibus adimens,quod nequaquam ibidem malefactorum collectio fiat , præsertim tempore æstatis . Sed hyeme ,ob exhalationem fumi deprehensi, Fumo sures salluntur.velocissime rapiuntur ad pLcfLenam , spoliaque pretiosissimæ supellectilis , argenti , auri ,& pellium pretiosarum ad Principis fiscum. Vnde nullo intra semestre tempus legitimo comparente accusatore , cui bonorum ablatorum lege, & consuetudine restitutio fiat , jussum Principis pro tuenda publica pace,exinde consecta navigia fluminibus maris influentibus immittuntur,vel aliis munitionibus fossarum, seu murorum , sagacitate præfectorum provincialium deputantur. Sed ( heu dolor ) Rara bonorum ablatorum restitutio apparet.infelici hoc ævo nec hora, vel momentum reservari videtur ad restitutionem osferendam , quantumcunque apparuerit legitimus accusator , præcipue in naufragiis negotiatotum , quibus dudum clementia Principum ( soluto labore colligentium Naufragia restituenda.bona projecta in littore ) jussit omnia restituenda fore . Vidique super hoc æquissimas fuisse factas constitutiones ab Regibus Aquilonis , Daniæ præsertim , & Norvegiæ , vbi hæc calamitas frequentius , quam in aliis regionibus ( exceptis Hybernis , & Curetibus Livoniæ ) sustinetur. De excellenti De excellenti antiquitate Regiæ arcis ## Liber Secundus, kap. 21 (s. 81–83) Veftrogothorum Aaranes.        81 CAP. XXI.                                         ETSI Gothicis principibus maior olim inerat bellorumGothorum voluptas arma tractare.                                         ardor, quam delectatio quarumcunque aliarum voluptatum,                                         dum summum animi, corporisque existimarent solatium,                                         rigida arma tractare ac arduissimis præliis varios comparare                                         triumphos : attamen plerique eorum voluptati huic                                         magnificentius aliquid superaddere meditantes, posteris                                         sumptuosa, simulque vtilia ædificia reliquerunt : quemadmodum                                         Scarinus quidam totius Gothici principatus monarchaScarinus rex. potentissimus, singulari exemplo deprehenditur perfecisse, præsertim in Vestrogothorum regione, quam frequentiore sua præsentia illustrabat: idque ob vicinum Norvegiæ Regem Sidagerum: cui vt erat sanguine conjunctus, ita etiam terrarum situ, & amicitia propinquior esse volebat. Hic ex suo nomineScara civitas. Scaram civitatem Vestrogothorum in loco stagnis, & paludibus admodumu mnito, tam prudenter erexit, quam imprudenter eius successores ipsam desolari, ac collabi permiserunt. Antiqua hæc erat regni Gothorum sedes. Verum non procul ab ea adhuc extant vestigia alterius Regiæ arcis Aaranes dictæ : cuius situs, muri, &Aaranes olim nobilissima arx. structure quoslibet inspectores ita in admirationem alliciunt, vt firmiter iudicent, nullum præstantius ædificium ea tempestate in toto Septentrione, vel Europa repertum fuisse. Sed quid non mutat æui longæua vetustas vt saltem signa ruinarum posteritatem vrgeant, magnificentiam meminisse heroum antiquorum. Habebat hæc arx in circuitu omnes commoditates, quas vnquam felix mortalium sedes a superisArcis commoditas. impetrare potuerat, & obtinere. Siquidem vno latere versus Occidentem & Boream, vastum ac piscosum lacum Vener antedictum pro regiis, & mensalibus deliciis habuit : altero versus Meridiem longissimo spatio, pro perpetua securitatePiscium vbertas. cœnulentam, ac limosam paludem : cuius superficies tenero vestita gramine, ac frutice, nonPaludum securitas. solum vestigia negat, sed modice calcantes absorbet. Nam limo funditus subsidete, in luteas voragies, sordidamque colluviem liquesces, attrahit accedentes. Nec minus rivuli plures, et profundi,vti venæ par paludes discurrentes, arcis accessum denegant, vt impossibile esset, Pontes 40.nisi multitudine pontium(qui olim quadraginta erant :longis ambagibus veluti labyrintho illuc pervenire. Eaque difficultas in asperrima hyeme perseverat . Nam rarissime Sulphurex venæ prohibent congelacionem.propter calidas venarum sulphurearum exhalationes, paludes illæ congelantur . Ab Orientali vero latere ex oppositp primæ portæ arcis , quæ vnicum terrestri itinere habebat accessum , adeo amœna prata , ac fertilitas agri pro solatio castrensi erant, Amœna prata ,& fertiles agri atque venationesvt nil amplius naturæ beneficio poterat concupisci : etiam pascua ,& venationes in campis , & saltibus optimæ : quod & præsens humi eius facies ostendit. Quæ licet horrendam nemorum densitatem multis retroactis annis & seculis cultore vacua , ob Terræ desolatæ rationes.bella, famem, pestem ,& domesticam discordiam induerat : tamen sulcorum , vomerumque vestigia quibusuis eam intuentibus vltro ostendit , frequentesque lapidum Congeries lapidum.congeries ( quibus agri ob majorem feracitatem purgari , ampliarique solent) ibidem inter altissimas arbores offert conspiciendas , argumento fideli ad posteros relicto , multo numerosiorem prioris ævi fuisse populum , strictioribusque agellis contentum , quam cernitur hac ætate præsenti. Hæc igitur arx felicius florere visa est circa annum Anno 955.Domini nongentesimum quinquagesimumquintum , quando magnificentissimus Rex Rex Olaus baptizatus.Olaus cognomento Schotkonung baptizatus est ab S. Sigfrido Eboracensi Archiepiscopo , ex Anglia ob fidem Christi prædicandam ad eundem Olaum Regem, Eldredi , sive Mildredi Regis Angliæ exhortatione ,ac petitione proficiscente : qui S. Sigfridus.& in hac arce paulisper moratus est , donec alia sedes regia Husaby dicta , pro vsu Husaby.eiusdem S. Sigfridi ,& cleri eius parari poterat , & consecrari. Quo facto paganos , ac idololatras in fide Catholica instructos baptizabat : quod Vnamannus.& tres nepotes eiusdem Archiepiscopi, Vnamannus, Sunamannus, Sunamannus.ac Vinamannus(quorum vnus fungebatur sacerdotis officio , Vinamannus.secundus diaconatus , & tertius subdiaconatus)alibi in Verendia post tergum relicti , faciebant. Omnes Adulteræ jussu occisi.tamen , vti beatus Io. Baptista , ob adulterae mulieris indignationem , gladio interempti fuerunt: quorum corpora in Cathedrali ecclesia Vexionesi magno honore ab omnibus venerantur . Sed de hac re latius in historiis charissimi fratris , & antecessoris mei Io. Magni Gothi suis locis est ostensum De mirabili horto montis Kindaberg ## Liber Secundus, kap. 22 (s. 83–84) prope prædictam arcem. CAP. XXII.                                         MONS est eminentissimus apud Vestrogothos non longe ab                                         Kindakulle dictus, tantæ altitudinis, vt a longe navigantibusKindaberg.                                         vltra XL. milliaria Italica in eodem lacu, quasi                                         atra nubes inter cœli hiatus appareat. Ideoque multi tempestatibus,                                         vique ventorum agitati, summis viribus conantur                                         eius pedes attingere, vbi tranquiliissimum portum adesse                                         noverunt. In hujus montis summitate ea amœnitas frondium, Montis amœnitas.                                         herbarum, fructuum diversasum arborum ( excepta                                         vite ) suapte sponte nascentium non raritate magis, quam suavitate, velut satarum, aut plantatarum, reperitur, vt vix delectabilior in tota Septentrionali plaga investigari possit, aut inveniri. Illic suavitas inenarrabilis, etiam concentum variarum avium (præter papagallos ) multiplicata. Sed valde paucis, Avium cantus. iisque solum senibus notus est amœnissimus ille locus. Neque lasciviori ætati perSenibus notus. facile monstrandus, ne forte sevenori disciplina soluta, in omnem voluptatem, vel verius spurcitiem sese prosterneret, difficillime, vel nunquam ad honestatem, & bonos mores reversura ’ Voluptas enim ipsa vsum, & consuetudinem: consuetudo necessitatem: Voluptas. necessitas desperationem inducit, & coartat. Extra hunc montanum locum, immo & alibi latius per Aquilonern satis boni, suavesque fructus pyrorum, Fructus diversi. pomorum, cerasorum, prunorum, sed nulli ante medium Iulii, vixque tunc in debita maturitate reperiuntur: immo quædam horum fructuum genera tam domestica, quam sylvestria, solo frigore accedente maturescunt, durantque pendentia majori parteFrigore maturescunt poma et pyra. hyemis etiam in ramis, foliis omnibus denenatis. Sed hi fructus quovi aceto pro gratiori sapore sunt eligibiliores, licet exiguæ magnitudinis, ob frigus continue circunstans. Exoticos vero fructus per mare a Germanicis oris, vt sunt pomaFrudus exotici noxii. celerrime portata, ob suavitatem inhærentis musti, tam avide nanducant incolæ, vt nunquam, vel raro sine discrimine variorum morborum ( præsertim Gallicorum ) vel mortis evadant. Et hinc est exemplum, quod omnis inorcinatus appetitus sibiAppetitus inordinatus. ipsi fit pœna, atque tormentum Reperiuntur etiam nonnullamontana loca, seu plana in Armenia ( teste Strabone lib. XII. ) quæ tantam agrestium pomorum, Armeniæ fructus. & vltro nascentium copiam gignunt, vt quocunque tempore anni ea voluerint incolæ(qui ob id famen nunquam sentiunt)semper abundent: Fames nulla. cum interdum adhuc fructus in arboribus pendeant, interdum in foliis jaceant, quæ lapsa multa, & alta, ac humi fusa sunt. ## Liber Secundus, kap. 23 (s. 84–85) De pulchritudine, & vbertate insulæ Gothorum Elandiæ. CAP. XXIII. Oelandia.                                         ELANDIA, sive Oelandia, vna est ex insulis Gothici                                         maris, brevissimo maris interjectum a Gothia Meridionali                                         divisa, omnium insularum pulcherrima: multis enim bonis Vbertas insulæ maxima.                                         adeo referta est, quod spatii brevitatem ( duorum dierum                                         itinere absoluendam) soli fertilitas recompenset. Prata,                                         & campi odore herbifico, indicibili suavitate mirabundi.                                         Ibi plurimi greges equorum parvorum, sed validissimorum Equi exigui, sed electissimi.                                         vtputa qui fortitudine, & agilitate multis eximii                                         corporis equis prævalent: quosque domestici, & exotitici negotiatores pro voluptate emunt, atque in terras remotas veluti naturæ miracula Equi in gyrum saltantes. venales exportant. Ingeniosissimi enim sunt, vt saltibus & choreis, buccinæ vel tympani sono per eos adaptari possint, quorum exercitium est hujusmodi spectaculis Equi circulos transiliunt. acquirere quæstum. Insuper instruuntur, vt circulos ferreos, aut ligneos non admodum amplos morecanum transiliant, saltuatimque vivacissima pernicitate sese gyrando revoluant. Proprio etiam nomine moniti magis, vel minus id faciunt, Equi pascuntur piscibus et lignis, cervisiaque vel vino inebriantur. juxta arbitrium imperantis. Pascuntur hujusmodi equi, vbi opus est, piscibus sole tostis & lignis abieinis: cervisiaque, & vino vsque ebrietatem potantur, prout in simili infra de alcibus olendetur. Hæc igitur insula frugibus, pascuis, pecudibus, armentis, & piscibus tantum abundat, vt propriis commoditatibus sufficiat, & alienis: eamque gratiam, & æstimationem boves, & pecora, ac butyrum vltra mare Butyrum electissimum, quia medicinale. exportata habent, quasi medicinalia forent. Habuit olim hæc insula arces plures, tam naturæ, quam artis præsidio locis opportunissimis fabricatas, & muniras: quarum aliquæ in templa Christiani ritus commutatæ sunt, hodie non minus patriæ defensioni, quam religioni deservientes: aliquæ bellorum turbine penitus desolatæ. Borcholm. Vna tamen vsque in præsentem ætatem omnium altior, & fortior Borcholm dicta, permansit: cujus celsitudine Gothicum mare eminus navigantes, veluti specula pro ventorum, ac portuum directione adhuc vtuntur, præsertim Angli, Scoti, Navigantib. necessaria signa. Selandi, Hollandi, quibus admodum necessaria est illustrium locorum cognitio in eo mari. Hæc insula fere tota ambitur marmoreis saxis sursum, deorsumque penes I LIBER SECVNDVS        85 penes littora XX. vel XXX. pedum altitudine,quasi artificum manum ex industriaMuri naturale. collocatis.Immo & in oris eius Orientalibus aperto mari objectis, plures amœnissimiPortus amœni simi. portus sunt : ad quos non minus curiositatis , quam necessitatis causa extranei navigantes, veluti naturæ spectaculum visuri accedere solent. In hac insulaRegum venatio. tempore pacis reges Gothorum , & Sueonum , ob insignem eius amœnitatem , & venandi exercitium,æstates transigere consueverunt. Etiam quia viciniori maris tractu vltramarini principes commodius cum eis in arduis causis expediendis ibidem congredi possunt. Præterea prope Aquilonare littus eius exurgis mons excelsus : quem nauticum vulgus vitandi infelicis ominis , & marinæ tempestatis gratia, VirginemVirgo mons dicit , & quare. vocat : atque in eius portu manentes certis munusculis puellis dari solitis , vtpote chirothecis ,sericeis zonis , & similibus, eas tanquam amico munere placant. Nec ingratum montis numen sentire videntur , prout aliquando factum meminit antiquitas ,Aquilonarium maleficarum conventus,& tardantium pœna. voce lapsa iussum fuisse donantem mutare portum ,ne periclitaretur :& ita faciendo saluus factus est , vbi alii sunt periclitati. In eo monte certis anni temporibus dicitur esse conventus Aquilonarium maleficarum , vt examinent præstigia sua. Tardius ministerio dæmonum accedens , dira afficitur correptione. Sed hæcOpinioni ceditur. opinioni ,non assertioni cedant . ## Liber Secundus, kap. 24 (s. 85–87) De famosissima insula Gothorum, Gothlandia dicta. CAP. XXIIII.                                                                                  ORIENTALIS Gothiæ pars est, sic dicta, quasi GothorumGoth bonum dicitur,& Deus.                                         terra , vel bona patria . Goth quippe bonum,sive                                         Deum lingua Gothica significat , & Landia terram . Est                                         enim multis rationibus bona :bonus in ea populus : boni ,Bona omnia.                                         & securi in circuitu eius portus : bonus , & electus in                                         ea ager : bona armentis , equis , bobus , piscatione,venatione ,                                         aquis, sylvis , pascuis , pulcherrimo marmore, &                                         omnibus rebus humano vsui neeessariis . Est in eius Boreali                                         parte præclarum oppidum Visby,in quo est arx munitissima .Visby emporium. Fuit hæc vrbs quondam Gothorum, & multarum regionum emporium, tantis opibus , & negotiatorum mercimonii frequens ,vt vix illi par in Europa simileNationum nomina. haberetur. Confluxere illuc Gothi , Suedi , Russi seu Rutheni, Dani, Prussi, Angli , Scoti , Flandri , Galli , Finni , Vandali , Saxones , Hispani , singulæque gentes suos proprios vicos, & plateas incolentes: nulli præclusum municipium. Ingredientesque terra, & mari omnia pacata invenerunt, donec discordia, quæ omnium Discordia. regnorum, & hominum perniciosissima desolatrix est, subverteretur: sicuti infintæ aliæi nationes, quæ ab initio floruerunt. Extant hodie marmoreæ ruinæ, Marmoreæ ruinæ. quæ testantur veterem eius claritatem, amplitudinem, & vetustatem. Sunt adhuc testudinatæ domus, portæ ferreæ, cupreæ aut æreæ fenestræ, olim argentatæ atque deauratæ, Portæ æreæ, ac ferreæ deauratæ. argumentum inæstimabilium divitiarum exhibentes. Vnde postmodum ortis odiis, & dolis, e tumido earum rerum vsu disgregati incolæ, abierunt in Vandalicas civitates: quæ non parum ex opibus hujusmodi hospitum sunt ditatæ, vti Prima statio exeuntium Gothorum. olim Roma Carthagine desolata. In hanc insulam prima Gothorum armata castra post exitum a sua terra, in Europa, & Asia novas terras, ob importabilem gentis suæ Longobardi e Scandia. multitudinem, quæsitura descenderunt. Demum multis seculis evolutis, Longobardi ex Scandiana insula ob similem, vel graviorem causam exeuntes, per hanc insulam Paulus Diaco. in Rugiam agmine vastissimo in exteras regiones abierunt: & tandem regno Magnus Rex Suetiæ. constituto in Italia sedes firmavere: quod & Paulus Diaconus eorum historicus lib. I. attestantur. Præterea Magnus, Rex Suetiæ anno Domini M. CC. LXXXVIII. Albertus rex Suetiæ. sedavit periculosum bellum, quod erat inter cives Visbycenses, & plebem illius insulæ: permisitque civibus instaurare collapsos muros civitatis, mœnibusque, & propugnaculis Vitaliani piratæ. communire. Albertus Rex Suetiæ rogatus a principibus inferioris Germaniæ, Iure perpetuo spectat ad Suetiam, & Gothiam. vt a mari eorum eliceret potentissimos piratas Vitalianos, impignoravit hanc insulam Gotlandiæ Magistro Prussiæ, pro viginti millibus duplonum, id est, nobilionum: quorum summam Regina Margareta eidem succedens, e Suetia collegit, atque eam insulam regni Suetiæ juribus, & proprietatibus restituit, jure perpetuo possidendam. Hancque insulam Saxo Grammaticus Danorum insignis historicus, Saxo Danorum historicus hoc confirmat. in pluribus suis scriptis ad Suetiam sine quavis hæsitatione spectare attestantur. Et hoc e multis argumentis: quia eadem lingua, legibus, consuetudinibus, & morum Episcopo Lincopen insula hæci subjecta. conformitate, & vicinitate perpetuo vtuntur: etiam quia Gothorum Episcopo Lincopensi, tanquam primo fidei plantatori sunt subjecti: a quo &Episcopalia jvra petunt, & consequuntur. Ab hac etiam insula in omni Jus maritimum hinc petendum, & expectandum. navigantium controversia, præsertim a consulatu Visbycensi, petitur, & datur ius, & sententia diffinitiva, quid vnicuique permittendum, vel auferendum erit. Certe ius hoc mercatorum, ac nautarum, valde prudenter digestum, citius lites adimit in fluidis aquis, quam aliorum decisio in terra r ma. De clypeis ## Liber Secundus, kap. 25 (s. 87–88) De clypeis principum montibus Hangœ insculptis. CAP. XXV.                                         QVANTAM olim Reges , ac Principes Gothorum de                                         perpetuanda nobili fama, ac bellica claritate curam habuere ,                                         arma , signaque ,& clypei eorum illustribus locis inArma,et clypei testantur nobilitatem stirpis.                                         sculpta. , ac posteris relicta evidenter ostendunt , præsertim                                         in Ostrogothia ,ac Vestrogothia,& Australi Finlandia, in                                         magnifico portu Hangœ appellato: qui tam lætus , ac securusHangœ securissimus portus.                                         est ,vt in toto Septentrionali mari , & forsitan amplo                                         Oceano parem non habeat , qui eidem valeat comparari .                                         Omnes enim vndecunque navigantes libere recipit in suum sinum , secureque introrsum tam a tempestatibus , quam hostili classe, sua naturali munitione (modo ipsi sibi deesse non velint)protegit,& conservat. Portus etenimPortus velut castellum. iste in modum amplissimæ arcis in mediis montibus ,ac vallibus amœne situs est: habentque in cautibus vetustissima heroum Gothorum , ac Sueonum insignia , literato ordine , sed antiqua simplicitate insculpta, maxime ad ostendendum posteris,ibi olim classem pro regnorum defensione contra quoscunque hostiles insultus continua expeditione stationem tenuisse , atque inde ad aperta arma , quoties opus fuerat, prodiisse . Hodieque frequentius in eodem portu ,ob similem causam , armatas classes tam Princeps , quam nobiles habent , præsertim quia vicina loca omnia suppeditare Loca vicina vtilia. possunt , quæ subito requiri videntur ad confœderatorum armatam classem : omniaque in hostes contraria verti , si perniciem stucturi in hunc accesserint portum . Olim divus Ericus Gothorum , Sueonumque Rex , oblata pace , & contempta,Tavestos,S.Ericus. Carelos , ac Bothnienses bellica classe ,& equestri expeditione devictos, ad . fidem ,& Christi religionem accelerare coëgit . Indocile enim genus barbarorum ,Indocile vulgus. nisi per anna ad jugum Christi cogi , vel pertrahi , vel invitari non potuit : nimirum (vt Albertus Crantzius lib -.IX. cap.XXXVII. Vandaliæ resert )magnus estTraditionum paternarum magnus amor . amor paternarum traditionum. Nam & Itali diu pertinaces erant , hominum genus (vt sibi videntur) omnium maxime civile, & honestum : quanta millia martyrum perdiderunt , priusquam Christo crederent ? In hoc portu Suetici Reges graviItali olim pertinaces. injuria lacessiti , vltramarinis principibus classe instructa : vel instruenda hostilitatem indicere solent,præsertim Ruthenis, seu Moscovitis : rursumque in eodem portu Pacis conditionessub æquis conditionitus eorundem principum nuntiis pacis fœdera præicribere , & accipere consueverunt. Quod autem eo loco frequentius , quam alio id fiesri contingit, vrget antiquata majorum observantia,qui illic in montibus imprefferant insignia sua vt eorum perenni firmitate perspecta , quæ Reipub. vtilia fore crediderint Armis majorum visis multa siunt.posteris eodem vnanimi consensu ,& juramento per arma ,ac libertatem majorum stabiliant observanda . Quibus autem armis , clypeisque veteres Gothi , Sueticque sint intus , & extra patriam vsi , signis præsentibus adverti poterit ,immo & Arma Gothorum.rationibus ostendi : leonem scilicet coronatum super tres aquas candidas in campo cœlestini coloris impetuose salientem , ac retrospicientem, olim habuere Gothi,atque Armorum causæ.nunc habent solum originis inhabitantes : vt vincendo parcant , & retrospiciendo Vrsa antiquitusin armis Gothorum.caveant , quam cito salientes ab impetu cessant . Methodio tamen placet asserere, Gothorum Principes in exteris terris militantes , ac dominantes , vrsam in vexillis habuisse.At ex eisdem Gothis veluti parentibus originem trahentes , varietate signorum Taurus.secundum diversitatem gentium distinguebantur : vt Cimbri tauro,Sclavi Draco.dracone , Gepidæ navicula , Alani , Burgundi,ac Suevi catto in militaribus signis, Navicula.vt Plutarcho videtur . Suecis autem , sive Sueonibus antiquitus erant anna , videlicet Cattus.duæ virgines coronatæ , aureo vestitu sese mutuo in virenti sylva amplexantes , Virgines duæ coronatæ pro armis Suetiæ.tanquam dearum nympharum excellentiam in regione ostendentes. Nunc vero Suecorum Principes tribus aureis coronis in campo cœlestini coloris , ob inscrutabilem dominiorum amplitudinem , magnifica bellorum gesta , & inexhaustam minerarum Coronæ tres, & cur.vbertatem , vtuntur . Sunt & privatorum nobilium insignia mira varietate distincta : similiter & vrbium , ac provinciarum, quatenus in bellicis expeditionibus pro Arma illustrium,ut nobilium varia.patria , & legibus susceptis, tot hominum turbæ distinctius ad vnum tandem finem dirigantur , prout infra de directione armatæ multitudinis diffusius erit ostendendum. ## Liber Secundus, kap. 26 (s. 88–89) De Crystallo & Magnete. CAP. XXVI. VENERABILE verbum scripturæ est: Dominus dat nivem sicut lanam & nebulam sicut cinerem spargit . Mittit crystallum suam sicut bucellas , ante Crystallus sicut bucellas.faciem frigoris eius quis sustinebit ? etc. Certe si liber iste forsitan obscurissimus, claritate crystallina illustrari posset ,neque sic sufficeret in expositione verborum præmisforum, præmissorum, eo quod omnia mysteriorum plena sunt, quæ paucitate eorum merito comprehendi possent. Dicitur: Qui dat nivem sicut lanam. Nix (vt omnibusNix. constare videtur ) e nubibus genita, late, diffuseque per omnia cadens dilatatur. LanaLanæ Cypriæ natura. autem sola Cyprica e frutice, seu sua planta ad hoc seminata, & maturata decidens, vniversum campum tegit, & dealbat, vt incolis appareat quasi nix de cœlo descendens. Et hinc incolarum opulentissimus quæstus, qui in totum diffunditur orbem, Quæstus abundans. præsertim frigori subjectum, ob calorem fovendum, vti volucrum pennæ Indis pro tegumento naturæ, ac mitiori flatu reprimendi caloris deservire videntur. QuodPennæ volucrum Indis. vero dicitur: Nebulam sicut cinerem spargit, parumper lib. I. cap. XX. hujus vouminis de pruinis, & nebulis est respiciendum. Quod præterea: Mittit crystallum sicut bucellas, patet in fragmentis eius, quæ vtique magnam habent quantitatem. Sed ob frangibilitatem buccellæ dicuntur, vt modica contritione quasi inter molares dentes facillime comminuantur. Vsus eius magis apud antiquos erat, quam modernos, præsertim in scrineis, & manubriis gladiorum, prout cernitur in CathedraliRegis Haquinigladius. ecclesia Asloënsi regni Norvegiæ, vbi ensis insignis Haquini Regis pro pulchro spectaculo reservatur. Magnetes etiam in extremo Septentrionis veluti montes, Magnetis natura. vnde nautica directio constat, reperiuntur: quorum etiam magnetum tam vehemens est operatio, vt certis lignis fagineis conjuncti, ea vertant in sui duritiem, Lignum convertitur in saxum. & naturam attractivam. Quod vero superius lapides cernuntur quasi volantes eiici, nemo non credit ob vim sulphureæ exhalationis, more bombardarum id fieri posse Immo & magni cespites sine manibus præcisi, ad aëra elevati in longinqua spatia proiiciuntur. ## Liber Secundus, kap. 27 (s. 89–90) De rupibus galeatis. CAP. XXVII.                                         NAVIGANDO e Germanico mari versus Septentrionem                                         tribus dietis, antequam introitus appareat ad Regiam                                         civitatem Holmensem regni Suetiæ, occurrit admirabilis                                         portus lingua vulgari gentis Hielmsnabben, vel ElgxnabbenHielmsnabben vel Elgxnabben.                                         appellatus, eo quod onagri, qui Eiga dicuntur, propter                                         attractum suavis venti eo concurrere consueverunt: vel                                         etiam quia montes, in quorum lateribus portus sunt, itaGaleæ montanæ.                                         a natura formati videntur, vt galeæ militares putentur in Natura duris populis ostendit armo effigiem. Sculptæ: quasi ars non sufficeret in armis fabricandis, nisi & natura monstraret, quid bellicosis populis Aquilonem inhabitantibus conveniat in armorum tractatione. Sed revera, vti portus is ob omnes ventos, & tempestates arcendas insignis est, vt vix similem in tota Europa habeat: ita & hostili sanguine respersus, vt ibidem quasi Portus optimus, sed cruentus. omnium Aquilonarium bello initium, medium, & finis inveniatur. Sæpe etenim classis hostilis, quæ violentia tempestatum in vasto mari vario Marte congredi Loci iniquitas pacem suadet. non poterat, huc depulsa, vel inducias ab adversario petere, vel ipsa sua sponte, vel simulatione cogitur offerie, vel inevitabile mortis, aut captivitatis discrimen inire: quo enim vt saluus evadat armatus non invenit. Si enim littus, aut porturn Cæca saxa. exierit, cæca saxa, rupesque minaces apparenr: quæ eum levi motu in gurgitem, vt Tempestas horrenda. pacem præstet, immittunt. Si vero in apertum mare exire voluerit, obstat hortenda tempestas, ne visu quidem ad ictum oculi toleranda: quia Aquilonaris, Orientalisque Ventus procellosus. ventus eo in loco totaliter est procellosus. Præterea tempore hostili terrarum incolæ subtrahunt littoralia signa, ne hostis accipiat tantillulum quidem spatium, Signis littoralibus amotis hostes suffocantur. vt effugiat pLcfLenam œ: alioqui incessabili ferocia impetum facto, latronum classis, manusque impiorum hunc portum occuparet: vbi nihilominus classica bellorum præludia frequentius inchoari solent. ## Liber Secundus, kap. 28 (s. 90–91) De angustiis portuum lapidosorum. CAP. XXVIII.                                         SVNT præterea non exiguæ formidinis angusti exitus, Civitas Holmensis.                                         & introitus æquoris Aquilonaris, præsertim ab aperto                                         mari navigando versus Holmensem civitatem: quæ regia Steendor.                                         est, & insigniter a natura, ac arte munita, vt merito trepidare                                         cogantur aggressuri, quæ fides, vel fraus sit nautarum                                         in imminentibus periculis prosperius exuperandis.                                         Præcipuus tamen, & periculosior est locus Steendor, id                                         est, porta lapidum appellatus, eo quod arctis faucibus,                                         &lunatis cornibus quoquoversum obliquatur: hoc est, quandoque per modum Scythici arcus, quandoque mucronis aspectu evitatur a nautis: in quibus longe periculosius, ob exortas densissimas nebulas, & caligines, er Formæ Variæ. rare contingit, quam in amplissimo Oceano, suborta validissima tempestate. Nec Nec procul ab eo sinu saxosæ rupes imminent sub aquis latitantes: in quas quicunqueRupes sub aquis inciderint , quasi vivi sepulchro teguntur . Nec silent annales Gothici , quondam in eisdem rupibus multa millia Germano, ac Danorum repentino descensu fuisseMulta millia hostium submersa. perempta .Magis nanque præsumptuosa , quam experta navigatione saxeas has angustias sunt ingressi : veluti etiam in alios sinus Septentrionales , qui non secus in mari navigantibus apparent , quam ingentissimæ trabes eminentes in aquis , quæ solo aspectum territant inspectores : nomen ab eventu , causa , gestis , & natura(prout superius de irruptione aquarum eodem libro est ostensum ) assumentes . Terribilioresquæ hostibus piraticis videntur , quam acies aliquæ militaribus armis instructæ ## Liber Secundus, kap. 29 (s. 91–92) De scopulis lapidosis , & via stricta. CAP. XXIX.                                         SVNT insuper in littoribus Ostrogothorum , & Sueonum                                         ingentia saxa , partim apparentia , partimquæ latentia                                         longissimo ordine , quasi scamna arte , vel industria collocata ,                                         vulgariter Idebenckia nominata: super quæ infelicissimiIdebenchia.                                         naufragantes quandoque sedere solent : mihiquæ,nisiPericulum autoris.                                         Deus in gravi tempestate anno Domini M. D. XVII.                                         opem tulisset, parata fuerunt. Vehementia enim ventorum                                         navis vrgebatur in ea latentia saxa:quæ velut declives muriMuri sub aquis latentes.                                         oppidorum , vel castrorum longo tractu apparent . In quos lapides qui negligentia,vel inevitabili tempestate inciderint , maxime hostiles classes aviditatem prædæ in littoralem populum (satis opulentum)meditantes,profecto omnium infelicissimi reputabuntur , dum terra , mariquæ horribilius , quam in carcere circundantur inimicis . Terra quidem(quia fugientibus incolis cum armentis , pecudibus ,ac supellectili , ob subitum hostilem incursum ) famen , quæ omnibus hostilior est , & frigore omni tormento graviore citissime consumentur. MariFames in terra. etiam, quoniam eo in loco (vt dictum est )sævissima solent esse tempestas : ab qua etiam si arte,& labore vellent evadere, naturæ tamen severitati resistere non valebunt.Tempestas in mari. Vbique enim præter aëris impetum (vt dictum est ) saxa , seu rupes ,in acutum apicem instar turrium elevata , periculum administrant : quæ arcuata flexilitate , & circuituSaxa periculosa. Stratagema. cuitum, spuma prodente, sagaciter sunt circumeunda. Solent in his locis sratragema tibus vtentes bellicæ classis præfecti aliquot præliares naves, vel simulatas, ex industria tempore hostili signis inimicorum ornatis statuere, vt classis hostilis eisdem visis, securius in periculum ruat. De quibus, quando videlicet sic interceptæ sint inimicæ naves, patriæ annales me tacente attestantur, atque hostilia ossa in scopulos disjecta Ossa mortuorum terent accedentes. diligentius quid cavendum fit, aperte demonstrant. ## Liber Secundus, kap. 30 (s. 92–93) De torrentibus rapidis. CAP. XXX. Torrentes rapidi                                        TORRENTES rapidi quasi infiniti, præcipue temporere                                         solutionis nivium, ac glacierum, post finem Aprilis                                         in Septentrionalibus terris maximam ruinam indigenis afferentes                                         reperiuntur. Suo etenim impetum, qui vehemens,                                         & horridus est, tam villas, vicos, ædes, & pontes lapideos,                                         quam suffossas arte arbores, vel naturali propagine                                         in terra radicatas rapiunt, & exportant, quemadmodum                                         de stagnorum irruptione superius alio casu fuerat enarratum.                                         Qui torrentes juxta impetuosam naturam suam nomen                                         imprimunt vrbibus, ac locis, vbi elabuntur: vti antiquissimum Scheningia. Ostrogothorum oppidum Scheningia dicitur ab amne, vel verius torrente Schena. qui ob rapidissimum cursum vulgariter Schena appellatur, quasi equus abiectis habenis ad omnem præcipitem cursum accensus. Præterea alteri fluvio non longe Tannaforsexinde distanti, a continuo stridore dentium nomen impositum est. Ita & rapido torrenti in provincia Middelpadiæ, vt supra dictum est, nomen nocti impositum Knoden. est: quia instar nodo crustata mole glacierum arbores compressas, immo et ingentissimos lapides in sui dissolutione secum impetuosissime rapit, & portat: eoquæ formidabilius hoc accidit, quo celerius provincias, & populos terrere, atque ob Forum Iulii. ruere solet. Qui transierant Forum Iulii a Germania vsque Venetias, quid hujusmodi aquarum impetus effecerit, aut facere soleat, sine hac superflua attestantione etiam a Tridentinis saltibus, & aquis apertissmo spectaculo agnoscent. Nec aliud Remedium avertendæ aquæ. remedium hujus horrendæ depopulationis hactenus repertum est, quam viritim publica manu, collibusquæ effossis aliorsum divertere cursum: quem etsi Septentrionales populi in plerisque locis avertunt, impetum tamen hunc sinunt, vt temerarium hostem catarrhactis adhibitis præcipiti ruina, laxatisquæ noctis involuant. A meliori eventu nomina imponenda. Licet autem superius nomina torrentibus ab infelici eventu imposita sint, vt alibi etiam dicetur de submersis Episcopis evangelizantibus, & sponsalibus ludis, & raptu virginum: tamen prudentioribus placuit, vt a triumphis, & victoriis, non a calamitatibus rei appellatio fieret. De diversis ## Liber Secundus, kap. 31 (s. 93–94) De diversis formis littoralium saxorum CAP. XXXI.                                         IN LITTORIBVS Ostrogotho, id est, OrlentaliumBraviken.                                         freti Braviken dicti, vbi etiam torrens vehementissimus perNorcopia.                                         oppidum Norcopense illabitur, variæ admodum littoralium                                         saxorum figuræ, quasi humana arte sculptæ, vel politæ forent,                                         reperiuntur: quod procul dubio cœli, & elemento. secreto                                         influxu fieri æstimatur. Quidam etenim horum lapidum                                         formam capitis humani, manus, pedes, & digitos habent:                                         non tamen integro corpore compaginatam, sed distinctione                                         naturæ taliter expoliti. Gens autem illa talibus assueta spectaculisQuotidiana vilescunt.                                         nil hæc, & similia curat, nisi inquantum solidis eorum muris, & stucturis poterint inservire. Reperiuntur etiam in montibus longe a mari distantibus rupes naturali compagine, & rotunda concavitate formatæ, vt maximum aliquod caldare æreum, vel thermarum concha putetur: prout videre licet apud OstrogothosKetilberg. Lincopensem: vnde mihi origo est. Si Italica curiositas inde naturæ antiquitates exOrigo autoris. trahere posset, certe non exiguo quæstu gauderet, quando nulli, vel pauci satiantur in talibus inquirendis. Cernuntur etiam in multis vallibus montium infiniti lapides, globaliGlobi bombardales e lapidib. vivis. formati figura, quantitate capitis vitulim, vel ovi anserini, vel majoris, aut minoris qui nulla artificum apposita arte bombardis aptantur. Item cotes plana longitudine repertæ illico bono vsui applicantur. Similiter & petræ marmorei generis apudCotes. Vestrogothos tam varii coloris, & quantitatis habentur, vt sine dolabris quasi sculptæPetræ marmoreæ. sepulchrorum vsibus adaptentur, quemadmodum lib. XII. dicetur de naturali varietate saxorum ad quasuis stucturas applicando rum. . Sunt & crystallini lapides non longeCrystallini lapides. ab Ostrogothorum oppido Sudercopensi hexagona forma, quantitate pugillari, vel digitali dependentes: quorum splendore vtique ad majorem ornatum fabricari possentSudercopia. ædes, si incolæ plus attenderent ad pulchritudinem, quam firmitatem. Immo perpendentesCausa suppressi ornatus. hostilem rabiem crudelius posse, & velle, ob decorem stucturæ, omnia devastare magis fortisicant, quam exornant quævis ædificia sua: quamvis introrsum insigni cumriositateOrnatus Aquilonarium in armis. communiter sunt ornata: sed præcipue, vt infra dicetur, micantibus armis, thoracibus scilicet, & galeis, ac clypeis: in quibus gens illa omnem existimat inesse decorem, Picata arma. quia magna pars tuendæ securitatis e his dependet: licet aliqua sunt atro colore picata, ob rationes inferius de bellis assignandas. ## Liber Secundus, kap. 32 (s. 94–95) De saxis gigantum , & scaturigine fontium CAP. XXXII.                                         QVEMADMODVM superius lib.I dictum est de obeliscis                                         gentilium,Regum,pugilum,&gigantum,quibus gesta eorum                                         magnifica putabant fieri notissima perpetuæ posteritati, Saxo.                                        prout Saxo Sialandicus meminit de suo Regnero Danorum Rege, Regnerus Rex Danorum.                                        qui quinquennali prælio contra Moscos,Russosque in Aquilone                                         commisso,res gestas reliquerit in rupibus altis,ne oblivione                                         evanesceret,quod tot angustiis, & difficultatibus pro claritudine Gothorum reges rebus præclare gestis clarverunt.                                        honoris sui perpetrasset: Ita et de compluribus Gothorum,                                         Sueonumque Regibus,ac heroicis viris : quorum adhuc magnitudo gestorum discernitur in eminentissimis locis Septentrionalium regionum. Inter quos præclarioris memoriæ recensentur,&æstimantur,qui curam bellicæ gloriæ Vbbo,& Scarinus, ac Ericus reges.sic moderati sunt,vt publicæ omnium commoditati profuisse viderentur:qualis erat excellentissimus ille Rex Vbbo conditor antiquissimæ civitatis Vpsalensis, atque Scarinus, et Ericus cum plerisque aliis:quorum indelebilis memoria nedum in saxis campestribus, Carminibus patriis memoria manet.aut montanis conscripta videtur,sed patriis carminibus, ac musicis instrumentis celebrioribus locis,ac diebus sempiternis tripudiis continuatur. Horum nanque fidelior cura suit provincialibus præsectis(pace vbique data) committere,yt præter arma etiam venarum scaturigines præcipiti casu labentes, incolarum ministerio subderent molendinis, aut necessariis fontibus ad publicam vtilitatem vbilibet construendis. Manant insuper ex rupibus multis in locis tam abundantes,& copiosi latices, vt naturæ, artisquæ agilitate deducti longo, sed pulcherrimo aspectu XV. aut XXX. aquea molendina Falonia.revoluant . Falonia Vesgothorum nobilis provincia ,ac populosa Helsingia, Helsingia.prout inferius de ferrariis artificibus ostendetur, talia , tamquæ commoda spectacula Aquæ defectu pereunt animalia in Africa.monstrant.Nec opus est ab partibus Africanis, vbi aquarum penuria plurimæ creaturæ periclitantur,ad has frigidas regiones advocare peritos aquæductores, eo quod & nix perpetua ,& amnes ,ac fontes innumerabiles vbique reperiantur : immo & homines naturæ indiciis tam sagaces,vt in superficie terræ infallibiliter prædicere valeant, quot vlnis , aut brachiis , seu pedibus suffossa terra effundet aquas , quorsumquæ venæ curvantur , aut currunt. De signis ## Liber Secundus, kap. 33 (s. 95) De signis fontium cognoscendorum. CAP. XXXIII.                                         SIGNA tamen cognoscendarum venarum subtus terram                                         scatentium Cassiodorus Magnus in fine lib. III. Episto.                                         Regis Gothorum Theoderici ponit, virentium scilicet                                         herbarum, ac proceritatem arborum vicinarum. TerrisHerbæ virentes.                                         enim, quibus dulcis humor non longe subest, vberras quorundamArbores proceræ.                                         germinum semper arridet, vt estiuncus aquatilis,                                         canna seu arundo levis, rubus validus, salix lenta, populusIuncus.                                         virens, & reliqua arborum genera: quæ tamen vltra                                         naturam suam felici proceritate luxuriant. Sunt & alia hujus artis indicia, cum nocte adveniente lana sicca in terram ponitur iam provisam, Arundo, rubus, salix, populus. & rudi cacabo tecta relinquitur, tunc si aquæ proximitas arriserit, mane humida reperietur. Sole autem declarato, intuentur etiam magistri loca soliciti, & vti supra terram minutissimarum volitare spissitudinem conspexerint omnino muscarum, Lana. tunc promittunt læti facile, quod quæritur, inveniri. Addunt etiam in columnæ speciem conspici quendam tenuissimum sumum: qui quanta fuerit altitudine porrectusMuscæ. ad summum, tanto in imum latices latere cognoscunt: vt hoc fit mirabile, quod per hæc, aliaque signa diversa mensura desinita prædicitur, quanta profunditate quæsita monstretur. Prædicuntur etiam sapores aquarum, vt nec aspera dispendiosoFumus. labore debeat quæri, nec dulcis, necessariaquæ inhonora coptemni. Aquæ vero, Sapor. quæ ad Orientem, Austrumque prorumpunt, dulces, atque perspicuas esse, &Oriens. pro sua levitate saluberrimas inveniri In Septentrionem vero, atque OccidentemAuster. quæcunque manant, probari quidem nimis frigidas, sed crassitudine suæ gravitatisSeptentrio. incommodas. In magno tamen pretio, & æstimatione aquæductoresOccidens. habentur, qui aquæductus inveniunt, vbi latices ponderosos arte levare noverint, qui ascendere non prævalent per naturam. Igitur Arte levatur onus, solatur Musa laborem. LIBRI SECVNDI FINIS: ## Liber Tertius, inledning (s. 96–97) GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE SVPERSTITIOSA CVLTVRA DÆMONVM POPVLORVM Aquilonarium LIBER TERTIVS. PRÆFATIO.                                         DECLARATVRVS Septentrionalis populi maximos                                         errores circa inanem idolorum cultum, fallaciis dæmonum                                         ( seducta mortalium simplicitate, & antiquitate) introductos,                                         video in primis necessarium fore, nonnihil e vicinis                                         regionibus, præsertim Lituania, quæ in charta mea Lituania idolorum cultrix.                                         Gothica inseritur, de eodem cultu fore præmittendum, quomodo                                         hanc, sicuti omnem aliam gentem, invidia, & astutia                                         diaboli tot retroactis seculis in horrendis erroribus tenuerit                                         captivatam, donec recentioribus annis laudabili Polonorum Regum devotione, ac industria, ad communionem Catholicæ fidei fuerat advocata: in qua vt jugiter perseveret, incessabiliter ab optimo Deo est petendum Lituania magnus ducatus, & cur. Hanc Lituaniam ducatum magnum diei existimo, quia amplissimus est, & opulentissimus in cæra, melle, armentis, & pellibus pretiosis magnus. Itidem est, quia equos, & magnanimos, ac strenuos bellatores habent. Magnus est, quia sæpius Tartaros, ac Moscos, & Valachos acerrimis præliis superatos eduxerat in triumphum. Magnus etiam, quia a dæmonum cultu liberatus major adhuc fieri possit, præsertim syncera servata concordia cum Polonis: & rursus exili discordia suborta, & non sedata, in minimam redigi potestatem, vel servitutem. Sed nec exiguus Finlandiæ ducatus. est ducatus Finlandiæ Regi Suetiæ subjectæ: quæ olim etiam sub cultura dæmonum fascinata, Regio titulo, & potentia decorabatur: trecenta continensmilliaria Germanica, seu Gothica in longitudine, ac in latitudine LX. qui ducatus Finlandiæ circa annos quadringentos in Australiori sua parte fuerat armis Regum Suetiæ, & Pontificum prædicatione vicinis Christicolis associatus. De superstitiosa ## Liber Tertius, kap. 1 (s. 97–98) De superstitiosa cultura Lituanorum paganorum. CAP. I.                                         ALBERTVS Crantzius fidelis Germanorum historicus,Alber. Crantz.                                         qui claruit M . D & post eum Mechovita Polonus , afferuntMechovita.                                         hos Lituanos tempore paganismi , dum gentilitatisLituanorum numina                                         errore detinerentur , tria numina principaliter coluisse,ignem                                         videlicet , sylvas ,& serpentes. Ignem, quia omni sacrificioIgnis.                                         præsertur: vel ritum Persarum seducti,ignem ipsum Deum                                         arbitrabantur , teste Herodoto : vel Aegyptiorum opinione ducti ,Ignis animata bellua.                                         qui persuasum habent, ignem animatam belluam                                         esse , & omnia , quæ nascuntur, devorare,& postquam detiorando fuerit expleta,vna cum ipsa re devorata emori.Sylvas putabant sacras:omcesqueSylva. bestias more Aegyptiorum eas incolentes, deos existimabant, poëta referente :Virgi. Habitarunt dii quoque sylvas. Immo & hac fiducia multæ nationes ductæ, Reges,ac principes suos fatis exutos,vtReges mortui combusti vel suspensi. vel dii fierent,vel inter deos eveherentur,combusserunt, aut in sylvis , ac lucis aureo torque solenniter suspenderunt,quasi talibus sacrificiis laudem sceleris,ac mentiti numinis divinitatem mererentur.Præterea serpentes vt sacros colebant,dum nemini nocereSerpentes. videbanturt: ædium servatores,atque penates existimantes, quales Thessali excelsoThessali. sepeliunt tumulo,vt Herodotus lib. II. asserit. Verum hæc superstitiosa cultura etsi penitus sublata videtur , reliquiæ tamen eius dæmonum instinctu in nonnullis secretisNorvegia. solitudinum ædibus perseverat,sicuti in Septentrionalibus regnis Norvegiæ,ac Vermelandiæ.Vermelandia. Ab eo tamen impio errore anno Domini M.CCC.LXXXVI. prædictiIagello cum 8.fratribus ad fidem conversus 1386. Lituani purgati leguntur . TuncY enim fortissimus eorum princeps Iagello cum octo fratribus suis ( teste Mechovita )ad fidem Christi pervenit : in qua adhuc hodierno tempore religiosis incrementis perseverat. Meminit præterea historicus antedictus, in confinibus Lituanorum ac Moscovitarum , statuam esse publico itineri impositam, quæ patria lingua Zlotababa dicitur , id est , aurea vetula : quam singuli viatoresZlotababa. certis munusculis placant , etiam si pili valorem non excedant:alioquin suscepti itinerisVirgo insula. nullam habituri securitatem , prout superius lib.II. cap XXIII. de insulaVandalia. Virgine dictum est. Hoc idem Albertus Crantzium in Vandalia sua cum aliis portentosis miraculis attestatur. ## Liber Tertius, kap. 2 (s. 98–100) De suppolarium hominum superstitiosa cultura. CAP. II.                                         NEC extrema Septentrionis portio ( quam plerique ob intensissima                                         frigora inhabitabilem putant ) immunis est a sacrilegis                                         ritibus, culturaque dæmoniorum statuto eorum tempore                                         impendendis. Habent etenim gentes illæ sylvestres                                         ( vti reliquæ orbis nationes, quæ videntur his civiliores)                                         non exiles causas, quibus publicum errorem, & mentitam                                         in rebus etiam frivolis divinitatem quærant, & tueantur. Solem adorant suppolares.                                         Solem igitur toto æstatis cursum eis lucentem adorant,                                         gratias ei offerentes, quod lumen contra tenebras perpessas,                                         & calorem contra immensa frigora adducit. Quæ quantumcunque Frigota non execrantur. intolerabilia videntur, nunquam tamen improperiis more quorundam Indorum execrantur, sed tantum dicunt: Hæc fatua, ac stulta sunt frigora, atque tenebræ Hyems fatua. mensuram excedentes &c. Simili etiam ratione lunam adorant, quia hyeme remoto Luna. sole continue eius vtuntur lumine: quo propter interlunium deficiente, sub lucidissimis stellis nivium candore clarius micantibus, quæcunque negotia sua etiam diurno tempore disponunt, vt infra lib. IIII. cap. VI. colligetur. Præterea gentes Pannus rubeus. illæ suppolares stupidiore quodam errore dæmonum illuduntur. Rubeum etenim pannum pertica, vel hasta sursum appensum attentis precationibus, & cultiore ritu venerantur, divinam quandam virtutem, propter colorem rubeum animalium, sanguini similem, eidem inesse putantes. Similiter quia eius inspectione arbitrantur se foriunatiores fore belluarum: interemptores, earum sanguinem ebibentes, prout inferius dicetur Coloris rubei ratio. de moribus Lappomannorum. Quæ autem rubei coloris ratio in satis hostilibus antiquitus servabatur. Herodotus lib. III. attestatur. Ait enim: Veteri instituto Naves rubricatæ. naves omnes erant rubrica delibutæ &c. Quod ex oraculo Pythio asservit, Legatus rubeus. naves videlicet esse ligneum agmen, atque eas rubeum legatum habituras, tali scilicet Vir vaser. a ceteris hostibus distinctum. Vir vaser adsit oportet, qui notet e ligno agmen, legatumque rubentem. Ait etiam Plinius lib XXXV. cap. VII. de coloribus classicis, Propugnatores ivuat speciose mori. quod juvat propugnatores ad mortem, aut certe cædem, speciose vehi. Quod forsitan in Getmania attenditur, dum aliquo notabili delicto reperto consules ac magnates supposito rubeo panno capite plectuntur. Vult etiam Vopiscus, rubeum colorem colorem ornamentum esse ducalis dignitatis. Item quod Romani rubeo colore triumphantColor rubeus ducum est , & Aethiopes sacros dies honorant. Est etiam nonnullis gentibus Septentrionis mos, quicquid primo diei diluculo in cœlo, terra, vel aquis vivum apparuentRomani. hoc ipsum vsque crepusculum eiusdem diei pro numine fideliter adorare, vtAethiopes. pote aves, animalia, pisces, ac ipsos serpentes, & vermes, & præcipue cervumAves, animalia volantem: quem ob cornua, quibus capita juvenum exornantur, inter nobilioraCervus volans. reptilia honorant: veluti apud Aegyptios scarabei, qui pilulas, & stercora volvunt, Scarabeus stercutius. teste Herotodo, Strabone, ac Plinio: qui & aiunt, insensatos Aegyptios ad eam dementiam pervenisse, vt bovem sacram, crocodilum, canem, ovem, lupum, satyros, Dii Aegyptiaci. pisces, leonem, capram, hircum, murem, araneum, felem, accipitrem, & ibim deos putent, certisque sacrificiis venerentur: causas haudquaquam consentaneasDii Græcorum. (vt putant ) afferentes. Quos vero deos, immo dæmones, Græca, Persica, & RomanaPersarum. superstitio quondam coluerit, nemo, qui eorum autores, & annales legit, Romanorum. ignorat, prout latissime in pluribus libris de civita. Dei meminit Augustinus: Augustinus. quem non pudet veteris historiæ, & cultus veritatem confiteri, vt spurco ritum, & cultu dæmonum detecto, omnes incitet in cognitionem, & amorem vnius veri Dei, Imago Dei in omnibus. ad cujus imaginem omnes homines sunt creati. Ne etiam prædicti Septentrionales, homines in conspectum suorum numinum appareant vacui, certas oblationes exossibus sylvestrium animalium, & grandium cetorum, ac piscium venatione quæsitas faciunt: quæ tamen ossa æstivo tempore non incendunt (ne solis lumini, vel ardoriOssa animalium. videantur illudere ) sed horrenda surgente hyeme sub publica congressione pro honore dierum comburunt, eo sacrificio debitam reverentiam numinibus afferre credentes. Tanta gentium in rebus frivolis religio est. Nec vitio ascribitur deos colere quoquomodo quis possit: & forte mola salsa litareMola falsa. qui non habent thura, vt Plin. in epis. ad T. Vespasi. De talibus etiam culturis Augusti lib. VIII. cap. XXIII. plurima ad punctum scribit &c. ## Liber Tertius, kap. 3 (s. 100–101) De tribus Diis majoribus Gothorum. CAP. III.                                         ERANT apud veteres Gothos paganos, quemadmodum                                         clare charissimus frater, & antecessor meus Ioannes Magnus                                         Archiepiscopus Vpsalensis im principio suarum historiarum Tres dii.                                         asserit, tres dii prima veneratione observati: quorum primus Thor tonans.                                         erat potentissimus Thor: qui in medio triclinio                                         fratro pulvinari colebatur: cujus hinc inde latera duo alia                                         numina, Odhen videlicet, & Frigga cingebant. Thor,                                         inquiunt, præsidet in aëre tonans, &fulgurans, ventos, &                                         nubes, serenitatemque gubernans, fruges administrans cum Odhen bellans. fructibus vniversis, pestesque tollens. Alter Odhen, hoc est fortior, bellis præsidet, hominibus in hostes auxilia subministrans: ipsi Thor a dextris collocatus: tarito opinionis fulgore clarus, vt ipsum non secus, quam datum mundo lumen omnes gentes amplecterentur, nec vllus orbis locus extaret ( Saxone testante) qui numinis eius Frigga pacificans. potentiæ non pareret. Tertius Frigga pacem, voluptatemque moderabatur: cujus etiam simulachrum turpitudinem sexus præ se serebat: & ob id tantum apud Gothos, Venus. quantum Venus apud Romanos venerabatur: diemque Veneris vsque ad nostra Frigedag. tempora sibi retinet consecratum. Pingebatur gladio, & arcu cum armis, quod in Vterque sexus armatus. illis terris vterque sexus semper ad arma promptissimus esset Thor autem cum corona & sceptro, ac XII. stellis designabatur: cujus magnitudini nihil digna Stellæ 12. æqualitate conferri posse existimatum est. Obtinuitque diem hebdomadatim, immo &mensem primum totius anni, quem Ianuarium dicimus. Odhen vero armatus Torsdag. sculpitur, vti Mars simili gentilium superstitione apud Romanos: diemque obtinuit Odens dag. æterna memoria suo nomini consecratum. Et quia vivus tota Europa divinitatis titulum, quod nulli in arte militari cederet, assecutus fuisset: hinc evenisse creditur, Mars deus belli. vt Gothi ( sicut Dio Græcus, Ablabius, & Iordanes testantur ) Martem, quem deum belli putavit antiquitas, apud se dicerent progenitum, prout etiam asserit pœta: Gradiuumque patrem Gethicis qui præsidet armis. Quem Gothi semper asperrima placavere cultura, morte scilicet captivorum, opinantes Cruore humano placatur. bellorum præsidem aptius humano cruore placariY, a quo vicissim omnem belligerandi industriam adeo perfecte didicerunt, vt devictis Europæ, & Asiæ potentissimis imperiis, summum fortitudinis gradum reportarint. De tribus ## Liber Tertius, kap. 4 (s. 101–102) De tribus Diis minoribus. CAP. IIII.                                         PRÆTER hos tres deos supradictos colebantur & alii complures: Tres Dii minores                                         qui (vt ait Saxo ) miranda præstigiarum machinatione                                         callentes, obtentis simplicium animis, divinitatis sibi fastigium                                         arrogarunt. Quippe non solum Gothos, verumetiam omnes                                         Aquilonares provincias vanissimæ credulitatis laqueis                                         circumventas, ad cultus sibi pendendi studium concitantes,                                         præcipuo suæ ludificationis contagio resperserunt. Adeo                                         nanque fallaciæ eorum effectus percrebuit, vt in ipsis cæteri                                         quandam numinum potentiam venerantes, eosque deos, vel deorum complices autumantes, veneficiorum autoribus solennia vota dependerent, Vota solennia. & sacrilego errori respectum sacris debitum exhiberent. Inter quos quidam MethotinMethotin rnagus. arte magica insignis, excellentem fictæ dignitatis opinionem sibi arripiens, simplicium hominum animos præstigiosæ artis fama seductos, ad præstigiosa libamenta sibi pendenda adduxit. Hic, cum esset summus deorum pontifex, sacrificia, Pontifex deorum sacrificia distinxit. cærimoniasque ita distinxit, & ordinavit, vt discretus superum cuique cultus, & libatio observaretur: asserens deorum offensas communibus sacrificiis, aut permixtis cærimoniis expiari non posse. Tandem sceleribus eius detectis, concursum populi occiditur: occisusque pestilera cadaveris sui contagione plurimos perimens, tumulo extrahitur Occisus palo infigitur. ac palo insigitur, vti vanitatis suæ præstigia meruere. Froe quoque deorum satrapa sedem haud procul a Vpsala habuit: vbi veterem litationis morem tot gentibus, Froe Vpsalensis. ac seculis vsurpatum, tristi, insandoque piaculo mutavit. Siquidem humani generis hostias mactare agressus, fœda superis libamenta persolvit. Cui tandem inLibamenta fœda numerum deorum relato, & quia deus sanguinis haberetur, furvæ hostiæ immolabantur, Deus sanguinis. lectisterniaque, & ludi nocturni annuo feriarum circuitu(vti aliquando Romæ Diti, & Proserpinæ ) consecrabantur. Vagnosthus, & Hadingus non impariVagnosthus. æstimatione venerabantur, quia præcipuam opem in arduis bellis promptius adhibereHadingus. credebantur. Rosthicphum Finnonicum, quod exquisitis præscientiæ studiisRosthicphus Finnonicus. vivus excelluisset, post fata in deorum societatem translatum crediderunt. Rostarus additur his: cujus stupenda immanitas humani sanguinis sacrificio ita placariRostarus. voluit, vt sibi illorum, quos cultores sui oppressuri essent, animas dedicarent. Filii et nepotesDemum complures alii potentissimi Thoronis , aut Othini filii existimati , divinis honoribus ab populo donabantur,ac publico digni libamine censebantur. Quomodo autem , aut quibus artibus hi, similesque tantam divinitatis opinionem, cultumque Aug. de civita. Dei de stirpe deorum.obtinuerint, videatur inferius Ylib. V. de gigantibus , & pugilibus cap. primo ver sus finem. Sed nec deest Augustini testimonium de divina stirpe talium deorum lib. III. de civita. Dei cap. III. ## Liber Tertius, kap. 5 (s. 102–104) De correptione minutorum Deorum. CAP. V.                                         MAGNA erat eo ævo inter Gothorum deos , & Bysantinos Gothorum et Byzantinorum deorum contentio.                                        contentio , quisnam in alterutrum corrigendi pœnam                                         dictaret , vel faceret , si crimen pœna dignum in alternativis                                         excessibus committeretur . Siquidem Byzantini Dii Byzantini crimine nobiliores.                                        dii majores nobilitate criminis,non dignitate virtutum,                                         Gothicos deos , si quando comperti fuissent divinitatis                                         gloriam aliquo nesario facinore maculasse , non solum deorum                                         collegio submovere , verum etiam primatu ejectos,ac                                         domestico honore , cultuque spoliatos proscribere, &                                         aliis pœnis afficere , autoritatem habebant: qua sæpius severiter vsi fuisse traduntur,existimantes alicuius probrosi dei potentiam satius subruendam , Probrosa potentia reip.nocetquam publicam religionem sacrilego exemplo profanari , ne ipsi pœnas alieno crimini debitas , in se translatas experirentur. Enimuero compertum habebant , suæ divinitatis cultores vulgatis comparium deorum criminibus obsequium Religio ludibrio habetur.contemptu , religionem ludibrio commutare : sacra pro sacrilegio duci : statas, solennesque cærimonias scenicorum ludorum loco æstimari . Itaque submotis illis, alios in locum ipsorum sufficientes,facto ipso ostederunt,se deos,ac Reges creandi, destituendique Pœna perpetua vel mixta.potestatem habere.Nec semper erat ea pœna perpetuo duratura,sed juxta culpæ modum quædam menstrua , quædam annua,quædam triennalis , nonnulla Decennalis pœna.vero decennalis , aut prolixior : qua persoluta, diis atrocitatem exilii miserantibus, ad pristini fulgoris gloriam redierunt , maxime quando superioris infamiæ squalorem medii temporis intervallum evacuasset . Accidit etiam aliquando ( inquit Saxo ) Scenicis artibus.quod illi , qui scenicis artibus , aut aliis difformibus operibus impediti essent , quominus amissum. divinitatis honorem recuperare , aut de novo assequi possent : fummos summos deorum nunc adulando,nunc præmiis permulcendo , divinæ majestatis fortunamAdulando restituuntur. pecunia emercarentur ,& ad honores , quibus alias inepti essent , ingentis summæ pretio aditum obtinuerunt . Quod YsiY quanti emerint , scire voles , illos interroga ,Inepti pretio surgunt. qui quanti veneat divinitas didicerunt . YHoc tamen verum esse scias , quod Tertullianus de Laribus scripsit: Qui magis tributarii fuerant, magis sancti habebantur :Magis tributarii magis sancti immo qui magis sancti , magis tributarii erant , ne liceret deos esse gratis. Nec mirum videri debeat,tantum valuisse in hac gente talium deorum opinionem,quando apud Aegyptios , Græcos , & Romanos omnium prudentissimos , indignæ fabulæ colerentur , templisque honorarentur , vtpote Iupiter , Saturnus , Mars , Mercurius,Dii turpissimi infames,& noti sepulchris. vti August. lib. VI. de civita. Dei cap. IX. latius asserit : quos fuisse mortales homines , at ipsis Gothicis diis sceleratiores , atque quorum sepulchra sciebant, omnemque vitam præcedentem infamiæ ,at turpitudinis fuisse plenissimam . AitApollo stumptor. enim Lactan. lib. I. cap. X. Apollinem stupratorem , at occisorem fuisse : MartemMars adulter et homicida. adulterum , at homicidam : Castorem , at Pollucem raptores omnium miserrimos : Mercurium nebulonem , furem , at defraudatorem : Iovem parricidam , nonCastor & Pollux raptores. expectata morte decrepiti senis: præterea stupratorem , at in naturam verum adulterii commissorem . Et hi sunt dii , quorum statuæ, at solennis memoria adhuc inMercurius nebulo. sublimibus aulis plusquam religiosa veneratione coluntur . Meminit etiam Plinius lib.XXX.cap. XI. magnam partem AegyptiIupiter parricida,stuprator,adulter. scarabeum pilulas volventem inter numina colere ritu curioso. Etiam Strabo Iib.XVII.Scarabeus. asserit , eosdem AegyptiosCanis. canem , cattum ,Cattus. murem,Mus. & cætera colvisse : quorum fœda cadavera rectius horruissent. ## Liber Tertius, kap. 6 (s. 104–106) De magnifico templo Deorum Septentrionalium. CAP. VI.                                         CVM fere totus orbis olim innumeris superstitionibus dæmonum                                         instinctu vbique illuderetur, non incongruum putavi                                         adhuc evidenter ostendere, quibus locis Gothica, seu                                         Suetica, ac Septentrionalis natio pagana superstitione seducta                                         paruerit idolis insensatis: vt agnoscatur multa loca,                                         sicuti dæmoniorum genera, fuisse, quibus indebitus cultus                                         offerebatur. Templum igitur (de quo & charissimus Templum erat Vpsaliæ tempore Nini.                                         frater, & antecessor meus D. Ioannes Archiepiscopus Vpsalensis                                         lib. I. histo. meminit ) nobilissimum a tempore Nini prope fluvium Sala erat: vbi hodie Vpsala Sueonum, ac Gothorum Primatialis, Sala flu. & Archiepiscopalis sedes est. Quod adeo magnifico apparatu constructum Auro splendidamuvenerabatur, vt nihil in eius parietibus, laqueariis, aut columnis, nisi auro splendidum Aurea catena. vidererur. Tectum præterea totum auro fulgebat: a quo aurea catena dependens totum templum ad mœnia, domusque fastigia cinxisse memoratur. Quo factum erat, vt templum in ampla planitie situm, admirando sui fulgore venerandam Majestas reiigionis. religionis majestatem accessuris ingeneraret. Astabat eius soribus arbor ingens ignoti generis patulis diffusa ramis, æstate & hyeme juxtam virens: non tamen de earum Arbor ignoti generis sempre virens. arborum genere, quæ suapte natura, vt laurus, oliva, palma & myrtus, virere videntur: quin in Aquilone nulla vnquam oliva, vel laurus, nisi in paruo frutice pro spectaculo Vastenis exurgere visa est. Eratque fons huic templo propinquus, qui Fons. scaturiit in locum sacrifidorum: de quo mox infra dicetur. Et hæc sufficiant exteris nationibus de tali ritum Gothorum nonnihil vanitatis intellexisse. Nunc rursus Aquilonaribus indicare congruit, quod soli i1 irretiti, vel illusi non fuerint hac vanitate. Quantum igitur ad arbores semper virentes facit, Plin. lib. XVI. cap. XX. Quirinus et Romulus idem. videtur plures afferre rationes: sed potissimum lib. XV. cap. XXIX. de Quirini, id est, Romuli delubro diffusius aliquid dicit, videlicet fatidicas fuisse duas arbores Fatidicæ arbores duæ. myrti ante ædem ipsam Veneris: quarum altera patritia, altera plebeia erat appellata. Patritia multis annis prævaluit, flaccescente plebeia, exuberans & læta: Patritia. quandiu Senatus quoque floruerit, illa vigens. Plebeia torrida, ac squalida: quæ Plebeia. postquam evaluit flaccescente patritia Marsico bello, languida autoritas patrum facta Ara vetus. est, ac paulatim in stenlitatem emarcuit majestas. Quin & ara vetus Veneri Myrteæ, quam quam Murciam vocant, consecrata erat. Immo & multiplici superstitione aliis numinibusTempla magnificentissima. magnificentissima templa posuere veteres pagani: quos tamen homines fuisse compertum habebant: vti templum in Aegypto Serapi, & Indi: quæ e GreciaSerapiat Isidi. veniens, Aegyptios literas docuit. Præterea aliud templum in Creta Iovi: Iovi Cretensi, qui fuit incestor, & impudicus ac spurciss. quem Optimum dixere, dum fuisset incestor in suis, impudicus in extraneis: qui etiam nunc arietis, nunc tauri, nunc puen, nunc cygni, nunc aquilæ, nunc serpentis effigie depingebatur, tanquam omnium spurcissimorum scelerum formam, & testimonium repræsentans. Item & in alio loco erat templum Romuli, sive QuiriniRomuli, sive Quirini. Romæ: vbi lupæ vetustissimum simulachrum erat vbera lactanda præbens: cujus gustu fratricidium postmodum est secutum. Templum Fauni apud Latinos, Lupæ simulachrum. quod futura quibusdam signis, non voce prædixit. Præterea apud Athenas templum Minervæ: & exinde apud Samum templum Iunonis: & apud Paphum templumFauni templum. Veneris: & alia infinita idolorum templa. Quantæ magnificentiæ fuerit templumMinervæ. Dianæ Ephesinæ, Plin. lib. XXXVI. cap. XIIII. clarius manifestat: quiIunonis. & lib. II. cap. VII. irridet omnium mortalium miseram superbiam, quæ tot pudendisVeneris. monstris etiam digito gestatis, totis præcordiis samulatur: ita sese astringentes, Dianæ. vt non matrimonia, non liberos, non denique aliud quicquam, nisi talibus jubentibusMisera mortalium superbia. diis diligant. Alii fortunam rebus prosperis blandientem honorant, eamque rursus diris execrationibus adverso surgente fato condemnant: & ita evenit, Cultura diversa. vt Isido. lib. VIII. Etymo. dicit, quod omnis fingendi locus vacat, vbi veritasLocus fingendi cessat. Sed turpissimum erat talibus diis parare templa, quales nunquam decet mortales homines inveniri. Nunc autem Deo propitio fatendum est, eo in loco, scilicetMutatio dexteræ excelsi. Vpsaliæ, perpetuis temporibus, die præsertim XIX. Maii, divinæ religionis ad populum quasi innumerabilem, præsente Rege, ac principibus, & nobilibus vtriusque sexus, fieri Catholicas prædicationes: vbi olim tot, ac tam impiæ factæ sunt spurcitiæ, & abominationes, ac hominum, immo charorum parentum, & amicorum mactationes. ## Liber Tertius, kap. 7 (s. 106–107) De sacris,& sacrificiis Gothorum CAP. VII.                                         ERAT olim in sacrificiis Gothorum , vt in historia Sueonum Novenarii numeri observatio.                                        Gothorumque lib. I. cap . XII. comprehenditur ,                                         numeri novenarii observatio admodum accepta : forte quia Pythagorica philosophia.                                        Pythagorica philosophia ( quam ab Salmoxe , & Diceneo                                         dicticerant ) monuerit,numerum imparem in omnibus præponi                                         oportere. Et quamuis diis sujs summum cultum hebdomadatim ,                                         & quotidie exhiberent : tamen omni nono                                         mense solenniorem venerationem ipsis impendentes , novem                                         dies sacrificiis rite, ac religiose absoluendis tribuerunt: Novem animantium genera.singulisque diebus novem animantium genera immolabant : quibus etiam humanas hostias adjungebant. At post novendium per summam totius regni celebritatem Novendiales feriæ templum Vpsaliæ antedictum frequentissimo incolarum accessu visitabatur : ibique novendialibus feriis , & præscripto sacrificiorum numero diis libamenta ad aram Homo.mactabantur . Homo autem , quem fors immolandum obtulerat , in fontem , qui ad locum sacrificiorum scaturiebat , vivus immergebatur : qui si facile efflaret animam , faustum renuntiavere sacerdotes votum : moxque inde ereptum in vicinum nemus , Suspensus.quod sacrum credebant , suspendentes , inter deos translatum affirmabant. Quo factu erat , vt beatum se crederet , qui ea immolatione ex vivis excederet. Reges sacrificati.Accidit nonnunquam Reges ipsos simili forte delectos victimari . Quod quia stissimum regno libamen æstimabatur , totius populi multitudo cum summa congratulatione tam insignem victimam prosequebatur . Enimuero sic defunctos non Gothi excellentius sapientiæ studuerunt.omnino mori , sed tam illos , quam seipsos immortales esse persuasum habebant : maxime ex Salmoxe , Zenta , Diceneo ,vt Dion , Ablabius , Iordanes , Strabo , & alii referunt : qui & asserunt , Gothos multis rationibus excellentius sapientiæ Cothi immortalitatem tenuere.studuisse:ideoque opinionem de immortalitate animæ induisse,que(vt ait Herodotus lib.IIII.) se mori non putantes dicerent,eos qui vita functi essent,in alium quempiam locum amœniorem Bleyxen.demigrare.In quo deum quendam Bleyxen præsidere affirmabant: ad quem assidue præter præter superius expressum modum cum nave quinque remigum nuntium quempiamQuinqueremis. e seipsis forte delectum mittebant, præcipientes, vt ea, quibus indigerent, a liberalitate numinis impetrarent. Modus mittendi nuntii is erat. Quidam eorumModus mittendi nuntium ad numen. aliquot lanceas acutas in altum tenebant: super quas alii ipsum, qui destinandus erat, manibus pedibusque correptum iniiciebant: qui si statim cadens extinguebatur, propitium sibi deum arbitrabantur, quod nuntium facile exceperit. Si autem secus accidisset, ipsum nuntium insimulabant malum esse virum, qui indignus esset ad deosMalus vir. destinari. Itaque eo abjecto, alium mittebant, dantes adhuc viventi mandata, quæ apud ipsum numen prosequatur. Deinde præmissa jactatione extinctum marinæ voragini opera eorundem quinque remigum tradiderunt. O miseræ deceptionis errorem, O miseræ errorem. tale numen colere, quod hominum morte placabatur, vt Cassiodo. in Epistolis ait. Simile habent Strabo lib. XI. & Herodo. lib. IIII. Asserit etiam Pli. lib. III. cap. XXV. quod Romani crediderunt animam Cesaris, viso cometa, inter sydera poni: sicque cometa Romæ colebatur in templo. De cultura etiam deorum inCometa Romæ colebatur. luco Pli. lib. XII. cap. I. nonnullas causas adducit. ## Liber Tertius, kap. 8 (s. 107–109) De superstitionibus Gothorum circa tonitrua. CAP. VIII.                                                                                  PRÆTEREA tam obstinatissimo animo deorum suorum                                         cultum (vt etiam in eadem histo. Gothorum, & Sueon.                                         lib. I. cap. XII. habetur ) observabant, vt concitato                                         in nubibus fragore, sagittas ex arcubus in aëra excutientes, Sagittis opem ferre putabant diis.                                         ostenderent se opem afferre velle diis suis: quos tunc                                         ab aliis oppugnari putabant, Nec ea temeraria superstitione                                         cotenti, inusitati poderis malleos(quos Ioviales vocabant)ingentiMallei Ioviales                                         ære complexos, magnaque religione cultos, ad eum vsum habebant,                                         vt per eos tanquam per Claudiana tonitrua, & pre vsitatam rerumTonitrua Claudiana. similitudinem, cœli fragores(quos malleis cieri credebant ) exprimerent, tantique sonitus vim fabrilium speciem imitantes, deorum suorum bellis sic adesse admodum religiosum Malleorum vsus cessavit 1130. existimarent. Durabat is Iovialium malleorum vsus vsque ad annum a Christo nato millesimum centesimum trigesimum cum Magnus Gothorum Rex Christianæ Magnus Gothorum rex. disciplinæ studio paganam superstitionem perosus, & sanum cultu, & Iovem insignibus spoliare sanctitatis loco habuit: qui propterea ad multa tempora ab Gothis perinde ac cœlestium spoliorum sacrilegus raptor reputatus est. Solebant etiam Gothi processuri in prælium, equos ad aras immolare: quorum abscissa capita, Equi immolabantur ad aram. contisque excepta, subjectis stipitibus distentos faucium rictus ante acies præserebant. Nec tantum victimas ante bellum, verum etiam post superatos hostes hostias Capita equorum. immolabant, magnificosque ludos in honorem deorum faciebant: in quibus effœminati Ludi effœminatorum. corporum motus, scenicique mimorum plausus, ac mollia nolarum, sive ærium crepitacula ostendebantur. Hæc, & aliaeximia sacrificiorum genera potissimum Sacrificiorum genera. faciebant, vt diis juvantibus nulla bellorum vi superari possent. Adeo eis arma in desiderio, & continuo vsum erant, vt reliqua omnia humana studia nequicquam comparanda rei militari putarent. Præerant his sacris disparium graduum sacerdotes, Sacerdotes paganorum. Pontifices, Archiflamines, Flamines, Salii, Augures: quorum primis, vtpote Pontificibus, permissa erat par cum Regibus potestas, tantaque autoritas, vt Archiflamines. quicquid illi vel suaderent, vel iuberent, quasi de cœlo sonuisset, mox ipse Rex, Flamines. & populus alacres exequerentur. Instruxerunt gentem plurima sapientia, selegerunt Salii. sacerdotes, religionem fundaverunt. Testatur Dion Græcus, huic genti nulla Augures. ætate defuisse Pontifices, qui eos in sapientia erudirent. Erat quoque inter Regum et Pontificum par ptans. eos genus Pontificum illustrius, quos Pileatos, & Pios vocaverunt: e quibus Reges, & sacerdotes sibi Pileati & Pii: equibus reges eligebantur. cooptabant, prout Iordanes latius prosequitur: qui dicit, eos vocari Pios, & exire solitos vrbium portas cum citharis, & vestibus candidis obviam suis Gothis triumphantibus vt deos placarent. ## Liber Tertius, kap. 9 (s. 109–110) De impugnatione Deorum. CAP. IX.                                         RVRSVS in aliam devenere stultitiam,& superstitionem,                                         vt se deos bellicis eorum expeditionibus non saventes , autDiis frustra minæ fiunt.                                         non juvantes,diversis armorum generibus contra cœlum extensis                                         putarint opprimere posse , vel minis & terroribus ,vt                                         imperata facerent,coërcere . Et hoc inaniter facientes,existimabant.                                         se non minoris potentiæ in terra timendos , venerandosue                                         fore , quam hos apud superos,vel inferos collocatos .                                         Sed non advertunt vetus proverbium Gothorum ,Ne                                         proiiciendus sit contus in cœlum , vnde densior remittiturPro conto clava. clava . Quam vero stultum sit talia præsumere,adducendus est testis Augustinus lib.Hercules imperat diis amovere cicadas. X.cap.XI.de civita afferens , Herculem , cum apud Locrenses quiesceret , jussisse deum ,vt cicadas strepentes compesceret . Sic & Crœsus missis Lydis jussit vincula , & compedes ( teste Herodo. lib. I.) Delphico deo ad limen templi eorum, cumCrœsus. comminatione quod in illi non saveret,imponi : responsumque suscepit,Sortem fato destinatam effugere non posse : quia quintæ retroactæ ætatis crimen abavi dolo dominumQuinta generatio ab abauo punitur. proprium interficientis , luere oporteret . Quibus intellectis , non dei , sed suam culpam agnovit . Sic & Pheron Rex oculis & cæcitate percussus est,quia admisso facinore spiculum in fluvii Aegyptii medios vortices supra XVIII. cvbitosPheron rex. ascendentes contorsit . Sic Xerxes ,ob ruptos ingenti tempestate longissimosXerxes. pontes septem stadiorum , graviter indignatus jussit treccnta Hellesponto verberaPontes 7.stadiorum. infligi,& in eius pelagus par compedum demitti . Demum missis nuntiis præcepit, vt illi quoque stigmata inurerent , ac colaphos infligerent , seu incuterent , dicendoTrecenta verbera & stigmata ac colaphi. barbara verba ,ac ve sana ,ea forsitan forma : O amara aqua , dominus hanc tibi irrogat pœnam , quod eum læsisti , qui de te nihil mali meritus erat . Te tamen Rex Xerxes,velis nolisue , transmittit : meritoque nemo hominum tibi sacrificat , vt dolosoCaput præfectorum tolli jussit. pariter & amaro flumini . Immo eis, qui pontibus construendis præpositi erant , caput præscindi jussit , ingrata mercede tantos recompensando labores.AliiBiremes triremesque 360. vero architecti , ne simili pœna plecterentur , biremes triremesque trecentas sexaginta versus pontem Euxinum composuere, & ab alio latere trecentis quatuordecim prægrandibus anchoris, & funibus eos affigentes stabilierunt: quod hic ob miram Anchoræ 314. pontium longitudinem ex industria adductum relinquere volui: ne forte per freta, fluminaque transitus in necessitate, vel vtilitate sit excogitandus. Neque hic mittendum puto, juxta testimonium Iosephi in principio suarum antiquitatum, quomodo filii Noæ post diluvium conspiratione facta pariter stare vellent, ne in Filii Noæ facto diluvio Babyloniæ turrim construxere. propagatione gentium divisim abeuntes, a Deo iterum per diluvium corriperentur. Attamen Babyloniæ structura, vt vis superum humanis viribus averteretur, hinc pedem assumpsit. ## Liber Tertius, kap. 10 (s. 110–112) De fatalibus sororibus, & Nymphis. CAP. X. Templa Dianæ & Cereris.                                         ERANT præterea in Aquilonaribus terris nonnulla templa                                         Dianæ, & Cereri consecrata, ædesque fatalium sororum                                         absque humana ope præstigioso quodam artificio extructæ:                                         quas antiqui, super futuris liberorum eventibus Parcarum                                         oracula consulturi, nuncupatis solenniter votis, precabundi accedere                                         consueverunt: vbi introspecto sacello quandoque Nymphæ.                                         ternas, quandoque plures sedes totidem nymphis occupari                                         cognovere. quarum aliæ liberalem pueris formam, vberemque                                         humani favoris copiam erogabant: aliæ vero liberalitatis, aut aliarum virtutum excellentiam condonabant: demum aliæ protervioris ingenii reliquarum donis afficere cupientes, futuris puerorum moribus parsimoniæ, aut aliud crimen affixerunt. Nec solum pueris, verumetiam ætate provectis, & quandoque Regibus hujusmodi præstigiosarum artium commentis ludificatum fuisse comperitur. Hotherus rex. Hotherus siquidem Rex Suetiæ & Daciæ, inter venandum errore nebulæ a retiariis longius avulsus, in quoddam sylvestrium virginum conclave incidit: a quibus proprio nomine salutatus, quænam essent perquirit. illæ suis ductibus, auspiciisque maxime bellorum fortunam gubernari testantur. Sæpe enim se nemini conspicuas Nympharum vis. præliis interesse, clandestnisque subsidiis optatos amicis præbere successus quippe. quippe conciliare prospera, adversa infligere posse pro libito memorabant: hortatæ eum, ne Balderum arcano superum semine procreatum, armis lacesseret. QuoBalderus. accepto Hotherus labentis hospitii tegmine defectus, sub dio se relictum, totiusque expertem vmbraculi mediis repente campis expositum conspicatur. Præcipue tamen puellarum præpetem fugam, locique versilem situm, ac fallacem ædis imaginemLoci versilis situs. mirabatur. Ignorabat enim quæ circa se gesta suerant: ludibrium tantum, inaneque præstigiosarum artium extitisse commentum. Deinde aliquot evolutis annis idemLudibrium. Hotherus acerrimis contritus bellis, extrema locorum devia pervagatus, insuetumque mortalibus nemus emensus, ignotis forte virginibus habitatum reperit specum. Nemus insuetum. Easdem esse constabat, quæ eum insecabili veste quondam donaverant. Ab quibusVestis insecabilis. cur eo locorum venerit interrogatus, infaustos belli dedarat eventus. Itaque fide earum damnata, gestarum infeliciter rerum fortunam, tristesque casus deflere cœpit, secus sibi cessisse questus, quam ab ipsis promissum accepit. At nymphæ eum, quanquam raro victor extiterit, æquam tamen hostibus cladem ingessisse dicebant: necAequa clades infligitur hosti. minoris stragis autorem fuisse, quam complicem: ceterum affuturam victoriam, si edulium augendis inimici viribus excogitatum præripere potuisset: quo eveniret, vtEdulium. omnia votis suis prospiceret successura. Sicque dimissus vires reparat, militiamque conscribit in hostem. cujus castra dum pervigil observabat, vidit excessisse tres nymphas arcanæ dapis gerulas: quas cursim insequens (nam earum fugam rosida prodidereVestigia rosida. vestigia ) tandem tecta, quibus assueverant, subit, citharæque ( cujus peritissimus erat ) dulcissimo ministerio accurati nitoris cingulum, potentemque victoriæ zonam ab eis obtinuit: atque itinere, quo veneratZona victoriæ. repetito, hostem obvium illico lethifero vulnere fudit, vt postridie Proserpinæ, quæ sibiProserpina. per quietem astare aspecta est, transmitteretur ## Liber Tertius, kap. 11 (s. 112–113) De Elvarum , id est , spectrorum nocturna chorea. CAP. XI.                                         SOLENT quoque nocturni viatores , gregumque & armentorum                                         excubiis intenti , portentis diversi generis circumfundi .                                         De quibus Saxo Sialandicus sic cecinit: Trux lemurum chorus.                                        Trux lemurum chorus aduehitur, præcepsque per auras                                         Cursitat, & vastos edit ad astra sonos.                                         Accedunt fauni satyris, panumque caterua                                         Manibus admixta militat ore sero .                                         Sylvanis coëunt aquili , laruæque nocentes .                                         Cum lamiis callem participare student. Saltum librantur furiæ , glomerantur eisdem         Laruæ, quas simis fantua juncta premit Virgilius.Scripsit de similibus Virgilius his verbis :         Et vos agrestum præsentia numina Fauni.        Et Ovid. Ovidius.        Sunt mihi semidei , sunt rustica numina Nymphæ.         Quos quoniam cœli nondum dignamur honore,         Horatius: Horatius.        Quas dedimus certe terras habitare sinamus.         Faune Nympharum fugientum amator,         Per meos fines , & aprica rura Atlas.        Levis incedas.        Hunc alii Satyirum vocant.Pompo.Mela vltra Atlantem montem Mauritaniæ scribit noctu perfæpe visa lumina , & crepitus cymbalorum , ac fistularum Solinus.cantus auditos , nec die repertum quenquam. Idem Solinus testatur cap. Aegipanum chori.XXXVIII. vbi inquit:Choris Aegipanum,id est,caprinos pedes habentium,vndique mons personatur . Etiam cap. XLIIII. Satyros , & Himantopodes quasi loripe Satyri.des adducit , cæcam gentilitatem illudentes . Idcirco pro constanti habitum , hos Himantopodes.Faunos esse ,ac Satyros , similes illis spectris , quæ in multis locis Septentrionalis Fauni.regionis , præsertim nocturno tempore , suum saltatorium orbem cum omnium Musarum concentum versare solent . Sed post ortum solem quandoque rosidis deprehenduntur vestigiis : velut Hotherus rex ( teste Saxone superiore cap. allegato) Cingulum victoriæ.tres nymphas ad earum antra secutus , victoriæ zonam , & cingulum impetravit: quandoque vero saltum adeo profunde in terram impresserant , vt locus , cui assueverant, assueverant, insigni ardore orbiculariter peresus, non parit arenti redivivum cespite gramen. Hunc nocturnum monstrorum ludum vocant incolæ Choream Elvarum: Chorea elvarum. de quibus eam habent opinionem, quod animi eorum hominum, qui se corporeis voluptatibus dedunt, earumque quasi ministros præbent, impulsuique libidinum obediunt, ac divina, & humana jura violant, corporibus illapsi circum terram ipsam volutantur. E quorum numero credunt eos esse, qui se adhuc nostro seculo in effigie. Opinio pœnarum. humana accommodare solent ministeriis hominum nocturnis horis laborando, equosque, & jumenta curando, vt infra cap. XX. de ministerio dæmonum hoc eodemSpuns familiares. libro ostendetur. ## Liber Tertius, kap. 12 (s. 113–114) De pugna contra Faunos. CAP. XII.                                         CVM varia portenta, innumeraque præstigia pene per totumLemures.                                         orbem olim fuisse tranfacta testetur antiquitas, lemuresFauni.                                         videlicet, & faunos, satyros, larvas, aquilos, striges, lamias, Satyri.                                         manes panumque cateruas, quibus homines autLaruæ.                                         falso applausu turpiter illudebantur, aut indicibili terrore, Aquili.                                         & laniatu ad extrema fata crudeliter rapiebantur: non pusaviStriges.                                         silendum fore, quibus ingeniis, & armis hujusmodiLamiæ.                                         spectris apud Aquilonares occurrebatur. Traditur enim, Manes.                                         nobiles Gothorum athletas cum monstris, & inusitatæ feritatisPanes. belluis, velob imbecillorum hominum liberationem, vel experiendæ virtutis gratia, sæpe solos pugnavisse: cavebantque, necommitatiores belluam aliquam aggrederentur, quam fortium virorum permitteret consuetudo. Regnerus SueticusRegnerus rex & pugil. pugil & Rex, adversus obscœniissimas nocturnorum portentorum cateruas a Thorilda noverca muliere crudelissima immissas, noctem dimicando permensus, luce reddita varias laruarum formulas, & inusitata specierum figmenta passim aruis incidisse cognoscit: inter quas & ipsius Thorildæ crebris obfusa vulneribus effigiesThorilda. visebatur. Quo facto & athleticam sibi claritatem accivit, & paternum regnum abBroderus. inimicis eripuit. Præterea Broderus quidam, & Buchi cum Rege Gormone novumBuchi. audaciæ genus complexi, hæreditarium Gothicæ fortitudinis spiritum scrutandæ rerum Iter invium. naturæ vestigiis exculturi, iter omni resertum periculo, ac pene mortalibus inuium Oceanus terrarum ambitor. aggrediebantur. Ambitorem nanque terrarum Oceanum navigantes, solem postponentes, ac sydera sub chao pervagantes, ac demum vltra terram Biarmiæ in loca lucis expertia (prout cap. I. lib. primi ostensum est ) jugibusque tenebris obnoxia, Monstrorum grex. pervenientes, cum ineredibili monstrorum grege pugnam conserverunt. Siquidem incursantes se Lamias adactis vndique spicuiis incessabant, arcuumque, & fundarum tormentis agmen obtrivere monstrosum, prout Saxo Danorum historicus, antiquitatum Gormo rex. diligentissimus indagator, lib VIII. de Rege Gormone præsatur. Extat Hotherus rex. etiam in veteres historias relatum, quomodo Hotherus Regis Suetiæ filius, pernox Mimmingus. attenta curis mente languescens, obumbrantem tabernaculo suo Satyrum Mimmingum hasta petivit, obrutumque ictu, nec satis fugæ potentem vinculis intercepit: vltimo Armillæ. deinde per summam verborum atrocitatem minatus ensem, armillasque, quorum notitiam habuit, deposcit. Nec segniter Satyrus salutis redemptionem, quæ ab ipso Vita cunctis charior. petebatur, exhibuit. Adeo cunctis rebus prior est vita, cum nihil apud mortales spiritu charius existere soleat ## Liber Tertius, kap. 13 (s. 114–116) De divinatione CAP. XIII.                                         SATISFACIENDO huic imagini, & titulo, præmittere                                         oportebit verbum Catholici doctoris Chrysostomi                                         dicentis in homelia Erunt signa in sole, & luna &c. quod Homo futura scire desiderat                                        nulla creatura est, quæ tantum futura scire desiderat, vt homo                                         &c. Quo consyderato, insuper fatendum erit, nullam                                         vnquam gentem tam humanam, tamque doctam, immo                                         nec tam inmmanem, aut barbaram fuisse, quæ non significare                                         futura, & a quibusdam intelligere, ac prædicere consueverit: Homines Aquilonares.                                         maxime tamen Aquilonares homines, quos studio futura præsciendi occupatos fuisse comperio: quandoquidem volatibus avium Signis niultis futura noscuntur. saltu, sonoque piscium, cantibusque, , & exhalationibus montium &c. vt certissimis signis declarari res futuras putabant. Nullum bellum, nullum negotium publicum nec domi, nec militiæ sine auspiciis gerebatur. Nec sola aruspicum disciplinaAruspiscum disciplina. sed sortilegium, aëromantia, geomantia, pyromantia, necromantia, insuper etiam somnia graviora, si quæ ad Rempub. pertinere visa sunt, a summis præsidibus acceptabantur. Othinus Hadingo Regi contra Iocherum Curetum tyrannumOthinus. bella moturo captivitatem prædixit: quæ non aliter quam eo ordine, quo prædixit, evenit. Govarus Norvegiæ Rex adeo doctissimus divinandi erat, industriaqueGovarus Norvegiæ rex. præsagiendi excultus, vt quicquid in Saxonia contra se tentaretur, prævideret in Norvegia ultra C. milliaria Germanica constitutus. Gormo cognomento. Gormo. Impius profuso in somnum animo, existimavit coniugem suam duos alites genuisse, Duo alites geniti. sed alterum altero grandiorem: corpora superne librantes præpeti cœlum volatu petere: exiguoque tempore interiecto, reversos suis altrinsecus manibus insedisse: secundo quoque, ac tertio parvula quiete recreatos propassis alis aëri se credidisse: tandemque minorem e his ad se pennis cruore oblitis comite vacuum remeasse. Cuius somnii veritas sic declarata est. Duo eius filii subactis Anglis, Sclavis, Duo filii. at Hybernis, prospera visi sunt fortuna, donec natu major in bello concederet, minor vero fratre orbatus pennas cruore oblitas referre videretur. Magnus NorvegiæMagnus Norvegiæ rex. & Daniæ Rex, cum nocte, qua bellum Sclavicum insecutum est, se sopori dedisset imago cuiusdam dormienti obversata prædixit, eum hoste superiorem futurum, inque aquilæ nece victoriæ fidem, auspiciaque sumpturum. Expergefactus Rex visionis ordinem magna cum omnium admiratione vulgavit: progressoque exercitu aquilam, quæ in quiete monstrata fuerat, cominus conspectam perniciAquila occiditur. equo aduolans hasta petivit, fugamque alitis veloci iaculo præcucurrit. Arripuit igitur omen exercitus, & primam pugnandi occasionem corripiens, eodemqueRex triumphat eventu, quo omine, dimicans, inimicos superavit. Valdemari Regis exercitum adValdemarus rex. bella progredientem, tam celeri corvorum greges intervolasse produntur, ut complures se erectis militum hastis feriendos obiecerint. Victus ab eo Sueno Rex, &Sueno rex. totus eius exercitus, corvorum laniatui substratus augurii declaravit eventum. BiornoBiorno. insignis athleta insulam quandam incitatissimi fluminis ambitu munitam, cum electa pugilum manu complexus, vidit per quietem egressam undis belluam, quæ tristes ore flammas egerens, continenti cuncta incendio daret sequenti luce. FridlevusFridlevus rex. Rex superatis impetuosi amnis vorticibus, pugiles omnes (Biornone excepto) ferro consumens, somni modum explevit. Hæc pauca ex multis idcirco adducta sunt, ut Aquilonaria auspicia, ostenta, & portenta cum antiquis Romanorum librisRomanorum libri. conferantur: quibus decretum erat, omnem avem tripudium facere posse, vnde diem committendi, aut differendi belli dependere necesse esset. Similia coniectationis genera Plinius habet lib. II. cap. XXXI. Procopius lib. III. de Attilæ eademAttila. testatur: qui visa ciconia exportare pullos a muro, & ipse recessit. SuntCiconia. & augures peritissimi in eisdem Septentrionalibus terris, quiAugures. volatu, voceque avium, ferarum occursu, & similibus multa prædicere norunt, ut infra de avibus dicetur: quorum opinio vetustis nata temporibus fidem facit hominibus secuturis, quod ii, qui confiteri peccata renuunt, infelix omen asserunt videreMonachus. monachum, vel sacerdotem. ## Liber Tertius, kap. 14 (s. 116–117) De arte magica Erici Ventosi pilei, & aliorum. CAP. XIIII. Ericus rex.                                         HIC Ericus Rex Suetiæ in arte magica nulli suo tempore                                         secundus habebatur: tamque familiaris erat malis dæmonibus,                                         quorum cultui summopere vacabat, vt quocunque.                                         verteret pileum suum, confestim inde optatus ventus aspiraret. Ventosus pileus.                                         Quo eventu inditum illi nomen suit, vt Ventosus                                         pileus diceretur. Creditumque a multis erat, Regnerum Regnerus rex.                                         Daniæ Regem hujus Erici nepotis sui ductum in remotissimas                                         orbis partes piraticam feliciter extendisse, multasque                                         regiones, & munitissimas vrbes eius ingenio subjugasse: demum cooperatorem fuisse, vt procerum consensu & electione, in Regem Suetiæ assumeretur: quod ei diuturnum, felixque permansit, donec senio moreretur. Ericus Emundus. Præterea alter quidam Ericus cognomine Emundus, cum navigare statuisset, & quidam nautarum per quietem vidisset, per inculta montium juga lascivo admodum equo Noctuæ. se provehi, eoque cursum citante, inter vallium opaca præcipitatum crebris noctuarum vnguibus laniari: idque mane per locum sodalibus retulisset: Rex ipse non minus in divinatione, quam magica peritus, ea visione veluti periculi præmonitus ne eum navigationis commitem haberet, in aliud se navigium conferre ptæcepit. Frotho. Et ita pereuntibus sociis, Regis navigium est salvatum. Cæterum Frotho Danorum Rex proprio fratre Haraldo insidiose interempto, ne & innocentes pueros nepotes Specus regiorum puerorum. suos, Haraldum & Haldanum, truculenter perderet, tutores eorum in specu subterraneo catulorum specie ( Saxone teste ) eos servabant, ac nutriebant, variis figmentis affirmantes, eos a lupis noctu fuisse devoratos. At Frotho mortis eorum fide repudiata, latebræ locum e perita augurii fœmina cognoscere institit: cujus Maga carmine potens. carminum tanta vis erat, vt rem quantalibet nodorum consertione perplexam, e longinquo soli sibi conspicuam ad contactum evocare posse videretur. Hæc Regnonem quendam occulte circa illos educationis officium peregisse, eosque tegendæ rei gratia caninis censuisse nominibus astruebat. Qui cum se inusitata carminum violentia latibulis Auro liberantur pueri regii. egestos, incantantis obtutibus admoveri conspicerent, ne tam horrendo coactionis imperio proderentur, gremium eius accepti a tutoribus auri incussione perfundunt: quæ recepto munere repentina morbi simulatione par exanimi concidit. Perquirentibus Regis ministris causam tam subiti lapsus, inscrutabilem puerorum fugam existere memorabat: quorum eximia vis etiam atrocissimos carminum temperaretBeneficio paruulo redimitur grande periculum. effectus. Ita parvulo contenta beneficio, majus a Rege premium præstolari desiit. His itaque, , & similibus argumentis deprehenditur, quantum divinationis, at magicæ artis potentia apud antiquos venerabatur: quæ nunc certa negligentia remittitur, Divinatio remittitur, & quare. & annihilatur, efficientibus id prognosticationibus, auguriis, extispiciis, ignispiciis, , hydraulicis sortibus vestigiariis, , & mille aliis ritibus sacrilegis, dæmoniorum illusionibus adinventis. Vtuntur nihilominus adhuc certis divinationibus: (causis naturalium rerum approbatis ) etiam sortibus, ligni particulis duabus, tribus, vel pluribus in vrnam projectis, vt earum colore candido, susco, vel rubeo, hæreditates distribuant personarum. ## Liber Tertius, kap. 15 (s. 117–119) De magicis mulieribus, CAP. XV.                                         ARTEM magicam apud Septentrionales populos quanturn                                         calluerint olim mulieres aliquot, paucis exemplis ostendetur. Hagberta omniformis.                                         Hagberta Vagnosti gigantis filia insolito suæ granditatis                                         aspectu nunc contractioris, nunc exilis, nunc defluentis                                         substantiæ modo corrugata, modo explicati corporis                                         situm arbitraria mutatione transformare solebat: atque nuncMira vis magiæ.                                         proceritate cœlis invecta, nunc in hominem angustioris habitus                                         composita, cœlum deponere, terram suspendere, fontes                                         durare, montes diluere, naves sublimare, deos infimare, Hadingus rex. sydera extinguere, tartarum illuminare posse credebatur. Hadingo Rege cœnante, Gramma recentia tempore brumali. alia eiusdem artis fœmina cicutarum gerula, propter foculum humo caput extulisse conspecta, porrectoque finu percontari visa, qua mundi parte tam recentia gramina brumali tempore fuissent exorta: cujus cognoscendi cupidum Regem proprioRex sub terram ductus. obvolutum amiculo, refuga secum sub reiras adduxit: ostensisque infernalium regionum Craca. monstris: tandem mundo restituit. Craca Norvegiana mulier futuri filii sui Colubrorum humor esus quid præstare videtur. Rolleri fortunæ consultura, pulmentum parat: cui tabificum humorem trium colubrorum superne tenui reste depensorum instillabat. Sed Ericus Cracæ privignus dapem filio Rollero paratam ad se transtulit: faustaque dape refectus, interna ipsius opera ad summum humanæ sapientiæ pondus evasit. Quippe epuli vigor supra quam credi poterat, omnium illi in scientiarum copiam ingeneravit, ita etiam ut ferinarum, Brutalium sonus & sensus cognoscitur. pecudaliumque vocum interpretationem calleret. Neque enim solum humanarum rerum peritissimus erat, verum etiam sensuales brutorum sonos ad certarum affectionum intelligentiam ( Plin. in simili casu lib. XXVI. cap. IIII. de Democrito testante ) Ericus disertusreferebat. Præterea tam comis, atque ornaii eloquii erat, ut quicquid disserere Frotho rex. cuperet, continuo proverbiorum lepore poliret. Hujus consilio Frotho Rex Gestilbindus. potentissimorum Hunnorum exercitum CLXX. Regum ope succinctum devicit. Maga in vaccam conversa regem cornibus occidit. Hunc tandem Ericum Gestilblindus Gothorum Rex sibi, & regno Suetiæ successorem effecit: idque tempore nativitatis Christi. Frotho vero Rex a malefica in bovem conversa, dum eius cornibus in quodam maris littore impetitur, exanimatus occubuit. Guthruna Iarmerici Regis propugnatores subito oculis captos, in seipsos arma Guthruna. convertere procuravit. Quod superius imago mulieris aspicitur cum olla effusa, Ollæ effusæ effectus inumerabilis. ostendit omnium maleficarum commune esse instrumentum, quo succos, herbas, vermes, & exta decoquant, atque ea venefica dape ignavos ad vota alliciant, & instar bullientis ollæ navium, vel equitum, aut cursorum excitent celeritatem. Præterea Caput equinum. equinum caput conto exceptum, ac elevatum, dentium rictibus denudatum, militaribus castris, ut formidinem excitent, opponunt: quibus & carmina addunt, ut videatur integra acies instructa, hostes celerrime demolitura. Deinde qualem potestatem Maleficarum vis. habeant maleficæ in radiis lunæ obtenebrandis, & tempestatibus excitandis, arboribus & plantis extirpandis, armentis & iumentis enervandis, omnibus, qui Virgilius. hanc insaniam curiosius perscrutantur, notissima relinquo: idque tritum Virgilii carmen,         Hanc ego de cœlo vidi deducere lunam,         Atque satas alio vidi traducere messes. Augustinus. Cumque talium merita nesciamus, iudicia Dei mirari solemus, prout Augustinus ad longum deducit lib. VIII. de civita. Dei cap. XIX. & alibi. Nec deest Lactantii Castor & Pollux. testimonium, asserentis de Castore & Polluce, quod bello Latino apud lacum Iuturnæ visi sunt equorum sudorem abluere. Iidem bello Macedonico equis albis insidentes, P. Vicinio Romam nocte venienti se obtulisse dicuntur, nuntiantes ea die Regem Persen victum, & captum esse: quod paucis diebus literis Pauli verum fuisse compertum est. Contra maleficos tamen assumendam omnino vindictam esse Cassiodorus. hortatur Cassio. lib. IX. dicens: Impium est non punire maleficos, quos cœlestis Malefici puniendi. pietas non patitur impunitos. Qualis enim fatuitas est creatorem vitæ relinquere, & sequi potius mortis autorem. ## Liber Tertius, kap. 16 (s. 119–121) De Magis , & maleficis Finnorum. CAP. XVI.                                         QVÆ etiam vis sit magorum , & maleficorum in cogendis                                         elementis , tam sua quam aliena manu incantatis ,ut mitius,                                         vel rigidius naturalem ordinem temperent , figura superposita                                         parumper ostendit : hoc præmisso , quod hæc extremi                                         Aquilonis regio Finlandia , ac Lapponia , ita erat docta                                         maleficiis olim in paganismo,ac si Zoroastren Persam in hac                                         damnata disciplina præceptorem habuisset : licet & alii                                         Oceani incolæ , ut Britanni , teste Plinio lib . XXX. cap.Britannia.                                         I. ea vesania fascinati dicerentur: adeo enim attonite hancTotus orbis concors. maleficam artem totus orbis in hoc, & simili malo plurimum concors , celebrat . Solebant aliquando Finni inter cæteros gentilitatis errores negotiatoribus in eorumFinni. littoribus contraria ventorum tempestate impeditis , ventum venalem exhibere ,Ventus venalis. mercedeque oblata tres nodos magicos , non cassioticos loro constrictos , eisdemNodi tres. reddere , eo servato moderamine , ut ubi primum dissolverint , ventos haberent1. 2. 3. placidos: ubi alterum , vehementiores : at ubi tertium laxaverint , ita sævas tempestates se passuros , ut nec oculo extra proram in evitandis scopulis , nec pede in navi ad vela deprimenda , aut in puppi pro clavo dirigendo , integris viribus potirentur . Hique infelicius rem experti sunt, qui vim eiuscemodi nodis per contemptum inesse negarunt. Et merito : quicunque enim magos consulunt , & vaticinia , aut auspicia rebus gerendis quærunt , semper sunt anxii , & nunquam inter metum & spem avidi futurorum quiescunt. Si illi prospera nuntiant , inani & vana spe iam tum lætari incipiunt : sin contra , repente tristitia affecti torpescunt. Heu miseros mortales imbecillitas ingenii , & mens stupida huc illuc distrahit , atque suspendit. Insana sane sunt documenta , quæ nostra credulitas excogitavit , vt Figmentum avertendum.acrius torqueremur . Vtinam facesseret ab mentibus hominum tale sigmentum:quod esse falsum ,& nullius momenti , etiam ab majoribus est ostensum . Sed hæc gens Inhibitum maleficium.Aquilonaris arte hac post susceptum Christianismum legis coërtione nunquam in aperto visa est vti : nec aliis eam sub vitæ periculo tradidit in disciplina :si aliquando Fraudibus inititur magica.veris fundamentis potius , quam figmentis ( vt Plinio. lib . XXX. cap. II. videtur) tradi potest: omnis siquidem magica ars fraudulentissimis innititur principiis. Nero.Ideoque mirum in modum altis rationibus inuehitur in Neronem, qui profundis animi vitiis hanc artem summis ingeniis concupivit , eique validius cæteris omnibus savit , vt diis imperare posset . Cum vero præsens capitulum ventorum,ac tempestatum specialem mentionem faciat,opportune eodem lib . cap .II. dicere congruit, Tiridates.quomodo ad Neronem magus ille Tiridates venerat Armeniacum de se triumphum afferens , & ideo provinciis gravis . Navigare noluerat , quoniam expuere in maria , Natura violatur.aliisque mortalium necessitatibus violare naturam eam fas non putavit . Magos secum adduxerat. Magicis etiam cœnis eum initiaverat . Nec tamen artem ab eo Ars chara magis VII. filii regis magicam callentes.accipere valuit , etiam si regnum illi consignasset . Præterea Sivaldo Suetico Haldani Regis æmulo , septem suere filii tanto veneficiorum vsu callentes , vt sæpe subiti furoris viribus instincti , solerent ore toruo infremere , scuta morsibus attrectare, torridas fauce prunas absumere , extructa quævis incendia penetrare : nec posset Vis magna magorum.conceptus dementiæ motus alio remedii genere , quam aut vinculorum injuriis , aut hvmanæ cædis piaculo temperari. Quod superius asseritur vendi ventos,testatur Herodotus.Herodotus lib.VII.de præfectis Xerxis,quod ii triduana 400. naves.tempestate CCCC. naves amisere, donec quarto die magi incisiones faciendo , & veneficiis incantando , ventum Theti , & Nereidibus sacrificando , tempestatem compescuerunt:sive eadem tempestas aliter cessavit. De magicis ## Liber Tertius, kap. 17 (s. 121–122) De magicis instrumentis Bothniæ. CAP. XVII.                                         INTER Bothnicos homines Septentrionis passim reperiebanturMagi septentrionales.                                         malefici, ac magi, tanquam in proprio loco: qui                                         per summam ludificandorum oculorum peritiam suos, alienosque                                         vultus variis rerum imaginibus adumbrare callebant,                                         fallacibusque formis veros obscurare conspectus. Nec solum                                         pugiles, verum etiam fœminæ, & teneræ virgines provotoPugiles.                                         suo larvas huido squalore terribiles, faciesque adulterinoFœminæ.                                         pallore distinctas, ab aëris teneritudine mutuari consueverunt,                                         & rursus ablegato nubilæ inumbrationis vapore prætentas ori tenebras sudis perspicuitate discutere. Tantamque vim carminibusVis carminis ingens. eorum affuisse constat, vt rem remotissime positam, , & quantalibet nodorum consertione perplexam, conspicuam & præsentissimam efficerent. Talibusque prædestigiisModus præstigiandi vel demonstrandi. idipsum hoc modo demonstrant. Scire cupientes statum amicorum, aut inimicorum longinquo terrarum spatio quingentorum, vel mille milliarium inde distantium, Lapponem seu Finnonem hujus rei peritum dato munere, lineæ scilice vestis aut arcus, rogant experientiam fieri, vbinam fuerint, & quid agant amici Conclave. vel inimici. Quocirca conclave ingreditur vno commite, vxoreque contentus, ranam æneam, aut serpentem malleo super incudem præscriptis ictibus concutit, carminumque murmure hinc inde revolvit, continuoque cadens in extasim rapitur: iacetque brevi spatio velut mortuus. Interea diligentissime a prædicto commite, ne quoduis vivens, Ductor malus dæmon. culex, aut musca, vel aliud animal eum contingat, custoditur. Carminum nanque potentia spiritus eius malo dæmone ductore a longinquis signa (annulum, velAnnulus vel cultellus signa expeditæ legationis. cultellum )in testimonium expeditæ legationis, seu commissionis reportat. Iliicoque, resurgens, eadem signa cum cæteris circunstantiis conductori suo declarat. Nec minoris efficaciæ perhibentur in hominibus diversa ægritudine prosternendis. Faciunt nanque de plumbo jacula magica brevia ad modum digiti: ea emittuntIacula plumbea. per quævis dissita loca in eos, de quibus vindictam expetunt. Hi oborto Carcinomate exanimantur icti.carcinomate ab crure , vel brachio intra triduum vehementia doloris exanimantur. Extant etiam præstigia , seu maleficia Helsingorum:quorum princeps Virolfus quos Vitolfus Helsingus excæcavit hostes.voluit ita videndi officio spoliavit , ut propinquas ædes nec prospectu capere , nec certis possent vestigiis indagare : adeo luminum usum nubilo quodam errore obtundere callebat . Præterea Visinus eximiæ opinionis gladiator omnem telorum aciem Visinus gladiator.ad hebetudinis habitum solo conspectu redigere solebat . Gladio tamen Suetici gigantis Starchatari(de quo inferius dicetur) interemptus est . Tenuissima enim Starchaterus.pelle ( quod unicum contra hebetandi vim remedium perhibetur ) gladium suum Pellicula contra hebetantes gladios prodest.semper servavit obtectum . Verum proiectilia saxa nulla arte , vel carmine , ne fortiter emissi noceant , hebetari possunt . ## Liber Tertius, kap. 18 (s. 122–123) De Magis marinis. CAP. XVIII.                                         COLEBATVR etiam inter alia Aquilonis numina magus Hollerus.                                        quidam Hollerus nomine , non minori fraude, quam singulari                                         superstitione divinitatis opinionem , & cultum sibi Othinus.                                        in gente curiosa vendicans . Is siquidem parem cum Othino                                         amplitudinem in medio deorum assecutus , adeo armorum , Osse traiecit maria.                                        & præstigiorum usu clarus evaserat , ut ad traiicienda maria                                         osse , quod diris carminibus obsignavisset, navigi loco uteretur :                                         nec segnius eo, quam celerrimo velorum, ventorumque                                         usu præiecta aquarum obstacula superaret. Tandemque, ut divinitas Contra mortem nihil prodest.eius ostenderetur esse mortalis , ab æmulis suis truculentissima morte est interemptus . Præterea Oddo Danicus pirata maximus , tantum magicæ doctus extitit , Oddo pirata.ut absque carina altum pererrans , hostilia sæpe navigia concitatis carmine procellis everteret. Itaque ne cum piratis in maritimarum virium certamen descenderet , Negotiatorib. atrox, ruricolis clemens.exasperatos maleficio fluctus , & ventos , ad naufragia eisdem infligenda perducere solebat. Hic ut negotiatoribus atrox, ita ruricolis extitit clemens, aliter rusticas munditias , aliter sordidos hominum quæstus æstimans. Is etiam in hebetando carmine ferro miro ingenio pollebat : & tandem peritiore hoste circumventus, Gurgite tandem submersus.gurgite submergitur , qui marinos vortices præstigiosis carminibus olim calcare consuevit . De eisdem ## Liber Tertius, kap. 19 (s. 123–124) De eisdem Magis, & similibus. CAP. XIX.                                         DEINDE Othinus maior, atque senior inter magos, HadingumHadingus rex illusus.                                         quendam Daniæ Regem magicis præstigiis turpiter                                         illusum, atque longius a suis familiaribus avulsum, cum                                         equo per vasta maris spatia ad propria reduxit. Cum tamen                                         Hadingus duceretur, amiculi eius rimas, sub quo                                         trepidus delitebat, per summam rerum admirationem visus                                         perspicuitate traiiciens, animadvertit equinis freta patere                                         vestigiis: prohibitusque rei inconcessæ captare conspectum,                                         plenos stuporis oculos a terribili itinerum suorum contemplatione deflexit. Demum Haquinus Norvegiæ Princeps contra Danos pugnaturus, Haquinus rex. coorti imbris maleficio ita hostium vertices inusitatis grandinis ictibusGrando. converberavit, ut eorum oculi veluti quibusdam nimborum spiculis lacessiti, prospiciendique penitus facultate defecti, graviorem ab elementis pugnam, quam a hostePugna gravior ab elementis. sentirent. Præterea Biarmenses polo Arctico viciniores, in Septentrione contra potentissimum Regem Regnerum pugnaturi, carminibus aggressi cœlum, solicitatasRegnerus rex. nubes ad summam usque nimborum violentiam impulerunt. Deinde Danos subito remissa tempestate tempestuosissimi fervoris flagrantia torruit. Ita anceps geminæ intemperantiæ malum vicissim affecta corpora salute, & victoria spoliavit. Salute & victoria spoliat rex. Sed de hoc, & simili certamine Biarmiensium, Finmarchorum, ac Scricfinnorum, alibi diffusius lib I. cap. primo & sequentibus, superius est ostensum &c. NovissimisPœna. tamen his seculis omnes utriusque sexus homines in hoc errore convicti, pœna ignis, quoties opus fuerit, acerrime puniuntur: quia versari non licet in magicis artibus temporibus Christianis, quemadmodum Cassio. IIII. lib. meminit de edictisTheodericus rex Goth. Theoderici Regis Gothorum: qui voluit, ne leges sinerent evadere criminosos. Præterea lib. IX. Athalarici Regis Gothorum sententia est, Maleficos, vel eos, quiAthalaricus rex Goth. ab eorum nefariis actibus aliquid crediderint expetendum, legum severitate fore puniendos: quia impium est circa eos esse remissos, quos cœlestis pietas non patitur impunitos, ut superius eodem lib. cap. XV. est notatum: quia Decretali pœna plectendi sunt, qui se prohibitis excessibus miscuerunt. ## Liber Tertius, kap. 20 (s. 124–126) De Mago ligato. CAP. XX.                                         APVD Ostrogothos lacus est maximus recentium aquarum Veter lacus.                                        Veter dictus ( de quo superius satis dictum est ) amœnam,                                         sed oblongam insulam in umbilico suo habens, duas Visingxœ insula.                                        tenentem Ecclesias parochiales : sub quarum altera specus                                         cavernoso, longoque introitu, & exitu immensæ profunditatis Specus.                                        reperitur: quam specum non nisi vanæ ostentationis,                                         & curiositatis homines laternis accensis, filisque glomeratis                                         repetendi regressus provisi descendunt: ea potissimum Gilebertus magus ligatus.                                         causa, ut quendam magum Gilebertum nomine, arte magica (unde calamitas eius orta est ) a vetustissimo tempore per proprium præceptorem Catillus. Catillum, cui insultare præsumpserat, superatum atque ligatum, eo scilicet modo, ut exiguo fuste certis characteribus Gothicis, seu Ruthenicis sculpto, atque a præceptore proiecto, & manibus apprehenso ipse Gilbertus immobilis maneret, et obstrictus: nec dentibus ad solvendum adhibitis(quasi tenaciori bitumine astrictis) Consilium dolosum. nec pedibus doloso præceptoris consilio admotis, dissolvi posset. Cuius spectaculi causa visendi, etsi plures temerarii spiritus inspectores vehementi admiratione accurrere soleant, tamen non propius, ob fœtorem cavernæ, & noxios vapores, aggredi præsumunt, ne spiritu obstructo, clausoque stomacho suffocentur. Arcentur etiam appositis aggeribus, & repagulis incolarum, ne proprii periculi contemptores velut insanientes (nunquam egressuri) ingrediantur. Præterea lege gravissima Pœna temerariorum. tanquam de his, qui sibi mortem consciverunt, provisum est, ne hæc pericula agnoscentes, alios inexpertos ad huiusmodi spectaculum perscrutandum alliciant, aut allectos inducant, cum multis exemplis notissimum sit, in eo antro ad mortem usque plurimos fuisse periclitatos, ita ut facilius apud Cretenses portentosissimum Dædali labyrinthus. Dædali labyrinthum, itinerum ambages, occursus, & recursus inexplicabiles continentem, crebrasque fores ad fallendos exitus, reditusque in errores eosdem habentem, penetrarent, & evaderent, quam hanc profundissimam specum, & flexuosam viam. Simile Simile Strabo meminit librum. XIII. dicens: Plutonium est os in paruo quodam imminentisPlutonium. montis supercilio ita commensuratum, ut hominem suscipere possit mira profunditate. Huic propositum est vallum quadratum ambitu fere semiiugero: quod nebulosa, & crassa caligine plenum est, ut vix solum discerni possit ad septum appropinquantibus. Nebulosa caligo. Aer innoxius est, purus ab illa caligine in tranquillitate ventorum: nam caligo intra ambitum manet. Si vero animal introrsum progrediatur, Animal illico moritur. statim moritur. Quapropter tauri introducti cadunt, & mortui educuntur. Passeres etiam subito moriuntur: galli vero execti illæsi accedunt, ut etiam usque adGalli execti illæsi. os introspiciant accedentes, & immergantur, quousque possint spiritum continere. Huic speculationi si quis aliquid superaddere tempus habuerit, videat labyrinthumLabyrinthus Porsenæ. Porsenæ Regis Hetruriæ: quem si quis sine filo glomerato intrat, exire nequit. Possent hic plura in simili de Gilberto adduci, qualia referente Vincen. in spe. histo. lib VI. cap. LXI. Helimandus de Virgilio refert. Sed paucis ostendere sufficit, vanitati nullum dari finem. Specus etiam propter evitanda tonitruaSpecus. profundius in terra fiunt: etiam subterranea ædificia: qualia visus est Samolxis homo, Samolxis dæmon Gothorum. vel dæmon Gothorum (teste Herodoto lib. IIII) multo ante Pythagoram vivens fecisse: ut forsan clausus ibidem, & inde annis aliquot evolutis rediens, mirabilia se fingeret apud inferos contemplatum. Huic etiam loco applicari poterit Tiphonis gigantis locus apud Iustinum, & Solinum satis notus. Hæc igitur supradicta insula Visingxœ dicta, valde insignis reputatur, ob amœnam, & securam stationem Regum. Regum amœna statio. qui & in ea mortui sunt, ac tumulati. ## Liber Tertius, kap. 21 (s. 126–127) De castigatione maleficarum. CAP. XXI.                                         NE VIDEANTVR Septentrionales maleficæ solum hic ad                                         tristia spectacula adduci, occurrit Vincen. in spe. histo. lib.                                         XXV. cap. XXVI. afferens, Anglicanam fœminam arte Vincentii verba.                                         magica illusam, a dæmonibus post dira tormenta ad aëra Mulier auguratrix et malefica.                                         cum clamoribus horrendis fuisse raptam. cujus verba hæc                                         sunt: Mulier quædam apud Berheliam Angliæ villam auguratrix                                         & malefica, cum quadam die convivaretur, cornicula,                                         quam habebat in deliciis, vocalius solito nescio quid Cornicula.                                         cornicata est. Quo audito, cultellus dominæ de manu excidit,                                         simul & vultus expalluit. Ingemiscens diutissime ait: Hodie ad vltimum sulcum pervenit aratrum meum: hodie audiam, & accipiam grande incommodum. Adhuc ea loquente, venit ad eam nuntius dicens: Hodie mortuus est filius tuus, & tota familia subita morte interiit. Quo audito, continuo dolore saucia decubuit: vocarique præcepit superstites liberos, monachum, & monacham: Confessio miserabilis. quibus singultiendo ait: Ego miserabili quodam fato meo dæmonicis actibus semper inservivi: ego vitiorum omnium sentina, & illecebrarum magistra fui, & superabam tantum in religione vestra, & a meipsa desperavi. Nunc ergo, quia scio me Exactores pœnæ. dæmones habituram exactores in pœna, quos habui suasores in culpa: rogo vos per materna viscera, vt mea tentetis alleviare tormenta: nam de anima sententiam damnationis non revocabitis. Corpus ergo meum insuite in corio cervino, & includite in lapideo sarcophago, & operculum ferro, & plumbo constringite, & lapidem ipsum tribus magnis catenis circundate. Si tribus noctibus ita secure jacuero, quarta die infodietis me in humo: quanquam verear, ne terra nolit me recipere pro maleficiis meis. Psalmicines quinquaginta sint noctibus, & missæ cantentur pro me tot diebus. Factum igitur est, vt præceperat: & nihil valuit. Primis enim duabus noctibus cum chori clericorum psalmos canerent circa corpus, singuli Dæmones ruperunt januam dæmones hostium ecclesiæ immani obice clausum, levi negotio confringentes, duas extremas catenas diruperant: media vero, quæ operosius elaborata erat, illibata duravit. Tertia nocte circa galli cantum strepitu advenientium hostium omne monasterium visum est a fundamentis moveri. Vnus nempe vultu cæteris terribilior, & statura & statura celsior, januas majori vi concussas in fragmenta deiecit, & arrogantiDæmon celsior. gestu accessit ad sarcophagum, inclamatoque nomine, vt surgeret, imperavit. Qua respondente, Nequeo præ vinculis: Solveris, inquit, & malo tuo. Statimque catena, Catena rumpitur. quæ cæterorum ferociam eluserat, nullo conamine vt stupam dirupit, operciilumque tumbæ pede depulit: & apprehensa manum palam omnibus ab ecclesia extraxit ad fores: vbi paratus erat equus niger superbe hinniens, vncis ferreis per totumEquus niger. l protuberantibus: super quos misera illa mulier imposita, ab oculis intuentium cum toto sodalitio disparuit. Audiebantur tamen clamores per quatuor fere milliariaQuatuor milliaribus auditur vlulatus. miserabiles suppetias deprecantis. Quale etiam diaboli ludibrium ob dæmonum cultum aceiderit infelicibus Rugianis in vrbe Karentina, resert Saxo lib. XIIII. vbi dæmonum illusione primum stupra hominum provocata erant, & tandem illico sub ipso spurcissimoKarentina Rugiæ. actu detestabiliter punita. Siquidem mares in ea vrbe cum fœminis in concubitum accitis, canum exempio cohærere solebant: nec ab ipsis morando divelli poterant: Canum exemplo. Interdum vtrique perticis e diverso appensi, inusitato nexum ndiculum populoMiraculi fœditas. spectaculum præbuere. Ea miraculi fœditate solennis cultus ignobilibus statuis accessit. Creditumque est earum viribus effectum, que dæmonum erat præstigiis adumbratum. TaliaPræstigiis dæmonum adumbratum. ergo testante S. Augustino lib. VIII. de civita. Dei, alto justoque Dei judicio finuntur pro meritis eorum: quos ab eis vel affligi tantum, vel etiam subiici, ac decipi justum est. Qui autem nec felicem in futuro vitam, nec modo habere vult piam, talibus sacris mortemImpii juste decipiuntur a dæmonibus. quærat apud inferos. Qui autem cum malignis d’’bemonibus non vult habere societatem, non superstitionem, qua coluntur, noxiam pertimescat: sed veram religionem, qua produntur, & vincuntur, agnoscat. ## Liber Tertius, kap. 22 (s. 127–128) De ministerio dæmonum. CAP. XXII.                                         PRÆMISSIS multis, & apertis tam sacræ, quam profanæ                                         scripturæ testimoniis, quod dæmones appareant, serviantque                                         hominibus, eosque mille modis illudentes in vario                                         errores, ac pericula infinitis, & inexplicabilibus modis adducant,                                         in parte repetendum veniet, quod cap. II lib. II.                                         ac aliis proximis cap. hujus tertii libri est adductum: scilicet                                         quod in Septentrionalibus, sive Aquilonaribus locis (vbi                                         literali sensu sedes est Satanæ ) indicibili ludificatione, variisque                                         formis habitatoribus eorum locorum applaudant, immo Dæmones damna dant. & damna inferunt, ædium videlicet eversionem, pecudum interitum, agrorum destructionem, ac castellorum aquarumque omnimodam desolationem: quæ omnia, immo longe secretiora, sive apertiora dæmonum ludibria, vt supervacaneum est doctis & prudentibus per exempla ostendere, ita & nullius vtilitatis erit curiosis & vanis, quibus nullæ rationes aut autoritates sufficiunt, hæc ipsa peramplius manifestare. Pro comperto tamen relinquitur, vt citato II. cap. præcedentis libri notatum est, spiritus, seu vmbras amicis apparere, dextramque reddere, & quo ituri sint, gemebundis suspiriis intimare. Quod autem dæmones sint sub vmbra nuper in aquis Islandicis suffocatorum, vel spiritus defunctorum, inter mirabiliora hactenus Obsessi a dæmonibus. creditum suerat, & observatum. Hoc tamen clare fatendum est, obsessos a dæmonibus variis loqui linguis, maxime stridoroso superioris Germaniæ sono, sexcentis Dæmoniaci linguis variis loquuntur. milliaribus ab Aquilone distante ( confusa licet appellatione ) quos volverint, nominare. Hocque in casu simili beatus Hieronymus asserit: sanctum scilicet. Hi larium expulisse a dæmoniaco multiplex genus dæmoniorum: quod varia voce respondebat, Hieronymus. lingua videlicet Græca: aliud Hebræa: aliud Arabica: aliud ex vno ore: Hilarius. & ita de aliis. Quod etiam videantur dæmones, mirum non est, aut inusitatum, Virtutum effectuspræsertim a sanctis viris: vt de Martino legitur, qui diabolum vidit visibiliter a tergo Principis insidentem, & eum expulit. Parum enim est sanctis viris cœli virtutibus vti, nisi ipsæ virtutes visibiliter humanis oculis videantur. Immo & a profanis Plutarchus. hominibus, ac ethnicis videri compertum est, vt Plutarchus in vita Cæsaris ad Simulachrum horrendum. finem de Bruto Cæsaris intersectore meminit: cui apparuit horrendum simulachrum hominis, inusitata quidem magnitudine, & specie gravissima, ipsi lectulo assidens: Genius malus. ac interrogatus, quis esset: respondit, Tuus sum malus genius: in Philippis me videbis. Vbi iterato nil dicens apparuit, & ipse Brutus e præcipiti colle super pugionem, quo Cæsarem interemit, se moribundus iniecit. Sic & Saxo lib. IIII. accidisse dicit Saxonibus armatis, qui a Sclavis horrenda forma, tanquam Dæmon visus. bono & optato omine, superne in vertice montis viso dæmone, sunt interempti: quia eo monstro veluti divinitus dati ducis adventum firmati, sumptis victoriæ auspicis, ex improviso Saxones eosdem funditus occiderunt. LIBRI TERTII FINIS. ## Liber Quartus, inledning (s. 129) GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE BELLIS ET MORIBVS SYLVESTRIVM PAGANORVM AC VICINORVM LIBER QVARTVS. PRÆFATIO.                                         OSTENSVRVS bella sylvestrium inhabitatorum extremi                                         Aquilonis mores asperos, exercitia miranda, linguarum                                         varietates, locorum situs, cursum alibi inusitatum,                                         rupium præcipitia, profundas nives, invias paludes, limosas                                         voragines, amnesque præcipiti cursu labentes per sylvas                                         latissimo spatio inhabitatas, curiosum lectorem, si libuerit,                                         ad res gestas Alexandri, nihil intentatum relinquentis, Alexander Magnus.                                         remitto: atque inter alia de triumphis ab inope gente                                         Indiana quæsitis: quæ propriis expulsa laribus, rupem abruptam, seu potius acuminatam petram pro sui defensione, & natura munitam elegit, pluresque temere jussu Alexandri accedentes interemit: parumque absuit ne & ipse locorum arduorum, vt rupium invasor potius, quam hominum victor, saucius & morituro similimus interimeretur. Acrius enim, quam cautius plurimis intersectis ducibus, temeraria præsumptione pugnabat. De quibus eius facinoribus, qui plura videre desiderat, apud Q. Curtium, Justinum, & Plutarchum ## Liber Quartus, kap. 1 (s. 129–133) inquirat. CAP. I.                                         REFERT clarissimus Danicæ historiæ autor Saxo Grammaticus, Regnerus rex.                                         Regnerum Regem Danorum integro lustro in oris                                         Ruthenicis piratica expleta, animum induxisse, vicinos                                         Biarmenses, homines scilicet Septentrionales, montes & loca Carminibus cœlum concitatur.                                         campestria inhabitantes, hostilibus armis, & incomparabili                                         potentia sua humiliandos aggredi. Qui cum adventum                                         eius compertum haberent, carminibus aggressi cœlum,                                         solicitatas nubes ad summam vsque nimborum violentiam                                         impleverunt. Quæ res Regnerum aliquandiu navigatione prohibitum, alimentorum facultate defecit, eundemque subito remissa tempestate æstuosissimi æstuosissimi fervoris flagrantia torruit. Nec ea quidem pestis concitati frigoris magnitudineVicissitudines elementorum. intolerabilior extitit. Itaque anceps geminæ intemperantiæ malum vicissim affecta corpora suorum militum immoderata vtriusque status accessione corrupit. Verum vt Rex se adulterina magis, quam vera aëris vi impeditum animadverteret, Biarmorum insolentiam vlturus, iterum eosdem inopinato repetivit assultu. Quorum rex peritissima sagittariorum vicini ducis Finmarchiæ opera fretus, Regneri inExercitus impune laceratur. Biarmia hybernantis impune laceravit exercitum. Quippe Finni (vt in principio primi libri tactum est ) lubricorum stipitum celeri allapsu cursum intendere soliti, Stipitum lubricorum vsus. arbitraria velocitatis potentia rapiuntur, promptissimamque propinquitatis, vel absentiæ facultatem obtinent. Mox enim vt hostem læserint, eadem celeritate, qua subeunt, avolant: necprocursu languidius reditum tentant. Itaque & vehiculorum, & corporum agilitate instandi, fugiendique expertissimam habent potestatem Credendum (vt idem Saxo resert ) potentissimum Regem fortunæ suæ imbecillitatem admiranter tulisse, cum se olim Romani culminis triumphatorem ab inermi, inconditoque agmine ad vltimum vsque discrimen abripi pervideret. Itaque qui splendidissimum Rex Daniæ ab agrestibus fugatus. Romanæ militiæ decus, maximique ac serenissimi ducis insignes copias excellenter obtriverat, agrestis & ignobilis vulgi sordidissimo atque tenuissimo apparatui cessit: isque, cujus bellicam antea claritatem fortissimæ gentis vis hebetare nequiverat, despicabilis populi parvulam manum sustinere non valuit. Quo evenit, vt ea manu, qua clarissimam orbis pompam, ac gravissimum militans roboris instrumentum fortissime contudit: qua tot peditum, tot castrorum, tanti equitatus fragorem apertissime subruit: vilem, obscuramque plebeculam furtim, & quasi per latrocimum incessere sustineret, illustremque gloriam suam palam, atque interdiu Fallacia nocturna. partam, nocturna fallacia maculare non erubesceret, manifestæ fortitudinis loco clandestinas amplexatus insidias: quæ res vt opere deformis, ita exitu vilis fuit. Potuitque vsitatum carmen dicere:         Eheu quam brevibus pereunt ingentia causis. Præterea quod Arngrimus Tengildum Finmarchorum, & Egbertum Biarmorum Reges, Frothoni Danorum Regi tam obstinato animo, & viribus resistentes, devicerit, Arngrimus pugil Sueticus. ipse Frotho filiam, quam vnice diligebat, eidem Arngrimo Suetico pugili, qui Egbertum duello provocatum devicit, matrimonio copulavit: haud incongruum ducens, eius se socerum exhibere, qui sibi tantis operum titulis sublato hoste acerrimo, potentem late claritatem struxisset. Quantæ insuper ferocitatis, & audaciæ Populus Italiæ ferox. suerit ille populus Italiæ fiducia plenus, licet rudis & pastorius, in recuperando ac conservando imperio, L. Florus primo bello Punico ostendit: de quo populo dicit, Nihil interesse virtutis, equis an navibus, terra an mari dimicaretur. De immanitate ## Liber Quartus, kap. 2 (s. 133–134) De immanitate sylvestrium incolarum. CAP. II.                                         QVEMADMODVM Orientales populi Caspios montes                                         inhabitantes, ob vehementem orituri solis strepitum, ac                                         horrendum sonum secretis exhalationibus e terræ visceribusRefugium cavernarum.                                         excitatis, ad cavernas vitam conservaturi refugiunt, auresque                                         ambas obturant, vt vrgente tempore tutiores fiant: ita gentes                                         in vltimis Norvagici Oceani littoribus constitutæ, ob                                         validissimum ventum Circium ( de quo lib. primo dictumCircius ventus                                         est ) & densitatem nivium in excelsis montibus suscitatam,                                         specus subterraneas habent, pisciumque ac ferarum vsu vivunt. Specus. Hique aliorum aliunde adnavigantium congressum, tanquam prædonum, ne forte in captivitatem redigantur, abhorrent Attamen profugos tyrannica crudelitate oppressos, pro eorum, suaque defensione consortes admittunt: instruuntque, quomodo piratas littora eorum accedentes, positis infidiis suscipere, vel interimere possint. Insidiæ. Possunt quidem, dum refugas se simulant, Vel obsequium portuum ignaris exhibent, ne periclitentur: quos volunt periculis claudi. Vbi vero exoticis hominibus non occurrentibus hæc, & similia ob congelatum mare inferre nequeunt, inMare congelatum. ergastulis, seu cavernis beluarum marinarum ossibus, ac costis constructis, propterErgastula ossibus constructa. ventos, ac nives commorari coguntur. Hæ etenim cavernæ in superficie tectorum ex alga factorum more carinæ eversæ satis ingeniose videntur extructæ in idque ob vehementiamVenti formidabiles. ventorum, qui non minus formidabiles sunt ibidem, quam diræ tempestates e gurgite suscitatæ. Sunt etiam inter eos certi homines, quasi Nomades, littusNomades. maris Caspii inhabitantes: qui cespitibus, vel algis, aut musco montano conjunctis fruticibus aditum ad eorum tuguriola claudunt, ne quis e mari proveniens eos, eorumque secreta scrutaturus accedat. Et forsitan hanc cœli, solique, & antrorum duritiem non gravatim sufferunt, vt liberi sint ab importabili, insatiabilique tributo crudeliumOceanus exilis vrna avaris. tyrannorum, quibus immensurabilis Oceanus videtur exilis vrna. Meminit præterea Strabo lib. XII. Neptacometas gentes feroces super arboribus, ac turribusHitatio in arbo. habitare, e carne ferina, & arborum fructibus viventes: quæ e lignis dissilientes >peregrinos adoriuntur iter agentes. Tamque potentes fuerunt, vt tres Pompeii cohortes armis, & dolis obtruncarent, dum montana pertransirent. Miscentes enim crateras furentis mellis, quod rami arborum ferunt, potos, & mente alienatos adortæ facilime interemerunt: quod dissimile non est suprascriptis sylvestribus viris, qui nivium, sagittarumque densitate potentissimum abegerunt hostem. Gens in tumulis habitans. De gentibus etiam Septentrionem versus ad Oceani æstum in tumulis habitantibus, satis multa, & mira Plinius lib. XVI. cap. II recenset: gentem scilicet miseram esse, quæ tumulos obtinet altos, aut tribunalia manibus constructa ad experimenta altissimi æstus, casis ita impositis, navigantibus similes, cum integant aquæ circundate Pisces vento siccantur. naufragiis. Cum vero recesserint, fugientes cum mari pisces circa tuguria venantur: quos sic acceptos vento magis, quam sole desiccant. Quod autem ab aliis Fortuna multis parcit ob propriam pœnam. non superentur in servitutis jugum, facit, quod fortuna parcit eis, ob propriam pœnam. ## Liber Quartus, kap. 3 (s. 134–135) Adhuc ide sylvestrium hominum ferocitate &c. CAP. III. Extensio dnii regis Suetiæ.                                         VERSVS lacum album extremi Septentrionis, vbi Regis, et regni                                         Suetiæ dominium latissime extenditur, circumquaque ferocissimsæ                                         gentes habitant, aliis non vtentes thoracibus, quam pellibus Thoraces alcini.                                         onagrinis, vel alcinis: similiter & arcubus, ac lanceis                                         minutissimo conto antrorsum, retrorsumque obfirmatis. Agilitate                                         enim admiranda ( vti superius lib. I. de Scricfinnis dictum                                         est in omne latus se volventes, gyrantesque, quemcunqu                                         impetum fallere, vel avertere norunt: idque præcipue super                                         cacuminibus vallium perpetua densitate nivium vbique repletis, quemadmodum superius in multis cap. tam primo, quam II. & III, libris per occasionem est ostensum. Fereque de eisdem gentibus expedit hic dicere, quod Anacharsis. summus Scytharum philosophus Anacharsis de eorum moribus scripsit: id est, vt neque quispiam, qui ad eos se contulerit, aufugere queat, neque ipsi capi possint, aut ne inveniri quidem, si nolint, atque deprehendi. Siquidem nullæ sunt eis vrbes, nulla mœnia mœnia extructa: domos secum ferunt singuli: pedestres sagittarii: nullo pane victitantes, Scythæ domos secum ferunt singuli. sed e piscibus, & venatione ferarum: pro domibus plaustra habentes , ac tentoria, vel ex induratis animalium coriis, vel arborum codicibus cooperta. Hyeme tamen ad ripas aquarum, & æstate inter frutices arborum, & opaca loca variataHyeme in ripis quiescunt. statione quiescunt. Tegumenta capitum pro frequentiori vsu habent exuvia anserum, seu anatum sylvestrium, ac gallorum: qui, vt cætera volatilia, ibidem resperiuntur innumerabili quantitate. Pelles iliic pretiosæ nimis multiplicatæ, potius commutatione rerum, quam vsu, numeroque nummorum reperiuntur. ## Liber Quartus, kap. 4 (s. 135–136) De quintumplici lingua Septentrionalium regnorum. CAP. IIII.                                         HAC diversitate habituum & armorum, declaratur quanta                                         sit differentia, & distantia regionum, linguarum, ætatum,                                         & exercitiorum. Regiones itaque multæ, magnæ, acRegionum nomina.                                         potentes sunt, vt Lapponum, Moscovitarum, Sueonum,                                         Gothorum, Vermorum, Dalensium, Montanornm, ac                                         Norvegianorum: quarum amplitudo in longum latumque                                         extensa, major est, quam simul sumpta Italia, Hispania,                                         ac Gallia: vt Plinius frustra eas non vocaverit, ob incompertam                                         magnitudinem, Alterum orbem. Ideoque mirandumAlter orbis. non est, quod in ea quintuplicis linguæ vsus reperiatur, Septentrionalium scilicet Lapponum, seu Bothniensium, Moscovitarum, Ruthenorum, Finningorum, Sueonum, ac Gothorum, & Germanorum. Aetas vero hominum ibidem in nationibusAetas. frigidis eo provenit, vt centum sexaginta & amplius annos vivant, etiam in Anglia, & Scotia: vbi quidem venerandus Episcopus David vixit vltra CLXX. annos. Exercitia etiam eorum (scilicet solitudines Aquilonis inhabitantium) sunt, Exercitia. vt venationibus, & piscaturis intenti, Moscovitarum commutationibus vivant. Moscovitæ. Finni sive Finningi, agriculturæ, piscationi, ac lignorum dolaturæ: Gothi, Sueones, Finni. prædictis exercitiis etiam operam præstant: advenæ Germani diversis rerumAdvenæ Germani. mercimoniis intenti, e quæstu vivunt: leges terrigenarum acceptant: omniaque, quæ ad mitioris vitæ genus spectare videntur, vt pannos sericeos, aureas texturas, & vina diversa, important. Armorum generibus, quibus & qualibus vtantur, partim hic, partim infra, & fusius quidem, de campestribus præliis ostendetur. Hic autem Ars sagittandi. manifestum relinquitur, inter omnes Septentrionales populos in arte sagittatoria Gothos Finni. esse expertiores, ac agiliores in ballistis: vt Finni in arcubus comprobantur. Sueones. Sueones securibus, ac bipennibus, ac hastis præliari solent. Habitus more vetusto Habitus. brevis solet esse, ac strictus: præter caligas, quæ sunt laxiores. Sueones amplioribus, Moscovitæ. quasi Germanico ritu, vtuntur vestimentis. Moscovitæ longis more Græcorum: Lappones. quorum omnium sunt valde Boreales. Sylvestres vero Lappones variarum ferarum pretiosis pellibus, nulla ornatus, sed necessitatis causa, vestiuntur. Quod autem magna varietas linguarum sit in tanta provinciarum distantia, nulli videbitur mirum, dum Strabo lib. XI. ( licet opinative ) asserit, quod LXX. vel potius 300. gentes distinctæ linguis. CCC. gentes circa mare Caspium habitantes, in commerciis totidem linguis distinctis vtuntur, quia aspera, atque intractabilia loca inhabitant: quarum plures Sarmatici Aspera loca. generis sunt, omnes tamen Caucasi inhabitatores. Præterea paulo post asserit, Linguæ 26. Albanorum gentem olim divisam fuisse in XXVI. linguas: quarum quælibet suum proprium Regem habebat, & observabat: & forsitan vnicuique facies sua singularis erat, vt clare videri posset tam gentium, quam linguarum admiranda diversitas: vnde cantuum, ac modulorum flexiones, & animorum explanationes(quibus homines a feris distinguuntur) Loquela portentosa. aperte cognosci possent. Qui vero ante ætatem natura præscriptam (vt Crœsi filius semestris) loquitur, portentosum est ad gentium, et parentum eversionem &c. Aetatem tamen Virtus tutore carebit. legitimam virtus facit: vt qui valet hostem confodere, tutoribus vix indigere videtur. ## Liber Quartus, kap. 5 (s. 136–138) De commutationibus rerum, & mercium sine nummis. CAP. V. Fraus odiosa.                                         CVM omnis fraus gravis, & detestabilis in omni rerum pertractatione                                         esse videatur, tamen eo iniquior, & importabilior, ac                                         amarior est, quo inter simplices populos intentari probatur,                                         maxime falsato, vel adulterato numismate interveniente, prout                                         inferius de diversitate monetarum lib. VI. ostendetur. Propterea                                         gens hæc Lapponum, sive Bothniensium, & sylvestrium locorum, Ignota gens orbi.                                         vti quieta domi, ita & reliquo orbi foris ignota censetur. Hoc discrimine falsitatis haud concutitur, dum potius rerum, quam nummorum computa respiciens, amœna tranquillitate quod optat acquirit. Et ita strepitum furoris nesciens, sine seditione vivit, sine invidia cohabitat, & sine dolo omnia communicat: cuiVita beata. sola contentio est paupertatem fugere, & divitias non amare. Nesciunt populi illi esse lucripetæ, ne se aliqua negotiationis calliditate discrucient. Ideo sine tumultu viventes, sic fortunas mediocrium cupiunt, vt sana divitum conscientia non priventur: quibus insigne piaculum est aliquid rapere: qui nesciunt aliena fraudare. AttamenPiaculum furari vel rapere. cum non sint ex omni parte beati, quin alterutrius ope rebusque indigeant, pro sua meliori commoditate: idcirco commercia rerum absque pecunia, bonæ & fideli permutationi inhærentes, mutuo consensu nullo communicato sermone (prout proximo capite) quia gens multiplex est, fideliter agunt: non propter ingenii inopiam, & barbaros mores, sed quod linguam habeant peculiarem cæteris vicinis parumperLingua peculiaris. ignotam. Loca quoque constituta vel in campestri planitie, vel stagnata glacie, singulo anno ad hæc peragenda negotia, quasi nundinalia retinent, vt vniversis exhibeant, Nundinæ glaciales. quod privatis ingeniis domi, vel foris agnoverint se conquisivisse. Nec interea a similibus abstinent commerciis, dum offertur quod cupiunt ab alienis. Ad hanc rem pulchre quadrat Herodotus lib. IIII. vbi agit de columnis Herculis: a quibus non longe populus habitat, qui fumo, & flamma rerum pretia, ac consensum explorat. Sed ibi intervenit aurum: quod omnino ignoratur in hac gente: Res Aquilonaribus vsuales. quia pelles pretiosæ, panni lanei lineique, sal, frumentum, & pisces, qui veluti Romana canna, non libra distrahuntur, in pretio sunt. Præsides communi plebisPisces cannis non libris emuntur. consensu Bergchara, id est, viros montium appellatos, habent & venerantur, quibus etiam pelles pretiosas, pisciumque multa genera, tam vice tributorum RegiBergchara regi Suetiæ tributarii. Suetiæ pendenda, quam propria liberalitate donata pendunt. Et hi rubeo vestitu præ ceteris agnoscuntur induti. Regi etiam Norvegiæ, ac Principi Moscovitarum similia tributa pendunt, & obtemperant. Bella nunquam, nisi gravi injuria provocati, Non bellant nisi provocati. in proprios vicinos, vel longe distantes inferunt. Tuncque nedum armis, quæ furor accommodat, sed & diris incantationibus (vt superiore libro, immo in principio hujus dictum est) inimicos quasi impacabiles adoriuntur, membraModus terribilis pugnandi. hostium in stuporem vertendo, vt nec manum levare, nec ense ferire, & vix effugere, eis sit concessum. De commutationibus rerum Taprobanæ insulæ, qui voluerit, videat Plinium lib. VI. cap. XXII. vbi plura, pulchraque reperiuntur. ## Liber Quartus, kap. 6 (s. 138–140) De nundinis glacialibus. CAP. VI.                                         HAC imagine demonstratur antiquissimus ritus glacialium                                         nundinarum, in multis provinciis, & locis super                                         planam, apertamque glaciem opulentissimo mercatorum                                         congressu observatarum: quorum celebrior locus est in Vpsaliæ fiunt nundinæ glaciales.                                         Archiepiscopali civitate Vpsalensi regni Suetiæ: per cujus                                         medium vastissimus amnis transiens, in tantum spissa                                         glacie frequentius circa initium Februarii congelatur, vt                                         infinitam hominum multitudinem, jumentorum pariter,                                         & omnigenarum mercium sustineat gravitatem. Talesque Dysting a Disa regina. nundinas vsque in hunc diem antiquitas vocaverat, & adhuc vocat, Dysting, id est, Iudiciarium locum prudentissimæ Reginæ Dysæ: eo quod excelsi spiritus, & sagacissimi consilii fœmina, videns populi infinitam multitudinem, ob cœli rigidissimum influxum, segetes ac fruges exhaustas, famis acerbitate periclitari, potius sorte declarata natale solum exeundo, sedes in alienis terris vltra mare pacifico convictu persuasit inquirere, & inquisitas diligenter colere, quam truculentissima quorundam improvidorum hominum censura e vita deleri. Nec tamen is exitus Causae exitus gentium. gentium est a peninsula Scanziana, cujus Paulus Diaco. meminit de Longobardis. Similis quidem causa esse potuit: sed longissimo temporum intervallo hujus Dysæ Reginæ imperio, ordine, modo, & numero infinitæ multitudinis, & potentia variata. Cum vero charissimus frater, & antecessor meus Io. Magnus Archiepiscopis Vpsalensis in sua historia hujus rei meminit, solicitum lectorem ad eius dicta remittens, ad nundinas glaciales revertens dico, quod invariabili signo, & tpere cuncti Septentrionales populi, ac eorum vicinæ nationes nundinas hujusmodi strictissime servare solent: hoc scilicet modo, quod primæ incensionis, quæ fit post diem, etiam mediam noctem Trium Regum in Ianuario, plenilunium, infallibile signum & tempus præscribat, quo omnes ad prædictas nundinas loco cunctis notissimo valeant pervenire: Plenilunio celebrantur nundinæ. eo tamen servato puctdo, vt ante & in ea ac post eius lucem observent commercia instituta, vt luna decrescens suo lumine vnicuique reditum præbeat ad locum, vnde sit profectus. Res igitur, quæ negotiatorum voto, vsuque ibidem contrectantur, omnigenæ sunt: pelles scilicet pretiosæ diversorum animalium: demum argentea vasa pro vsu mensarum, atque insatiabili ornamento mulierum: demum res frumentariæ: Res, sive merces. metallorum, ferri, cupri, pannorum, ac esualium rerum: quæ frequentius justa æstimatione, quam ponderum gravitate pro mutuo, hilarique consensuAestimatione, non pondere fit emptio. distrahuntur: exceptis rebus, quibus sagax præsidum providentia præsentibus, vel futuris necessitatibus intuetur indigenas posse rogare: quales sunt fruges, & equi præliares, & liquidæ escæ butyri, caseorum, & laridi: quarum species, si bellumBelli tempore cautelæ. immineat, peregrinis negotiatoribus, vel eorum agentibus publico edicto pœnis vallato prohibentur educi. Præterea alio in lacu congelato Meler dicto, circa finem Februarii, ad mœnia vrbis Strengenensis fiunt nundinæ glaciales. DeindeStrengis. in medio Martii territorii Iemptiæ in montanis Suetiæ, & Norvegiæ, loco Ouiken dicto, etiam super glaciem nundinæ celebrantur: immo in plerisqueOuiken. locis, in medio, vel sine Maii super congelatas aquas, Glacies in Maio. easque latissimas, equestres turmæ sive ad pacem, sive ad bellum incedunt, dum Romæ delicatis fructibus vesci solent. ## Liber Quartus, kap. 7 (s. 140–141) De nuptiis Lapponum per ignem. CAP. VII.                                         PRÆSENTIBVS amicis & sanguine junctis, parentes Nuptiæ ferro, silice, & igne firmantur, et cur.                                        per ignem fœderant conjugia natorum: & hoc ferro, &                                         silice per excussionem. In igne nanque, & silice, quasi conjugali                                         consortio auspicatiora, & aptiora nectuntur connubia,                                         quam quovis altrinseco signo: tamque consyderato more                                         recepto, ac si e media Græcia, vel Latio processisset hæc Romani.                                         disciplina. Quod autem ignem præferunt, id non faciunt                                         soli, cum eum ritum Romani omnium populorum maximi,                                         olim festive (vt Ziglero placet ) observarint. sed vt ostendant se ea ratione duci, tanquam significantione ignis e silice excussi, itidemque Silex. reclusi, vinculum, seu virtutem inesse indissolubilis charitatis. Vt enim silex latentem in se ignem valde affinem retinet, qui concussione emicat: sic in vtroque sexu est Proles. recondita vita, quy4æ tandem profertur mutua copula in prolem viventem: Sed nec sine igne civiliores Christiani populi nuptiales ritus alibi in Aquilone exornant. Vnusquisque enim sponsus, & sponsa, juxta eminentiam suæ dignitatis ac generis, Faculæ cæreæ. altas faculas mira arte, varioque colore e molli cæra, varioque colore sericeis pannis appendentibus confectas, pro sacerdotali benedictione ecclesiam accessuri, ante se portari jubent: quas & ibi solennibus peractis, vna cum eximiis oblationibus persistere sinunt: vbi interim cæreorum portitores quasi prædam opulentam pannos sericeos Purgatio post partum. velut furore pleni, partiuntur. Præterea mulieres enixa prole post partum cæreis accensis Deo gratias acturæ accedunt: immo et cuncti Christi fideles luminibus accensis in tumulum reportantur, vti olim baptismo, & lampade accensa mundum sunt ingressi. Quantum vero ad prædictos Lappones, & eorum ritum attinet, superaddendum erit, quod nuptiis his more præmisso per ignem celebratis, sponsam Sponsa deducitur. armelinis pellibus ac zabellinis ornatam, rangifero quasi domesticato ceruo amicorum insigni caterva, juxta germinis excellentiam, comitatam, agnati imponunt: atque ita in thalamum, vel tentoria, mediantibus tripudiis, fœcunditatem & sanitatem Patricius Venetus. precantes, inducunt. Maritus vero lynceis ornatus pellibus, aut mardurinis, tanquam patricius vir Venetus aliquis, incedit: pretio pellium æque æstimandus, vt alii gemmis onusti, vel torquibus deauratis. Sed pro tanto sponsus miris laudibus prosequendus est cum sponsa sua, immo tota gens illa, que non vaga libidine, sedVaga libido fœdissima. honorabili matrimonio tantis celebritatibus sese permittunt conjungendos. Non ita Garamantici Aethiopes: de quibus Soli. cap. XLIII. qui inter omnes populos degeneres habentur, & vilissimi reputantur. Nec immerito: quia afflicta castitatis disciplina, successionis notitiam ritu improbo perdiderunt: quibus nostro infelici ævo valde similes æstimari merentur, qui violato sacri coniugii nexu, adulterinam quæruntAdulterina soboles. sobolem, cui indebitam distribuant hæreditatem, immo infatigabilem seditionem, & occisionem. ## Liber Quartus, kap. 8 (s. 141–142) De choreis gemebundis, seu luctuosis. CAP. VIII.                                         NEQVE gens hæc sub rigidissimo Septentrionis climate                                         alternata luce, & tenebris habitans, sine gaudio mœroreLux alternata.                                         commixto, quasi heremi cultrix remanere videtur. Instruit                                         enim alacria convivia citharœdis accitis, vt convivantes                                         hilariores ( licet vsu durissimarum dapium ) effecti, excitentur                                         ad saltum: quem vehementius citharœdo sonante                                         ducentes, veterumque heroum, ac gigantum præclara gesta                                         patrio rhythmate & carmine, quid scilicet gloriæ, laudisque                                         virtute sua mervere, canentes, in gemitus & alta suspiria, Chorea mutatur in luctum. hinc luctus & lachrymas, ac vlulatum resoluti, dimisso ordine in terram ruunt. Similiter & multi astantes efficiunt, vt gestibus eorum videantur esse conformes. Tandemque citharœdis excitantibus ad amœniora convivia surgunt, nil ampliusEpulantur excitati. resonantes, quod provocet luctum: qui ea potissimum ratione motus est, quod clara majorum gesta in nullis, vel paucis effectibus imitari nequeunt, vel eorum nominibusMaiorum gestaquæ. assimilari, scilicet in virginum pudicitia defendenda, & violentia oppressorum avertenda: vbi dolosa præsidum dissimulatione hæc impia flagitiaMelius mori quam vivere. fiunt, vel fieri permittuntur impune. Ideoque prædictæ gentes longe securius moriendum esse arbitrantur, quam vivendum: puerperia luctum, funeraque festivo cantu vt in plurimum concelebrantes. ## Liber Quartus, kap. 9 (s. 142–143) De exercitiis sublunaribus. CAP. IX. Nox continua.                                         FREQVENS est quæstio, quid faciant populi Septentrionales,                                         quando profundæ, continuæque sunt noctes ante,                                         & post solstitium hyemale, dum beneficio solaris luminis                                         homines, præsertim suppolares, aliquid debeant operari: Lux continua.                                         rursumque tempore continuæ lucis in æstate, quando                                         nulla omnino nox fere mensibus sex apparet. Quocirca præmissis,                                         quæ primo libro in aliquot prioribus capitulis ostensa                                         sunt, hic animadvertendum erit, quod Ptolemæus in II. Almagesti cap. VI. attestatur, quod in XXXIX. parallelo maxima dies sex mensium est: & huic parallelo subiiciuntur gentes, seu regiones Lappones. extreme polares, Lapponienses scilicet, & Bothnienses, & Islandenses insulares. In Bothnienses. XXXVIII. parallelo maximus est dies quinque mensium: cui subiiciuntur Suetia, Helsingia, Islandenses. Angermanniæ & Norvegiæ Borealiora. In XXXVI. parallelo maximus habentur Suetia superior Gothia. dies trium mensium: cui subiiciuntur Gothia, Moscovia, Russia, & Livonia. Qui igitur habitant in ea immensa æstatis luce, aut oppositis tenebris eius, optime noverunt, vtiliterque solent suas continuas operationes in tenebris variare, scilicet vt loco Lumen e pinguedine beluarumdiurnæ lucis pinguedine marinarum beluarum incensa, suo lychno supposito in domibus, vel campis, aut sylvis, vtantur: nervos animalium, præcipue rangiferorum (de quibus infra de animalibus dicetur) pro filis, telisque, ac vestibus ( præsertim lanosarum pellium. ) consuendis subtiliantes, & adaptantes: eo que linum in extremis regionibus illis ob exceilentissimum frigus non seminatur, neque crescit. Præterea qui in locis campestribus Venti lumen non extinguunt. laborant, vel eadem pinguedine beluarum, vel arvina piscium(cui venti nocere nequeunt) vel clarissimo lumine lunæ, vel stellarum reflexa luce in nivibus vtuntur: immo maiores Labores majores hyeme. sub lumine lunæ labores in sylvis, campis, glacie, ac nivibus, itidem & longiora itinera commodius, quam æstate sub luce solari perficere possunt. Valles nanque tortuosæ, & obliqui colles, rupesque præcipites, & excelsi montes æstivo tempore impermeabiles sunt, pro plaustris evehendis, vel itineribus conficiendis: Plana omnia. vbi hyemali tempore omnia quasi plana, & apta sunt, pro quibuscunque itineribus commode perficiendis. Immo tam opportuna vtilitas, & agilitas est, vt plus plus oneris duo jumenta(prout superius dictum est, & infra de glacialibus bellis ostendetur)Onera duobus jumentis trahuntur immensa. in lubrica glacie, vel trita nive, quam decem equi in campestribus plaustris pertrahere solent. Quo autem ad lucem excellentem, ne tempori dormitionis eorum noceat, satis opportuna remedia sive in ædibus, sive tentoriis servant: immo nec lux clarissime rutilans, aut caumata eius tantum obsunt indigenis, quantum tristissimiCulices tristissimi. culices: qui forsitan Aegyptiacis sunt tristiores, vt infra de eisdem erit ostendendum, & remediis eorundem. ## Liber Quartus, kap. 10 (s. 143–144) De navibus nervo, ac radicibus colligatis. CAP. X.                                         QVIA in extremis Aquilonaribus terris nullæ mineiæ ferrex,                                         cupreæ, aut argenteæ adhuc repertæ sunt, (licet beatissimusAurum ab Aquilone venit.                                         Iob dicat, ab Aquilone venire aurum ) multusque, &                                         necessarius vsus navigiorum, ob aquarum multitudinem ferro                                         firmandorum, hominibus illis est inquirendus: ideoque navigia                                         fabricaturi, maxime ad piscatorium vsum, fissiles pinos, Abietes fissiles.                                         & abietes in eorum nemoribus ad subtiles tabulas redactas                                         ( nullo existente ferreo clavo, ) tenerrimis arborum radicibus                                         recenter extractis, quasi canopeis funibus insigni ingenio componunt. Alii restibus, & viminibus arborum populearum, aut alterius generis, præterquam quercinis, ad CC. milliaria Gothica, sive Germanica prope non crescentibus, navigia ligant. Sed abietes, & pini adeo proceræ altitudinis, ac rectitudinis sunt, vtaptissimæ sint ad quemlibet necessarium vsum, etiam lucricupidis ad opulentum quæstum, quando vltramarinis mercaroribus vendi possunt. Alii fabricandoNervi loco clavorum. naves conversis, ac contritis animalium nervis, præcipue rangiserorum, sole ventoque siccatis, tabulata conjungunt. Sed hi nervi instar stuparum sunt a subtilioribus nervisFila e nervis. pro vsu filorum purgatis, extracti, & excrescentes, prout alibi de vtilitate rangiferorum lib. de animalibus ostendetur. Omnia igitur navigia vndecumque fabricata, combinataquePix. fuerint, pinea pice (cujus inexhausta abundantia ibidem adest ) diligentissime liniuntur, clavisque ligneis intus, forisue, vbi opus fuerit, fortissime compaginantur. Navigia curta. Navigia autem marinis fluctibus deputanda, admodum curta, non profunda sunt: sed valde lata, proportione debita pro vsu velorum in tempestatibus reservata, fabricantur eo que breves vndæ sunt, & spumosæ, propter latentia sub aquis saxa, excitatæ. Ceduntque vt in plurimum fluctibus, velut coriarius saccus, vndarumque reflexioni: quia Navigia durabilia. non duro, nec indomabili ferro, sed mollibus, ac tenacissimis viminibus, & nervis. sunt compaginata. Longoque tempore ab elementorum injuria, ob innatam picem, durant. Anchoræ arboreæ. Anchoris ex incuruatis fortium lignorum radicibus saxorum pondere connexis, & restibus populeis, seum betuleis, pro sufficienti longitudine funium, & laneo Vela lanea. panno pro velo, vel arborum codicibus vtuntur, maxime in stagnalibus aquis, vti Scutha. rarissime in mari falso. Hæcque navigia Scutha appellantur: sicuti & aliud oblongum Haaper. genus in Bothnico mari, & recentibus aquis, Haapar dicitur, sine quocunque ferro diligentissime combinatum. Sed vti miræ longitudinis est, ita & portentosæ celeritatis, vt volare videatur ad levem impulsum. Rapidis fluminibus e sublimioribus locis descendentibus solummodo, & æstivæ piscaturæ reservatur. Quo genere navigii periculosissime inter montana flumina M. D. XVIII. descendendo evectus Periculum autoris. fui: adeo fragili ligno coactus sum, ob publica negotia peragenda, credere animam & salutem meam: eoque formidabilior erat transitus, quo magis in littore signa apparuere, magni nominis personas ibidem vi fluminum fuisse suffocatas. ## Liber Quartus, kap. 11 (s. 144–146) De instructione sagittandi. CAP. XI.                                         ARTEM sagittandi quasi connatam professionem vniversæ                                         gentes Septentrionales prosequuntur, præcipue ex arcubus                                         omni ætati, tempori, loco, & occasioni concessis,                                         prout exprimitur superiori figura: in qua ætas, & exercitium Vivendi genus.                                         ostenditur, quo vivendi genere sit occupata: & hoc ab                                         primæva æstate, qua soliciti parentes proles suas vtriusque sexus, Arcus manuales.                                         sed præcipue masculos instruunt, quomodo manuales                                         arcus (nam alio sagittarum genere non vtuntur ) teneant, elevent, Sagittandi disciplina.                                         deprimant, vel obliquent in telis excutiendis: atque si telum, vel sagitta non tacta meta inter arbores, herbas, vel nives evanuerit, aut e sublimi dimissa fruticibus, & arbusculis absconsa, quo pacto recuperari possit: hoc est, vt aliam, vel plures Sagittæ inquirendæ. sagittas, servata eadem arcus elevatione, in longum vel altum dimissas, per cadentes inquirant. inquirant. Nec longe ab ea reperibilis est, quam prius emisit. Huncque modum tela recuperandi servant ballistarii totius plagæ Septentrionalis. Pueris itaque, vt metam diligentius tangant, candidum aliquod cingulum ( quo mire delectantur ) atquePremium artis. novi arcus apponuntur: similiter & puellis linea vestis. Tamque periti evadunt, vt magno interstitio mediante obolum, vel acum ( quatenus videre poterunt ) infallibiliterAcus prometa sagittæ. attingant, prout personaliter anno prædicto M. D. XVIII. in terris eorum constitutus vidi. Gens hæc vtplurimum pusillæ staturæ est, animoque pusillo, eo quod absque vrbibus, aut castellis, vel in pagis, vel tentoriis, vel carris, aut solitudine vasta moratur: immo pars eorum in arboribus quadrato ordine crescentibusDomus in arboribus. domos collocant, ne denso nivium casu in campestribus suffocentur, aut a bestiis famelicis insuperabili agmine congredientibus devorentur: quo casu magna custodia fit prægnantium mulierum, & parvulorum, quos avidius tanquam delicatioremMulierum prægnantium custodia. escam insequuntur, prout inferius de luporum natura dicetur. Mulieres, ac puellæ earum regionum valde fœcundæ, & pulchræ sunt, ea potissimum causa, queFœminæ pulchræ & fœcundæ. candore, & rubedine opificio naturæ præcipuo formosiores habentur: nec fucum sciunt, aut scire volunt, etiam si venustatem eisdem natura negasset. Aestimo multos Italicæ nationis præclarissimos viros, præcipue Venetos, in domestica amœnitate, ac pudicitia fore securiores, si eorum lascivientes fœminæ fucatum ornatum maximaFœminæ lascivæ. enumerata stipe ab Aethiopia, vel Aegypto anxia solicitudine non haberent. Solebat charissimus frater, & antecessor meus D. Ioannes Magnus Gothus Archiepiscopus Vpsalensis, sacramentum Confirmationis nomine dignissimi viri HieronymiHiero. Quiri. Patriar. Vene. Quirini Patriarchæ Venetiarum conferens, & ego post eum, dicere: Quam pulcherrimæ Dei crearuræ sunt hæ puellulæ, si sic sine sucato colore vsque ad optatam senectam pervenire possent, & veltent. Sed hæc pretiosa vanitas, læsa postmodum conscientia, accedenteque senio, morbo, scabie, vertigine, facit eas omnibus creaturis turpiores. Igitur tutius vivunt homines supradicti in sylvis, & vastis solitudinibus, sub mutua naturæ pulchritudine, & innocentia, quam incolæ fortium civitatum sub legibus, & metu pœnarum. Quod autem cernitur in superiori imagine homo pilosus, & caudatus, sic intelligendumHomines pilosi. est, quod parentes tegunt siccatis animalium pellibus, præcipue juvenum vrforum, corpora adolescentum, et puerorum. Nec vitio datur genti simplicitate morum, & innocentia taliter institutæ. ## Liber Quartus, kap. 12 (s. 146–147) De venatione Lapponum. CAP. XII.                                         CVM alibi, videlicet primo lib. cap. II. dictum sit de Scricfinnis,                                         Biarmiensibus, & Finmarchis, & moribus, ac vita                                         eorundem, hic adjungendum erit, qualiter in pandis, seu Venandi modus.                                         latis trabibus, seu lubricis tabulis, pedibus alligatis super                                         valles, nivososque montes, ac cacumina montium celerrimo                                         transitu, lapsuque præcipites in bestias efferuntur, arcubus et                                         sagittis venatione quærendas. Cernitur hic fœmina solutis                                         crinibus intendere sagittas. Nec mirum: quia sub polo habitantibus in vasto nemorum circuitum, tanta ferarum reperitur Fœminæ venatrices. fœcunditas, & multitudo, vt soli viri, nisi & fœminæ accurrant, non sufficiant ad earum venationem instituendam. Igitur eadem agilitate, & forsitan majori, Vir prædam dividit. fœminæ venantur, vt viri. Attamen vir prædam dividit, veruque designat assandam: quidue domesticis, seu vicinis certa liberalitate donandum sit, disponit. Nec tantum hæc venandi sagacitas in terrestres feras tam insidiose, quam aperte querendas, Aves infinitæ. extenditur, quam etiam in aves diversi generis, amplissimas solitudines inhabitantes: quarum plumis mollioribus pro lectis, pennisque durioribus pro texturis nervorum vtuntur. Carnibus vero horum animalium frequentius assis, quam lixis vescuntur. Pellium vsus. Pellium vero exuvias, vt proximo cap. dictum est, corporibus parvulorum filiorum, vel adolescentum adaptant, vti avium, pro capitum tegumentis: Ideoque temere apud plerosque creditur, quod sint corpore hirsuto instar brutorum, aut beluarum: quod forsan provenit ob ignorantiam, aut voluptatem, Inanis gloria. quam inde plerique capiunt, vt supra fidem rerum dicant omnia comperta sibi apud remotiores terras, vt Paulo Iovio visum est. ## Liber Quartus, kap. 13 (s. 147–148) De transitum equorum super rnontes nivosos. CAP. XIII.                                         TRANSITVS hujus hominis, & equi, quasi super                                         clypeos militares, sic intelligitur. Sunt inter Septentrionalia                                         regna Suetiæ, & Norvegiæ, montes alti limitanei,                                         Doffrini dicti, ac alii similes, hyberno tempore adeo densis,                                         & profundis repleti nivibus, vt per eos solidum iterDoffrini montes.                                         communi more viatoribus pernegetur. Verum vt domestici                                         negotiatores eiusmodi difficultatem ingenio superent,                                         arteque pondera levent, crates, seu arcus levi, ac lato subere,                                         seu cortice tiliano contextos, pedibus propriis, acCorbes, crates, seu arcus sub pedibus.                                         equorum alligant, jugaque nivium sine formidine depressionis ( gravi licet pondere onusti) conculcant, iterque diurnum, duo scilicet montana milliaria ( quæ XII. Italica sunt: propter dierum brevitatem conficiunt. Nocte vero sub splendidissima luna duplatum iter consumunt, aut triplatum. Neque id incommode fit, cum nivium reverberatione lunaris splendor sublimes, & declives campos illustret, vt etiam montium præcipitia, ac noxias seras a longe prospiciantLumine lunæ evitant pericula. evitandas: inter quas montant lupi sub intenso frigore, mense præsertim Ianuaro, agmine magno conglobati, sunt nocentiores, prout infra de pericuio luporumLupinocentiores. dicetur. Res autem, quæ tam ingenioso labore portantur, sunt sal, crustatum ferrum, lineus ac laneus pannus, & alicubi mineralia saxa argenti, cupri, ac pellesRes & mercimonia. pretiosæ. Vt autem equi ad iter niveum providentius instituantur, eos in nivosis vallibus a juventute exilibus sportis quasi corbibus ad pedes alligatis, cum levi onere dietim ducunt, vt assuescant pondera portare graviora. Nec minus ductores corbibus sub plantis alligatis sese baculo inferius lato habilitant, & sustentant, vt hisBaculo alleviantur viatores. præambulis pro tempore imminentem valeant effugere necessitatem, & mortem. Evenit enim itinerantibus, vt Austro flante tantum nix mollescat, vt impressis pedibus equi, vel hominis, nisi modo provideatur antedicto, quasi aperta vorago cedat: nec est qui relevet solum cum jumento, nisi fidis hominibus fuerit comitatus. Væ soli. Si in multis casibus verum est verbum Væ soli, certe horrendum est in hoc passu nisi homo habuerit in tali casu sublevantem. Neque hic piætereundum puto gravem autorem Strabonem lib. XI. de partibus Armeniæ valde similia ad hunc casum adducentemStrabo. his scilicet verbis: Armeniæ pars est Faunena, & Comisena, ac Orchistenat quæ equis abundat. Chorsena vero, & Cambisena, Septentrionales, & valde nivales sunt, Caucasiis montibus, & Iberiæ, & Colchidi vicini: vbi iter agentes Baculis elevatis auxilia petuntur. in summis montium cacuminibus nive obrui dicuntur: nam ibi plurima cadit. Vnde baculos habent ad eiusmodi pericula, quos in summam nivem respirandi gratia Effossi homines servantur. exerant, vt eo signo auxilium ab advenientibus consequantur: quapropter sæpe effossi servantur. Eo igitur argumento clarum est, Gothicas, Sueticas, ac Norvegicas Providentia adhibenda. gentes Occidentaliores providentius artis sagacitate suæ saluti consulere, quam apertis periculis se committere, & alienam, ac incertam deposcere commiserationem. ## Liber Quartus, kap. 14 (s. 148–149) De periculoso transitu intra montes CAP. XIIII.                                         MAIVS adhuc periculum in cavernosis montibus iter facientibus                                         imminet: quia flatus, seu ventorum spiracula Nives minutissimæ periculosiores.                                         adeo vehementia ibidem concursu minutarum nivium excitari                                         videntur, vt, nisi comportatis sofforiis, sive ligonibus,                                         quibus viam aperiant, vix adsit spes, qua exeant Montium nomina                                        altissimos montes, & profundissimas valles. Montes igitur                                         hi præcipui sunt, Doffra, Schars, Sula, Horvilla,                                         cum multis similibus: de quorum radicibus, vel vmbilicis, Flumina vastissima.                                         exeunt vastissima flumina, partim in Orientem, & partim                                         in Occidentem. Perpetui enim montes, quasi linea dorsotenus tracta, ab Austro in Septentrionem continuo gibbo ducuntur: nominaque Nomina montium a pilosis bestiis. fortiuntur a provinciis, amnibus, vel forma locorum, vel bestiis versantibus in eisdem, vt ab vrsis, lupis, & cervis, aut castoribus, & aliis animalibus omnimode pilosis, quæ pro loci qualitate contra vim frigorum peroptime sunt vestita. Leones, cameli, &c. non sunt in Aquilone. Ideoque leones, cameli, simeæ, asini, vel muli, vix eo portati supervivere possunt, prout superius lib. primo de horribili frigore fuerat enarratum. Montes tamen hos incolæ hyemis tempore domesticatis rangiferis quasi jugalibus cervis, oneribus non exiguis exiguis penetrant, milliaribus Italicis prope ducentis. Vni autem viro quadraginta rangiferi pertinent domesticati: quorum quilibet pondus suffert librarum ducentarum, & amplius. ## Liber Quartus, kap. 15 (s. 149–150) De lege corvorum necandorum. CAP. XV.                                         LEGE cavetur in Islandia, id est, terra glaciali, regnoIslandia.                                         Norvegiæ antiquitus, & nunc subjecta, vt quicunque noxiam                                         bestiam occiderit, afisco, vel Regio præfecto juxta                                         crudelitatem occisi cadaveris, & præsentati, constitutum                                         suscipiat emolumentum. Cum itaque corvi, etiam albi ibidemCorvi albi occiduntur agnos & porcos.                                         plus, quam in aliis regionibus, agnellos & porcellos                                         impetuoso volatu, ac vngularum raptu occidendo, sint sæviores,                                         juvenes terrarum incolæ eo labore se habilitant, &                                         indurant, vt hanc depopulationem vlciscantur, plurimos corvorum occidendo sagittis: solaque rostra funibus alligata præsidibus pro signo mercedem petituri demonstrant: quam & liberalissima largitione pari sagittarumSagittæ pro mercede redduntur. numero, Vt bestiæ fuerint interemptæ, compensant. Ita & de reliquis animalibus damnosis in tota Septentrionali plaga observatur, saluo quod pelles grandium vrsorum, Vrsi albi. præsertim alborum, scabellis sacrorum altarium, ne frigus sacerdotibus noceat, Pelles ad pedes altaris. substernuntur. Nec dissimilis venatio murium apud Hispanicas nationes, Strabone teste, fuit. Incolæ enim harum terrarum, vt immunem haberent annonam abMures Hispanici. eorum corrosione, publico stipendio conducebant hujus pestis extirpatores: licet ea diligentia nil proficiebant. Præterea nec dissimile est, quod duo cuniculi in insulamCuniculi Romano exercitu superantur. circa columnas Herculis, & Gades introducti, fere eam totam subvertissent, nisi Romani opem quatocyus attulissent. Nunc vero continuis venationibus exterminati defecerunt. Quid insuper excelsa Romanorum potestas, stipendio publico ruricolis constituto, vt exterminarent locustas, seu bruchos ( quos gryllos vocant )Grylli vel locustæ. nedum agros, sed & arbores, & quæcunque virentia depopulantes, interpolatis temporibus & annis fecerit, aliquando Romæ cum admiratione vidi: quoniam pro certa mensura, & numero enecatarum locustarum, pretium numerabatur, donec decresceret hoc noxium agmen. Sed nec alienum erit hic meminisse Mysiæ legationis Aper. ad Cyrum in hac forma: Apparuit, o Rex, apud nos maxima res: aper, qui agrestia corrumpit opera: quem studiosissime captantes, interimere non valvimus. Nunc itaque te obsecramus, vt nobiscum filium tuum, ac delectos juvenes, canesque mittas, Cyri regis responsio. quo beluam e regione tollamus. Quibus respondit, Se filium, ob novam nuptam, non missurum: sed Lydorum delectos, & venatores omnes cum canibus, mandatoque vt quam promptissime beluam de regione submoveant. Attamen filius Cyri Filius regis occisus. ne ignavus videretur, sua sponte pro confodienda bestia equis, & canibus properans ictu lanceæ, qua aper occidendus erat, infelicissimo casu interemptus fuit. ## Liber Quartus, kap. 16 (s. 150–151) De obsequiis erga senes. CAP. XVI.                                         CÆTERVM quantam curam habeant populi Septentrionales Reverentia erga senes.                                         erga senes, tam parentes, quam alios veneranda                                         senecta depressos, parumper ostenditur præmissa figura:                                         qua senex præcipitem montem, collemque descensurus, pelli                                         vrsinæ imponitur, filiorum, vel servorum obsequio deferendus:                                         hac tamen servata cautela, vt posterior pars cutis,                                         aut pellis, ob erigendos pilos, & retardandas nives, vel                                         glacialem lubricitatem, antrorsum vertatur: & ita lente Modus descendendi.                                         delapsus, incolumis cum oneribus e sublimioribus locis ad ima defertur. Sed & hæc reverentia senibus, & commoditas fit, vt cum viam glacialem eo modo descendere nequeant, obliquato gyrantium filiorum transitu paulatim Modus ascendendi. in plana portentur: rursumque si glacialis lubricitas ascendendo penetrari debeat, ne deorsum gravescens plaustrum resiliat, ramoso ligno supposito (vt jumenta trahendo respirent ) vel bifurcato ferro veniet sistendum. Hæcque provisio tam vtilis, quam necessaria est in longinquis itineribus, vbi duobus, tribusue, vel pluribus diebus ascenditur, & totidem descenditur ad planitiem paludinosam, totaliter congelatam. Palus congelata. Sed nec insuetum est genti, vbicunque in via, aut æde occurrerit senex, illi locum cedere, & reverentiam exhibere, judiciumque suscipere, & exequi, quod protulerit Senum sententia valet. in sua professione, quemadmodum inferius lib. XIIII. de sylvestribus judiciis ostendetur. Adhæc igitur obsequia senibus exhibenda, adduci possunt duo filii filii(jumentis præsto non occurrentibus) qui matrem XLV. stadiis plaustrali jugo adDuo filii jugales matrem duxerunt ad templum. templu Iunonis omnium laude, & admiratione traxerunt(teste Herodoto lib. primo) apud Argivos: quique filii precatu matris, vt optimum mortalibus concedendum assequerentur, illico mortui sunt: testimonio ad posteros relicto, quod satius est hommi mori, quam vivere, vt supra eodem lib. cap. VIII. Quale etiam, & quam vtile consilium prudens mater Gambarucha filiis, ne infinita populorum multitudoGambarucha. periret, ante exitum Longobardorum a Septentrione præbuerit, Saxo lib. VIII. meminit: scilicet vt servata erga parentes ac liberos pietate, patria excessuri forteSorte dividuntur. patriam exituri. deligerentur: quæ si senes invalidos obtulisset, robustiores se eorum loco exilio offerrent. eiusque pondus pro debilibus perserendum sua sponte susciperent. Nec dignos esse vita, qui illam scelere, & sacrilegio comparare, parentesque, ac prolem tam iniqua sententia persequi sustinuissent, charitatis loco crudelitatis officia peracturi. Postremo cundos male patriam demereri, apud quos parentum, aut liberorum amori proprii spiritus charitas præponderaret. Hæc Saxo. Sed neque bestiis desunt pietatis obsequiaCiconiæ miranda natura. erga parentes, cum inter alias ciconiæ ( redeuntis anni, & lætitiæ nuntiatrices ) pennis parentes ob senium destitutos, nec ad proprios quærendos cibos potentes, plumis tegunt, & famem levant, ac corpora satigata reficiunt, donec in pristinum vigorem ala grandæva redierit: pia vicissitudine vitam, quam a parentibus acceperant, O parricida & sacrilege quid agis. recompensantes. Quid ergo homines facere debebunt: quando & hanc pietatem brutis: & Lestiis inesse cognoscunt. Præterea Septentrionalium populorum mos est, vt minores majoribus natu obvii cedant via, ac deflectant: advenientibusque e sediliSenes perpetuo venerantur. assurgunt, majoribus natu perpetuam reverentiam exhibentes. ## Liber Quartus, kap. 17 (s. 151–152) De baptizandis pueris sylvestrium incolarum. CAP. XVII.                                         ETSI multa de idolatris extremi orbis Septentrionalis, &                                         eorum superstitioso cultu dicta sint, & quomodo spes est, Idolatrarum spes.                                         vt aliquando audita divini verbi vera prædicatione, ad communionem                                         Christifidelium accedere non tardarent: tamen                                         pia prævalente exhortatione Catholicorum sacerdotum, magna                                         pars sylvestrium hominum inducta est, majorque spes                                         oritur, vt amodo, sedatis alibi erroribus, vnanimiter inducendi                                         accedant. Quod vero tardare videntur, causa est, & hæc evidentissima, quod maxime distant, ducentis scilicet, & amplius, milliaribusDistantia maxima. Italicis ab Ecclesiis Christianorum: ad quas, ob eam immensam distantiam, rarius valeant appropinquare. Veruntamen qui Christiano ritui sese subdiderant, obedientissimi reperiuntur: licet ob prædictam distantiam semel, aut bis in anno Corbibus portantur infantes. suas visitant Ecclesias baptismales, liberosque lactentes cophinis, seu corbibus impositos, post tergum ligatos secum baptizandos comportant, aliaque pondera, & Decimas dant. munera pellium, præsertim pretiosarum, sacerdoti loco decimarum distribuenda. Sed non modo Bothniensium versus Septentrionem, verumetiam Vermorum versus Occidentem habitantium, hæc distantia, & incommoditas convertendorum hominum ad fidem, est deploranda. Et ob id rarissime presbyteri, sed nunquam Antistites, Loca invia. solitudines illas, ob invia loca periculorum plenissima, accedere possunt. ## Liber Quartus, kap. 18 (s. 152–153) De conversione Finlandiæ Septentrionalis, & Orientalis, ac maxima hospitalitate. CAP. XVIII.                                         FVIT olim hæc vltima Aquilonaris regio, quemadmodum                                         plures vicinæ terræ, pagana superstitione seducta: &                                         ideo a via veritatis aberrans, Deo contumeliosa, & proximis S. Ericus rex.                                         extitit violenta. At postquam duo clarissima lumina, & S. Henricus præsul 1155.                                        sanctissimi viri, Ericus Suetiæ Rex, & beatus Henricus                                         Vpsalensis Archipræsul, fidei Christianæ & regno Suetiæ                                         circa annos salutis M. C. LV. prædicatione verbi divini,                                         paceque oblata ac contempta, & victoriosa manu Finni convertuntur.                                         subiecissent, ac templa extruxissent, sacerdotesque eidem genti præfecissent, facta est præcipua omnium virtutum amatrix, præsertim liberalitatis, Liberalitas. & hospitalitatis: qua incolæ eius in advenas, & peregrinos per summam Hospitalitas. benevolentiam vtuntur. Sunt inter se benigni, & modesti, atque ad iram tardi: at si diu provocati fuerint, tarditatem magnitudine vindictæ compensabunt. Habitant Vicatim habitatur. vicatim in parochias, & villas distincti. Ecclesias magnifice constructas habent, novisque erigendis magnopere student. Sacerdotibus summam venerationem exhibent, decimasque rerum omnium præstant: & rursus ab eis ita in lege divina, interprete interprete in ambone e more adhibito, instruuntur, vt pristinis erroribus extirpatis, Sermo per interpretem. ad honesta quæque sequenda quadam mentis ingenuitate promptissimi, ac alacres efficiantur. Nec his dissimiles incolæ Occidentalis Bothniæ reputantur: qui deficientibus scholasticis disciplinis naturali lege ita instructi sunt, vt vitia detestentur, Lex naturalis. & virtutes amplectantur. Deprehendunt enim omnibus bonis eos affluere, qui recte vivunt, ac nemini nocent: & econtra ob detestanda crimina, fornicationes scilicet, & adulteria, furta, homicidia admissa, aves & bestias nemora, ac pisces aquas eorum frequentius reliquisse, nec antea, quam orationibus ac benedictionibusOrationibus depellitur caristia. sacrorum ministrorum offensa divinitas placata fuisset, rediisse: de quo infra lib. XVI plura dicentur, immo & de multis remediis diversorum excessuum contra violatores Ecclesiæ, & pauperum, fideliter attendendis. Remedia attendenda. ## Liber Quartus, kap. 19 (s. 153–154) De causis tardatæ conversionis gentium Aquilonarium. CAP. XIX.                                         QVOD autem extremi Aquilonis populi ad fidem Catholicam                                         in tot retroactis ætatibus & seculis integraliter haudCausa tardæ vocationis populi Septentrionalis.                                         vocati sunt, in primis causam præstare videtur inscrutabilis                                         Dei providentia, quæ horas & momenta(quando hoc opus                                         piissimum fieri possit ) in sua posuerat potestate. IntereaMessis multa, operarii pauci.                                         tamen & assidue petendum erit, vt cum messis multa sit,                                         idoneos & efficaces operarios emittere dignetur in tempore                                         opportuno. Et si ego viderer necessarius, nunquam recusarem                                         tam pium subire laborem, vbi divinæ majestati incor                                         Regis Suetiæ immittere dignaretur, vt sineret me juxta ardentissimum desiderium meum adimplere tam optimum opus, quemadmodum annisDesiderium autoris piissimum. XI. suscepto Archiepiscopali titulo illarum regionum incessanter cupieram, pro honore excelsi Dei, & omnium incolarum perpetua securitate. Nec dubitarem eius auxilio ita augere regnicolas in locis olim per me visis aptissimis, vt vbi nemo iam habitat, intra decennium habitationem capacem, & idoneam redderem, pro pluribus hominum millibus commodissime habitaturis: vnde quæ Dei Deo, & quæBona regis et ecclesiæ facilime amplianda. Regis, Regi sufficienter, & omnimode impenderentur. Sed, heu dolor, adesse tempus non cernitur, quo tanta vtilitas ad opus, & effectum felicibus auspiciis adduci credatur. Calumniatur quidam Lutheranæ vesaniæ fautor Ziglerus in AquilonariZigleri impia calumnia. geographia sua, præsules Septentrionales in culpa fore, quod gentes illæ Septentrionales haud convertantur ad Christifidelium sanctissimam communionem: quasi importabilia tributa Pontificibus daturæ, a sacro baptismate, & vera religione perterritæ alienarentur. Sed revera vti hæc assertio impia & mendax est, ita Deus, qui veritas est, agnoscit & judicat, Antistites in culpa non esse, quod differtur hocAntistites inculpabiles. opus piissimum: quia Episcopi vix gregem opere, & doctrina in Meridionalibus provinciis suarum diœcesum olim acquisitum, ob persecutionem quorundam magnatum hæresibus infectorum, defendere sufficiunt: multominus in extremas Aquilonis provincias peregrinando, novum superaddere possunt, donec forte plenitudoPlenitudo gentium. gentium fiat, & vnus pastor, ac vnum ovile. Attamen jus & autoritatem Metropolitanæ ecclesiæ Vpsalensis defensurus, anno salutis M. D. XXVI. Ioannes MagnusIempthia. protunc Electus, licet Apostolicus legatus, visitationem fecit in extrema Iempthia: Io. Magni Archiepiscopi Vpsal. i liberalitas. vbi plus proventuum pauperibus errogavit ad solatium, quam sibi retinuit ad necessarium vsum, , prout latius videri poterit in vita eius sub titulo Metropolis Vpsalensis. ## Liber Quartus, kap. 20 (s. 154) De modo alliciendi, ac conservandi gentes in vera religione. CAP. XX.                                         CONSTITVTO igitur electo Archiepiscopo, etsi populi                                         in extremis regionibus præ magna alacritate omnem                                         obedientiam, & benignitatem exhibere conati sunt: tamen Io. Magni Archiepicopi Vpsal. benevolentia.                                         benevolentiam hanc benevolentia studuit omnimode superare,                                         vt omnes comprobarent eum esse imitatorem illius                                         veri pastoris, qui cognoscit, & pascit oves suas. Siquidem Emendas largitur afflictis.                                         emendas, quæ summo sacerdoti juxta divinam legem                                         pro delictis populi offerri consueverant, in vsus pauperum                                         liberaliter erogavit, etiam incendio amissis fortunis Salis inventio. oppressos, atque alias tyrannica violentia afflictos adivuit. Præterea laborantes Sartaginum donatio. intolerabili salis defectu, nedum salis coquendi artem(inter studendum extra patriam quæsitam ) coquere docuit, sed & officinas, & sartagines in littoribus maritimis sine quocunque lucro erigi fecit, erogans in eum pium & necessarium vsum fere mille marcas monetæ majoris. Sed his, & similibus ingentissimæ pietatis studiis, quantum Odium pro dilectione. gratiæ & favoris apud veros Catholicæ religionis cultores assecutus est, tantum odii, cum e longissima visitatione ad aspectum infamium Lutheranorum rediisset, reportavit. Exilium 19. annorum. Veruntamen exemplo illius, qui velut ovis coram tondente non aperuit os suum, nunquam desiit etiam in exilio XIX. annorum constitutus, inenarrabili patientia & fide laborare pro honore Regis Gostavi, & patriæ suæ, quæ a Lutheranis dæmoniis male vexabatur: vt vinceret in bono malum. Quid vero boni peramplius Patria ingrata. egerit, aut alii venerabiles Dei præsules, pro salute, severissimæ (ne dicam ingratæ) Metropolis. patriæ suæ, in Metropoli Vpsalensi, & Apologia sua (quatenus opus suerit) Apologia. clarissimis exemplis ostendetur vniversis. Et ita sit finis hujus IIII. libri, vt aditus pateat ad antiquitates pugilum, & gigantum: qui si nunc viverent, vtique cum Pugnare ad bestias. bestiis, id est, impuris hæreticis, si viribus agendum forent, pugnare, & congredi non negarent. LIBRI QVARTI FINIS, ## Liber Quintus, inledning (s. 155) GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE GIGANTIBVS. ## Liber Quintus, kap. 1 (s. 155–157) LIBER QVINTVS. CAP. I.                                         ETSI sacræ, profanæque historiæ maxima gigantum, atque                                         pugilum gesta evidenter commemorant, clareque quid, quoueGesta majorum a cautibus extracta sunt.                                         tempore, & loco orbis ea egerint, aut quomodo vixerint,                                         attestantur: inutile tamen non erit aliqua his superaddere,                                         quæ a cautibus, & saxis Septentrionalium regionum sunt                                         eruta, palam vniversis latius per orbem reddere manifesta,                                         dum ab antiquissimis, iisque rarissimis scriptoribus, in libros sunt relata. Regiones igitur extremæ alias in Chart                                         mea Gothica annotatæ, videlicet Finmarchia, Biarmia, Charta Gothica 1539. Venetiis facta. Scricfinnia, Helsingia &c. adeo evidentia munimenta gigantum curiosis, seum studiosis inspectoribus vbique exhibent, vt admiratione prævia credere cogantur, tam sublimem saxorum molem, tamque immanem collium congeriem, nullo naturæ compendio, sed portentosis hominum viribus fuisse congestam, ac absolutam: etiam in campis, Congeries collium. sylvis, ac montibus regnorum Suetiæ, Gothiæ, ac Norvegiæ, vbi similia saxa conspiciuntur. Quid vero Saxo Grammaticus Danorum diligentissimus historicus, Saxo. de sua tellure Danica in hac materia asserat, curiosus lector præfationem historiarum eius ( quatenus libuerit ) circa finem inspiciat: comperietque Danicam regionem giganteo cultu quondam exercitam, prout eximiæ magnitudinis saxa veterum bustis, ac speluncis affixa testantur. Quod si quis vi monstrosa patratum ambigat, quorundam montium excelsa suspiciat, dicatque si callet, quis eorum verticibus Immobilis moles. cautes tantæ granditatis invexerit. Inopinabile nanque quivis miraculi hujus æstimator advertet, vt molem super plano minime, vel difficile mobilem, sin tantum montanæ sublimitatis apicem simplex mortalitatis labor, aut vsitatus humani roboris conatus extulerit. Vtrum vero talium rerum autores post diluvium gigantes extiterint, an viri corporis viribus ante alios præditi, testatur se parum notitiæ Suetia & Gothia in 1370. annis antequam Dania reges habuit. ex Damæ antiquitatibus invenisse. Forte si superioris Suetiæ, atque Gothiæ cautes, & saxa examinasset, præclarissima veterum gesta mirabili suo ingenio ad posteros transtulisset: cum Suetia, & Gothia mille trecentis septuaginta annis Reges, & Principes habuerint, antequam Dan primus Rex in Dania regnare cœpit: quorum magnifica gesta saxis insculpta, nostri temporis curiositas intuetur. Distinguit Triplex genus mathematicorum. tamen ipsi Saxo triplices quondam sub specie gigantum, ac pugilum, mathematicos extirisse, atque inauditi generis miracula discretis præstigiis exercuisse. Primi suere monstrosi generis viri Gigantes dicti, humanam magnitudinem corporum 1. Gigantes. granditate superantes. Secundi Physiculatores, artem habentes phythonicam: qui 2. Physiculatores. quantum superioribus habitu cessere corporeo, tantum vivaci mentis ingenio perstiterunt. Inter hos, & Gigantes assiduum bellorum de rerum summa certamen erat, donec Giganteum genus armis subigerent, sibique & regnandi jus, & divinitatis opinionem 3. consciscerent. Tertii vero e superiorum copula pullulantes, naturæ eorum nec corporum magnitudine, nec artium exercitio respondebant. His tamen apud delusas præstigiis mentes divinitatis accessit opinio, prout III. lib. in multis cap. fuerat enarratum. Nec mirandum, si portentis eorum simplex consenserit in Barbaries simplex. adulterino deorum cultu barbaries, cum Romanorum olim immensa prudentia talium quorundam mentitis honoribus illudebatur, prout divus August. Romanorum prudentia illusa. de civita. Dei lib. II. cap. IIII. & lib. VI. cap. IX. de turpissimis deorum officiis modestius, quam sceleris horror exigit, disputando, quamplurima adducit: quantæ scilicet turpitudinis, absurditatis, indignitatis, ac falsitatis fuerit eorum profana cultura. De diversitate ’nj8x$d0gg/@x2w"2p’njdd ## Liber Quintus, kap. 2 (s. 157–158) De diversitate Gigantum, & pugilum, CAP. II.                                         OLIM in regno Helsingorum, qui nunc parent Regi SuecorumHelsingi.                                         versus Septentrionem, gigas erat Hartbenus nomine, Hartbenus.                                         tanta præditus magnitudine, vt novem cubitis dimensio                                         longitudinis eius protenderetur. Habebatque XII. athletas contubernales: Athletæ 12.                                         quorum insignis proceritas dimidio inferior                                         videbatur. Alter quidam Starchaterus, toti EuropæStarchaterus.                                         olim ob crebras ( vt inferius dicetur)victorias nominatissimus.                                         Similiter & Arngrimus, ac Arverodus: de quorumArngrimus.                                         etiam excellentissimis gestis infra dicetur. Ne tamenArverodus. a solis veteribus seculis exempla magnitudinis, aut fortitudinis mutuare videar, viros aliquot moderna memoria tam a mineralibus, quam aliis Suetiæ, & Gothiæ provinciis adducere congruit, tanta fortitudine præditos, vt quisque eorum in humeros sublevatum equum, vel bovem maximum, immo vas feri sexcentarum, octingentarum, Equus portabil. aut mille librarum ( quale & aliquæ puellæ levare possunt ) ad plura stadiaPuellarum vis. portaret. Visus est etiam quidam equitem armatum subito obvium, non agilitate tantum, sed viribus in terram deiecisse, vel detrusisse. Quod autem de Hartbeno superius dictum est, juvat simile adducere e literis sacris, quod Og Rex Basan deOg rex Basan. stirpe Gigantum genitus, lectum ferreum habuit longitudine novem cubitorum, latitudineLectus ferreus 9. cubitorum. vero quatuor, ad mensuram cubiti virilis manus, prout Deutero. III. habentur: cujus autoritati impudentissimum est non assentire, vti & S. August. lib. XV. de civita. Dei cap. IX. de Gigantibus loquens attestatur, longe majora corpora hominum extitisse, quam hac nostra ætate. Dicit etiam Solinus Salaminæ EuthymenisEuthymenis fili’ triennio tribus cubitis crevit. filium crevisse in triennio cubita tria sublimitate: sed incessum tardo, sensu hebeti, robusta voce, pubertate festina, morbis cito absumptum. Deinde notantur in bello Cretico, cum elata flumina impetum plusquam vi amnica invecta terras rupissent, post discessum eorundem humanum corpus repertum esse, sublimitate cubitorum XXXIII. Humanum corpus sublime 33. cubitorum. cujus spectandi cupidine L. Flaccum legatum, Metellum etiam impendio captos miraculo, quod auditum refutaverant, oculo potitos. Ex lib. de naturis rerum. In Puella longitudinis cubi. 50 Occiduis quoque partibus reperta est puella(quam vnde fluviorum gurgites ab Oceano adduxerant, ignoratur ) in capite vulnerata, ac mortua, induta chlamyde purpurea, longitudinis cubitorum quaquaginta, latitudinis inter humeros quatuor. Colossus. Colossus etiam homo monstruosus fuit: quem occisum Tyberis fluvius cooperire Vna manu duo viri manducandi tenentur. nequivit: ipsumque mare per multa spatia sanguine rubro infecit, teste Adelino. Præterea tantæ magnitudinis homo aliquando visus est, vt in antro suo resupinus iacens, vna manu duos viros teneret crudos, eosdem manducaturus. Allegat Pli. Homines 50. cubitorum. lib. VII. cap. II. homines in Scythia inveniri, proceritatem quinquaginta cubitorum excedentes. Isidorus dicit, apud Indos Macrobios haberi longitudinis Item. 12. pedumduodecim pedum. Gabinius Romanorum scriptor per Strabonem lib. XVII. Tibia 60. cubitorum. citatus, scribit de sepultura Antæi, asserens eius tibiam sexaginta cubitorum longitudinem habere. Huic profecto tibiæ non respondisset caliga Maximini Gothi Maximinus Gothus. Imperatoris. ## Liber Quintus, kap. 3 (s. 158–161) De sobrietate Gigantum, ac pugilum. CAP. III.                                         ASSERIT clarissimus Danicarum rerum scriptor Saxo                                         superius allegatus, ac inferius frequenter allegandus, inter Starchaterus Tavestus.                                         alios Septentrionales fortissimos viros, gigantea magnitudine                                         & fortitudine præditos, quendam fuisse Starchaterum                                         Thavestum: cujus admirandas, & heroicas virtutes                                         ita digne extollit, vt raros sui ævi similes vix habuerit in                                         Europa, aut toto orbe: nec forsitan adhuc habet, vel habebit.                                         Cumque eidem excelsi spiritus viro permultas virtutes Sobrietas.                                         accommodat, inter alias ipsam sobrietatem fortibus                                         viris summe necessariam, huic relationi peculiariter statui apponendam, vtpote speculum prurientis ævi nostri nunc attentius intuendum. Fortitudo. Erat enim ( eodem Saxone teste ) eiusdem Starchateri fortitudo frugalitatis amatrix, & ab immoderato dapum vsu aversa. Semper voluptate omissa, virtutis respectum egit, egit, vetustos continentiæ mores imitans: ac rusticioris escæ paratum appetens, cœnæRusticior esca. sumptuosioris impendium fastidivit. Igitur profusam dapum indulgentiam aspernatus, fumidoque, ac rancido cibo vsus, famem eo sapidius, quo simplicius pepulit, Sapidius quo simplicius. ne veræ virtutis nervos externarum delicarum contagione, tanquam adulterino quodam dulcore remitteret, aut priscæ frugalitatis normam inusitatis gulæ superstitionibus abrogaret. Cæterum indignanter ferebat assam dapem, eandemque elixam, Assa daps vel elixa. vnius cœnæ sumptibus erogari: edulium pro monstro accipiens: quod culinæ nidoribus delibutum, fartoris industria multiplicis temperamenti varietate perfricuit. Fartor. Igitur vt Danicum luxum, Teutonum ritu (vnde effœminati fierent ) introductum, Teutonicus ritus. averteret, inter alia patrio carmine, multis dimissis, sic cecinit:         Fortium crudus cibus est virorum: Carmina Starchateri de frugalitate.         Nec reor lautis opus esse mensis,         Mens quibus belli meditantur vsum                         Pectore forti.         Aptius barbam poteras rigentem         Mordicus presso lacerare dente,         Quam vorax lactis vacuare sinum                         Ore capaci.         Fugimus lautæ vitium popinæ,         Rancidis ventrem dapibus soventes.         Coctiles paucis placuere succi                         Tempore prisco.         Discus herbosi vacuus saporis,         Arietum carnes dabat, & suillas.         Temperans vsus nihil immodesto                         Polluit ausu.         Lacteum qui nunc adipem ligurris,         Induas mentem petimus virilem:         Esto Frothonis memor, & paterni                         Funeris vltor.         Occidet nequam, pavictumque pectus:         Nec fugax fati stimulum refellet,         Valle condatur licet, aut opacis                         Incubet antris.         Vndecim quondam proceres eramus         Regis Hachonis studium secuti.         Hic prior Helgo Begathus resedit                         Ordine cœnæ:         Hic famis primæ stimulum licebat         Aridis pernæ natibus levare:         Ventris ardorem rigidi domabat                         Copia crusti.         Offulam nemo vapidam petebat:         Quisque communes celebrabat escas:         Simplici tantum stetit apparatu                         Cœna potentum.         Vulgus externum fugiebat esum:         Nec fuit summis epuli libido:         Ipse Rex paruo meminit modestam                         Ducere vitam:                 Mellei temnens speciem saporis,                 Combibit tostum Cereris liquorem:                 Nec parum coctis dubitabat vti,                                                         Assa perosus.                 Mensa perstabat modico paratu,                 Exhibens sumptum tenui salino,                 Nequid externo variaret vsu                                                         Docta Vetustas,                 Amphoras nemo, paterasue quondam                 Intulit mensis: dolio profudit                 Poculum promus: nec erat catillis                                                         Copia pictis,                 Nemo transacti venerator ævi,                 Cantharis iunxit teretes diotas:                 Nec cibis lancem cumulavit olim                                                         Comptus agaso.                 Non brevi concha, cyathove levi                 Prandium vanus decorabat hospes:                 Nunc recens morum facies pudenter                                                         Omnia pressit. Temperantia. TAlibus itaque argumentis plurimos ad temperantiam, & sobrietatem, cæterasque Ebrii nunquamvirtutes induxit, vt plerique invenirentur, qui nunquam ebriosa potione indulsisse Continentia. dicantur, ne præcipuum fortitudinis vinculum continentia, luxuriæ viribus eluderetur. Tamque remotus ab omni lascivia eorum animus erat, vt penitus Mimi, & scuræ. dedignarentur spectatores esse mimorum, aut scurrarum: nec delicatam dapem parare, aut lautiori industria aliena culina paratam appetere, aut oblatam degustare: Virtutis nervi. nec cuiquam perniciosæ voluptati animum, aut vires effœminandas offerre: ne veræ virtutis nervos, aut bellicam claritatem aliqua vitiorum contagione commacularent. De virtutibus De virtutibus fortissimi ## Liber Quintus, kap. 4 (s. 161–162) Starchateri. CAP. IIII. ᛋᛏᛆᚱᚴᛆᛏᛅᚱᚢᛋ ᛔᚢᚼᛁᛚᛋᚢᛎᛁᛏᛎᚢᛋ                                                                                         HABENDO                                                                                         sobrietatem (vt                                                                                         proximem prædictum                                                                                         est) quàm aptè ad                                                                                         cæteras virtutes                                                                                         vinculum                                                                                         ampliare potuit, omnes,                                                                                         qui gentilium                                                                                         operationes                                                         intuentur, agnoscunt : clariorque factus fuisset inStarcha. tque natiuitas                                                         meritis, si Christi doctrinæ, sicutiChristi.                                                         natiuitati eius, vicinitatem habuisset. Peregit                                                         tamen trium hominum secula, fortis &Tribus seculis                                                         inuictus pugil, monstruosa & incredibilifortissumus                                                         quadam virtute præditus, supra communemvixit.                                                         hominum staturam longè euectus, giganteamCorporis magnitudini                                                         quandam molem præfeserens, ita vt corporisvirtus                                                         magnitudini virium robur, & animi respondit. fortitudo responderet, vt nulli mortalium virtute cedere putaretur : cuius tam latè patens claritas fuit, vt adhuc quocque celeberrima gestorum eius , ac nominis opinio perseueret. In omnibus enim Aquilonaribus regnis, & eis vicinis, speciosissima sibi peperit monimenta. Primùm in Vichari Noruegiæ Regis iugulo, deorum fauori facinorum suorum principia dedicauit : deinde piraticam agens, profligatisFloccus rex. latè prouincijs, Russiam inuasit, Regemque eius Floccum superauit, & ingentiAthletae Biramienses. thesauro spoliauit. Ob hæc tam præclata militiæ principia, ab athletis Biarmiensibus, qui tunc præstantissimi habebantur, accitus, cùm plurima apud eosSeptennis militia. memoratu digna edidisset facinora, Sueonum fines ingreditur : vnde septenni militia peracta, ad Daniam se contulit : demde in Hyberniam : ne vltimæ rerum humanarumHybernia vltima mansiones ab eo intactæ consisterent : vbi duobus præstantissimis athletis orbis mansio. congressus, victor euasit. Mox in Orientalia Russiæ contra eximiæ opinionisVisinnus gladiator. gladiatorem Visinnum properauit. Is enim Visinnus vicinas, longinquasque provincias omni iniuriæ genere vexauit, illustriumque virorum coniuges, maritis spectantibus,Stuprator occiditur. raptas ad stuprum pertraxit. Cuius sceleris Starchaterus, vt alter Hercules, rumore excitus, tollendi autoris gratia Russiam petiuit, raptoremque ad singulareByzantium. certamen prouocatum oppressit. Deinde latius ad Orientem progressus,Tanna gigas. Byzantium peruénit : vbi inuictæ opinionis gigantem, Tannam nomine, corporis viribusPolonia. fretus, colluctando deuicit, ignotasque terrarum partes proscripti titulo petereVasche Polonus coëgit. Igitur cùm nulla fortunæ sæuitia vires eius victoria fraudare potuisset, athleta. Poloniæ partes aggressus, eximium athletam Vasche, vel Vaszam, duelli certamineHama Saxo. superauit. Nec longè pòst Hamæ pugili, apud Saxones gymnicis palmis clarissimo, congreditur : cuius pugno primùm ita obrutus memoratur, vt genibus nixus, mento contingeret: quam corporis nutationem egregia vltione pensavit: nam Hamæ corpus medium diffectum. vbi resuscitato poplite manum expedire, ferrumdp distringere licuit, medium Hamæ corpus diffecuit: eaque victoria Saxones Danorum subjecit imperio: quo adeo severe abusi sunt, vt pro cubitalium quolibet indicem servitutis stipem quotannis Tributum cubitale. pendere cogerentur. Sed non diu violentum duravit imperium. ## Liber Quintus, kap. 5 (s. 162–164) De patrocinio oppressorum. CAP. V.                                         TRIVMPHIS his deductis omnibus in exteris terris, Haldani militia.                                         in patriam suam Suetiam est reversus: Haldanique militiam                                         proxima familiaritate complexus, nunquam bellorum                                         exercitio abstinuit, ita vt abstractum deliciis animum, continua Armatus semper.                                         armorum intentione torqueret, sibique nunquam ebriosa Ebrius nunquam nec conviva.                                         potione indulsisse diceretur. Ad convivia nunquam                                         sustinuit invitari, afferens, hunc scurrarum, & parasitorum Scurrarum ritus.                                         morem esse, lautioris alimoniæ gratia ad alienæ                                         culinæ nidorem decurrere. Quocirca non secus ac gravi Helgo rex Norvegiæ.                                         injuria affectus, invitantes gravibus pœnis afficere consuevit. Ab Helgone Norvegiorum Rege (qui novem eximiæ fortitudinis pugilibus, Pugiles 9. ipso nuptiarum die sub duelli provocatione sponsam rapere volentibus, congredi debuerat ) suppliciter rogatus tanto discrimini auxilium afferre, tam promptissimo animo precibus assensit, vt Helgone ad locum pugnæ præcedente, Diale iter duodenali æquiparavit. interjectis aliquot diebus profectionem orsus, tantum locorum diali itinere pedester emensus prodatur, quantum præcedentes diebus duodecim equestres peragrasse dicuntur. Interrogatus a pugilibus, an ei dimicandi virtus suppeteret, Non vnum tantum, verum quotlibet admissos excipiendi certissimas sibi vires extare, respondit. Sequenti die cum contemptu adversariorum campum ingressus, sub sub montis cujusdam clivo sessione quæsita, adversum ventis, ac nivibus corpusVnus contra 9. simul vno tempore. præbuit. Tunc, ac si verno tempore apricandum esset, deposita veste, demendis operam pulicibus dabat. Purpureum quoque amiculum, quo nuper a Helga CidPurpureum amiculum. erat nomen Regiæ sponsæ ) donatus fuerat, sentibus injecit, ne contra sævientia grandinis tela, indumentorum vmbracula mutuatus viderentur. Tunc athletæ montem ex opposito subeuntes, aversum ventis sedendi locum petunt: accensoque igne, frigus depellunt. Denique non viso Starchatero, quendam montis fastigio immittunt, qui tanquam e specula eius contemplaretur adventum. Is in devexa montis parteSpecula. senem prospicit, scapulis tenus nivali desuper respersione contectum: quem percontatur, an is sit, qui promissas pugnæ partes agere debeat. Cunque se esse hunc Starchaterus astrueret, supervenientes cæteri, pariterne omnes, an singillatim excipereTriste canum agmen. statuisset, interrogant. At ille: Quoties, inquit, mihi triste canum agmen oblatrat, simul, non vicissim eos abigere soleo. Ita se cum vniversis, quam singulis confligereDictis prius, quam armis. malle significans, prius adversarios dictis, quam armis contemnendos putabat. Inito conflictu: sex eorum absque mutuo vulnerum receptu prostravit: tres vero residuos, Pugiles 9. consumuntur. quanquam multis vulneribus ab eis affectus, fratrum exemplo consumpsit: quæ quidem vulnera soli ruricolæ filio, ob officii venerationem, credidit restauranda. Ruricolæ medicamen. Is enim evulsas stomachi partes pristino loco restituit, elapsamque extorum congeriem nexili viminum complexione perstrinxit. Ne autem indonatam invenis humanitatem relinqueret, chlamydem vepribus injectam, oblatæ dignationis præmium effecit. ## Liber Quintus, kap. 6 (s. 164–166) De exercitiis eiusdem Starchateri. CAP. VI.                                         DVM autem Starchaterus apud Regem Suetiæ militaret, Ingellus Daniæ rex.                                         intellexissetque Daniæ Regem Ingellum prorsus petulantissimi                                         luxus illecebris mancipatum, vitiaque pro virtute complexum, Sordidum luxuriæ mancipium.                                         intermissis Regiæ majestatis officiis, sordidum                                         luxuriæ mancipium evasisse, dolenter tulit, tantæ indolis                                         juvenem, tam inclyti patris filium exuisse. Eximium igitur Sarcia carbonum.                                         carbonum fascem, tanquam opimam sarcinam, humeris                                         suis Daniam petiturus impendit. Rogatus ab obviis,                                         quid tam insolitum onus deferret. Ingelli Regis hebetudinem Starchaterus fortissimus et eloquentissimus. ad acuminis habitum carbonibus se perducturum astruxit. Nec minus quam dixit, effecit. Tantum enim valuit fortissimi, ac eloquentissimi viri monitio, vt Ingellus ex enervi, & molli illecebrarum mancipio, magnanimus virtuntum Virtutum cultor. cultor evaderet, patrisque sui intersectores, quos ad primum familiaritatis gradum extulerat, trucidaret. Quo peracto, Starchaterus suis monitis satissactum gaudens, gratiasque agens, multa præclara in laudem veteris militiæ, modo quo sequitur, inter alia complurima cecinisse refertur:         Imberbis quando ductum, auspiciumque sequebar         Militiæ Rex Hacho tuæ, lasciva perosus         Ingenia, & luxum, nil præter bella colebam.         Exercens animum cum corpore, mente profanum         Omne relegavi, stomachoque placentia fugi,         Fortia complexus animo, nanque arma professus.         Aspera vestis erat, cultusque parabilis olim,         Rara quies, somnique breves, labor otia longe         Propulit, & parco fluxerunt tempora sumptu.         Non vt nunc quidam, quibus insatiata cupido         Ingluvie cæca visum rationis inumbrat.         Horum aliquis vestis operosæ tegmine cultus,         Molliter alipedem flectit, sparsamque renodat         Cæsariem, & laxos patitur fluitare capillos: Discere         Discere sæpe soro, turpique inhiare lucello         Gaudet, & hoc studio vitam solatur inertem,         Venali celebrans commissa negotia lingua.         Vi violat leges, & ferro jura lacessit,         Obterit innocuos, alieno pascitur ere,         Stupra, gulamque colit, risu convivia mordax         Insequitur, sic scorta petens vt sarculus herbam.         Occidit ignavus, dum prælia pace quiescunt,         In media si valle cubet: testudine nulla         Tutus erit, qui fata timet: fors vltima vivum         Quæque rapit, latebra lethum depellere non est.         Ast ego, qui totum concussi cladibus orbem,         Leni morte fruar, placidoque sub astra levandus         Funere, vi morbi defungar vulneris expers. Semper præterea tam remotum a lascivia animum habuit, vt ne eius spectator esseLasciviæ nunquam deditus sustinuerit. Nunquam otium negotio prætulit: nec minime quidem luxuriæ assensor esse voluit, mollium, & timidorum contemptor. Histriones, scurras, parasitosOtiosus nunquam vbicunque inter bellantes comprehendit, cædendos curavit: satius ratus in levium hominum agmen cuticulæ damno ridiculum dictare supplicium, quam pœnaScurras cædendos curavit capitis funestum imperare discrimen. Eoque modo jocularis ministerii, sordidæque conditionis catervam probroso verborum ludibrio multare contentus extitit, neClarissimæ manus in scurris non contaminandæ clarissimas manus turpissimorum hominum exitio commodaret. Fuit ipse Starchaterus in eo famosissimo bello Suetico, quod Ringo Suetiæ Rex contra Haraldum Daniæ Regem gessit, præcipuum culmen. Eo siquidem bello nullam majus vnquam in Aquilonaribus regnis factum memoratur. Haquinus. Victor Suecorum Rex Danis imperavit. PeriereHaraldus. ex Suecis XII. millia illustrium &12000. Illustrium Suecorum et 30. millia Illustr. Danorum, cæterorum nullus numerus. procerum, e Danis XXX. millia nobilium, at popularium vtriusque partis nullus erat numerus. ## Liber Quintus, kap. 7 (s. 166–168) De summa gestorum Starchateri. CAP. VII.                                         DEMVM post egregiam facinorum suorum laudem insenium                                         vergens, hoc succincto carmine totius vitæ, &                                         militiæ suæ studium summatim sic expressit, autore Saxone: Carmina Starchateri de vita sua.                                                 At mihi ( si recolo ) nascenti fata dedere                                                 Bella sequi, belloque mori miscere tumultus,                                                 Invigilare armis, vitam exercere cruentam.                                                 Castra quietis inps colui, pacemque perosus,                                                 Sub signis Gradive tuis discrimine summo         Consenui, victorque metu pugnare decorum,         Turpe vacare ratus, crebras committere cædes         Egregium duxi, & strages celebrare frequentes.         Sæpe graves bello Reges concurrere vidi,         Et clypeos, galeasque teri, crudescere campos         Sanguine, loricas affixa cuspide rumpi,         Vndique thoraces admisso cedere ferro,         Luxuriare feras inhumato milite pastas.         Hic aliquis forte egregii conaminis autor,         Marte manuque potens, medium dum pugnat in hostem,         Intentam capiti loricam diffidit: alter         Casside perfossa, ferrumque in vertice mersit. Olo.         Quando ter Olonis summo discrimine nati         Expugnator eram: nanque agmine prorsus in illo,         Aut gladium fregit manus, aut obstantia fudit. Curetes.         Hæc gravitas ferientis erat. Quid quando Curetum Littus.         Littus & innumera constratrum cuspide callem,         Primus ligniferis docui decurrere plantis         Nanque aditurus agros confertos murice ferreo, Ligniferæ plantæ.         Armabam laceros subjecto stipite gressus.         Hinc mecum egregiis congressum viribus HamamHama.         Enecui: mox cum Rino duce Flebace nato         Obtrivi Kyrios, vel quas alit Esthia gentes, Kyrii.         Et populos Semgalla tuos. Post hæc TylemarchosNorvegienses.         Aggressus, caput inde tuli livore cruentum,         Quassum malleolis, armisque sabrilibus ictum.         Hic primum didici quid ferramenta valerent         Incudis, atque animi quantum popularibus esset.         Teutonici quoque me pœnas autore dedere, Teutones.         Cum natos Suetringe tuos Frothonis iniquaSuertingus.         Cæde reos, domini vindex ad pocula stravi.         Nec minus hoc facinus, quando pro virgine charaSeptem fratres.         Vno septenos necui certamine fratres,         Teste loco: qui me stomacho linquente perosus,         Non parit arenti redivivum cespite gramen.         Moxque ducis Kerri bellum navale parantis, Kerrus.         Vicimus egregio consertam milite puppim. Vasza Polonus.         Inde dedi letho Vaszam: sabrumque procacem         Muitavi natibus cæsis: ferroque peremiVisinnus Ruthenus.         Rupibus a niveis hebetantem tela Visinnum         Quatuor hinc Leri natos, pugilesque peremi         Biarmenses: gentis Hybernæ principe capto, Biarmenses.         Duflinæ populabar opes: semperque manebitBavella Heed.         Nostra Bravellinis virtus conspecta trophæis.         Quid morori excedunt numerum, quæ fortiter egi,         Quodque manu gessi, ad solidum celebrare recensens,         Deficio: sunt cuncta meo majora relatu.         Vincit opus samam, nec sermo suppetit actis. Sane suit hic vir hauddubie dignus omni bellica laude, non animi solum vigore. Starchaterus laude bellica dignus. sed etiam corporis viribus excellens, præcipuaque pedum pernicitate, vt vno die accelerando a superiori Suetia in Daniam pedester vsus sit: qualem alii diebus duodecim continuo gradientes vix habuerunt. Neque id a veritate alienum creditur, cumCelerrimus. Solinus testetur, cursores Alexandri Magni vno die MCC. stadia transivisse: quæCursores Alex. Magni. stricto nunrero vix XXXII. milliaria Germanica constituere possunt, Procopio referente. Præterea adeo invicti corporis fuit hic Starchaterus, vt ob continuamStadia. exercitationem, & vires augendas, induci non potuerit ( etiam in rebus strenue gestis ) vt aliquid laboris sibiipsi laxaret, prout ImperatoremProbus Imp. Probum pluries fecisse monstratrur. De maximo , ac terribili bello Suecorum,ac Gothorum: ## Liber Quintus, kap. 8 (s. 168–171) cui Starchaterus præsuit contra Danos. CAP. VIII.                                         CVM causam , & exordium , ac progressum , & exitum Haquinus rex.                                        acerrimi prælii Haquini Ring Suecorum Gothorumque etc. Haraldus rex.                                        Regis , ac Haraldi Hildetan Danorum Regis , lib VIII.                                         historiarum excellentissimus Danicarum rerum scriptor Saxo.                                        Saxo Sialandicus, omni ævo successuro notissimam tradiderit,                                         ac post eum evolutis iam quinquaginta annis Albertus Crantzius.                                        Crantzius idem prælium incidenter attigerit, novissimusque Io. Archiepiscopus Vpsalensis.                                        omnium charissimus frater,& antecessor meus, Io. Magnus                                         Archiepiscopus Vpsalensis , hoc vastum , & incomparabile bellum in Gothicis , ac Sueticis historiis suis ex inevitabili proposito veraciter, vt fidelem historicum decet , nuper conscripserit : ad me pertinere arbitror , vt saltem eiusmodi formidabilis conflictus aliquam mentionem hoc in loco inter pugiles, Prælium vix majus in Europa. & gigantes interseram, præcipue quia in nullo prælio Septentrionalium regnorum, & Vix vnquam in tota Europa tot fortissimi, vtriusque potentissimi tam terrestris, quamSeptennio preparatum bellum. navalis exercitus duces, cum tanta vehementia, ac ardore belli septennio præparati, concurrisse leguntur, quemadmodum in historiis satis concordibus supradictarumBellatores clarissimi, et fœminæ. regionum, ac Regum, & autorum fideliter conscriptum habetur. Enumerantur in primis clarissimi bellatores, vnde, & quo stemmate insigniores pro parte DanorumHetha. fuerint: inter quos & fœminæ duæ, quibus virilem animum natura, arsque, &Visna. experientia peritiam erogaverat militarem: Hetha, ac Visna, Sclavonicæ stirpis illustrissimæVexillo privatur & dextra. mulieres: quarum altera prima dux erat, altera vero apprime rei bellicæ perita, principale vexillum gerens, eo, dextraque in conflictum, vrgente in acie SuecorumStarchaterus belli director, Gothorumque Starchatero, vt infra dicetur, privata fuit. Similiter e parte opposita duces insigniores enumerantur, maxime quod Starchaterus Suetici RegisVegtbiorga puella. Ringonis principalis exercitus director fuit, atque in eius exercitum Vegtbiorga puella acerbissima bellatrix, vt inferius ostendetur. Numerus navium Ringonis proNaves Sueorum 2500. Suecis & Gothis, duo millia quingentæ repertæ: sed Danorum non impar erat. Præparatis igitur vtrinque nunc cuneata, nunc corniculata acie, & reliquis ad præliumDanorum plures. requisitis, lituisque canentibus, asperrimum fortissimarum gentium tanto temporeAcies. præparatum, tanto ardore de invadendo, ac defendendo imperio conseritur bellum, vt crederes repente (inquit Saxo) terris ingruere cœlum, sylvas camposque subsidere, misceri omnia, antiquum rediisse chaos, divina pariter & humana tumultuosa tempestate Armorum stridor. confundi, cunctaque simul in perniciem trahi. Nam vbi ad teli iactum perventum, Vulnerum vapor. intolerabilis armorum stridor ineredibili cuncta fragore complevit Vapor Funditorum opera. vulnerum repentinam cœlo nebulam intendebat: dies effusa telorum grandinetegebatur. Pila. Nec parum in acie funditorum opera. valuit At vbi pila manu, aut tormentis Ferratæ clavæ. excussa, cominus gladiis, ferratisque clavis decernitur, tum vero plurimum sanguinis periclitatum est. Igitur fessis manare sudor corporibus cœpit, mucronumque crepitacula eminus audiebantur. illic Starchaterus, qui belli hujus seriem sermone patrio primus edidit, prior in acie dimicans, Haraldi Regis proceres, Hun & Elli, Soth pugil. Hort ac Burgha a se prostratros, abscissamque Visnæ dexteram commemorat. Puella Guthones sagittarii. etiam in Suetica acie dimicans, Vegtbiorg nomine, Soth pugilem stravit: & ipsa quoque, altero instante hoste, interempta est. Tanta enim vi periti arcuum Guthones Loricæ sagittis penetranturi vt aquæ. nervos intenderant, vt clypeos quoque jaculis transverberarent: nec alia efficacior cædis extitit causa. Loricas, galeasque perinde ac inermia corpora sagittarum acumina penetrabant. Centum quadragintaquatuor sagittis Vbbo quidam fortissime Vbbo 144. sagittis perfossus interiit. pugnans, transfossus interiit. Summa etenim sagittariorum vi, instantibus Dalacarlis, recruduit semper bellum contra Danos. Tandem Danorum Rex Haraldus currum excussus, clava aurigæ proprii excerebratus interiit procerumque triginta millia ex Haraldiis clava aurigæ peremptus. sua acie, atque duodecim millia similium procerum e parte Suecorum, & Gothorum: popularium vero numerus erat infinitus. Regnoque Daniæ jussu Regis Suetiæ Ringonis præficitur Hetha regina præficitur Danis. Hetha numero regentium XLVI. cui successit Olo, per Starchaterum ab insidia toribus introductum, pretioque corruptum, interemptus. De morte ## Liber Quintus, kap. 9 (s. 171–173) De morte Starchateri. CAP. IX.                                         POSTREMO iam prolixa fatigatus ætate, & labore,                                         ne senii vitio pristinum gloriæ decus amitteret, egregium                                         sore putavit, si voluntarium sibi conscisceret exitum, fatumque                                         proprio maturasset arbitrio, ( olim nanque rei bellicæMorbo moti militibus probrosum.                                         deditis morbo oppetere probro datum est) aurum librarum                                         CXX. quod iampridem pro Olonis tyranni intersectione                                         meruerat, collo appensum gerebat, emendi in sePretium petita mortis 120. libræ auri.                                         percussoris gratia nihil aptius rams, quam si aurum, quod                                         pro aliena clade tulerat, damno propriæ salutis impenderet. Itaque Hatherum splendictos loco natum, cujus olim patrem occiderat, obviumHatherus. nadus, hortabatur, ne a parentis sui intersectore pœnas exigere vereretur: hæc facientem auro, quod gerebat, potiturum esse promittit. Et vt eius in se animum vehementius efferaret, hujusmodi exhortatione vsus esse traditur:         Præterea Hathere privavi te patre Lenno.         Hane mihi quæso vicem referas, & obire volentem         Sterne senem, jugulumque meum pete vindice ferro,         Quippe opem clari mens percussoris adoptat:         Horret ab ignava fatum deposcere dextra.         Sponte pia legem fati præcurrere fas est.         Quod nequeas fugere, hoc etiam anticipare licebit.         Arbor alenda recens, vetus excidenda: minister         Naturæ est, quisquis fato confinia fundit,                          Et sternit quod stare nequit: mors optima tunc est,         Cum petitur, vitæque piget, cum funus amatur,         Ne miseros casus incommoda proroget ætas. Pecunia. Hæc dicens exertam crumena pecuniam promit. Hatherus autem tam fruendi æris, quam paternæ vltionis capessendæ cupidine concitatus, obsecuturum se precibus, Starchateri mors virilis. nec premia repulsurum, spopondit. Cui Starchaterus cupide ense præbito, pronam postmodum cervicem applicuit, ne timide percussoris opus exequeretur, aut ferro muliebriter vteretur, hortatus: præsatusque, quod si peracta cæde ante cadaveris lapsum caput, ac truncum medius intersiliret, armis innocuus redderetur. Starchateri caput terram momordit. Igitur Hatherus adacto vegete gladio, senem capite demutilavit: quod corpori avulsum, impactumque terræ glebam morsum carpsisse fertur, ferocitatem animi mori bundi oris atrocitate declarans. Percussor tamen promissis fraudem subesse veritus, Occisor formidat pœnam. saltu abstinuit: quem si temere egisset, forte lapsi cadaveris ictu obrutus, occisi senis pœnas proprio funere persoluisset. Verum ne tantum athletam busti inopem Reling. iacere pateretur, corpus eius in campo, qui vulgo Reling dicitur, sepulturæ mandandum curavit. Ita e vehementia hydropisis Adrianus Imperator audacissimum barbarum minis, & muneribus coëgit, ac solicitavit, pro morte sibi sub mammillis inferenda: sed ad tantum facinus ferox homo Adrianus Imperator. induci non potuit: quia, teste Dione Cassio in vita Adriani, aufugittt. De Haldano ## Liber Quintus, kap. 10 (s. 173–174) De Haldano, aliis que pugilibus ab eo devictis. CAP. X.                                         ACCEDIT præterea alius claræ memoriæ Gothorum pugil, Haldamus pugil.                                         Haldanus nomine, Gotho patre, videlicet Rege CaroloCarolus rex.                                         genitus, iisdem temporibus florens: cujus admiranda                                         gesta atque facinora, eo diligentius præsentibus inserta                                         sunt, quo insigniori fortitudine deducta noscuntur. Is primæ                                         militiæ annis piratica transactis, certamini Suetico se immisit:                                         in quo dum pugilem Haquinum hebetandi carminibusHaquinus pugil.                                         sem peritum, adesse didicit, eximiæ magnitudims clavam, Ferrum hebetatur.                                         ferreis consertam nodis, tunsionis vsibus adaptavit, Clava clavis acuta. perinde ac præstigii vires ligneo robore debellaturus. Deinde cum cæteris conspicuæ virtutis habitu præemineret, inter acerrimos hostes obnupto galea capite, scuti inops, clavam in objecta clypeorum munimina gemina manus ope retorquebat: nec vllum tantæ soliditatis obstaculum erat, quod non frustatim clavæ impulsum obtereret. Quo evenit, vt occursantem sibi in acie pugilem, acriore gestaminis impactione subrueret. Victus tamen, & saucius, Suecorum potentiæ cessit, in remotasMilites veterani medici periti. terras dilapsus: viribusque opera veterani militis, qui medendi artem curatione propriorum vulnerum dudum didicerat, restitutus, quodam insigni pugile ThoroneThoro pugil. in suam societatem accepto, Suecis denuo sratagemate classico congreditur: victorque excedens, Sivaldum quendam cum septem filiis natura, habituque ferocissimis, Sivaldus cum 7. filiis. novum molientibus insultum, sub provocatione ( satis informi clava vsus ) pariter oppressit. Deinde Hartbenum quendam gigantem Helsingum, novem cubitorumHartbenus Helsingus 9. cubitorum. proceritatem (vt superius dictum est ) habentem, ( quod raptas Regum filias stupro corrumpere gloriæ loco ducebat, illustres nuptias humilibus præferre, tantoque se clariorem existimare consueverat, quanto splendidiores concubitus per vim assequi potuisset)Hartbenus occiditur. malleo miræ granditatis vna cum sex suis athletis simili violentia, ac scelere debacchantibus, valide contrivit. Præterea Egtherum Finnensem, quod piraticaEgtherus finno. plurimos hinc inde molestaret, navalique prælio expugnari nequiret, e provocatione secum decernentem oppressit. Deinde cum Hatheri Norvegiani Regis filiam ThorildamThorilda regis filia. a Grimmone eximiarum virium athleta, sub duelli comminatione expeti compenlTet, edictumque a patre esset, potiturum ea, qui pugilem amovisset: quanquam quam ad senectutem cœlebs pervenerat, non minus tamen Regis promissione, quam athletæ petulantia concitatus, pugnæ locum accessit. Grimmonem appetens, extremos Grimmo pugil. loricæ nexus cum occidua clypei parte persecuit. Quod factum Grimmo admiratione prosecutus, Vetulum, inquit, acrius dimicantem non memini. Statimque ferrum exerens, objectum clypeum gladio convulsit: cujus immorantem ictui dexteram Haldanus ferro corripuit, vulnereque in femur misso, eum perpetuo reddidit Multa pecuniæ. mutilatum: vtque reliquiass languentis vitae retineret, pecuniarum multatione coëgit. Ebbo pirata. Postremo Ebbonem plebeium insignem piratam, virtutis fiducia filiam Regis Gothorum, atque dimidium regni in dotem postulantem, ea audacia repressit, vt despicabiles generis sui sordes, eximiæ nobilitatis splendori miscere non præsumeret, multominus regni confortium affectare. Atque ea prolata comminatione, die non suppetente, Nocturnum certamen. sub splendida luna eum interemit, tanquam nocturnum certamen monstro exhibiturus. ## Liber Quintus, kap. 11 (s. 174–176) De alio quodam Haldano, & gestis eius. CAP. XI.                                         NEC minori claritudine inter fortissimos pugiles memoratur Augurium venturi triumphi.                                         alter quidam Haldanus Borchari Norvegiani, atque Dropthæ                                         Regiæ prolis filius: cujus juventæ initia stoliditatis opinione                                         referta fuere: sequens vero ætas fulgentissimis operum                                         insignibus illustris evasit, maximisque vitæ ornamentis inclaruit.                                         Adolescens pugilem ingenuæ famæ, quod ab eo                                         pueriliter obludens colapho percussus esset, gestamine, quod Retho pirata.                                         in manu habebat, petitum oppressit: augurio apud omnes                                         relicto, quanta animi, atque vinum magnitudine in hostes Vilissimus prædo.                                         triumphaturus esset. Ea tempestate Retho Ruthenorum pirata plures provincias rapinæ, & crudelitatis injuriis profligabat: cujus tam insignis atrocitas Rethare. erat, vt cæteris extremæ captorum nuditati parcentibus, hic etiam se Haldanus. cretiores corporum partes tegminibus spoliare deforme non duceret. Vnde graves adhuc, immanesque rapinæ, Rotheran cognominari solent. Habebat & aliam torquendi torquendi sævitiam beluinam, quam verecunctiæ causa volens prætermitto: qua indignitate motus Borcharus Haldani pater, Rethoni se obiicit: quorum vt mutuum bellum, ita exitium fuit. Haldanus vero eam pugnam vulneribus affectus exiit: e quibus vnum ori evidentius inflictum habebat, adeo cicatrice conspicuum, vt cæteris sanatis, carnis excremento sarciri nequiret: quæ res contumeliosum os nomenOs contumeliosum. ei peperit: vnde perennem gloriam pro honestate, & patria pugnaris, æquius meruisset. Sed quid virtuti dignum vnquam retribuit calumniosa interpretatio malignorum. Interpretatio calumniosa. Viguit tamen in eo tanta militaris claritas, vt vbique ob insignem fortitudinem formidabilis habererur: vnde & ea fiducia ductus, concupiscere cœpit confortium nobilissimæ virginis Giurithæ, regii stemmatis eo seculo in Dania vltimæGiuritha. hæredis: que cavendæ injuriæ gratia, conclave suum electo pugilum agmine tutabatur. Conclave. Ad quam cum Haldanus semel forte venisset, abessentque pugiles, quorum ipse fratrem impubes extinxerat, Oportere eam, inquit, castimoniæ rigorem honestissimoRigor castimoniæ. conjugii decore permutare, vt lapsa regni gubernacula copulæ suæ beneficio reparare posset. Se ergo nobilitatis splendore conspicuum, nuptialibus ab eaHaldanus nuptias suadet. votis respici hortatur, quod ob dictam causam voluptati aditum datura videatur. cujus responsione intellecta, didicit se nedum generis clantudine imparem existimati, sed oris deformitatem sibi exprobrari: obsecrat, ne cui tori conniventiam præbeat, antequam reditus interitusue sui certitudinem cognovisset. Quem athletæ. Giurithæ locutum indigne ferentes, discendentem insectari conantur Quo viso, mox quercum succisa, atque in clavæ habitum, redacta, solus cum duodecim manusQuercu excita duodecim prostravit. conservit, eosque spiritu spoliavit. Deinde augendæ claritudinis titulo Russiam ingressus, summa omnium dignatione suscipitur, atque in brevi ( fervente inter Svecos, & Ruthenos acerrimo bello ) plures Suecorum pugiles duelli provocatione oblatos interemit: & in postremis proprium fratrem Hildigerum, septuaginta pugilumHidigerus 70. pugilum oppressor. oppressorem ( dum pietatem fortitudini, se fratrem manifestante, non præponeret ) gladio panniculis, ne carminibus hebetaretur, obducto, occidit. DeindeGladius hebetatur. Sivarum Saxonicum, quod nuptialibus triumphis sponsam eius Giuritham abducere vellet, celeri in Daniam emenso regressu interSivarus saxonicus. convivantes oppressit in sponsaque læto applausu potitus, ex ea genuit Haraldum Hildetan: Haraldus Hildetan rex. de quo cap. VIII, dictum est. At finaliterVesetus. ab Veseto insigni pugile. in Sialandia pro restituenda lacerata patria pugnans, occiditur. ## Liber Quintus, kap. 12 (s. 176–177) De Olone Vegeto. CAP. XII. Olo Vegetus tyrocinium virtute auspicatur.                                         OLO Vegetus vix tertio ætatis lustro peracto, tyrocinium.                                         virtute auspicatur. Cum enim percepisset Gunnonem proximas                                         mansioni suæ sylvas per atrox latrocinium obsidere, Gunno latro.                                         atque innocentes homines perdere, facinoris indignatione                                         permotus, & ne virtuti debitum tempus inertia dilabi                                         pateretur, arma a patre principe. Norvegiano impetrat: Canis crudelis.                                         caneque crudeli secum accepto, ac equo, profundam sylvam                                         ingreditur: hominum vestigia nivibus impressa cognoscit.                                         Quo signo superatis multis periculis, tandem latronum ædes aggeribus obductas invenit: quorum stabularium artuatim confractum, Alterum ferro, alterum cane occidit. primo interemit, tectoque transversum injecit: deinde patrem filiumque, tantæ ignominiæ vindices accurrentes, alterum ferro, alterum cane consumpsit. Sed ne ipse quidem in incruentam gessit victoriam: nam adverso corpore suscepit vulnus: Linctu canis sanatur. quod sedulo cane perlinctum, citius sanatum invenit: moxque stipitibus capita, atque cadavera latronum, in signum restitutæ securitatis, infigi jussit: qua etiam fortitudine Pugiles 12. interempti. XII. pugiles, pudicitiam filiæ Regis Trondorum violare cupientes, in exigua insula (vt sequenti capite dicetur )oppressit. Erat præterea illi acre ingenium viribus Trondorum regis filia. conjunctum, vt facili manu ferocisisimos hostes conficeret, aut fugaret: vnico quandoquidem satellite muliebriter culto contentus, modo servato, vt suum commitisque Satelles muliebriter cultus. ferrum cavatis baculis condendum curaret, donec cominus certaturus, baculo extractum, in quos vellet, repente immergere posset. Eoque stratagemate vsus, potentes Cavatis baculis ferrum gessit. plerunque adversarios superavit. Deinde piraticam longe lateque militaribus armis exercens, LXX. maritimos Reges nauticarum virium certamine consumpsit. Reges 70. necantur. Quo evenit, vt insigniores pugiles eius confœderationem peterent, atque plures effrenati ingenii juvenes eius fierent stipatores. His viribus instructus, ita finitimos Reges sola opinione castigavit, vt iisdem gerendorum bellorum manus, curam, audaciamque detraheret. Tandem ad Regem Suetiæ Ringonem pervenit: eo charior illi factus, quo cæteris eius aulæ principibus singulari fortitudine similior erat: vnde & princeps & princeps maritimæ classis ( quæ numerum duorum millium & quingentarum naviumPrinceps maritimæ classis. continebat, vt superius cap. VIII. dictum est ) constitutus, eam in septem Regum manu, consilioque promptissimorum sibi adhærentium eo ordine, ac piraticoPiratico studio7. regum dirigitur classis. studio gubernabat, vt Danorum potentissimam classem victorioso titulo superaret, prout Rex Ringo totius Suecorum terrestris agminis victoriosus ductor extabat. Tandem vt cap. VIII. dictum est, Rex Daniæ factus, ob meram crudelitatemRingo rex Suetiæ victor Danorum. a Suetico pugile Starchatero interemptus est. ## Liber Quintus, kap. 13 (s. 177–179) Adhuc de eodem pro pudicitia victoriose pugnante. CAP. XIII.                                         ERANT olim in montanis Norvegiæ penes Occidentalium                                         Gothorum limites, gemini pugiles, iidemque fratres, Scathus.                                         Schatus & Hiallus nomine, tantum præsumentes insolentiæHiallus.                                         luxum, vt effreni petulantia excellentis formæ virgines parentibus                                         ereptas, concubitu violarent: quo evenit, vt                                         Esam quoque Olavi Vermorum Regis filiam, raptui destinantes, Esa filia Regis Vermorum.                                         patri mandarent, si illam externæ libidim famulari                                         nollet, per se, vel alium pro tuenda prole decerneret. Quod                                         etsi paternæ clementiæ, sub incommodis decrepitæ senectutis suspiranti, maxime probrosum erat: attamen exhaustos corporis nervos propinquorum ingenio, & viribus in filiæ justissima defensione erigere conabatur. Interim Olo adolescens Norvagicus, splendidos loco & familia genitus, horrore scelerisOlo Norvagicus. permotus, oblataque pugnæ facultate gavisus, Olavi penates agrestium cultum mutuatus accedit: vbi cum inter extremos discubitu frueretur, mœrentem Regis familiam conspicatus, eius filio de industria propius accersito, cur cæteri luctuosa facie essent, inquirit: quo afferente, sororis suæ pudicitiam, ni cujuspiam defensio ocyus intercedret, proxime per acerrimos pugiles profanandam. Rursum percontantur quid premii recepturus foret, qui salutem suam pro virgine devoveret. SuperFilia Regis prorpugnatori promittitur. quo Rex per filium interrogatus, filiam propugnatori cessuram respondit: quæ vox præcipuam Oloni subeundi discriminis cupidinem attulit. Consueverat autem virgo Virgines contemplantur hospitum vultus. (referente Saxone ) prout hodie Aquilonaribus mos est, hospitum vultus propius accedendo, quam curiosissime prælato lumine contemplari, quo certius eorum mores, cultumque perspiceret, vt omnia signa habitudine corporis notata, parentibus ostenderet judicanda. Quae more prædicto Olonem scrutata, inusitato oculorum Vigor stuporem hebetat. eius horrore perstricta, pene exanimis concidit: (adeo vigorem stupor hebetat) causamque trepidationis suæ illico parenti revelat. Quo consyderato adolescens pupillas, ne visentibus formidini forent, palpebris arctius obstringendas curabat, depositoque pileo, quo facies obnupta erat, circumstantes hilarem animum abjecto Hospitis benignum promissum exhilarat omnesomni metu assumere jussit. Nec segnius actum, quam jussum fuerat: mox evenit: ita vnius hospitis benignum promissum, communem omnium formidinem propulsabat. Interea Hiallus & Scatus, cum decem vernaculis supervenientes, tanquam puellam Regiam illico sublaturi, Regem tumultuoso clamore, ni filiam sisteret, evocantes in pugnam: quorum debacchationem protinus Olo sponsione certaminis Furtin a tergo cædere infame e. excipit, pacti conditione, ne furtim tergum dimicantis incesserent, sed adversis tantum pugna congressibus starent. Deinde gladio a majoribus relicto solus Occisi 12. XII. prostratris, majus adolescente opus edidit. Cæterum pugnæ locum insula dabat: vnde non longe vicus abest, nomina occisorum fratrum referens vsque ad præsens. Odmundus. Igitur e puella sibi in præmium victoriæ data, filium sustulit Odmundum, Deinde clarior indies in arduis præliis evadens, ad vltimum in balneo insidiose occisus est, prout illi dudum a sene quodam vaticinatum Sicut fecit ita factum est illi. est, dum regulum Thoronem hospitii jura violando interemit. De ## Liber Quintus, kap. 14 (s. 179) De Arngrimi,& Arvarodi pugilum gestis 
CAP. XIIII.                                         HOC quoque loco prætereundum non est, quomodo consilio                                         Regis Suetiæ Erici Diserti , cuius mentio posthac fiet ,                                         quidam Arngrimus insignis pugil Sueticus , contra SeptentrionalesArngrimus pugil.                                         Reges Scricfinniæ , & Biarmiæ præliando,triumphandoqueFrotho rex                                         socer factus sit Regis Daniæ Frothonis, quodDaniæ.                                         eius imperio vltimos humanarum rerum terminos adiecisset ,                                         egregiisque operum titulis patentem eius claritatem latem                                         per orbem ampliasset . Sustulit autem , teste Saxone ,Osura 12. filios                                         XII. filios ex Osura . Hi ab adolescentia piratico munerigenuit.                                         incumbentes, vno omnes navigio sorte insulam SampseSampse insula. advecti , duas in maritimis naves Hialmeri atque Aruadori , Norvegianorum piratarum,Piratæ. reperiunt : quos pugna adorti , remigibus in absentia gubernatorum mox vacuesecere , mœstiores facti , quod principales eorum rectores non interemissent:vnde & partam victoriam ; vti inanem , ita securitate vacuam contempserunt : animadvertentes sequentibus præliis sese majora discrimina ,& forte indigniore fortuna subituros. Quippe prædidi piratæ , quorum iampridem abrupto clavo tempestas navigia laceraverat , alterius excidendi gratia nemus ingressi , ligni rudem extenuavere materiam , dolabris eousque eam ambientes , donec formam indueret navalis instrumenti . Quod cum humeris impositum sociæ cladis ignari deferrent,ab ArngrimiDuo cum pluribus filiis recenti oppressorum cruore madentibus lacessiti , duo cum pluribus ferrocertant. decernere coacti sunt . Nec par quidem congressus extabat , cum geminam bissenaBissena manus manus exciperet . Cæterum victoria numero non respondit : intersectis enim omnibusgeminam excipit XII. prædictis , oppressoque ab eisdem Hialmero , victoriæ Arvarodum titulusArvarodus victor. non fefellit : quem solum extanto sociorum numero fortuna servavit: qui informem adhuc gubernaculi truncum incredibili libratumVnico ligni impulsu nisu , tanta vi hostium adegit corporibus,vt duodecim12, occiduntur. vnico eius impulsu contusos 
 elideret , ## Liber Quintus, kap. 15 (s. 180–181) Adhuc de eodem Arngrimo , & præstigiis Finnorum .
CAP. XV                                         PUGNAVIT etiam hic Sueticus pugil Arngrimus contra Egbertusrex.                                        potentes extremi orbis Septentrionalis Reges , Egbertum Tengildus rex.                                        Biarmorum , &Tengildum Scricfinnorum ; de quibus                                         in principio lib. IIII.aliqua mentio facta est : vt victoria                                         super his obtenta , pro meritis at triumphis siliam Regis Osura filia Regis                                        Daniæ Frothonis Osuram acquireret contoralem, prout inde Danorum.                                        monstravit eventus . Interim tamen sylvestri genti congressurus                                         exercitu valido se munivit , eoque proficiscebatur :                                         primumque reperit se , nedum contra homines feroces , sed & elementa , duriora moturum bella , quemadmodum inferius lib. XI. de bellis Telorum vsussylvestribus ostendetur . His tamen hominibus acer telorum vsus est,vt dimicando Incantatio.latis,& grandibus sagittis vtantur: nec minus incantationibus , & præstigijs aggrediendo , fugienddue in trabibus pandis inter medias nives excipere , vel obtrudere norunt . Hos Arngrimus ( referente Saxone ) claritatis causa sibi conciliandæ Prestigiæ.adortus , obtrivit : qui cum infeliciter dimicando suga dilaberentur , tribus lapillis post tergum conjectis , totidem montium instar hostibus apparére fecerunt . Igitur Arngrimus ludificati visus errore perstrictus , ab insectando hoste exercitum revocavit , magnarum se rupium interiectu coërcitum putans . Iidem postera die congressi , victique coniectæ in terram nivi ingentis fluvii speciem indiderunt . Itaque Aquarum moles.Suecis per summum visus errorem falsa rerum opinione delusis , inusitata aquarum moles obstrepere videbatur . Ita victore vanam aquarum imaginem formidante, fugam impetravere Finni . Tertio identidem die reparavere bellum : nec iam amplius Remedium fugævllum fugæ efficax remedium fuit. Videntes enim suas inclinari acies , potestati se nullum.permisére victoris . Deinde Egtherum Biarmorum ducem duello provocatum devicit . Post hæc spoliis trophæisque auctus , Suecorum Regis arbitrio mediante , Danorum Sola noia 12. filiorumRegis prædicti filiam suscepit Osuram : ex qua ( eodem Saxone teste ) XII. terrent.filios genuit , nominibus huiusmodi annotantis : Brander , Biarbi , Brodder , Hiarrandi , Tander, Tiruingar , duo Hadingi , Hiorthuar, Hiarthuuar , Rani , Angantir : qui omnes , vt prædictum est,piraticam exercentes, ad vltimum fuerunt interempti. ## Liber Quintus, kap. 16 (s. 181–182) De occisione vrsi , & epotatione sanguinis eius. CAP. XVI.                                         INTER Aquilonares pugiles quidam erat Biarcho nomine,Biarcho                                         gladio semper vtens longitudinis inusitatæ, quem voluptatislongitudine                                         loco duxit in quoscunque insolentioris vitæ athletasgladii plures                                         duelli provocatione distringere , ne moribus abiectissimisinteremit.                                         deditos,claritudinem athleticam turpibus exemplis fineret                                         infamare : vnde & plurimos ea occasione aut insolentiam                                         totaliter abiicere , aut vitam in periculum ponere                                         coëgit. Talibus itaque operum meritis exultanti , novam                                         de se sylvestris fera victoriam præbuit. Vrsum quippe eximiæVrsus occidit .                                         magnitudinis obvium sibi inter dumeta factum , gladioHialtho, vt sortior confecit , comitemque suum Hialthonem , quo viribus major evaderet , applicatofieret, sanguinem ore egestum beluæ cruorem haurire jussit . Creditum nanque erat , hoc potionisbibit. genere corporei roboris incrementa præstarii: quale etiam(Plinio teste lib. XXVIII,Plinius. in princi. ) olim inter medicinas supremas receptum erat , bibere sanguinem gladiatorum,Sanguis gladiatorunn vt bibentibus populis procul essent comitiales morbi:quod spectare sacientes eadem arena feras quoque horror est. At illi ex homme ipso sorberi efficacissimum putant calidum , spirantemque , & vna ipsam animam ex osculo vulnerum , cum emplagis huc ne ferarum quidem admoveri ori fas fit humano:quasi sanitas videri possit, feram ex homme fieri &c. Quis ista invenit ostenta t quam potest medicina ista habuisse originem ? &c. Hæc ille . Biarcho autem , dum ab pugile quodam omni petulantiæPugilis insolentia. genere debacchante , & in conviviis nodosa ossa in confessores coniiciente , vehementem in capite ictum exciperet , indignum ratus gladii vsu injuriam pensare, osse invicem in jacientem remisso , frontem eius in occiput reflexit , idemque locoFrons reflectit frontis intorsit transversum hominis animum , vultus obliquitate multando , fortemin occiput. vt ab ossibus amodo eiiciendis horreret . Meminit etiam Paulus Diaco . in histo . Longo. lib. V. cap. XL. Cunipertum Regem Longobardorum tanta brachiorumCunipertus rex fortitudine præditumfuisse , vt , cum juvenculus esset , duos verueces miræ magnitudinis,Longobardorum lana dorsotenus in singulas manus apprehensos,ab terra levarit : cuius exem/ Regnerus Rex Norvegiæ. inter omnes coætaneos nullum invenit imitatorem. Præterea Regnerus quidam Norvegianus, dum illustris militiæ tyrocinium exerceret, vidit in sociorum castris Puella pugnans. puellam ingenti fortitudine hostes vndique profligantem: cujus amore captus satiari Vrsus & canis custodes. nequivit, donec immanem vrsum, canemque ferocissimum, virginis conclave tutantes, interemisset: quos ( etsi aditum amori prius solicitata spopondit ) ea ratione opposuit, vt ferocissimarum bestiarum oppressorem intueretur, cui nervos diu tutatæ Latgertha. pudicitiæ crederet permittendos. Huicque puellæ Latgerthæ nomen suit: de cujus fortitudine paulo inferius inter pugnatrices nonnihil ostendetur. ## Liber Quintus, kap. 17 (s. 182–184) De Regnero Pilosa bracha dicto. CAP. XVII.                                         PRæSENTIS imaginis interpretatio ostendit, Regem Herotus Rex Suetiæ.                                         fuisse Sueonum Herothum nomine, cujus anxia mens, ob                                         custodiam pudicitiæ pulcherrimæ filiæ suæ, non parum vrgebatur,                                         an potius beluino præsidio, ( vt tunc quorundam Mos veterum pudicitia custodes.                                         principum mos erat ) an humanæ fidei eam permitteret conservandam.                                         Verum cum humanæ fiduciæ præferret bestialem                                         crudelitatem, citius eligebatur, quod periculosius erat                                         nociturum. Quippe sylvas venatione complexus, repertos Angues nutriendi custodes.                                         a comitibus angues filiæ detulit nutriendos. Illa paterno ocyus obsecuta præcepto, vipereum genus virgineis man bus educavit. Et ne Pabulum privatum, publica pernicies. earum satietati conveniens esca subtraheretur, integrum bovis cadaver curiosus parens afferri jussit, ignorans se privato pabulo publicam sustentare perniciem. Qui cum adulti pestiientissimo alitu viciniam vrerent, Rex inertis operæ pœnitens, potiturum Regnerus. filia, qui pestem amovisset, edixit. cujus rei summam Regnerus Norvegianus Regia prosapia oriundus, inter plurimos procandæ virginis competitores præcipuus, vbi publica fama didicit, laneum a nutrice sagulum, villosaque semoralia, Laneum sagulum. quibus inflictos anguium morsus elideret, expetivit. Cumque navigio Suetiam appulisset, de industria frigoris rigori aquis supereffusis vestem indurari permisit: qua amictus solus ense, teloque munitus, procedit ad regiam. Procedenti duo inusitatæ magnitudinis angues obvii allabuntur, juvenem strictura caudarum Duo angues. ac venenato vomitu perempturi. At Regnerus gelati cultus duritie fretus, Amictu venenum et clypeo morsus excipitur. amictum venenum, & clypeo morsum infatigabili beluarum congressione sustinuit, ac repressit. Ad vltimum projectum manu amentatum telum, strenue corporibus eorum adegit. Deinde ense bicipiti vtriusque præcordia lacerans, felicem ingeniosæ, ac periculosæ pugnæ exitum habuit. cujus vestitum Rex curiosius contemplatus, cum hispidum dorsotenus præcipue incomptam bracharum speciem animadvertisset, eludens, Lodbroch, id est, Pilosam bracham, eum agnominavit: Lodbroch, id est, pilosa bracha. quem etiam vt e laboribus recrearet, cum amicis epulaturum accersit. Ille prius revisendos sibi, quos reliquerat, socios aiebat: quos nitide vna secum vestitos, Regiæ mensæ præsentavit. Et demum ea peracta, victoriæ pignus accepit: ex qua plura præclare indolis pignora procreavit: eoque synceriori amore eius solatio potitus est, quo majoribus periculis, & ingeniis eam suo consortio partam agnovisset. Absumpta tandem nobilissima hac conjuge, Thora appellata, Thora. in varia fortunæ ludibria incidit, vt toto orbe fulgidus armis, ab inermibus Finnis, & Biarmis ( prout antea dictum est ) superatum se doleret: qui etiam postmodum a Hella Hybernorum principe colubris objectus, vitaRex colubris objectus interiit. functus est. ## Liber Quintus, kap. 18 (s. 184–185) De Alfone pudicitiæ defensore. CAP. XVIII. Sivardus rex.                                         REX Gothorum Sivardus filios habuit Vemundum, & Aluida.                                         Ostenum, filiamque Aluidam: quæ tantam verecundiæ fidem                                         ab ipsis incunabulis præferebat, vt os peplo jugiter obnuptum Mos pudicarum mulierum.                                         haberet, quominus formam suam alienæ libidinis irritamentum                                         efficeret. Huic pater in arctam custodiam relegatæ Vipera & Anguis.                                         viperam, anguemque educandos commisit, pudicitiam                                         eius adultorum tandem reptilium custodia vallaturus: vt viris                                         tantummodo fortitudine & virtute insignibus, magnitudine                                         discriminum superata, virginis aditum annuere viderentur: Pœna adjecta. hoc adjecto, vt si quis idipsum frustra tentasset, protinus amputandum caput, paloque refigendum præberet: ne quivis petulanti ingenio stimulatus, tantum facinus Alffus. in Regium sanguinem præsumeret attentare. Quo comperto Alf Sigari Regis Danorum filius, non tam viribus, quam ingenio confidens, periculumque eo clarius quo periculosius, tentandum existimans, proci titulo beluas virginei thalami servasrices, debellandas aggreditur, præsertim quod edicti ratione earum victori virgineus deberetur amplexus. Quarum vt fortius adversum se excitatam rabiem sustineret, Tegumem cruentæ pellis. cruda cruentaque corpus pelle contexit: qua succinctus, mox vt septi valuas sublit, candens ferrum forcipe comprehensum, hiantis viperæ faucibus immersit, atque Candens ferrum. exanimem prostravit. Anguem deinde sinuosa volubilitate accedentem, inter medios ridus telo absumpsit, vel, vt antiquiores Gothorum historiæ tractunt, ardenti ferrea hasta, velut cultrato mucrone, oppressit. Cumque edicti ratione connexum victoriæ pignus expeteret, refert Rex Sivardus, Hunc sibi generum placiturum, in Consensus filiæ. quem filia solido arbitrio consentiret. Cumque sola puellæ mater proci votum difficulter exciperet, mentem filiæ secreto perlustrat alloquio: quæ cum deprehensa esset procum incautius ob virtutem laudare, mater eam conuitiis lacerat, quod elisis pudicitiæ Specierum illecebra. nervis, specterum illecebra caperetur, omissaque virtutis censura, adulantibus formæ blanditiis lascivæ mentis intuitum exhiberet. Quamobrem justam matris sententiam tacite approbans, ingenium invenit, quo nedum pudicitiam. beluinis custodibus interemptis)illæsam ostenderet, sed insigniori aliquo fortitudinis ausu speciosius illustraret, & confirmaret, Moxque ad Danici juvenis contemptum adducta, fœmineam neam vestem & animum, in virilem permutavit, atque e pudica admodum puella,Pudica puellaprædatriæ. ferocem piratam agere cæpit. Adeo nanque virtutem otio prætulit, vt cum regiis de liciis frui liceret, bellico discrimini fœmineo furore adducta, se subito immerserit: omnesque viros tam pertinaci castitatis proposito aversari cœpit, vt firmiter secumExercitio piratico viros superat. statueret, nunquam alicui viro copulari, sed deinceps in piratico exercitio virorum fortitudinem superare, aut æquare. ## Liber Quintus, kap. 19 (s. 185–186) De stratagematibus Fridlevi. CAP. XIX.                                         EXTANT Fridlevi cujusdam insignia gesta: cui præterFridlevus.                                         insitam animo fortitudinem etiam contemptrix ferri tunica                                         vel lorica, fiduciam ministrabat. Hac in publicis privatisque                                         conflictibus, tanquam salutis cultu vsus, plurimos potentesLorica pro cultu salutis.                                         hostes acri prælio fatigatos oppressit, atque inter alios                                         Gunholmum quendam hostile ferrum carminibus hebetareGunholmus ferrum hebetare solitus.                                         solitum, crebro capuli ictu exanimavit. Dum autem mucroni                                         manum cupidius inserit, elisa nervorum officia reductos                                         in palmam digitos perpetuo curvitatis vinculo perstrinxerunt. Idem dum Dufflinum Hyberniæ oppidum obsideret, murorumque firmitateDufflinum. expugnationis facultatem negari conspiceret, Hadingiani acuminis ingenium æmulatus, hirundinum alis inclusum fungis ignem affigi præcepit: quibus propriaHirundinum alis ignem affixit. nidisicatione receptis, subito flammis tecta luxerunt: quas oppidanis restinguere concurrentibus, majoremque sopiendi ignis, quam cavendi hostis curam præstantibus, Dufflino potitur. Post hæc apud Britanniam amissis bello militibus, cum difficilem ad littus reditum habiturus videretur, intersectorum cadaveribus erectis, & in acieCadavera erecta. collocatis, ita pristinum multitudinis habitum repræsentabat, vt nil ex eius specie tanto vulnere detractum videretur. Quo facto hosti non solum conserendæ manus fiduciam abstulit, sed etiam carpendæ fugæ cupidinemFugæ cupido. incussit. ## Liber Quintus, kap. 20 (s. 186) De eiusdem stratagematibus per aves. CAP. XX. Hadingus Danorum rex.                                         QVANTVM ad Hadingianum ingenium superius adductum,                                         is est intellectus, quod Hadingus Danorum Rex primis                                         adolescentiæ suæ annis felicissime deductis, omisso voluptatis Handuanus.                                         studio, continua armorum meditatione flagrabat, Duna vrbs.                                         sorti animo perpendens, omne vitæ tempus se spectatis militiæ                                         operibus exigere debere. Idem Handuanum Hellesponti                                         Regem apud Dunam vrbem invictis murorum præsidiis                                         vallatum, moenibusque novatis resistentem, bello pertentat: Aves domesticæ.                                         quorum fastigio oppugnationis aditum prohibente, diversi Fungis incensis.                                         generis aves loci illius domicilijs assuetas, per aucupii peritos prendi jussit, earumque pennis accensos igne fungos suffigi curavit: quæ propria nidorum hospitia repetentes, vrbem incendio compleverunt: cujus extinguendi gratia concurrentibus oppidanis, vacuas defensoribus portas reliquerunt. Stratagema. Adortus itaque Handuanum cepit, eique redemptionis nomine corpus suum auro Sævitia temperie frenanda. rependendi potestatem fecit. Cumque hostem tollere liceret, spiritum donare maluit: adeo sævitiam clementia temperabat. Attamen quotiescunque postea obsidio aliqua Aves edicto necantur. imminebat, Regio edicto omnes domesticæ aves necabantur. Meminit & Pli. lib. X. cap. XXIIII. æque mirandam hirundinum naturam, dicens: Cecina Volaterranus Epistola alligata pedibus hirundinis. equestris ordinis quadrigarum dominus, comprehensas in vrbem secum afferens victoriæ nuntias amicis mittebat, in eundem nidum remeantes illico victoriæ colore. Tradit & Fabius pictor in annalibus suis, cum obsideretur præsidium Romanum a Ligustinis, hirundinem a pullis ad se cum epistola allatam, vt lino ad pedem Columbæ. eius alligato nodis significaret, quoto die adveniente auxilio eruptio fieri deberet. Præterea eodem lib. cap. XXXVII. asserit columbas in rebus magnis internuntias Nuntius per cœlum iens. fuisse, & epistolas annexas earum pedibus obsidioni Mutinensi in castra consulum pertulisse, D. Bruto mittente. Quid vallum, & vigilum obsidio, atque etiam retia amne prætenta profuerint, Antonio per cœlum eunte nuntio: quomodo etiam vrinatores Nuntii sub aquis retibus capiuntur extensis. inter Coloniam, et Nicensem civitatem a Philippo Burgundo olim obsessam, præsidium cautelamque docendo, sub aquis ierint, qui velit, historiam illam legat apud Crantzium &c. Demum retibus quasi pro castoribus venandis ingenio huic vrinatorum, vbi & quando opus fuerit, obviari solet. ## Liber Quintus, kap. 21 (s. 187–188) De pugna Haraldi Regis contra draconem domesticum. CAP. XXI.                                         HARALDVS Illustrissimus Norvegianus Rex in adolescentiaHaraldus Norvegiæ rex.                                         sua apud Byzantium Regem commoratus, & homicidii                                         crimine damnatus, domestico draconi lacerandusDraco domesticus.                                         objectari præcipitur: cui in carcerem eunti, ingenuæ fidei                                         servus vltro se damnationis comitem obtulit. VtrunqueServus fidelis.                                         is, qui custodiæ præerat, curiosius observatum, per os                                         antri inermem, excussumque dimisit. Itaque nudato ministro,                                         Haraldum verecundiæ gratia linteo tantum discinctum                                         excepit: a quo clam armilla donatus, pisciculis pavimentumArmilla. instravit, vt habcret draco, in quo primæ famis procursum effunderet, reorumquePisciculi. carceralibus tenebris obfusi oculi, vel parvulam prospiciendi copiam ipso squamarum nitore capesserent. Tunc Haraldus lecta cadaverum ossa angustiis telæSquamæ lucent in tenebris. consertioris implicuit, iisdemque in vnum globum coactis, veluti clavam effecit. Cumque allapsus diaco in objectam perquam avide prædam irrueret, dorsum eiusCultellus tonsorius. veloci saltu conscendens, cultellum tonsorium, quem secum forte tectum attulerat, vmbilico, qui solus ferro patebat, immersit: sectionem enim rigidissimis squamis obsitus serpens, cætera corporis parte spernebat. Sed neque Haraldus ob sessionis eminentiam, ingenti beluæ ore corripi, dentiumue acumine noceri, aut caudæ voluminibus elidi poterat. Minister vero compacto gestamine ossium vsus, converberatumGestamen ossium. beluæ caput ad sanguinem & necem vsque crebris ictum ponderibus contundebat. Quo cognito Rex, vltione in adminifratrionem versa, fortitudini supplicium condonavit, navigioque & stipendio donatos abire permisit. Neque minorem Alexander Magnus admirationem habuit, dum intelligeret Lysimachum, quem propterAlexander Magnus. accelerata Callisthenis sata, ferocissimo leoni devorandum obiecerat, manua amiculo subducta, atque in os missa, linguam beluæ abstraxisse, atque interemisse. Admiratus est etiam Mathias Rex Vngariæ cujusdam nobilis Poloni facinus, qui escam Poloni audacia. leoni libero, & famelico abstulit, atque eidem tantum terroris intulit, vt rugire quidem non auderet, vel se loco movere. Itidem fecisse Regem Angliæ compertum Comes Holsatiæ. est, Crantzio teste, dum videret quendam Comitem Holsatiæ truculentissimum leoriem in suam perniciem ab æmulis excitatum, valida manu per densam jubam arripere, atque in caveam religandum adducere: quo ferrea catena constricto, liber atque il Leo dux Brunvicensis. læsus exivit. Quid de Henrico Leone Duce Brunsuicensi meminerit prædictus Crantzius. cui placet, inspiciat in sua Saxonia, vbi admiranda recenset. ## Liber Quintus, kap. 22 (s. 188) De pugna Frothonis, & Fridlevi contra serpentem. CAP. XXII. Frotho.                                         FROTHO Danicus pugil & Rex, vix pubertatis annos                                         emensus, solitario congressu serpentem miræ magnitudinis,                                         & ferocitatis ( qui impactum congredientis ferrum                                         aspero cutis horrore contempsit, & spicula, quæ in eum                                         conjecta fuerant, eluso mittentis conatu læsionis, irrita                                         resulrabant) immisso in ventrem ferro consumpsit. Nec Fridlevus.                                         minoris fortitudinis censendus est Fridlevus: qui tum ex                                         periendæ fortitudinis gratia, tum voluntate consequendi                                         thesauri absconditi, anguem corporis robore, & venenatis                                         dentium morsibus admodum formidabilem adortus, Durities crustata. diu in squameum latus irrita tela coniecit: quippe spiculorum impulsum crustata coporis durities frustrabatur. Ipse vero coluber crebras admodum spiras agitans, orbiculato caudæ flexu tactas obiter arbores stirpitus evertebat, crebroque corporis tractum cavata ad solidum humo, præruptum hinc inde latus effecerat, vt quibusdam in locis adversi colles media valle sequestrati conspiciantur. Igitur Fridlevus invicta suprem beluæ consyderans, ima gladio tentat: perfossaque inguinis parte, saniem palpitantis elicuit: qua extincta, pecuniam hypogæo erutam asportavit. Item gigantem Hithin. quendam Hithin nomine, monstruosum habitum mutuantem, cum Regis Tellemarchiæ filium pueriliter obludentem abduxisset, eoque remige vteretur, pede manuque curatum, liberato captivo adolescente, devicit, De eodem ## Liber Quintus, kap. 23 (s. 189–190) De eodem Fridlevo. CAP. XXIII.                                         IS etiam duodecim pugiles Norvegianos, Quamvis giganteisFridlevus 12. pugiles oppressit.                                         triumphis claros, trophæis gentium celebres, spoliis                                         locupletes, cum crebra vicinos irruptione vexarent,                                         non tam avaritiæ, quam virtutis ardore inductus, oppressit.                                         Hic etiam Hiarnonem quendam regni competitorem, Hiarno.                                         quod vitæ eius pretextum magnæ familiaritatis,                                         at ingentium obsequiorum, acerrimus insidiator esset,                                         multitudine & atrocitate cicatricum in balneo deprehensum, Cicatrices notandæ.                                         duelli congressu interemit. Præterea quod hoc                                         capitulo, aliisque locis hujus libri, cernitur acre certamen contra monstruosas beluas, & formidabiles angues, immensa magnitudine portentosos, mirum non est, cum tot graves autores certamina hujusmodi, evidenti sumpta ratione, loco & tempore attestentur. Notum est Plinio lib. VIII. referente, in Punicis bellis ad flumen Bagradam occisum fuisse serpentem CXX. pedumBagradam flu. longitudinis. Pellis eius, & maxillæ, vsque ad bellum Numantinum duravere Romætd>Serpens 120. pedum longitudine.in templo. Faciunt his fidem in Italia appellatæ Boæ, in tantam magnitudinem exeuntes, vt divo Claudio Principe occisæ in Vaticano solidus in alvo spectatus sit infans. Paulus Orosius lib. IIII. cap. VII. latius, & pulchrius loquitur de bello Reguli contra serpentem, prout infra lib. de monstris Oceani cap. de serpente Norvagico ostendetur. ## Liber Quintus, kap. 24 (s. 190–191) De lucta attractiva per circulum. CAP. XXIIII. Ericus disertus.                                         CVM Ericus Disertus tempore natalis Christi apud Septentrionales                                         gentes ob insuperabilem eloquentiam, & facundiam,                                         militaremque industriam, celebris haberetur, vt qui gravitate                                         sententiarum superari non posset, (nam illa ætate non Arma eloquentiæ juncta.                                         minus eloquentiam, quam arma illustres, ac nobiles personæ                                         pro extrema voluptate dilexerunt) excogitatum est aliud                                         certaminis genus in claritudinem eius viribus opprimendam. Vestmarus satrapa.                                         Quidam enim Vestmarus inter supremos Regis Daniæ                                         Frothonis satrapas, quem sapientia, & verbis superare Præmium. non potuit, viribus incessere non dubitavit, vincentis præmium in victi nece constituens, vt vtriusque salus in pignore posita viderentur. Nec Ericus conditione Lingua & manu promptus. vti abnuit, ne lingua, quam manu promptior æstimari posset. Erat autem tale certaminis genus: Circulus vimine vel fune contextus, magno pedum manuumque conatum Certaminis genus. decertaturis raptim distrahendus, exhiberi solebat, fortiori tribuens palmam: quem colluctantium si quis alteri detraxisset, victoria donabatur. In quem modum agonizans Ericus, correptam acrius restem manibus concertantis excussit. Struma. Quod Frotho videns: Arduum, inquit, reor contra fortem sune contendere. Et Gibbus. Ericus: Arduum vtique, cum corpori struma insidet, aut tergum occupat gibbus. Statimque propulso pede senem colli senilis, ac dorsi fractione contrivit. Quod Vestmarus Erico infestissimus erat, ex eo paulo ante provenerat, quod Ericus eius filios se ad certamen provocantes, strenue oppressit. Causa vero certaminis extitit, quod Ericus majorem eius natu filium, de commisso cum Regina adulterio apud Regem Pudor & conscientia indicant crimen. accusavit: quod quia mox Reginæ pudore, & Greppi conscientia, tanquam evidentioribus signis, probatum est, Greppus omni furia plenus, Ericum telo neci tradere nititur: dumque id fratre Erici Rollero stricto gladio avertente, efficere nequiret, accusantem cum tota eius commitiva pro purgando crimine ad certamen provocavit. Provocatus triduanas inducias petit: & interim e tergore recens mactatæ pecudis crepidas crepidas parat: quas abietino gummi, interfusis mixtim arenis, obliniens, quo firmiusGummi abietinum. vestigia poneret, suis suorumque pedibus adaptavit. Posteastatuto tempore cum suis congelati maris campum aggressus, Grepios omnes, eorumque commilitones lubrico, Maris congelati campus. instabilique gradu titubantes, crepidarum firmitate subnixus prostravit. Gutmaram deinde Grepiorum matrem, lingua verbisque procacissimam, responsionumGutmata. calliditate superavit, coëgitque, vt eximium auri pondus victa victori donaret. PetitusAuri pondus. deinde cum propria consorte dormiens, per duos sicarios ad mortem, rumore percepto evigilans, seque defendens, vtrunque, etiam vxore arma stringente, interemit. ## Liber Quintus, kap. 25 (s. 191–193) De duello pugilum. CAP. XXV.                                         EXISTIMABANT Gothorum pugiles, nullum certaminis                                         genus efficacius esse ad capessendam fortitudinis                                         palmam, quam duellum: propria etenim virtute subnixum, Duellum.                                         alienæ manus opem excludebat. Iamque receptum                                         erat ab omnibus ordinibus, vt pro victo haberetur, quicunque                                         eam pugnæ fortem recusabat: vt Regibus, & principibus                                         sempiterno opprobrio daretur, si illud ( Quamvis                                         ab infimæ fortis hominibus provocati ) abnuissent. Veterum                                         enim claritudo principum, ex armis potius, quam exClaritudo veterum. opibus existimabatur, præsertim vbi paucorum forte exequi posset, quod vniverforum discrimine sedari nequiret. Tantusque erat illis ardor duello congrediendi, Ardor duelli. quanta solet esse voluptas effœminatis proceribus ad lauta convivia invitari. Quippe tunc convivalibus gaudiis alacrius indulserunt, cum convivium duello absolvendumPræmia victoriæ. erat. Donabantur victores singulari fortitudinis gloria, Martis hedera redimiti: præmiis victricibus decorati, virtutis laudem promeverunt: ignavus palma caruit, Ignavi palma carent. rediitque inglorius armis: vitæ deformitas extremum dedecus: summa infelicitas inertes commitabatur. Enimuero quemadmodum Romani suos Camillos, Curios, Fabricios, Romani. Calatinos, Scipiones, Marcellos, Maximos, Paulos, Marios, summis laudibus ob res gestas extulerunt: ita Aquilonares fortia facta suorum sempiterna Septentrionales minus scribunt, & fortius agunt. laude prosecuti fuissent, si doctius scribere, quam fortius facere didicissent.                                         Præmium periculosi duelli erant prima                                         inter foites pugiles sedes: nuptiæ                                         nacuius genetosæ, aut speciosæ virgiliis Op um detestatio.                                         Opum vero summa detestatio in                                         eis fuit, ne virtutem avaritiæ stipendiis                                         obnoxiam fecisse viderentur: sed                                         potius honestati intentos, quam quæstui                                         deditos, pecuniæ cupiditati fortitudinem Magnanimitas.                                         prætulisse monstrabant: gloriam                                         non in pretio, sed magnanimitate                                         repositam ostendentes. Nec semper victis denegatus erat debitus honor: siquidem victores victos inferiis sæpe pro Naturæ officia conciliant. sequebantur. Quamvis enim eos mentium discrimina separaverant, naturæ tamen jura conciliabant: in quibus suprema humanitatis officia inesse rati, livorem fato, simultatemque funere sopiebant: & quanquam vivis odium intercessisset, alter alterius eineres prosequebatur. Gloriosum victori erat, victi funus magnifice ducere, Studium humanitatis. extinctoque studium humanitatis impendere. Nec minus succurrendum putabant luctuosæ calamitati, quæ vivos interdum damnata corporum parte contingere possit. Quando enim incolumi spiritu membrorum clades pugnantibus incidit, læsio tot auri talentis, quot inter pugiles conventum erat, sartiebatur. Enimuero talis fors omni Mors. fato tristior ducebatur, quod mors omnium memoriam tolleret, vivens vero proprii Cautela prudentissima contra duella. corporis stragem negligere nequiret. Cavendum tamen est ( referente Saxone lib. IIII. )ne, dum vltionis effectum appetant in infirmas, & inopes virium manus stulta secum audacia conserant, dumque alienum affectant exitum, proprium experiantur occasum, optimæ indolis habitum præpropera laudis cupidine consumpturi. Quamobrem parcant juventæ, parcant vitæ, nec temere votum eis incesserit pereundi &c. quod pugilibus necessum est, etiam vt deprivatis vltoribus provide consyderent, qualis exitus fiat. De Cæstibus ## Liber Quintus, kap. 26 (s. 193–194) De Cæstibus, & Gymnicis palmis. CAP. XXVI                                         CÆSTVVM certamen inter Septentrionales pugiles                                         satis validum reputabatur, licet in raro vsu ob graves fortesque                                         manus hominum sint, vt congredientibus opus nonManum pro malleo fortes vtuntur                                         fuerit corio, vel plumbo insuto graviorem infligere ictum,                                         quando so!o pugno instar mallei caput, vel corpus obiectum                                         contundere possent. Notum enim relinquitur cæstuumCæstuum tormenturn.                                         tormentum apud antiquissimos pugiles nil aliud fuisse                                         quam lorum e corio bubalino manibus circumvoluntum,                                         quo & ictum minus ipsi sentirent, & gravius adversarium ferirent. Præterea plumbeas massas coriis insuentes, grandi periculo, vel morte mutuos humeros contundebant. De quibus loris fortissimis tantummodo viris adscriptis, poëta refert: Virg. 5. Aenei.         In medium geminos immani pondere cæstus         Projecit: quibus acer Eryx in prælia suetus         Ferre manum, duroque intendere brachia tergo         Obstupuere animi, tantorum ingentia septem         Terga boum, plumbo insuto, ferroque rigebant. Gymnicis vero palmis, id est, nudis vnctisque corporibus, rarissime (nisi apud singularesGymnicis palmis. athletas fiebant certamina. Pro vlciscenda enim ignominia, etsi suscipiuntur pugnæ, luctæ, vel alia gladiatorum munera: non tamen nudis corporibus, nisi solo brachio dextro in hastiludiis, seu torneamentis, pro vana ostentatione in spicientium illustrium puellarum. Sed hi fere nulli, vel rarissimi reperiuntur, ob innatam verecundiam nudandi corporis in aspectibus singulorum. Meminit tamenVerecundia nudare corpus. Saxo, Frothonem non tantum Regiis ornamentis, quantum gymnicis palmis in athletarum numero excelluisse. Præterea Hotherum quendam stirpis Regiæ, cestuumFrotho rex. peritia inter coævos suos, alia militarium exercitiorum agilitate claruisse. NequeHotherus rex. horum certaminum nominibus deest S. Ausustinus lib. XVIII. de Civita. Dei cap. XVII. ad Marcellinum: vbi Commentator in verbo Ad pugillatum dicit: In Nomina certaminumGræcis certaminibus erant lucta, cursus, saltus, jactatio ate c quos cæestus vocant. Græci hos luctas dicunt, ## Liber Quintus, kap. 27 (s. 194–195) De piratica illustrium virginum. CAP. XXVII. Aluilda.                                         OCCASIONE præcedentis capituli XVIII. atrocem                                         piraticam exercere cœpit Aluilda illustrissima virgo: compluribusque                                         eiusdem voti puellis in commilitium accitis,                                         eo forte loci pervenit, vbi piratarum agmen amissi bello                                         ducis interitum deplorabat: a quibus ob formæ pulchritudinem,                                         & animositatem, piraticæ princeps creata, majores Alff.                                         muliebri virtute res edidit. Quam Alff crebris navigationibus                                         insectari conatus, in Blacmannorum classem hyeme Glacie constringuntur naves.                                         incidit: quo tempore densatæ frigoribus aquæ, atque glaciei moles, ita navigia firmare solent, vt eis nulla vis, aut ars concedatur remigandi. Frigus. Cumque frigoris diuturnitas tutiorem conclusis sponderet incessum, jubet Modus calcandi glaciem. Alff suos lubrico calceamentorum vsu deposito, nudis caligarum soleis glacialem calcare planitiem, atque ita hostes vnctis calceis infirma vestigia tenentes, facilimo congresiu satigare. His ita repressis, glacieque soluta, institutam navigationem in Finnos, Hangœ. seu Finlandos dirigit: vbi contractiorem sinum Hangœ ingressus, missis exploratoribus portum invenit aliorum navigiis occupatum. Aluilda quippe easdem angustias prior classe intraverat: quæ cum ignotas eminus puppes adesse conspiceret, celeri remigio in eorum defertur occursum, irrumpere hostem, quam eo obrui satius judicans. Vt ergo navalem pugnam committere cœperunt, magnoque gloriæ & fortitudinis respectu vtrobique continuarunt, juvenis majori ac recentiore milite cinctus, optato omine Aluilda proram insiliente, in puppim vsque(facta resistentium strage ) progreditur. cujus comes Borcharus, decussa Aluildæ galea, facieique gracilitate Osculis non armis. conspecta, animadvertit osculis, non armis agendum esse, telorumque rigore deposito, blandioribus hostem officiis attrectandum. Igitur Alff, quam terra marique tot obstantibus periculis indefesso labore quesierat, supra spem offerri gavisus, cupidius apprehensam ornatissimo muliebri vestitu protinus exornavit, suoqueVirgo ornatissime vestitur. toro laudabili majorum lege servata, coniunxit: e qua postmodum filiam Gyritham procreavit: quæ Haldanum sortita maritum, Haraldum Hildetan peperit: qui DaniæLege majorum. regnum domesticis injuriis multipliciter laceratum, ad pristinum decorem, pacePax 50. annorum. L. annorum habita, restituit: duatque bellaces virgines, Sticlam & Rusilam, in RegemSticla. Trondorum super regni dommio classe bellica decertantes, insigni astutia vidasRusila. prostravit. Sed neque eius nepoti Odmundo Olone genito, par gloria cessit, dum aliam virginem Russam, cum fratre de regno Norvegiæ piratica contendentem, potentibus armis aggreditur. Nam ab ea fugatus, clandestina rebellione a popularibusVira virgine fugatus. molestatam, refugam fecit, atque fraternæ persecutioni, dum fugeret, impie objecit trucidandam. Neque omittendum est, quod potentissimus Hollandiæ princepsHuiruillus Hollandiæ princeps. Huiruillus, Rusilam virginem Norvegiæ, res bellicas æmulantem, insigni armatorum virtute oppressit. ## Liber Quintus, kap. 28 (s. 195–196) De bellicis exercitiis mulierum. CAP. XXVIII.                                         NE etiam huic proposito desint aliorum autorum præclara                                         testimonia, de educatione, exercitiis, & triumphis                                         Gothicarum mulierum, videatur Iustinus lib. II. AmazonumAmazonum origo.                                         originem adducens: quem secutus Paulus Orosius,                                         cum de Scytharum fœminis sermonem texuisset, Gothorum                                         subinsert mentionem, ostendere volens, qua de radice                                         procederent Amazones. Testatur etiam Iordanes, Dionem                                         Græcum, & Ablabium Senatorem Romanum secutus,                                         prosessa voce, Gothos fuisse, e quorum ongine prodierint Amazones. Testatur etiam Iordanes, se duodecim libros Senatorum super eisdemLibri 12. Senatorum Vrbis. rebus lectitasse, & inde, quæ scriberet, memoriter tenuisse. Si fortasse adessent libri illi multo clariora, ac certiora testimonia in hac materia adduci possent. Attamen harum fœminarum asserit duas Reginas præcipuas e toto agmine constitutasDuæ reginæ. fuisse, vt domi forisque res strenue administrarentur. Vna Lampedo dicta, queLampedo. domesiicis rebus ordinandis, ac defendendis præfuit: altera Marpesia, quæ forensemMarpesia. militiam dirigebat. Hæc fœminarum agmine sumpto, armorumque multiplici genereArmorum giia. videlicet arcu, jaculis, securi, peltis, galeisque coriariis instructo, diversas Asiæ gentes bello contrivit, castra collocans aliquanto tempore ad Caucasum montem: Virgilius. cui nomen teste Virgilio reliquit: Quam stet dura silex, quam stet Marpesia cautes. Inde egreslæ Armeniam, Cilitiam, Syriam, & Galatiam, ac Pisidiam, multaque alia Asiæ loca Loca superata. occuparunt: ibique diutius demorantes, Ephesum, Smyrnam, Cimiam, Mymam, Loca condita. Paphe, & alia munimenta condiderunt: templumque Dianæ toto orbe Templum Dianæ. celeberrimum, ob venand: sagittandique studium, quibus artibus se tradiderant, mira pulchritudine apud Ephesum construxerunt. Quæ res etsi multorum subriixa lit testimoniis de virtute Amazonum, non tamen caret exemplis. Nam longe posterioribus Bohœmicæ puellæ. seculis in gente Bohœmica inventæ sunt puellæ, quæ: omne maris genus perosæ, imperium pluribus annis tenuere: armis exercitæ, omnia virorum agmina, quæ obvia Dolo superatæ defecerunt. fuere, per apertam vim diu prostravere. Ad extremum dolo superatæ, magis deceptæ, quam victe feruntur, teste Aenca Sylvio lib. primo historiarum Bohœmiæ, & Alberto Crantzio. ## Liber Quintus, kap. 29 (s. 196–197) De eisdem ab externis exemplis. CAP. XXIX. Plutarchus.                                         QVID vero meminerit Plutarchus, veterum morum diligentissimus                                         scrutator, in libro De illustribus mulieribus apud                                         Græcos, & 10. Bocatius apud Latinos, curiosus lector inquirat:                                         etiam quomodo Eusebius Orosio, & Floro in libro Ferocitas mulierum Vngaricarum.                                         temporum suffragatur, & Rhegyno Pruniensi, asserenti eandem                                         ferocitatem in Hungarorum viris, & mulieribus extitisse. Mulieres Gothicæ primæ in acie.                                         Præterea Iordanes asserit, Gothicas mulieres primas in                                         acie versatas fuisse. Deinde Fl. Vopiscus, Blondus, ac alii                                         attestantur, decem mulieres bellacissimas summa virtute sub Mulieres 10. virili habitu.                                         habitu virili contra Aurelianum decertasse: quas & in triumphum traduxit. Paulus Diaco. asserit, Longobardorum mulieres viris deficientibus, Tractatus de 30 tyrannis. sumptis armis in locum eorum processisse, stragemque non minus virilem, quam formidabilem perfecisse. Refert etiam Trebellius tractatum De XXX. tyrannis, Victorinam Victorina. fœminam illustrem, tanto insignitam facinore, & titulo, vt castrorum se Zenobia fortior viro Odenato. diceret matrem, Tetricumque eius nepotem Cæsarem appellaret, & constitueret Galliarum. Quid etiam idem autor de Zenobia muliere potentissima meminerit. non paucis exemplis, & facinoribus attestatur, eam videlicet bellicosissimo viro suo Odenato,                                         Odenato, multorum gravi sententia fuisse fortiorem,                                         mulierem omnium Orientalium fœminarum nobilissimam,                                         ac ( Cornelio Capitolino teste ) speciosissimam:                                         de qua inferius nonnihil illustrius ostendetur.                                         Refert etiam Vincen. in spe. histo. lib. XXX. cap.                                         XCIII. mulieres Giorgianorum equestris ordinisMulieres Giorgianorum.                                         ad prælium fore doctas. Refert & Herodo. lib. IIII.                                         ad longum, Amazones arcu tela excutere, jaculari, Amazonum arma.                                         & equitare, & muliebria opera ignorare. Præterea                                         venatum ire equis insidentes, atque adeo in prælium                                         cum stolis proficisci, quemadmodum viri. Sed                                         postquam admisere virorum connubia in extrema Scythia                                         Europæ habitantes, nulla virgo nubit, priusquam                                         aliquem hostium interemerit. Ideoque nonnulVetulæ fiunt nullum occidentes.                                         læ earum decedunt iam vetulæ antequam nubant,                                         quod legi satisfacere nequeant. ## Liber Quintus, kap. 30 (s. 197–198) De bellis illustrium mulierum. CAP. XXX.                                         NON est admirationi, aut ineredulitati leviter tribuendum,                                         Gothicas præsertim mulieres olim maxima gessisse bella, Fœminæ a cunabulis in armis educatæ.                                         dum ab ipsis cunabulis moribus severis, & militaribus                                         disciplinis educabantur, atque virtutis nervos non luxuria,                                         turpitudjne, aut petulantia, sed armorum exercitiis, quasi                                         singulo momento instrui permitterentur: vt delicatum vivendi                                         genus adhorrentes, corpus, animumque patientia,                                         ac labore durare valerent, totamque fœmineæ levitatis mollitiem                                         abiicere, atque muliebre ingenium in virilem sævititiamSigna ferocitatis et agilitatis. commutare: præcipue quarum ingenii vgor, aut corporum agilitas majoribus signis spectatior apparebat. Hæ siquidem perinde ac nativæ conditionis immemores Arma pro amore. rigorem blanditiis anteferentes, bella pro basiis, arma pro amore, gladios pro Tela pro fuso. deliciis elegerunt, sanguinem non oscula delibantes: manusque, quas in telas aptare debuerant, telorum obsequiis exhibebant, vt iam non lecto, sed letho studentes, spiculis appeterent, quos sola specie mitigare potuissent. Nec paruus earum numerus erat, quæ se a voluptatibus abstractas, ad idem militiæ propositum promptissimas osterebant. Neque exiguis rationibus parentes earum id fieri permittebant: vt Pudicitia illæsa. illæsam pudicitiam ab insolentia pugilum armis defenderent, quos sceleris, & stupri horror ab inferenda verecundia non revocaret: vtque patriam, parentes, & innocuos malignorum violentia concuti non sinerent, quos naturæ benignitas gratissima Sticla. munierat immunitate. Inter quas Sticla ponitur illustrissima virgo Norvegiana, Aluilda. & Aluilda, vt superius cap. XXVII. dicebatur. ## Liber Quintus, kap. 31 (s. 198–199) De eisdem. CAP. XXXI.                                         TANTARVM igitur mulierum ingenio St fortitudine,                                         domi forisue regna & imperia augebantur, actaque insigni                                         strenuitate tuebantur, quemadmodum temporis progressu Strabonis opinio.                                         primæ earum soboles, & imitatrices Amazones                                         evidentibus gestis demonstrarunt. Strabo tamen lib. XI.                                         plurimum a fide distare existimat, quicquid de earum magnificis                                         gestis annosa fabulatur antiquitas, eo quod nullam                                         Rempub. ab Amazonibus sine virorum adiutorio Ingenia fœminarum astuta.                                         constitui posse persuadet: quasi impossibile foret naturalem                                         furorem, astutaque ingenia fœminarum, præsertim sub Plato. rigido cœlo genitarum, militaribus disciplinis posse indurari, & acerrima conficere bella. Sed in ea assertione, vel persuasione, longe diversus est a Platone in VII. Dialogo de Legibus, scribente, suo tempore innumera mulierum millia circa Pontum militasse: quibus non equorum modo, verum etiam arcuum, cæterorumque armorum cura, exercitatioque erat. Nec longe post de militari Amazonum fortitudine Virgilius. memoriam facit. Accedit & Virgilius II. Aeneidos inter alia de Amazonibus loquens: Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis Penthesilea furens, mediisque in millibus ardet, Aurea subnectens exertæ cingula mammæ Bellatrix, audetque viris concurrere virgo. Item: Item: Qui Martem genuisse ferunt, hi spicula torquent. Sabellicus.         Penthesilea tamen non inferiore securi. Vegetius. Videatur etiam Sabellicus lib. primo de Sarmaticis virginibus. Præterea VegetiusHerodotus. lib. II. de Artemisia Rhodianorum. Item Herodotus lib. VII. miratur ArtemisiamPlutarchus. adversus Græciam nulla adactam necessitate, sed prestantia animi, atque virintate in militiam concedentem. Item Plutarchus in Vita Marii: Cimbrorum mulieres hostium arma sumpserunt: & deinde suorum rebus inclinatis, pueros vltra currus projecerunt, & fœmineo furore, vi tamen virili, ne in hostium potestantem devenirent, occiderunt, terribilissimum spectaculum inspicientibus, & posteris seculis relinquentes. Aliæ Orosio, Val. Maximo, & Eutropio asserentibus, dumOrosius. a Mario impetrare non poterant, vt Vestalibus virginibus perpetua clausura jungerentur, Val. Max. sibi ipsis mortem consciverunt. Præterea Cæsar lib. I. Comment. late dicit: Eutropius. Mulieres viros rogabant flentes, vt persisterent, ne se & suos in servitutem redigerent: Florus. & currus ipsis obviam, ne effugerent, reposuerunt. Deinde Florus, & Cor. Cor. Tacitus. Tacitus produnt quasdam acies iam inclinatas & labantes, a fœminis restitutas, constantia precum, & objectu pectorum, ac cominus monstratra captivitate, quam nonFl. Vopiscus. tantum abhorruerunt, quantum ludibrio per stupri nesas affici formidarunt, prout similiProculus Cæs. casu refert Fl. Vopiscus de Proculo Cæsare, qui se fortem putabat pugilem, semigigantem, Claudius. dum C. Sarmatarum virgines in acie repertas, XV. dierum spatio constupraret. Trebellius. Quid vero Claudius fecerit devictis Gothicis mulieribus, curiosus lectorBlondus. apud Trebellium, Blondum, & Sabellicum facile inveniet. Sabellicus. ## Liber Quintus, kap. 32 (s. 199–200) Iterum de bellacibus fœminis, & excellentissima Regina Amalasuenta. CAP. XXII.                                                                                 ERANT præterea multæ aliæ                                                                                 bellaces fœminæ: , nedum                                                                                 Gothici germinis illustres,                                                                                 sed & aliæ complures aliarum                                                                                 nationum clarissimæ,                                                                                 for tissimæque mulieres. EtOrithyia.                                                                                 in primis ad SeptentrionemAntiope.                                                                                 reflectendo, præter supradictasCalestris                                                                                 occurrunt Orithyia, Minuthyia.                                                                                 Antiope, Calestris, siveHeta.                                         Minuthyia libro primo historiarum GothicarumVestbiorga.                                         cap. XXXII. per charissimum fratrem meum cumLandgertha.                                         Amazonibus, & earum gestis diligenter annotatæAluilda                                         Demum quæ domesticis præliis, vti superius hoc lib. Rufila.                                         cap. VIII. videtur, iisdeque acerrimis fuerint implicatæ, Sela.                                         veluti sunt Heta, Vegtbiorga, Landgertha, Aluilda, RusilaSticla. Sela, Sticla, et similibus bellis, vbi opus fuerit inferius annotandum. MeminitLibussa. etiam diligentissimus omnium nationum scriptor Albertus Crantzius, DecanusValisca. Hamburgensis, multas illustrissimas puellas inter Vandalos, vti Libussam, Valiscam, Visna. Visnam, tum ob pudicitiam defendendam, tum cupidinem gloriæ, & honoris strenue militavisse, quemadmodum rarissimi exempli fœminas contra Græcos Camilla. in Troia Penthesileam & Artemisiam, & apud Romanos Camillam, apud Bohœmos & Vandalos Libussam viraginem: licet ad vltimum magis insidiis, quam bello victas pugnavisse, deletatque pro majori parte fuisse, præcipue Valiscam apud Bohœmos, postquam septem annis strenue piæsuerat cum puellis suis. Erat etiam inter Amalasuenta. Gothicas mulieres illustrissima, ac prudentissima illa Amalasuenta filia Theoderici Regis Gothorum, & Italiæ: cujus fœminæ tot nobilissimi scriptores, Græci scilicet & Latini, meminerunt, quemadmodum Iordanes, Procopius, & alii: multo autem diffusius Suidas dici: Amalasunta Athalarici mater, justitiæ cultrix, ingenio Laus mira hujus mulieris. virilem virtutem referens, quoad Vrbi præfuit, neminem a Romanis, neque corpore neque re nummaria multavit, neque vllo pacto Gothis, cum in Vrbem sævire vel lent, permisit, aut consenfit. Gnatum etiam inter Romanos magistratrus communicorum vitæ vsu voluit teneri, adegitque vt literatos audiret: delectis e Gothorum principibus, qui annis, vsu rerum gubernandarum, & moderatione animi præstabant, eos Athlarico gnato ad communem vsum studiorum juvenilium socios addidit Athalaricus. &c. Verba præterea Theodoati Regis Gothorum de eadem Amalasuenta hæc sunt: Amalasuenta. In ipsa est decus regnorum omnium: in ipsa flos honorum nostræ originis: quicquid, fulgemus, ab eius claritate suscipimus: quoniam non solum parentibus laudem contulit, sed ipsum quoque genus humanitatis ornavit. Quis possit sufficienter edicere, quanta pietate, quanto morum pondere decoretur. Discerent profecto nova philosophi, si viderent, & minora libris suis faterentur condita, quam huic cogn Virtutes maximæ. scerent attributa. in tractatibus acuta, sed ad loquendum summa moderatione gravissima. Virtus regalis. Hæc est procul dubio Regalis virtus, celerius necessaria sentire, & tardius in verba prorumpere. Nescit enim pœnitenda loqui, qui proferenda prius suo tradidit examini. Beata Respub. quæ tantæ domine gubernatione gloriatur &c. Reliquas hujus gioriosissimæ Reginæ virtutes Albertus Crantzius amplius prosequens, omnibus eas inspicere cupientibus, pulcherimo ordine, & ratione exhibet manifestas. ## Liber Quintus, kap. 33 (s. 200–201) De commendatione pudicitiæ. CAP. XXXIII. Virtus reginæ.                                         VISA itaque tam incomparabilis Reginæ heroica virtute, dignæ                                         est, vnde hanc hauserit, & effundere potuerit (vt iis                                         præclaris eximiæ laudis honorificis titulis fere vniversis sui                                         ævi illustrissimis mulieribus, vel anteferri meruerit, vel æquiparati )                                         per aliquot indicia fœmineæ probitatis ostendere,                                         atque cæteris accessum tribuere, vt hujus, & similium illustrissimarum Educatio honesta liberorum.                                         fœminarum fieri valeant imitatrices. Credendum                                         ergo est, hanc a parentibus ita pudicis exemplis, honestis                                         moribus, & castis disciplinis institutam fuisse, vt nullibi Insidiatores pudicitiæ turpissimi. vel domi vel foris, signo vel verbo, nutu vel negligentia impuros admiserit inspectores, vel collocatores, omnis pudicitiæ turpissimos insidiatores. Habuere veteres Gothi, præsertim illustriores samiliæ, severissimam educandorum liberorum Liberi moribus probis educandi. disciplinam, vt probis moribus, & honestis exercitiis(vt infra lib. XIII. cap. II. & III. ac IIII. demonstratrur) ad quæ eorum processura ætas accederet, educarentur: masculos scilicet ad militiæ rudimenta, & fœmellas ad silentium, pudorem, Habitus simplex pudicitiæ custos. & sobrium ornatum domesticæ, & propriæ curæ: non in vestibus pretiosis auro, vel gemmis extructis, luxuriæ & libidinis alectricibus, sed habitu simplici, tutioris pudicitiæ cooperatore, ne qua saltem suspicio lasciviens exterius appareat, quod intus in mente corrupta exæstuat iniquus assensus: qui sola oculorum aversione, &COculi avertendi a spectaculis indignis. occasione purgari poterit, ne violatæ, vel violandæ pudicitiæ rumorem accendat: quo sicut nil levius, vel celerius circumvolat, ita diligenter avertenda est omnis suspicio, & species mali. Quæ enim semel audit sive jure, sive etiam injuria, magna cum difficultate populi famam recuperare potest: fœmina enim suspectæ pudicitiæ infeliccmInfamia cito oritur. vitam agit. At quando non omnia in optima fœmina esse possunt, pudicitia sola est, quæ supplet, quæcunque desunt. Hæc dotis inopiam auget: deformitatemPudicitia commedabilis, & virtus eius. non modo ornat, verum ad pulchritudinis speciem redigit: ignobilitatem illustratr: & denique cuncta adimplet, quæ aliqua e parte deesse possent. Pudicitia gratam parentibus, majoribusque matronam facit: cuis sanguinem nullo adulterio vitiatumAdulteria non suspicanda, suspicatur, hæc eandem liberis commendatissimam reddit: quibus nec de matre vnquam erubescendum est, nec de patre ambigendum. Hæc denique efficit, vt neque jurgia, neque suspicionem formidet, cum sibi conscia sit, ab omni externi corporis congrestu se innoxiam esse: pro qua nedum luctandum est, sed omne certamen (vt supraCertamen pro pudicitia. cap. XXX. dictum est ) subeundum, ne pudicitia, aut virginitas amittatur: quemadmodum de multis virginibus constantissimis in sacris, & profanis historiisTestimonia scripturæ. sine vlteriori repetitionere linquitur manifestum: idque genus triumphantium eo reputatur laude perpetua commendabilius, quo in omni bellorum genere difficilius est prosternere proprias passiones. Mulier autem carnis illecebris superata, Mulier impudica sceleratissima, vestem ( scelere pessimo admisso ) mutat, omnemque verecundiam: & pudicitiam deponit, atque in quæque turpissima flagitia ruit: a cujus malitia, velut exitiali toxico, omnibus est cavendum. LIBRI QVINTI FINIS. ## Liber Sextus, inledning (s. 202–203) OLAI MAGNIGOTHI ARCHIEPISCOPIVPSALENSISDE MINERIS& Metallis. LIBER SEXTVS. PRÆFATIO.                                         QVIA durum, & indomabile genus bellatorum Septentrionis,                                         Suetiæ & Gothiæ minerales montes inhabitans, ob                                         ingentem animi, & corporis ferocitatem, animositatem, ac                                         etiam propter durissima exercitia, quibus implicatur, gigantibus,                                         & pugilibus debite poterit assimilari. Ideoque                                         eisdem gigantibus, & pugilibus in ordine rerum Aquilonarium                                         annecti meretur, & subsequentibus ob diversa armorum                                         genera, quibus vtraque pars vtitur, anteferri. Hacque ratione                                         aliorum scriptorum ordine, & forma non servata, nonnihil                                         de Mineralibus rebus inserendum erit, vnde paramenta pro ostensione subsequentium præliorum distinctius quo fieri posset, assumantur. Montes igitur excelsi sunt, sed pro majori parte steriles, & aridi, in quibus fere nihil aliud pro incolarum commoditate, & conservatione gignitur, quam inexhausta pretiosorum metallorum vbertas: qua satis opulenti, fertilesque sunt in omnibus vitæ necessariis, forsitan & superfluis aliunde si libet conquirendis, vnanimique robore, ac viribus, vbi vis contra hæc naturæ dona intentata fuerit, defendendis. Acre enim genus hominum est, nullis bellorum asperitatibus, ob qualemcunque elementorum asperitatem, aut hostiles minas, cedens, prout infra de bellis campestribus erit ostendendum. Quam etiam feroces, & impetuosi, agmine pedestri incedentes, hostibus imminere soleant, Dalacarli dicti, externus testis Albertus Crantzius magna, miraque in bellis contra Reges Daniæ, præsertim Christiernum I. ac Regem Ioannem confectis, satis integre manifestat. Immo & ipse Christiernus Christiernus 2. Daniæ rex crudelissimus. II. qualiter viribus, & furore, Rege Gostavo anno M. D. XXI ductore illius gentis, a regnis Suecorum & Gothorum fuerat exturbatus, per infelicem experientiam pessimis consiliis circumventus agnoscit. Quam vero horribilis, & immanis crudelitas eius regimine commissa sit in Septentrionalibus terris, inferius suo loco secundum ocularem meam inspectionem verissime ostendetur. Reservatus enim videbar ad videndum tam horrenda spectacula gentis meæ, De Mineris, ## Liber Sextus, kap. 1 (s. 203–204) De Mineris, ac earum inventione. CAP. I.                                         MINERÆ Septentrionalium regionum satis multæ, magnæ,                                         diversæ & opulentæ sunt. Multæ, quia in vallibusMineræ.                                         & montibus sitæ, frequentius adhærentes extrahuntur.                                         Item magnæ, quia inexhaustæ, & amplæ, tam in superiori                                         Suetia, quam Gothia, & Varmorum regione, penes                                         Norvegiæ liites reperiuntur. Item diversæ, quia argenti,                                         cupri seu æris, & chalybis, & electissimi ferri. Item                                         opulentæ, vt infra dicetur, cum in eiusmodi mineris bona                                         pars Regii fisci, seu tributi, veniet extrahenda. Et lices taliumTributum fisci. montium, ac minerarum ingens multitudo sit in antedictis regnis, tamen plurimis signis natura monstrante, semper novæ, recentesque scrutantibus offeruntur, præsertimSigna minerum inveniendarum. vbi montes in summitate rotundi sunt, & in vmbilico, ac rotunditate non fissi vel fracti: sed nix in hyeme, propter sulphuris fumositatem, liquescens. Ictu vero fulguris in vertice, vel latere, aut pede tacti montes, elucentes argenti venas in fissuris ostendunt, suosque lucricupidos allectos, magis magisque ad ardorem inexplebilisLucricupidi, avaritiæ incendunt, vt nullius respectum periculi, saxa cavando perueniant ad interiora: vbi non secus venæ in montibus, quam membra in hominibus stantes sursumSimilitudo. deorsum, levorsum vel dextrorsum divisa videntur: eoque fulgentiores mineras annexas retinent, quo puriori petræ, vel marmori connatæ videntur. Quæ enim versus Occidentem naturæ lineamentis diriguntur, majoremque gibbum ad Meridiem, & Boream flectunt, optimæ sunt, & inæstimabiles: quoniam nonSigna optimae mineræ. aliter apparent venæ illæ, quam micantes armati ordine suo bene locati. Hæcque voluptas vtilitati conjuncta, non paruum solatium laborantibus, ac possessoribus præstat. ## Liber Sextus, kap. 2 (s. 204) De situ Mineralium venarum. CAP. II.                                         PRÆTEREA venæ a lateribus Orientis, & Meridiei Lineæ orientales                                        in mixtum Occidentem, & Septentrionem concurrentes,                                         electiores esse perhibentur: non itidem aliorsum in alias cœli                                         partes derivantes. Maturior enim minarum decoctio ortiuum Venæ.                                         solem, & meridianum sub Arctoo sequitur Sunt Pendentes.                                         etiam venæ Pendentes, atque lacentes dictæ. Pendentes desursum Iacentes.                                         tegunt. Iacentes in plano situ recumbunt, augmentum Obliquatæ venæ.                                         & bonitatem ab ipso exitu assumentes. Sunt etiam                                         venæ sursum deorsum obliquatæ, a prædictis omnibus dependentes, Seneca. quemadmodum Seneca de naturalibus quæstio. lib. VIII. tradit. Sicut, Similitudo humorum, & minerarum. inquit, in nobis non tantum est sanguis, sed multa genera humoris, alia quidem necessarii, alia quoque corrupti, ac pinguis, vt in ossibus medullæ, in capite cerebrum, in oculis lachrymæ: sic in terra plures sunt humores, qui mature durantur. Et hinc est omnis metallorum humus: vnde aurum, & argentum petit hominum Avaritia. avaritia. Cæterum sicut in nostris corporibus, sic & in illa humores sæpe vitia concipiunt, cum aut ictus, aut quassatio aliqua loci, aut senium, aut frigus, aut æstus corrupere naturam. Interim tamen infinitis periculis, & mortibus ad ipsa Plutonis æstimata sedes. montium viscera ( vbi Pluto habitat ) opera scilicet gigantum, & fortium virorum, vt Plinio placet lib. XXXIII. præparatur accessus: qui cuniculis per magna spatia actis, ad lucernarum lumina, ac nocturnas vigilias, & labores, pro divitiis solicitantes, partim saxis, partim vapore, & fumo miserabili casu in mediis laboribus Strangulantur. obruuntur, vel funibus ruptis in medio cavernarum strangulantur: documentum cæteris præbentes, minus temerarium vrinatoribus fore, inter marinas beluas in profundo pelagi quæsivisse margaritas, quam laboratoribus hausisse mineras. Quidam etiam ruptis fornicibus, seu ligneis sustentaculaulis, collisione montium vel Famæ, moriuntur. illico intereunt, vel same ( nullo suppetente auxilio ) deficientes moriuntur, vt cap. sequenti ostendetur, ## Liber Sextus, kap. 3 (s. 204–205) De modo cavandi Metalla. CAP. III.                                         VERVNTAMEN his periculis sequaces eorum effossores Imperterriti.                                         territi, non fugati, sustinendis montibus crebros fornices,                                         ligneaque sustentaculaula inter ipsa montium latera, ac inferius                                         pro sua securitate reponunt: eaque dubia, atque anxia                                         firmitate fidentes, adhuc alio excogitato modo sese in funibus                                         inter invias rupes metalla cæsuri, vel argenti lineas lecturi,                                         dimittunt: quæ postmodum igne, & aqua, arte adhibita                                         depurant. Cumque sterilis quæstus, atque inanis laboris                                         esse videtur, quasi in cortice & superficie, nullus aut rarus pinguissimæ mineræ quærendus sit fructus, solidioris ingenii, vsu resumpto, prioribus longe fortioribus fornicibus intra montium latera columnas statuiit, firmiter credentes, Divitiæ in profundo. non nisi in profundioribus montium cavernis sagacioribus signis divitias esse quærendas, et infima abysso: vbi decoquente natura vberior, atque frequentior, argentea præsertim, et ærea metalla fodiuntur. Nunc tamen Strabone referente, in proverbio est, Multo plures aurum, vel argentum, aut vtrunque præparatum rapere, quam effodere impurum, etiansi gryphibus, aut aut Scythicis formicis inter mille repagula clauderetur. Sed iterum in alio proverbioAurum ferro custoditur. est, Raptum aurum indigere custodia ferri. Ideoque Plinio referente, innocens & beata, immo vero delicata esset hominum vita, si nihil aliud de ea, nisi quod supra terras concupisceret, assequeretur, haberetquei non nisi quod secum est, prout superius enarratum in parte videtur de commutationibus rerum necessariarum. Verum totProdigiosa avaritiæ ingenia. prodigiosa avaritiæ ingenia olim excogitata fuerunt, vt longe profundior, & altior, ac amplior auri, argentique vbique exuberantis videbantur abusus, quam impotens hujus seculi affectus scrutari poterit, aut ( prout vellet ) in singulis vanitatibus imitari. Nonne vanum judicatur ? naturam provocare in irritamenta vitiorum, & in poculis libidines cælare, ac per obscœnitates bibere, demum cryslallina vasa statimCrytallina vafa. lapsu peritura ob fragilitatem, aucto pretio(nauseam reddente auro, & argento)pluris emere, deinde temulentiæ causa ad potandum vasa smaragdis texere, ac tandem homines ratione exutos, stupidos efficere, ac effœminatos. ## Liber Sextus, kap. 4 (s. 205–206) De distinctione Mineralium venarum. CAP. IIII.                                         DISTINCTIO ac divisio mineralium venarum, sive                                         puteorum, aut possessionum, certis signis montibus impositisDivisiones montium, & causæ.                                         ab inventoribus, aut eventibus, aut naturali situ, &                                         proprietate specialiter fieri solet: quæ etiam mirabili ordi                                         ne sunt inventæ, quotidieque ( irato, an propitio numine, Minerarum inventio.                                         ignotum est)inveniuntur: primo violentia fulminum, ac                                         turbinum arbores comburentium, vnde micantes argenteæ                                         glebæ produntur: deinde ligonibus rasi vertices subterraneorum                                         montium ostendunt splendentes argenti venas: quas illico providus agricola fimo abscondit potius, agro pacifico contentus, quam argentea minera sponte se offerente: vnde suam, suæque sobolis vitam educare posse cognoscit Formidat enim solicitus agricola nobilem, vel fiscum, cujus ager est, visa arVita agricolarum tutior. genti minera, majoris lucri causa eum a prædio amovere velle, ne amplius sit agri cultura, vbi fertilis sit argenti minera. Ideoque, vt dictum est, præeligitur fertilitas agn. Olim ob hanc camm {causam?} tam agri, quam argenteæ mineræ sic apparentes: sunt desolatæ: hodiequeMineræ argenteæ absconduntur. quam diligenter fieri poterit, absconduntur: tantumque nocuit regentium inexplebilis avaritia vt vbi erant putei, seum minereræ ferrariæ, æreæ, argentariæ sexcentæ, vix trecentæ hodierno die ad publicam vtilitatem relictæ videantur: quorum nomina supervacaneum est hic enumerare, dum incolæ earum memoria insigniter contristantur, eo processisse fata, quod adversus numina violenta nil audeant attentare, quemadmodum Salassii populi. Strabo meminit lib. IIII. de populis Salassiis, Helvetiis conterminis: qui aurifodinas Concordia. vberiores, quam nunc, habuerunt: quas etiam olim cum potentia, ac concordia valerent, tute possidebant, & ingrediendi dominium obtinebant, donec Discordia. domestica discordia fracti, avarissimis Romano rum præfectis aurum, & eo pretiosiorem Libertas pretiosior auro. libertatem suam traderent moderandam, seque deiicerent in despicabilems inopiam, & servitutem: quod & idem Strabo in fine eiusdem lib. in Lingonibus, Lingones. id est Lotharingis, accidisse testatur, ea scilicet tempestate vniversas aurifodinas in Romanorum fore potestate: immo totius orbis aurum, & opulentia, eorum inscrutabili ingenio, & prudentiæ, facili præcepto, cedit. ## Liber Sextus, kap. 5 (s. 206–207) De rotis, instrumentis, & periculis laboratorum. CAP. V.                                         QVOD denique superius altissima rota, seu machina tractoria,                                         humano vel jumentorum gressu circumagi revoluique,                                         præterea homines funibus infidentes, atque ad ima descendentes,                                         ac rursum vrnæ seu situlæ, mineris vel aqua plenæ, elevari                                         videntur, id significat (prout omnibus est compertum) Modus elevandi mineras.                                         quod hunc modum metallici laboratores necessario congruentem                                         servant: immo quod & ipsa jumenta, equi videlicet, Vrsi serviunt.                                         ac grandes vrsi vicissim, & collateraliter in rotis, ob grauiora                                         elevanda vel deprimenda pondera revoluendis, deputantur,                                         dum nullis cuniculis, vel scalis egestæ mineræ, ab Fossores. antris insernis facilius educi possint. Fossores vero tam graves durosque labores sursum deorsumque perpetuo subeuntes, hominum genus durissimum est, & plerunque Proscripti. ob certa maleficia proscriptionis titulo eo collectum, sola Principis securitate ibidem vivens, ne patria in exilium commutata, a postliminio nunquam ad propria revertantur. Leges montium plurimis articulis distinguuntur. Leges tamen laboratores illi, & jura montana sequuntur: quibus etsi ad tumultus, seditiones, homicidia, ac mille injurias subito perpetrandas inclinati sint: tamen severissima constitutione, ne cuipiam malum inserant, constringuntur. In reliquis nullum expavescunt subire periculum, vel ruinam: quæ inter saxorum Imperterriti laboratores. cadentia fragmenta, sive in trabibus inter latera montium obfirmandis, sive in lethifera minerarum exhalatione aut fœtore, sive inclusi aëris gravitate, contingere possunt. Ideoque sæpissime subduntur horribilibus fatis. Dum enim celerius, quam circumspectius impetuose laborant, sustentaculaulis ruptis, saxisque cadentibus, vel mox quassantur, vel diebus aliquot (vt prædictum est ) cum horribili clamore same Suffocantur. cruciandi suffocantur: quibus, vt vivi extrahantur, nullo concesso remedio, vno Signaculum oppressorum. sepulturæ signaculo quomodo, quotque, scilicet XXX, LX. vel C. aut plures perierant in momento, ostenduntur. Manet nihilominus in aliis fossoribus Vigor indomitus. indomitus vigor, vt vel his, vel similibus spectaculis horrendis minime terreantur. Levi etiam tactu malleorum accedente, immenso pondere maximi montes collabuntur, De arte ## Liber Sextus, kap. 6 (s. 207–208) De arte, & ingenio fabrorum. CAP. VI.                                         ETSI in multis Aquilonaribus regnis & provinciis, mira                                         fabrorum cujusvis ductilis, vel fusilis, vel tornatilis metalli                                         fieri soleat æstimatio, præcipue apud Montanos Dalacarlos,                                         invictum pugnatorum genus: tamen in regione HelsingorumHelsingi ingeniosi.                                         ( quæ olim ob magnifica gesta Regio titulo decorata                                         fuit ) versus Septentrionem adeo periti, & diligentes sa                                         brilis officii artifices inveniuntur, vt vix pares habeant in                                         toto Aquilone. Metalla erenim cruda, ac difformia aquarum,                                         rotarumque ingeniosa directione, longo tractu ob earundemRotarum commoditas. minerarum opulentiam distendere norunt, vt agilitate, & impulsu talium machinarum, brevi temporis spatio opus aliquod ingentissimum reddatur consummatum, etiam vsualia vasa extensi æris, aut ferramentorum: vnde non exiguus quæstus gentibus his accrescere solent. Similiter in serreis portis, ac fenestris laminatis, Crates retiariæ. ac cratibus retiariis indissolubili connexione firmandis, quale opus in junctutis vix cernitur in tota Europa. Habet quidem sacellum S, Andræ jussum Pont. Max. Iulii III. in via Flaminia collocatum crates ferreas, & magnifica stuctura Dominorum de Matthæis Romæ versus communem plateam opus craticulatum ferreum, pulchrum, & forte: sed si mirabilius more magistrorum Septentrionalium fabricatum, ac visum foret, plurimos duceret in admirationem. Ferramenta vero pro tormentandis reis, vel suspedis, vti sunt manicæ ferræ, aculeati compedes &c. ibidem nunquam, Merces execrabiles. vel rarissime fiunt, sed a negotiatoribus Germanicis quæstus causa inter cæteras merces parum placituras, regno importantur: quarum vna species est vetusta appellationeVirgo doloris inductrix. Virgo dicta: quæ digitis applicata, tantum eos comprimit, vt inde primo impetu intolerabilis extollatur cruciatus. Pulchrum quidem nomen est, sed res ad experientiam mota, omni amaritudine amarior est, in quacunque sustinenda calamitate. Pro quibus autem, & qualibus noxis, aut suspicionibus hæc Virgo applicetur, Interpretes legum. videant dicantque, si opus fuerit, diversarum legum interpretes, & censores, quoniam ad me non spectat de causa, vel modo torquendi facere relationem, cum tot angustiæ, & gemitus in omnium mortalium conditione intrinsecus Aquilonaribus regnis exorti sint, vt minime congruat extrinsecus aliquid in tormentis apponi. Lutheranorum crudelissimæ tormentorum inventiones. Vnum tamen commiseratione dignum adducere convenit, nonnullos LutheranA sadionis principes esse in littore maris Sarmatici, qui crudelissimarum torrurarum artifices in ferreis instrumentis nunquam prius visis, ita amant, & adjuvant, vt doleant se dudum tam horribilem, & immanem cruciatum aliis applicandum ignorasse. Horror tacere jubet. Qualia autem sint hæc instrumenta, horret animus imaginari, & multo magis manus tam portentosa tormenta manifestare, cum apud inferos excogitata, vel ostendi nequeant crudeliora. ## Liber Sextus, kap. 7 (s. 208–209) De distinctione fusilium Metallorum. CAP. VII.                                         EST et alius modus in opulentissimis montibus argenti, cupri,                                         seu æris, & ferri fundendi, vel malleandi apud eosdem                                         artifices Aquilonares, tam vtili ac commodo ordine Argentum.                                         distinctus, vt facili labore vnumquodque metallum juxta propriam                                         naturam redigatur in massam. Argentum in sua fusione                                         cavas fornaces, & liquidos ignes, tanquam pretiosius                                         metallum exquirit, vt resolutum in fluidam mollitiem, suppositis                                         oblongis aut rotundis canalibus, in varias formas                                         ab operariis deputatas extrahatur. Formæ quidem taliter Formæ massarum argenti. effluentes argenti plerunque fiunt, vt vsuales mensæ, vel sedilia quadra, aut clypei militares: hocque potissimum ea ratione fit, vt Regis, & regni magnificentia, ac opulentia, tam quoad incolas, quam magnotum principum oratores, quibus hujusmodi argenteæ massæ donantur, debeant demonstrari. Cuprea autem, sive ærea metalla, Cuprum & æs. oblongis fornacibus elevatis ex argilla, paleaque, & ferreis filis, ac funibus confectis, multo follium numero hinc inde pro excitando ardentiore igne appenso, Vis ventorum efficacior. etiam in diversas formas absque canalibus in maximas massas, effossa tamen terrarum scrobe, funduntur: sed longe faciliori compendio subtus irrumpentium ventorum, quo continuitati immensi caloris in mediis flammis stratrum metallum reducitur in varias LIBER SEXTVS        209varias formas, centum CC. vel DC. aut M. libras, & amplius continentes, etiam navaiia pondera, vel stateras numero grossiore. ## Liber Sextus, kap. 8 (s. 209) Adhuc de eisdem Metallis. CAP. VIII.                                         FERREæ vero mineræ non nisi adminiculo aquatilium                                         rotarum flabella moventium, vt transeant in dissecabilemSorte non contenti.                                         massam, ligonibus frustratrim, seu crustatim dividuntur,                                         ea semper servata proportione, vt instar mediæ, manus clausæLuminibus descenditur.                                         crusta ferrea, vel quadruplo majora, ad plura centena                                         millia quotanis fabricentur: quæ crusta ferrea pondere quingentarumAquæ.                                         librarum, vel amplius, oblongis vasis instar barilium                                         Romanorum imposita, ad exteras nationes, vel internas                                         provincias maximo cum lucro exportantur. ChalybisVitia antiqua.                                         etiam electissimi tanta copia illic est, vt & indigenis, & alienigenis ad omnem ædilium instrumentorum, & quorumcunque armorum, Aurum periculose eruitur, et periculosius possidetur. thoracium, galearum, ac gladiorum, & hastarum sufficiat indeficientem vsum. Sed eo purior in grano, fortior in opere, & tractabilior in ferri mixtura redditur, quoex ardentiori fornace extractus chalybs tractim, non subito suffocetur in aqua: Avaritiæ periculum. quia si totus immittitur, ita ruptibilis, seu frangibilis redditur, vt nullam vim in sui flexura sufferre possit. Apud Montanos Septentrionis crustata figura sit instar geminorum digitorum, numerorumque distinctione, videlicet centenario, millenario &c. Rotæ aquatiles. quasi foro levissimo venundatur. ## Liber Sextus, kap. 9 (s. 209–210) De labore veterum circa Metalla. CAP. IX.                                         SATIS notum relinquitur vetusti temporis quæstum, &                                         pe stem inexplebilem in inquisitione, & vsum, vel abusu metallorum                                         successivis seculis extitisse, atque ad hæc sitibunda                                         tempora penetrasse, vt nulli, vel raro forte sua, etiamFerrum.                                         felices & fortunati, sint contenti. Consyderandum igitur                                         est, quam plurimos in antiquum metallum olim destitutum                                         dimissos fuisse, vt explorarent an aliquid futuris                                         vetus avaritia reliquisset. Illos itaque descendisse cum multoVas ferri continet 500. libras.                                         lumine, deinde longa via fatigatos, ingentia flumina, & volubises aquarum conceptus vaslos, non quidem compressos terra superveniente, Chalybs. sed liberæ laxitatis vidisse: argumento inde suscepto, seculum hoc nostrum nonChalybis vtilitas. novis vitiis, sed iam antiquitus traditis laborare. Illi majores nostri, quos celebramus, laudibus, quibus dissimiles nos esse querimur, spe ducti montes profundos cæciderunt, & supra lucrum sub ruina steterunt, vt mirandum esset, quæ necessitas homineraModus indurandi chalybis. ad sydera erectum incurvaret, & in fundum telluris intimæ mergeret, vt erueret aurum non minori periculo quærendum, quam possidendum. Propter hoc cuniculos elegit, & circa prædam lutulentam, inertemque reptavit, oblitus naturæ melioris, a qua se convertit. Nulli ergo mortuo terra tam gravis est, quam istis, supraChalybs numero venditur. quos vrgens avaritia terrarum pondus injecit: quibus abstulit cœlum, dum eos in imo, vbi malum illud latitat, infodit. Vt cunque tamen res hæc se habeat, metallorum Aurum inutile quando. ambitus solatia sunt hominum. Nam divitis auri vena similis est reliquæ terræ, si jaceat: vsu crescit ad pretium, quando & apud vivos sepulta sunt, qua te Cassiodorus. racium manibus includuntur. Cassiodorus Theoderici, aliorumque Regum Gothorum prudentissimus Cance!iarius, lib. IIII. in epistola. Dudæ Sajoni missa, inter alia Cineres mortuorum non tangendidicit, Vt in inquirendo auro omnino abstineat se a cineribus mortuorun: quia ( vt inquit ) nolumus lucra quæri, quæ per funesta possunt scelera reperiri. Aedificia tegant cineres, columnæ vel marmora ornent sepulchra, talenta non teneantæ qui vivendi commercia reliquerunt. Aurum enim sepulchris juste detrahitur, vbi dominus Aurum quando extrahendum. in memoria non habetur: immo culpæ genus est, inutiliter abditis relinquere mortuorum, vnde se vita potest sustentare viventium. Non est enim cupiditas eri Auri argentique repertores. pere: quæ nullus se dominus ingemiscat amisisse, primi enim dicuntur aurum Aeacus argentum Indus Rex Scythiæ reperisse, & humano vsui summa laude tradidisse: quod nos in contrarium negligere non debemus, ne sicut latentia cum laude sunt prodita, ita inventa cum vituperatione videantur esse neglecta. Hactenus ille. ## Liber Sextus, kap. 10 (s. 210–211) De Metallicis Dæmonibus. CAP. X.                                         HOC in summa colligitur, quod in Septentrionalibus regnis,                                         quemadmodum superius lib. III. cap. XXII. dictum Instrumenta mineralia.                                         est, magna fiunt dæmonum exercitia, ac ministeria                                         incolis illarum regionum: frequentius tamen in stabulis                                         & mineris: in quibus saxa infringunt, cavant, & findunt:                                         quæ & vrnis, seu situlis ingerunt, rotulatque & cochleas,                                         quibus machinæ tractoriæ sursum trahuntur, solicite adaptant,                                         seseque velut vmbras, dum libuerit, in quacunquer forma Ludicra præstigia.                                         operariis ostendunt, risusque atque inanes cachinnos, ludicraque præstigia, & alia infinita ludibria, quibus infelices decipiunt, vocali sono confingunt. Sed hæc mentita obsequia non nisi in perniciem & novissime in interitum, columnas frangendo, convertunt, vel casu petrarum fractione scalarum provocatione LIBER SEXTVS        211scetorum, suffocatione ventorum, ruptura funiculorum, opprimuntPericula laboratorum. aut conturbant, vt fractis cervicibus decidant, aut magnitudine periculorum Deum biasphement, profundiorem dæmonum catenam illico subituri. Idque posissimum faciunt in ditioribus argenti mineris, vbi spes eminet vberior infiniti thesauri inveniendi. Minerarum desolatio. Hacque ratione plurimæ mineræ ditissimæ, penitus desolatæ videntur. ac peritus invalidatæ, maxime quod in metallicis locis sex genera dæmonum cæteris malignioraDæmonum sex genera in metallis. inuemantur: quorum pavore, atque noxio insultu, multi metallici laboratores periclitantur. Quid vero Germanicus scriptor Munsterus de simili spirituum illusione, immo oppressione senserit, ita aperietur: Compertum, inquit, genusDæmones vagantur. dæmonum in nonnullis sodinis versari: quorum quidam nihil damni metallicis inferunt, sed in puteis vagantur, ac laboribus, cum nihil agant, videntur se exercere, nunc cavando venam, nunc ingerendo in modulos id quod est effosum, nunc machinam versando tractoriam, nunc irritando operarios: idque potissimum faciunt in his specubus, e quibus multum argenti effoditur, vel magna eius inveniendi spes est. Alii vero admodum noxii sunt, vt ille, qui ante aliquot annos Annæbergi fodinam, Noxii. cui nomen Corona rosacea est, ideo infestam habebat, vt metallicos XII. Laboratores 12 necati. necarit, ac ea de re fodina, quantumuis argento dives esset, relicta suit. Hæc omnia habeo e doctissimo viro, summoque philosopho Georgio Agricola. RomaniRomani. olim damnatos ad mortem, in hujusmodi cryptas destinassent, quibus cacodæmones sic illusissent. ## Liber Sextus, kap. 11 (s. 211–212) De fulgure montium Metallicorum. CAP. XI.                                         MONTES minerales inhabitantes sæpissime tonitruo,                                         fulgure, fulmine, aut coruscatione flagrante, mirabiles effectusPericula laboratorum.                                         inexhalationibus minerarum experiuntur, crassum                                         videlicet ab antris vaporem, qui omnia obumbrat: gravem                                         in superficie montium circa exitum & introitum aëris strepitum                                         qui arcet accedentes: & super omnia intolerabilem                                         fœtorem, sulphureo fulminis odori admixtum: quem siquisFœtor.                                         insuetus eo accedens hauserit, ægritudinem incurret dissici                                         lime restaurandam, oppilationem videlicet meatuum gutturis: Cervisiæ medicina. quæ calida cervicia immixto butyro repente pota, dissoluitur, vt successive majoribus adhibitis remediis repurgetur. Cooperatione tamen fortis naturæ potius læsi homines, quam virtute medicinarum, ibidem sanantur. Contingit præterea Fulminis ictuo mineræ monstrantur. ibidem ictu fulminum novas argenti venas in lateribus montium clarissimo nitore denudari: quo inde perpetuum sortitæ nomen, & vsum, fortunas multiplicant possessoris. Præterea ibidem tantum sæviunt tonitrua, ac fulmina, licet interpolatis Armenia pereunt. annis, vt plura armentorum agmina tempestuosissimo accedente aëre, per latos variosque campos occidantur: quod mirabile non videtur, cum abditis naturæ causis Paul. Diaco. id ibi contingat, prout in plerisque aliis locis. Ait enim Paulus Diaco. lib. V. Fulmine innumera hominum millia interempta. cap. XV. circa annum Domini D C. XL. tantam fuisse pluviam, atque tonitrua, quanta ante nullus hominum meminerat, ita vt innumera hominum & animantium millia, fulminibus essent perempta: eoque anno legumina, quæ propter pluvias colligi Legumina renata. nequiverunt, iterum renata, & ad maturitatem vsque perducta, integra colligebantur. Quantum insuper ad effectus fulminum circa metalla, vel ferramenta, cui vlterius scrutari placuerit, videat caput XIII. primi libri hujus voluminis, in quo subtiliora enarrari videntur. ## Liber Sextus, kap. 12 (s. 212–213) De Monetariis, & Monetis. CAP. XII.                                         SEPTENTRIONALES populi vetusto tempore Commutatio rerum.                                         rerum commutationibus majore e parte syncere viventes,                                         seheiores æstimabantur, pecuniæ vsum ignorantes, Nummorum nullus vsus vel rarus apud Septentrionales.                                         nec affectantes, quam hodie reperiuntur: licet in extremis                                         partibus adhuc sine nummis in rerum commutatione                                         vivunt. Nec vsus eorum procedente tempore inventus,                                         permissusque fuisset, nisi malesuasa gentilitas a justa Nummi cur promissi.                                         rerum æstimatione deviasset. Verum vt rudi populo,                                         & ætati majores quietius consulerent, inventa, permissaque Coriaria pecunia. est coriaria pecunia, certis argenteis punctis, quibus valor in ponderc, & numero pensaretur, variata: multisque seculis apud Gothos, & Sueones inter Regios thesauros thesauros excrescens, in maximo pretio, & turrium custodia servabatur. Succedente vero tempore, more cæterarum regionum argentei numismatis vsus pariter &Auri & argenti opulentia. commixti æris extitit ibidem introductus, non autem monetæ aurex, ob occultatas mineras eius, quas Iob dicit ab Aquilone venire: ita eas iam invenisse diciturIob. 37. Rex Gostavus pretiosissimæ æstimationis. Aliunde nihilominus importaturRex Gostavus. in ea regna, præterquam ad extremas provincias Septentrionis, vbi principum edictoAurum cur non promittitur incolis Aquilonis. non recipitur, ob fraudem mercatorum, & populi simplicitatem, qui aurichalcum, vel marchisitam, ob splendorem, putat esse purum aurum, prout Paulus Diaconus lib. III. cap. VI. de Saxonibus meminit: qui certis virgulis sophisticatiVirgulæ auræ sophisticatæ. auri Longobardos in emptionibus rerum maxime defraudarunt, donec cogniti punirentur. ## Liber Sextus, kap. 13 (s. 213) De falsariis Monetarum, & pœna eorum. CAP. XIII.                                         NEQVE puri argenti, vel mixti æris pecuniarius vsus est                                         apud extremas Septentrionis gentes, ob falsarios MoschovitarumMoneta a Moschovitis falsificatur.                                         negotiatores, qui Græca esurie docti, pro gloria,                                         at lucro ducunt, pessima moneta ferro, stanno, plumboque                                         mixto fabricata, quoscunque vicinos, immo longinque                                         distantes circumvenire. Sed nec impune dolus iste cedit                                         illis in ea regione. Compertum etenim est, ferream monetam                                         stanneo candore micantem, regni regisque signo insculptam,                                         immensa quantitate Moschovitarum negotiatores alias ( emptis pro eorum desiderio omnigenis mercibus, & rebus ) simplici populo tradidisse, moxque præfectos Regios ea severitate fraudem punivisse, vt in cavaPœna monetæ falsificatæ. somace supposito igne effunderent hanc monetam, vndequaque repetitam, atque in eam bulliente metallo autores persidissimei fraudis immiiterent vivos. Cæteri vero in simili fraude deprehensi, caldaribus impositi, vel aqua serventi consumuntur, vel in sublimioriPœna alia decoctionis vel suspensionis. trabe circumligata per totum corpus moneta vndique splendente, suspenduntur, quemadmodum anno Domini M. D. extra civitatem Lincopensem regionis Ostrogothorum puer existens fieri vidi. Statutum ergo fiunt juxta leges vetusti temporis, & laudabiles, yicinarum provinciarum consuetudines, vt penes Reges, & Principes, ac majoresPotestas cudendæ monetæ. Ecclesiastici regiminis proceres, & magistratrus, potestas cudendi legalem monetam remaneret, ea potissimum causa & modo, vt vno eodemque grano, seum gradu, Liga conformi. vel liga, nedum in Septentrionalibus regnis, sed & vrbibus Germaniæ maritimis, in emendo vel vendendo, ob meliorem concordiam, moneta cuderetur, ac expenderetur. ## Liber Sextus, kap. 14 (s. 213–214) De damnis vilissimæ Monetæ. CAP. XIIII. EVOLVTIS demum pluribus annis, statuta tam necessaria, & vtilia dum contemnerentur aut negligerentur, aut propter privatam quorundam præsidum cupiditatem studiose supprimerentur, moneta adulterata rerum pretia sine omniDamnum monetæ falsæ. æqualitate, aut æquitate elevabantur. Præterea commutatio, seu venditio odiosa vbique, intendebatur: lites domi forisue etiam vsque ad Romana tribunalia ante L. annos inter Principem regni Suetiæ. Stenonem Sture, et Ottonem falsanum monetæ, volvebantur. Steno Sture antiquior. Nec longe ab eo tempore Magister Prussiæ Albertus ( sic enim Ordini Theutonicorum præsidens appellatus est) promoturus grave bellum adversus RegemAlbertus magister Prussiæ. Poloniæ, monetam multo ære, seu cupro respersam, quadrata figura eudi jusit: quem Christiernus 2. rex Daniæ. Rex Daniæ Christiernus II. contra Sueones Gothosque pugnaturus, similem monetam, Klipping. Klipping dictam, fieri præcepit: valoremque majorem ex autoritate, quam æris bonitate imposuit vilissimæ huic monetæ: qua multiplicata, seditiosorumque opera 1521. concurrente, in adeptione regni voti compos factus est. Sed brevi momento Gostavus. Surrexit enim illustris adolescens Gostavus Ericson, qui sævitiam Christierni fugiens, procerum ac populi consensu, regna Suecorum ac Gothorum gubernanda suscepit, exiguoque temporum intervallo simili multiplicata moneta, atque militibus erogata, Christiernus exclusus. Christiernum e regnis totaliter exclusit. Sed nec ita facilis erat introducti numismatis, licet abjectissimi, & per tot ampla dominia dispersi, abrogatio, donec allegatis Io. electus archiepiscopus abrogati vilissimam monetam. evidentissimis tam pessimæ monetæ incommodis, provida circumspectiones D. Io annis Magni Gothi Legati Apostolici, ac electi Archiepiscopi Vpsalensis, in publico totius regni conventu, nunquam deinceps valitura abrogaretur. Igitur com portatam hanc monetam provinciales præsides, seu natu majores, in campanas Ecclesiarum Campanæ conflantur e moneta. adhibitis artificibus peritis, ad obsequium Dei transsuderunt. Regnisque vtcunque pacatis, rediit vetus moneta: sed rerum pretia odiose elevata, non ita faciliter ad æqualitatem reduci poterant, vt alias indiscretissime per externos homines erant introducta. ## Liber Sextus, kap. 15 (s. 214–215) De vtilitate legalis Monetæ. CAP. XV. QVEMADMODVM omnibus compertum relinquitur, illum esse miserum Fiscus miser. fiscum, qui vilitate monetarun colligitur e tributo subditorum: ita opulentvs, & securus habetur, qui jure, valoreque collectus est ad publicam vtilitatem. Mira igitur vtilitas ad amputandas regionum, ac hominum seditiones, dolos, fraudes, Monetæ bonæ vtilitas. perjuria, & reliqua indicibilia mala, est in legali & justa moneta, e forma signi, materia metalli, ac pondere constans: qualem vetusto tempore regio Aquilonaris Moneta conformis. cum vrbibus Germaniæ conformiter retinens, pacis pulchritudinem habuit, & omnia bona commitantia eam: tantoque temporum spatio eandem obtinere creditur, quanto ea media fovet, & amplectitur, vnde perenniter coaleseere possit, hoc est, quod pares pondere & pretio denarii sint, quocunque deducti fuerint in possessionem alienæ Nummi aurei. crumenæ, præsertim aurei nummi, qui similitudine ponderum, diversitate imaginum, conformitate granorum, barbaras nationes ducere solent in admirationem, & stuporem, vt cum talibus principibus, quorum hæc signa videntur, pacem cupiant, vel oblatam sine cunctatione susceptent. Pulcherrimum hujus rei testimonium Pli. Moneta Romana. lib. VI. cap. XXII. de Romanis affert, cum quibus ob prædicta numismata principes Indiæ & Taprobanæ, inire & servare amicitiam affectabant, arbitrantes eam gentem Moneta conformis vnitate mostendit. magnam tenere justitiam, quæ tot pretiosis, tamque miris, variisque insculptis imaginibus, ostenderet vnitatem: in qua reliquæ virtutes pulchro ordine catenatæ videntur. Sed neque illa harmonia diu carere potuit turbatore: nam monetarii, quos constat in publicam Monetarii. vtilitatem specialiter fuisse susceptos, ad privatum commodum respicientes, seditiosis Bellum monetariorum. hinc inde collectis turbis, Aureliano Imperatori intulere periculosum bellum, quale in sempiternum vocatur Bellum Monetariorum. Mira perfecto fuit eo in tempore inopia, vel proditio fisci, cum Reges ipsos plurimum posse dicimus, ait Strabo lib. IX. Ideoque ipsos Dynastæ. Dynastas, id est, potentes nuncupamus: quoniam quo velint populos, aut vi, Munus oratorium. aut suasione perducant. Per munificentias igitur maxime persuasos efficiunt: non enim orationem suadere Regale, sed oratorium est munus. Regiam vero suasionem tunc Regia suasio. appellamus, cum donationibus adducant, ferantque quo cupiant Itaque muneribus exhibendis persuadent: Armorum autem copiis violant, & vrgent. Ista vero ambo ambo pecunia veneunt, comparantureque. Nam ille magnum habent exercitum, Pecunia veneunt. cui & alendi facultas suppetit, & plurimas effundere largitiones is valet, cui amamplissima possessio evenit. Sed de his infra in libris Bellorum aliquid peramplius oExercitus vnde. stendetur. ## Liber Sextus, kap. 16 (s. 215) De excellentioribus Monetis Septentrionalium regnorum. CAP. XVI.                                         VALVIT plurimum vetusto tempore pecunia coriaria, vt                                         superius eodem lib. cap. XII. dictum est: deinde argenteaPecunia coriaria.                                         pura, postmodum mixta: quæ multis seculis vsque ad hæcArgentea.                                         tempora, etiam in solo ære cusa duravit. Quæ cum certisAerea.                                         signis monstrata est Regio fisco, ac Reipublicæ inferre irreparabilia                                         damna, repetitus est antiquus cudendi modus, scilicet                                         in puro argento, maxime pro mercibus importandis, Damna vnde.                                         vel exportandis. Hæcque moneta diverso æstimata est valore,                                         vtputa sub signo navicularum, coronarum, vrforum, avium, canum, spicarum, & ferrearum clavarum: quæ omnia provinciarum, Regum, Monetæ signa. Principum, ac communitatum signa sunt. Hoc autem tempore pura moneta argentea valore vnius floreni abundantissime ad plura centena millia & myriades, annuatim cusa, vsque ad Germaniæ, Sarmatiæ, & Tartarorum fines exportatur: rursusqueDaleri. veterum Gothorum Regum, Theoderici, Alarici, Theodati, Totilæ, Vitigis, Reges antiqui Gothorum. & Teiæ, monetæ aureæ regno inferuntur. Maxime delectantur insigniores personæ, magnatum signa, faciesque contemplantes. ## Liber Sextus, kap. 17 (s. 215–216) De Aurificibus. CAP. XVII. OSTENSO superioribus figuris quod maxima, ac inexhausta sit copia argenti in montibus regni Suetiæ, & quomodo reperiatur, & extrahatur ibidem. sequitur vt eius vsus, vel abusus ostendatur, ne nobile metallum hocMetallum nobile non habentibus, & bene vti scientibus, vt habeant, relinquatur ignotum. Repetitis igitur antiqui temporis moribus, satis monstrari poterit, quam ingens auri, & argenti, alteriusue pretiosi æris opulentia fuerit, quando ( vt primo lib. præmissum Templa idolorum. est ) templa idolorum, triclinia Regum & Principum, vsque ad infantum cunabula, & equorum frenos, & phaleras, in emmentissimum ornamentum extendebantur. Mortalitas. Auri quidem minera, vt tunc abundans fuit, ita postmodum ob sævam mortalitatem, peste, gladio, fame, & tempestatibus excitatam, rarefacta, cura eius evanescebat. Posteri inexplebiles. Solam memoriam quorundam locorum, vnde extractum fuit, ad posteros satis inexplebiles misit, quemadmodum extremis finibus Aquilonis superius fuerat enarratum: attamen non negandum arbitror, quin auri maxima vis sit in Suetico cupro: quod emptum, & exportatum, ac plerunque a naufragio repetitum, arte igneque expurgatum, possesforibus suis præstat insigne lucrum. Hancque artem puto Hungarorum artifices. Hungaricos artifices diligenter attendere, qui cuprum valde rubicundum, & examinatum, atque in tenues laminas resolutum, externorum negotiatoribus vendunt: Vistula flu. qui demum per dominia R egis Poloniæ, vsu longarum navium in flumine vulgatissimo Gedanense emporium. Vistula vsque ad emporium Gedanense Ducatus Prussiæ deportandum, eoque loco dividendum faciunt: reliqua domesticis aurificibus (si arte secretiori aliquid auri e cupro, vel ære exprimere possint ) salva relinquuntur. Quantum ad argenti vsum, nulibi communius, aut splendidius in omni hominum conditione venundatur, quam in Suetia, & Gothia: vbi vix domus, vel familia reperitur, quæ non semper aliquid annua industria adiicit ad partam possessionem. Quæstu etiam maximus est in magnis in maginibus Sanctorum, regni Tutelarium pationorum: quibus ciboria, sive loca auro, argentove constructa, reverenter deputantur. Similiter Ornatus muliebris. & ornatu virginum in amplissimis capitum coronis, monilibus, pectoralibus, brathialibus, catenis, murenulis, annulisquea parentibus, paranymphis, vel amicis Argenti perpetuitas. erogatis. Nec frustra: provide enim eis potius argento, tota earum vita & herediim duraturo, quam sericeis vestibus esu vermium subito perituris, elargiuntur. Immo illustrioribus viris adaptari solebant antiquitus argenteæ cincturæ, vulgariter Silffschena. Silff schena dictæ, atque rotundi argentei nocti in vestibus vndique perstringendis: Campanulæ. immo etiam campanulæ argenteæ caudis equorum, vt sono percepto obvii caveant Frena. calcitrationem, alligantur. Præterea strepæ, frena, & pectoralia, plurimaque argentea, potius luxum, quam solido apparatum, fabricantur ornamenta. ## Liber Sextus, kap. 18 (s. 216–217) De argenteo ornatu virginum. CAP. XVIII. Scheningia.                                         EXTAT apud Ostrogothos vetustissimum oppidum Scheningia                                         dictum, eo quod torrens certo tempore, impetuosissime Schena flu.                                         alluit latera eius, Schena appellatus. Siccitate                                         vero adeo pauculam reservas aquam, vt vix solis jumentis, Fontes.                                         & pecudibus sufficiat adaquandis. Sed hunc                                         defectum optimorum fontium abundantia vbique supplet,                                         cum e viva scaturigine perpetuas habent venas. Oppidum                                         hoc, etsi vergens ad senium videntur proximum fore                                         desolationi, tamen situ, fertilitateque sua, ac opulentia Situs saluberrimus. simile non habuit in tota Septentrionali plaga. Situm, inquam, saluberrimum habet, vtputa inter fertilissimos agios, & prata, ac nemora quercina, valde vtilia & opaca opaca in Plateæ hujus oppidi adeo ingeniosa industria a primis fundatoribus tractuctæ sunt, vt quasi ex omnibus circumferenti is qualitercunque flectuntur ad publicumPlateæ. forum, & prætorium veluti centrum concurrunt. In hoc soro stabat gigantea statua, Turelang. Turonis longi nomine, instar Rolandi Bremensis insignita: ad cujus genua publicaRoland. quæstione corripiebantur malefactores, præcipue adulteri, licet raro reperti: Adulterorum pœna. qui inter brachia statuæ connexa, ferreis catenis saxa indicibili confusione, ac aliis ludibriis in collo elevata tenebant, maxime in terrorem fragilions sexus haud corrumpendi. Erant olim in hac vrbe maximo numero plebeiæ virgines, amplis argenteis, deauratisque coronis palmari altitudine solennioribus festis incedentes: quarumCoronæ virginum. etiam alius cultus, & ornatus, sicuti & aliarum mulierum, totus, & opulentus erat in argento: cujus copia ad omnes & singulos, etiam agricolas extendebatur, & adhuc extendi creditur, vt gloria Principidetur, quod potius splendidis & opulentis imperat, quam egenis, veluti Rex Schacorum aut Latrunculorum. ## Liber Sextus, kap. 19 (s. 217–218) De magnis divisiis, & viris heroicis hujus antiquissimi oppidi Scheningensis, & illusione diabolica in eo facta. CAP. XIX.                                         FVERVNT & illustres, ac noliles viri, ac fœminæ in                                         prædicto oppido Scheningensi, tam ratione magni germinis,                                         quam fortunarum deliciis in omni generatione, ac natione                                         reputati: inter quos beatus Nicolaus quondam AntistesNicolaus Episcopus Lincopensis.                                         Ecclesiæ Lincopensis, divina revelatione punssimusss                                         in vita sua S. Birgittæ declaratus. Præterea nobilissima vidua                                         Ingridis: quæ contemptis mundi pompis, Hierusalem, Ingridis.                                         Compostellam, ac Romam tempore Martini IIII.                                         anno Domini M. CC. LXXXII. peregre profecta, eique a terra sancta cum aliquot devotissimis virginibus comitibus suis revertenti, diabolusDiabolus equestris pompæ. insidias positurus, magna pompa, ac equitum caterva, veluti potens dominus hoc oppidum ingrediens, proconsules ac cives illico in forum publicum vocatos instruxit, vt nequaquam admitterent certas mulieres ante mœnia paululum commorantes: afferens, eas maleficas fore, & a multis annis earum exercitia dudum apprime cognovisse, tanquam pessimarum incantatricum. Quo audito, multis e consulibus, & aliis consueto modo sese signo sanctæ crucis ob horrendam relationem munientibus, illico in ictu oculi tota illa diabolica turma evanescere visa est, quasi sumus. Diabolus evanuit. Compertoque per nuntium, mulierem sanctam præ foribus a peregrinatione revertentem adesse, sanctissimis obsequiis obviam procedentes, eam in civitatem suam receperunt: & ob id eius benedictione omnibus bonis repleri, stabilirique merebantur. Vnde Senatus ille, viso tam evidenti miraculo, quisque pro sua forte maxima vasaVasa argentea donantur Ingridi. argentea, quibus abundabant, sanctæ huic mulieri in supplementum suæ opulentiæ, Vt mansionem pro se, suaque virginea commitiva, quodcunque vellet, fabricaret, alacriter ac liberaliter offerebant: quo factum est, vt devotissimum monasterium Virginum S. Dominici hinc exurgeret, loco apto, laudabilique observantia, & regula, ad hæc vsque tempora Lutheranorum, magna civium diligentia, pro earum filiabus caste, & sancte educandis, custoditum, sed nunc eversum. Comes etiam hujus sanctissimæ Mechthildis Roschildensis. viduæ fuit quædam Mechthildis, de regno Daniæ illustris prosapiæ virago: cujus violentus sponsus contradicentem opprimere volens, ab altis scalis cadens, fracta cervice subito expiravit. Hæcque in medio noctis silentio aufugiens, ope prædictæ mulieris viduæ, in sanctai virginitate vsque vitæ exitum plena bonis operibus illæsa permansit. ## Liber Sextus, kap. 20 (s. 218–219) De pellicibus, & diversitate pellium. CAP. XX.                                         MIRANTVR plurimi quomodo tute, & sane vivant                                         homines in horrendis frigoribus plagæ Septentrionalis, de                                         quibus primo lib. cap. XIX. pro parte extitit declaratum: Quæstio continua.                                         hancque levem quæstionem vltra XXX. annos audieram in                                         Italia, præsertim ab Aethiopibus, & Indis, quibus onerosus                                         videntur vestitus sub zona torrida, ferre plumaceas                                         vestes e psittacis, et discoloribus papagallis artificiose confectas:                                         quibus respondetur, prout omni præterito ævo poterat Natura rerum mater.                                         responderi, Naturam omnium rerum matrem nihil agere superfluum, neque diminutum, immo omnibus productis optime providere. Gaudet Indus. Indus multiplici plumarum genere, magis forsan pro tegumento, quam necessitate: Scytha. rursus Scytha villoso vestitu, & tegmine pro commoditate. Nec terminum commutare licebit sagacitate naturæ præseriptum: quæ sicuti sub polo Antarctico immensos calores, difficili remedio temperandos, amplectitur: ita sub Arctico adversus Remedia frigoris arcendi. asperrimas hyemes, glacies, frigora, & spiritus procellarum opportuna remedia faciliter administrat, ligna videlicet in maxima copia, & levissimo pretio, & demum pelles diversorum animalium, tam sylvestrium quam domesticorum, vt Animalium nomina. sunt, Agnorum        Dossorum        Lutrarum Alcium                Fibrorum        Mardurorum Asperinorum        Gulonum        Onagrorum Bisontium BisontiumGlirium sylvestriumOvium CervorumHarmelinorumRangiferorum CastorumHædorumTaxorum Cattorum sylvestriumLeporumVitulorum marinorum et domesticorum. CaprarumLyncumVulpium DamularumLuporumZebellinorum. Quarum omnium experti pellifices ita ingeniose noverunt mixturas componere, vt pulelicrrimum decorem ostendat varietas, & calidissimum fomentum adiuncta mollities. Sed in his emendis subsequens capitulum attendatur. ## Liber Sextus, kap. 21 (s. 219) De cognoscenda pellium sophisticatione. CAP. XXI.                                         PELLES zebellinæ, mardurinæ, harmelinæ, castorinæ,                                         lyncinæ, ac lutrinæ, in sui cognitione valde cauta indigent                                         examinatione, cum vano modo falsificatæ perveniant ad                                         manus emptorum, vt eos sæpe emptionis pœniteat, ob subitam                                         colorum mutationem. Asperine aut pyrolinæ, quæ                                         Italico sermone Schirassæ, vel Dossinæ dicuntur, in duplici Dossi.                                         differentia reperiuntur, montanæ scilicet Septentrionales,                                         albicantes cum colore cœlestino: aspersione cretacei pulverisPulvis cretace.                                         fallaciter colorantur. Aliæ vero, scilicet Meridionales, id est, versus Australem regionis situm captæ, similiter creta, & picea fuliginei mixta facilime sophisticantur. Mardurinæ autem, aut zebellinæ pelles, piceis tedisMardurinæ. sumantur, vt appareant in pilis densiores, ac nigriores. Ideoque sub aperto cœlo, Zebellinæ. aut aura serena, vel solis reflexu, sed caliginoso obscuroque aëre ex industria venundariAura serena. solent. Et ita castorinæ, ac lutrinæ pelles adulterantur. Verum fallacia hæc Castorinæ. fricatione candidissimi lintei panni statim deprehenditur. Harmelinæ pelles cretaLutrinæ. in modum farinæ respersæ, multo albiores solito discernuntur. Sed rursus hæc sophisticatioLinteus pannus. nigra tela per levem fricationem admota ostenditur, tanquamHarmelinæ. per duos colores directe contrarios experientia caperetur. IgiturTela nigra. in comparatione, seu emptione hujusmodi pellium, puro oculo, claroque die provictoPuro oculo. emptori opus est, ne prædictis, aut aliis majoribus fallaciis decipiatur. LIBRI SEXTI FINIS. ## Liber Septimus, inledning (s. 220) OLAI MAGNIGOTHI ARCHIEPISCOPIVPSALENSISDE BELLICIS RITV, INSTRVMENTIS, CAVSA, ET CAVTELIS PRÆLIANDI. LIBERSEPTIMVS. ## Liber Septimus, kap. 1 (s. 220–221) De Artificibus ballistarum, & telorum. CAP. I.                                         PARVM naturæ visum est hominem cæteris omnibus animantibus                                         imbecilliorem, ærumnis & lachrymis plenum, ad                                         infinitas calamitates, vt Plinio lib. VII. placet, produxississe,                                         nisi & ipse homo crudeliora abbreviandæ brevis vitæ Scythæ.                                         compendia invenisset: idque juxta gentium ritus in toto orbe Afri.                                         dispersarum. Aliis etenim modis Scythæ, aliis Afri indique Indi.                                         pugnant, aliisque armis, vel depravata natura, vel furore                                         ipsa ministrante, vtuntur. Apud Septentrionales gentes Armorum genera.                                         talis, vt superius ostenditur, vsus reperitur in arcubus, ballistis, & sagittis: vixque datur incola terræ, qui in similibus armis haud est provisus: idque propter hostiles insultus arcendos, ac noxias bestias vbicunque occurrerint Causæ armorum, & sagittarum. depellendas, vt sunt immanes vrsi, ac lupi: contra quos latæ veluti novaculæ producuntur sagittæ, ob pilorum densitatem. Item ligneæ sagittæ lato capite, pro marduris, zebellinis, ac pyrolis interimendis. Item bifurcatatis, pro avibus sylvestribus aucupandis: aliis in aquaticis incisivis, ob pennarum duritiem penetrandam: aliis aliis ad alees, seu onagros, gulones, vulpes, & similes bestias conficiendas. VeArbores reflexæ. rum de his & similibus, non ballistarum, sed reflexarum arborum sagittis, inferius pro arcubus, de diversis animalibus venandis, plura ostendentur. ## Liber Septimus, kap. 2 (s. 221–222) De sagittis, & telis bellicis. CAP. II                                         QVANTVM ad præliorum congressum attinet, certum                                         omnibus reliquitur, Gothos ceteros in fortitudine ballistarum,                                         sagittarum, lancearum, & gladiorum præcellere, ed                                         quod vix in orbem maions rigoris fiunt ballistæ, quam apudBallistæ.                                         cos: neque majores gladii, qui hæreditario jure, atmunere, Gladii.                                         tanquam supellex argento locupletior, inæstimabili desiderio                                         affectantur, & dantur, ac possidentur. Nec minor                                         in fortibus ballistis affectus est, & rotulis earum attradivis,                                         quibus mira agilitale dorso incuruato ballistæ extenduntur: Vis arcuum. talemque vim habent eius vigore emissa ferrea sagitta, vt virum lorica, ac duplici thorace munitum, velut mollem ceram penetrare consuevit. Ideoque earum frequentior, quam aliorum armorum in prdiaribus populis, etiam ob alias multiplices rationes, vsus est, vt infra de ferreis mœnibus annectendum erit. Talibusque sagittis ferreisMœnia ferrea. non parui duces exercitus in campis indigentes, multa earum millia secum diligenter ferunt: quoniam portatiles sunt, & raro frustra projectæ, etiam tricuspides, Tricuspides. & veneno tinctæ, ob hostium rabiem, & immanitatem, sine gravi vulnere emittuntur. Nec facile venenatis vtuntur sagittis, nisi vbi exploratum habuerintSagittæ cur veneno tinguntur. hostilem ferociam, & crudelitatem, quod nemini sit parsura. Meminit Plin. lib. XVI. cap. XXVII, cannarum sive arundinum, vnde sagittæ fiant. Sed earum vsus in Septentrionali plaga nunquam habitus est, nec vllo tempore haberi poterit, quia canna ibidem crescens, ob frigoris vehementiam, puerilis digiti grossitiem, vel spissitudinemCannæ vel arundines minimæ. nunquam excedit. Ideoque vna canna Italica pro fulcimento senum, & debilium, ibi loco deliciarum venundari posset vno bove, Vel equo Ballistæ vero nervosæ ab inferioris Germaniæ artificibus ad regna Aquilonaria importatæ, boum aut equorum commutatione, vbi moneta non affuerit, recipiuntur. ## Liber Septimus, kap. 3 (s. 222–223) De diversis generibus Armorum. CAP. III.                                         NOTVM est naturam bestias, alias dentibus, alias cornibus,                                         alias pedibus, alias secretioribus membris, immo                                         sputis, spiculis, vrinis, & excrementis in sui defensionem, Arma bestiarum.                                         & tutelam armavisse: hominem vero vagitu, gemituque Arma hominum.                                         imbecillem, omnium ærumnarum capacem, ab                                         primordio originis suæ angustiatum, mitem, inermem,                                         rationi subjectum, velut in arenam, & certamen omnium                                         tolerandarum passionum, & injuriarum constituisse. Sed                                         dum rationi, quæ salubria suadet, consentire renuit, ad arma plusquam beluina ferocitate consurgit. Et hinc tot exquisita ad miseriam, morbum, Compendia mortis. & mortem compendia, præter secreta abominabilium artificum inventa, & tormenta, quasi a crudelioribus macellariis laudabiliter excogitata videantur: de quibus scilicet secretioribus armis, ob horrorem multiplici ratione deinceps veniet Arma conticenda. abstinendum, ac conticendum. Attamen superius depicta, ac alia arma, inter præcipuos thesauros plusquam honores, & forte animam, collocata custodiunt, & adaugent Septentrionales, immo inter dotalitia, & hæreditaria bona quasi pretiosam, et primam supellectilem computant, in continua generis successione: & hoc non tantum, quia his remediis & instrumentis, ingruentibus inimicis, sed & ferocissimis bestiis, hyeme præcipue, veniet occurrendum: licet & æstate nulla rubigine consumuntur. Plus ferri quam auri. Interea satis apparet, plures ferro, quam auro, vel argento fore ditiores. Splendet enim, Cassiodoro teste, claritas in armis expolita, vt intuentium facies Cassiodo. fideli puritate restituantur: quarum margines in acutum tali æqualitate descendunt, vt non limis compositæ, sed igneis fornacibus credantur effusæ. Harum media pulchris alveis excavata, quibusdam videntur crispari posse vermiculis: vbi tanta varietatis vmbra concludit, vt intextum magis credatur variis coloribus lucidum metallum: Ferrea lux. & hæc arma atra cotis emundat, & minutissimus Pulvis industriose detergit, vt speculum quoddam virorum faciat serream lucem: qui patriæ natura largiente concessus Vulcani arma. est, vt hujus rei opinionem aliis faciat singularem. Enses, qui pulchritudine sui putentur esse Vulcani: qui tanta elegantia visus est excolere sabrilia, vt quod eius manibus formabatur, non opus mortalium, sed crederetur esse divinum. ldeoque pretiosi pretiosi muneris loco nunc, vt olim, amica vicissitudine inter principes locum obtinent, quia singulis temporibus grata videntur & accepta, vsuque delectabili ( teste eodem Cassiodo. lib. V. in principio ) apud Regem Theodericum, & alios principes servabantur. Si etiam quis de omnibus, vel pluribus bellicis instrumentis aliquid intueri desiderat, videat Isido. lib. XVIII. qui nihil in hoc oneroso solatio videntur omisisse docendum. Igitur Septentrionales populi gladiis, lanceis, pugionibus, Armorum nomina. spathis, aliisque telis nedum domi, sed foris contra nocentes bestias, & crudeles inimicos vtuntur. Cimbri tamen tricuspi, sicuti & Gothi, telo vtuntur: quæ & olimCimbri. toti mundo incognita non fuerunt. De armis vero Persarum, Assyriorum, Thracum, & Aegyptiorum, ac Indorum, Herodotus extense permaxima dicit: similiter & Plin. lib. VII. ac Vegetius in sua professione. De gladiorum hebetatione, Hebetatio gladiorum. seu amentatione, ac incantatione, Saxo Danorum historicus diversis in locis mirabilia, sed non ineredibilia adducit, dum in rebus multis & minutis, ob stupenda naturæ miracula inesse videntur. ## Liber Septimus, kap. 4 (s. 223–224) De subita convocatione communitatis ad arma. CAP. IIII.                                         CERNITVR hic homo præcipiti equo vectus, fustem,                                         seu baculum vno sine combustum, altero fune ligatum afferens:                                         cujus fidelior, simpliciorque interpretatio hæc est, vtModus celerrimæ convocationis.                                         quoties immineant hostes in littore maris, seu limitibus regnorum                                         Septentrionalium, tunc illico jussu præfectorum                                         provincialium, accedente consensu & consilio veteranorum                                         in simili negotio valde peritorum, baculus tripalmarisBaculus tripalmaris.                                         communi eorum aspectu, agiliori juveni cursu præcipiti                                         ad illum, vel illum pagum: seu villam, hujusmodi edicto deferendus committitur, vt III. IIII. vel VIII. die vnus, duo, vel tres, aut viritim omnes & singuli ab anno trilustri cum armis, & expensis X. vel XX. dierum, Trilustris ætas. sub pœna combustionis domorum (quæ vsto baculo ) vel suspensionis patroni, aut omnium (quæ fune alligato signatur ) in tali ripa, vel campo, aut valle comparere teneantur subito, causam vocationis, atque ordinem executionis prædicti præfecti provincialis, quid fieri debeat audituri. Itaque nuntius ille quovis posta, seu veredario celenor, peracta commissione lente reversitur, signum afferens, omnia legaliter se fecisse: continuoque momerito vicatim vnus & item alius cursor, qualiter agendum fit, præscripto loco demonstrat. Talique modo, qui vel habitudine corporis, vel ætatis vigore idonei ad pugnam videtur, diurnali, vel octiduano spatio Agricolæ senes consiliarii. innumera multitudo cum armis, & expensis congregatur, immo agricolæ grandæviores propter consilia, & experientiam priorum conflictuum acceptorum, in campos accedunt, sicuti & fœminæ in mœnibus vrbium, vel arcium, vt eiiciant saxa, vel calcineas pultes: de quibus infra suo loco dicetur. ## Liber Septimus, kap. 5 (s. 224–225) De custodia viarum, & exploratorum. CAP. V.                                         ATQVI ne hostilis exercitus, quid incole meditantur agnoscat,                                         loco opportuno deputantur viarum custodes, qui                                         neminem ab ea multitudinis convocatione descendere sinunt, Nuntii hostium quo casu tenendi.                                         immo nec nuntios hostium, quando deprehenduntur                                         non pacis gratia, sed explorandi causa advenisse. Volunt                                         enim incolæ inimicos, quanto numero congregati sunt,                                         quibusue hastis & armis, seu contis aut sagittis vtuntur,                                         ignorare: quandoque enim hastæ(vulgari Italico Picchæ Longitude hastarum.                                         dictærum) duobus, aut tribus pedibus longitudinem exuperant hastas, seu lanceas inimicorum, vti in ejectione Regis Danorum Christierni II. anno Domini M. D. XXI. ductum nobilissimi Gostavi Ericson, postea Regis, evenit: qui XX. millibus hujusmodi hastatorum montensium inhabitatorum, Dalacarlorum, ad campestria loca Arosiana, sub finem Maii impetuose hostibus congressurus descendit, & in momento victor evasit. Horror enim Christiernianæ severitatis non vnam familiam, aut provinciam, sed vniversos incolas agitabat in furorem, vt viritim exeuntes prorumperent in vltionem. Quo ordine, causave factum Gostavus quom Princeps factus fit. est, vt idem Gostavus vbique concurrente infinita multitudine, etiam illustrium, & nobilium assensu, primo proclamatus fit Princeps, & inde Rex a tribus Episcopis sanctæ Romanæ Ecclesiæ communionem habentibus, fit coronatus: de cujus gestis alibi diffusius ostendetur. Nuntiis igitur, vel cursoribus, pro enuntiando congressum multitudinis ad prælium, nil vnquam celerius, aut severius excogitari possit: Impedimenta non terrent præliaturos. quia hos neque vis nivium, neque imber, neque æstus, neque nox distinet, quin propositum sibi cursum celerrime conficiant: quorum primus proximo pago denuntiat, & ille propinquiori, & ita deinceps, donec e territorio, seu districtum cuncti cognoverint, vbi, quandove, & propter quid fit congrediendum. Nec Periculum præctorum. satis securus erit præfectus, si titubat, aut vacillat, quid provocatæ multitudini debeat imperare. Gratis enim pro patria militaturi, illico scire volunt, quid expediat peragendum. De directione ## Liber Septimus, kap. 6 (s. 225–226) De directione multitudinis convocatæ. CAP. VI.                                         CONGREGATæ multitudini incolarum mox assunt                                         prudentiores præfecti, qui vno tempore & agenda demonstrant, Præfectorum prudentia.                                         & cohortes, turmas, ac legiones distribuunt,                                         aciesque servandas prædicunt, vexilla committunt, causas                                         beiligerandi exponunt, præmia prædamque victoribus promittunt, Causæ bellandi.                                         hostium insoletiam & damna inculcant, &                                         quam necessarium fit patriam tueri libertatem, vmuersis &                                         singulis manifestant: hacque celeri expeditione omnes audacissimos                                         injuriarum vindices reddunt, ea posissimum ratione, quod domestico tyrocinio prius didicerant bellicos exercere congressus, idqueArmorum nomina. pilis, sagittis, fundis, gladiis, quibus aliquoties, vel sæpius hostem interimere, vel fugare consueverunt: quidue in bello fieri oporteat, non minus commode sibi ipsis præscribere, quam ab aliis addiscere norunt. Quo fit, vt dum in hostem non secus quam graves, & luctuosæ tempestates vno impetu deferuntur, ferociterque irruunt, vel facultatem inveniant cædendi, sternendi, capiendi, aut omnia in hostilibusModus impetuosus. castris confundendi, prout natura loci concedit. Populoque mos est tumultuaria, atque cursoria pugna dimicare. Qui vero cæteros antecellunt in hastis, aut statorioPugna tumultuaria. bello, suo ordini seorsum deputantur, vt suis sint auxilio, si resistentia hostium in ipso impetu retrusi fuerint, vel fugati. Alii vero turmatim conglobati, aut itineraModus superandi hostem. custodiunt, vt hostem ad insidias, & iniquiora loca contrudant: aut commeatum auferunt, vel impediunt, vt diuturnitate sufferendæ pugnæ defessum reddant, aut ad extrema pericula voraginum, ac præcipitiorum cogant, vt rupium faucibus ipsum hostem inclusum facili negotio conficiant, vel captivent. Summeque provident, quod novas recentesque pugnatorum turmas belloNovæ turmæ surrogandæ. inualescente inimicorum viribus incessanter opponant, vt in tuta munimina recipiant debilitatas. ## Liber Septimus, kap. 7 (s. 226) Adhuc de cautelis bellatorum. CAP. VII.                                         SOLET etiam plerunque, vti in quovis acerrimo bello, Pugna exire non licet.                                         accidere, vt non modo defesso e pugna excedendi, sed                                         ne saucio quidem eius loci, vbi constiterat, relinquendi, ac                                         sui recipiendi facultas concedatur. Ideoque hyeme propter                                         horrendum frigus, & æstate ob ingentem æstum longe plures                                         pereunt, quam reliquis temporibus anni: quinimmo Pugna temeraria, & contemptu hostium plures perire solet.                                          cuncto tempore intereunt, qui aut pericula præuidere negligunt,                                         aut hostium paucitate contempta, temere præliantur.                                         Sæpe etenim minores bestiæ angustiis constrictæ, rabie contracta majores superant, vtpote quod vna vulpes plures canes robustos lacerat, & evadit. Qui vero in hostili exercitu ab equis sive nudis, sive cataphractis pugnant, Vulpes evadit. majoribus periculis subiiciuntur. Incolæ enim patriæ, defensores, vti pentissimi sunt Equus potiusquam sessor sagittatur. in sagittatoria arte e fortibus corneis ballistis, ita & modum pugnandi servant, vt potius equum, quam fessorem latioribus sagittis, Schecta appellatis, transfigant: recte Schecta. existimantes, læso jumento, ipsum fessorem mox ruiturum. Nec opinione saltuntur. Ferrea enim sagitta corpori immissa, intolerabili excitato cruciatu equitem & jumentum strangulat repentino casu, prout in multis cap. infra dicetur. Præterea hoc observant, Pedites pro equitibus pugnant. vt semper pedites, qui optimi jaculatores sunt, in locis montanis, ac asperis pro equitibus pugnent: quia loci natura cum fideli ductore victoriam a hostibus certissimo Duces fallaces. exitu pollicetur, sicuti econtra, quando duces belli ad insidiosa loca ducunt, vel potius Exemplum notabile, ne principes illusi turpiter occidantur. seducunt exercitum optime animatum, & armatum: prout Livius factum fuisse in saltibus Candianis testatur, & Plutarchus per proditores Arabes contra M. Crassum, vti miserrimum & infelicissimum spectaculum ibidem videtur, satis dignum vt a principibus legatur, sæpiusque lectum repetatur. ## Liber Septimus, kap. 8 (s. 226–227) De littoralibus præcliis. CAP. VIII. IMMINENTE maritimo bello mira diligentia vtuntur Septentrionales populi, Modus arcendi hoste a littore. præsertim Gothi, Sueci, ac Finningi in hostica classe arcenda, vel excipienda. Aut enim e rupibus tanquam naturalibus præsidiis eminus hostem sagittis arcent a littore, aut propius accedentem saxis e sublimi projectis elidunt, elidunt, aut in faucibus portuum stylos cæcos, densasque sudes sub aquis infigunt, Styli cæci. vt sine defensoribus aditum adversariis valeant prohibere. Aliquando etiam hostium opinioni timidos se demonstrant, in extremis sylvarum brachiis latitantes, vtStratagema. quo loco prædandi causa hostems advenerint, cornuum acutiore citato sono conuocent reliquam multitudinem in abdito permanentem. Plerisque enim in locis littoralibusIrruptio insidiosa. accessus recessusque sylvarum teneris arboribus incisis, inflexisque crebris in latitudinem ramis enatis, ac rubis, sentibusque interiectis effecerant, vt instar muri hæ sepes munimenta præbeant, quæ non modo non intrari, sed ne facile introrsus perspiciSeps prona ac densa. possint. Intra eas sylvas quasi singulis provinciarum portubus objectas, maxima multitudo latitat incolarum: quæ eo celerius inimicis congreditur, quo diligentiusMultitudo latitans. speculatorum industria fuerit excitata, præsertim dum hostems per ædium incendia, & agrorum depopulationes sævire videtur. Eo nanque scelere nullum truculentiusIncendiarii acrius impetuntur indigenæ reputant, nec atrocius patria severitate compensant, quemadmodum hujus rei Cassiodo. meminit de Regibus Gothorum, graviter eos punire solitas, Segetum combustores pessimi. qui segeti nocerent, aut messibus maturandis. ## Liber Septimus, kap. 9 (s. 227–228) De pessimo eventu hostilis classis. CAP. IX.                                         EVENIT præterea sæpius, classem bellicam littoribus applicantem,                                         tantis nebularum obscuritatibus subito obrui, Nebulæ tenebroæ.                                         vt nedum vlterius progredi nequeat, sed nec mutuas prohibere                                         navium collisiones, aut cæca sub aquis saxa, labore velCæca saxa.                                         ingenio evitare, immo nec velorum beneficio ad apertum                                         evadere gurgitem, propter diras tempestates, quæ nebulasTempestates diræ.                                         hujusmodi concommitantur: quibus sedatis, tanta plerunque                                         succedit maris tranquillitas, vt classis ipsa sese a loco minimeTranquillitas.                                         commovere possit: immo & fulgurum, ac coruscationumFulgura. eavis interdum sequitur, vt ipsa navigia incendio, ac submersione vorentur: cujus rei frequens testimonium perhibent annales Ostrogothorum, aliaque saxa in littoreSaxa ruinæ. relicta, de simili calamitate ostendentia rationem. Cæterum vbi hostis minores insulas defensore carentes, lignandi causa audentius ingreditur, sine vita, vel vulnere vix discedet. Dum enim insularum posfessores id imminere prospexerint, inter frutices, frondesque jacula secretis funiculis ad arborum robustiores ramos violenterSagittæ infidiosæ ramorum. extendunt: quorum fortissimo repulsu, levi tactum citato, quilibet ignarus facilime trucidatur. Nec desunt in locis opportums caveæ ferarum, profundo insidiosoque ingenio fabricatæ: Caveæ ferarum. quas si quis inciderit, membris integris vix extrahetur. ## Liber Septimus, kap. 10 (s. 228–229) De ignibus montants tempore hostili. CAP. X. Fumi.                                         EX hac imagine duo veniunt consyderanda: quorum alterum                                         in vertice montium, fumi scilicet congestis lignorum                                         struibus ad classicos insultus accedentium inimicorum arcendos Custodia equestrium.                                         excitati: alterum vero in littoralibus angustiis, &                                         scopulis, ne hostems insiliant, diligens equestrium custodia                                         intuenda: qui montana inhabitant loca tempore hostili, veluti                                         celerrimi speculatores, signa fumo faciunt: quibus visis, Ignita pyramis.                                         alii reliquos montes incolentes, itidem alonge positis ignita                                         pyramide demonstrant, vt quilibet armatus juxta numerum Principis, & patriæ lege decretum, e campestribus locis pro littorum custodia Velites equestres. sine mora descendat. Inter quos velites equestres celerrimi adsunt, vt hostibus portuum, vel riparum accessum præclusuri, sagittariis plebeiæ multitudinis locum statuant, vbi commodius excipiant, ac conficiant hostem, omnino aggredi contendentem: vt scilicet in vallibus, aut cavernis expectent, vel ad iniqua & ignota hostibus loca, quasi fugitivi declinent, ne forte eos taliter insequentes educere valeant in agmina robustiora: quæ vrgente necessitate, vsque ad infinitam multitudinem augeri solet. Nec desunt exploratores quoquo versum emissi, qui tenuntiant, qua Modus circum veniendi hostem. ex parte adhuc immineant hostems, vt his celerius, & copiosius occurrentes, vel consilio, vel virtute, vel insidiis, vel necessitate, vel desperatione, vel loci securitate nutantibus, nedum Vidi. victoriam adimant, sed et victos, vt imperata perficiant, militaii lege constringant. De ## Liber Septimus, kap. 11 (s. 229) De externis exemplis Finnorum. CAP. XI.                                         NEQVE Cæsar in bello Pompeiano sine significatione                                         per castella fumo facta, vt erat superioris temporis consuetudo,                                         cohortibus adductis circa ripas ( vt lib. II. & III.                                         Commen. ipse attestatur ) processit, vbi nova orta causaCa nova bellum novum parit.                                         novam belli mutationem fecit. Accedit præterea modus                                         Græcorum maxime Caphareum inhabitantium, qui hyemis                                         tempore navigare solet, vt hominibus montana juxta                                         ripas inhabitantibus, præcipiant luminosos ignes                                         in summitatibus montium accendere, quibus visis hostems                                         navigantes in periculum, & mortem præcipiti casuStratagema. rapiantur, sociique e strepitum, & clamore morientium terreantur. Aliquibus tamen bellorum ducibus imprudens consilium videtur, quod præliaturi ab incendioIncendio bellum inchoare sperniciosissimum est. inchoent bella, quia eo signo longinqui convocantur ad vltionem: quod vtique verissimum est in his, qui aliena invadunt, & non in illis, qui propria tueri annituntur, vt superiori figura monstrabatur. Sed hoc quoque eventu majorem calamitatem recipiunt externi hostems, quam intraneis intulerunt, & plerunque prius quo fugiant circunspiciuns, quam tela contorquent. Satellites enim hominum genus infidum, Satellitum natura. at inquietum est, quod facilius congregari, quam dirigi potest. Viso periculo in seditionem citius, quam ad victoriam versi, seipsos præcipitare festinant, & hoc modico, ac inermi oblato resistente, prout Salustius refert cognitum, scilicet essePauper et inermis populus triumphat in opulentissimos reges. pauperem gentem, quæ contra opulentissimos Reges & Principes acerrima bella gesserit, prout de servilibus bellis toties commissis est manifestum. Parcitur tamen villis, & oppidis sublimiori loco positis, ne comburantur, tum quia vigilantiumLocis certis parcitur. sunt receptacula, tum etiam quia sub dominio sunt, tum itidem quia ligna afferunt pro montanis ignibus accendendis, vt longe lateque appareant in hostilibus castris. ## Liber Septimus, kap. 12 (s. 229–230) De bellis sylvestribus. CAP. XII.                                                                                 SVNT etiam                                                                                 quamplurima pro                                                                                 pugnacula turn                                                                                 natura, tum arte inLoca arte & natura munita.                                                                                 sylvis, ac montibus,                                                                                 ad arcendos hostems satis                                                                                 opportuno situ                                                                                 collocata: in quorum                                                                                 accessu magis student indigenæ properantem inimicorum exercitum opprimere, vel captivare, quam eidem bonorum civium dispendio, & strage aperto armorum discrimine colluctari: æquius putantes crudeles inimicos naturæ ministerio corripere, qui despecta omniNaturæ ministerio opprimuntur hostes. lege humanitatis, more beluino, nulli sexui, ætati, aut conditioni parcentes, suriunt & grassantur. Vnde vt incolæ eosdem hostems acrius inter sylvarum proceras arbores Arbores colligatæ. prosternant, eas penes viam, qua processuri sunt, fere diffectas, atque in vertice funiculis connexas, super hostems longinque casuias, restibus aut funibus moderantur: quo fit, vt equitum peditumque turmæ, velut fulmine factæ, illico majori ex parte enecantur, vel alias in arcta via, atque aspera, lapidibus superne jactis, quasi Modus opprimendi hostem. ex altis mœnibus obruuntur, aut in faucibus montium per relictas insidias jaculis, & telis confossi succumbunt, aut e subterraneis specubus penes colliculos sitis, ballistis & sagittis confodiuntur. Quorum enim possessiones hostilibus incendiis consumptæ sunt, ii in talibus locis amaritudine provocati, exercituum duces interimere Vindicta in combustores. solent, aut alias domibus inclusos repagulis adhibitis incinerare, prout cap. de incendiariis puniendis exprimetur. Nec aditus in eorum subterraneas specus vlla industria ab alienigenis inquiri possunt, cum inter abditas rupes, cuniculosque retortos Stridor jaculorum. callide sunt obliquati. Auditur quidem vehemens emissi jaculi stridor, sed vnde exurgit, penitus ignoratur. Quibus autem in locis Gothorum specus hujusmodi reperiuntur, sine mea informatione temerarius, & superbus hostis, quoties alienæ paci nocere præcogitat, experiatur ## Liber Septimus, kap. 13 (s. 230–231) De particularibus exemplis hujusmodi belli. CAP. XIII. Verendenses.                                         SAXO Danorum clarissimus historicus de calliditate Sveonum                                         in cædendis sylvis loquens, asserit, Verendenses, Sueno rex Danorum.                                         id est, Meridionales Gothos, dum Sueno Danorum Rex                                         omnia flammis, ferroque sub algidissima bruma invaderet,                                         plurimosque in nives moribundos abigeret, sese eidem Regi Vix præcluduntur arbustulis.                                         vinliter opposuisse. Cæsis enim minoribus truncatarum                                         arborum coauginentis, saucium, quas permeaturus esset,                                         angusta præcluserunt. Tantis siquidem circumjacentium                                         rupium anfractibus claudebantur, vt absque ingenti dispendio a latere præteriri nequirent. Quorum ausum dum Rex omnis moræ impatiens, Periculum atrocius. celerius quam prudentius equestri militia demoliri contenderet, atrocius periculum incurrebat. Vbi etenim ventum est ad fauces, delapsi equis milites, quanquam tenui armatura essent, quod eis festinationis ardor periculorum contemptum ingesserat, Arborea strues. arboream struem oppugnare cœperunr: dumque pacem indigenis poscentibus non Oppressorum calamitas. admitterent, pars ab agrestibus e strue tanquam e muro pugnantibus, capite hasta traiedo opprimirur: pars saxis, sudibusque fugatur: pars frigore correpta, Regeque Via compendiaria. ignaro, furtivo discessu domum dilabebatur. Ipseque Rex compendiaria via cursum in suam Daniam reflexit, juste punitus in frigore, qui prius afflictæ plebis æstuaria Aurelianus Imperator. per crudele incendium devastavit. Ne etiam desint externa exempla, occurrit Fl. Vopiscus, afferens Imperatorem Aurelianum tantam cladem a Marcomannis apud Marcomanni apud Placentiam. Placentiam accepisse, vt Romanum pene Imperium solutum fuisset. Causa fuit hostilis calliditas: nam cum congredi aperto Marte non possent, in sylvas se densissimas Sacrifiis a deo victoria impetratur. contulerunt, atque ita Romanos vespera incumbente, turbarunt: quos nisi divinitas post exhibitas sacrificiorum curas ( vigore sententiæ Sibyllinæ ) præservasset, penitus deletum fuisset Imperium Romanorum. Quanta etiam Cæsar in sylvis succisis Cæsar in sylvis plurima passus est. passus est a hostibus suis, ipse de se apertius, & pluries contestatur. Contingit etiam, vt detruncatis arboribus ipsi defensores quasi circulo clausi, nullo modo erumpere valentes, a hdste fugando interimantur. Aggeres etiam cuncatos e durissimo Aggeres cuneati. ligno erectos, in locis declivibus opponunt, fruticibusque contegunt, vt equitum quitum saltus insidioso spiculo impediant, vel aliquot ex vna, aliquot ex alteraNecessitate consulitur paci. parte occisis, acre certamen exurgat, donec montibus & sylvis inclusi, fundisque & sagittis obruti, de vita & libertate pacisci cogantur. ## Liber Septimus, kap. 14 (s. 231–232) De dolosis sagittis, ac tribulis. CAP. XIIII.                                         ET his quoque modis materies bellicæ calamitatis incrementum                                         suscipere solet, scilicet vt hostems, quos Septentrionales                                         populi in rupibus, aut sylvis interimcre, vel turbare nequeunt,                                         eosdem ad apertos campos simulata fuga, vel seditioneFuga simulata.                                         callidius educant: accedentesque tam equestres, quam pedestres                                         turmas ferreis sagittis in sublime emissis, casuum ictu                                         facile excipiunt, vel occidunt. Gothi etenim in arte sagittatoria,                                         vt prædictum est, peritissimi, certa telorum genera                                         ferrea vnius & dimidiæ palmæ, medio ligno abietino, medioque ferro acutissimo confecta, secum ad multa millia in bella comportant: quæ tela, vel sagittas, non directe pro hac forte præliandi in equites occursantes, sed inSagittæ e sublimi cadentes vehementius nocent. aëra transmittunt, vt sua naturali gravedine, ac relapsu, instar grandinum quantitate innumerabili cadentia conficiant hostem: idque fit ictu triplici. Aut enim suo casum ipsos equites galea, vel thorace penetrato, subito interimunt, vel infirmant: aut capita, Vel dorsa equorum incidentia, ipsos in furorem & fremitum, vt fessoremInfra lib, 10. ca. 14. eiiciant, convertunt: aut terris fixa, ligneo confracto manubrio, velut sudes & spicula, equorum vngulis subtus adhærent, vt remaneant claudicantes. Inde majus ingenium, vt non turmas equestres taliter illæsas, & appropinquantes, sed jumentaEqui non equites sagittis impetuntur. sagittis impetant: quia equo læso, vel cadente, facile corruent fessores: & si jllico non cadunt, contos secum incolæ portant, quadruplici vnco ferreo variatos, vulgariter Polyxe dictos, quo detrahant hominem ab equoPolyxe. Hosque contos lima, veluti falcem ad messem, Kesya. ipsi incolæ acuunt ad certamen. ## Liber Septimus, kap. 15 (s. 232–233) De tribulis ferreis, ac quadratis stylis. CAP. XV.                                         AT ne vi quidem equestris armaturæ in fugam coarctari, pro                                         innovando præsidio, prompto carent ingenio. Vrnas enini                                         ad hoc præparatas tribulis, quadratisque ferreis stylis                                         plenas, ac alia acuminata ferramenta fugiendo post se in                                         arena, aut prato, vel nirve proiiciunt, vt sequentes turmæ                                         equestres obstacula sentiant in equorum pedibus, quo                                         minus insequi, interimere, vel captivare valeant fugientes,                                         immo vt ipsi equites retrorsum abeuntes, penitus inutiles Seditio.                                         fiant, seditioneque, ob contemptibilem incolarum resistentiam & ingenium, mota, incidant in majorem metum atque terrorem, resumptisque novis indigenarum aucta multitudine viribus, nedum amplius eos persequ Necessitas compellit optare pacem. poterunt, sed pacis conditiones, quas fors obtulerit, petere, vel oblatas subire cogantur: & ita eo res concidit, vt qui propter impotentem iram patriæ libertatis defenscres opprimere nequeunt, sub eorum armatis manibus oppressi corruant, ac spiritum Ira impotens. contumacissimum pendant, aut conditiones strenuis militibus forsitan indignas attingant. Quod ita sæpissime factum fit, æternam memoriam vbique in Septentrione Obelisci pacis. ostendunt alti, & erecti vetustissimi obelisci, similiter & montes, colles, amnes, paludes, & pontes: quibus perpetuum nomen ex infinita hostium multitudine, maxime externorum, in his prostrata, est impensum. Nec longe a Regia civitate Quatuor dentium locus. Holmensi locus est monticulorum Quatuor dentium appellatus, eo quod Rex Daniæ Christiernus primus infeliciter pugnans, quatuor dentes ictu bombardæ amiserit Danmark ecclesia prope Vpsaliam. anteriores. Præterea insignis Ecclesia parochialis Danmark dicta, prope Vpsaliam nomen perpetuum sortita est a hostium regione, quia opimis spoliis magnifice constructa est, remanente occisorum strage memoria sempiterna. Testantur præterea Garpa mose. hoc ipsum limosæ paludes vbique in Gothia & Suetia, vulgariter Garpa mose, Dana keer. vel Dhena Keer dictæ: in quibus etiam Bohœmi, Teutones, Dani, Moschi, Livones, Sepulchra alienigenarum. Pruteni, Pomerani, Curetes, pro se vel Danis præliantes, pariter sunt trucidati, aut suffocati. Item lacus, & amnes haud vndequaque congelati semper videtur: Glacie suffocati. in quibus hostiles equitum turmæ e Dania progredientes, sæpius (glacie incolarum solicitudine concisa ) plura hostium millia sunt suffocata. Denique in pontibus ex industria diffectis, quantus perierat in aquis Pontes diffecti. sremibundus exercitus, ipsa saxa penes littora Saxa littoralia. ad sempiternam memoriam posita, parum aliquid de tot, & tantis stragibus vna cum historiis attestatur. De fundis ## Liber Septimus, kap. 16 (s. 233–234) De fundis lapidum, & igniti ferri. CAP. XVI.                                         FLEXIBILIBVS catenis, ferreisque juncturis, sustibus                                         ligneis alligatis, sæpius in castrorum obsidione, quam reliquis                                         armis Aquilonares vtuntur, præsertim vbi campus                                         circumiacens fit lapidosus. Vbi autem saxa non sunt, quodCampi lapidosi.                                         raro videtur, crustatum ferrum ignitum scintillis micans,                                         forfice in bursam fundæ impositum, vehementi jactu in castraFenrum ignitum proiicitur fundis.                                         emittunt. Habent enim semper ad manum vasa instar                                         barilium Romanorum, plena crustato ferro: eoque in ignem                                         misso, & fundis applicato, ac contra obsessos projecto, tam vehemens vulnus, & cruciatum infligunt, vt rara, vel nulla medicorum opeCruciatus multiplex. valeant restaurari. Casu etenim ob ponderis gravitatem, & tactus adustionem, irremedicabiliter lædit: sicque abditorum ferreorum crustorum terrore, vel vulnere conficiunt hostem: cujus rei memoria recentior est in Danorum Rege Christierno II. quiChristierni 2. regis Daniæ exercitus ignito ferro laceratus effugatur. talibus armis M. D. XXI. in civitate & castro Arosiensi perdidit potentissimum exercitum suum. Similiter & sagittis ignitis: quæ de flamma ereptæ, atque forfice ballislis impositæ, repentino jactu eo atrociora vulnera indiderunt, quo minus manibus propter ardorem extrahi quiverunt. Sed miserabilius erat, quod ferreæ sagittæ, ac crusta ignita in pulverem bombardalem cadentia, quasi momentaneo excitatoIgnitæ sagittæ bombardales pulveres incenderunt. flammarum impetu, latius per circuitum plurimos astantes milites interemerunt: maxime etiam, quia Montani, ferox hominum genus, mineralibus exercitiis educatum, sagittis, saxis, ferreisque crustis, quasi imbribus per fundas emissis, vehementer instabant. Vidi ego exinde spatio CCL. milliarium Italicorum navigio in regiam Suetiæ Holmiam plurimos sic miserabiliter fauciatos, eodem anno terribili spectaculo, Spectaculum miserabile. nempe naribus, oculis, brachiis, pedibusque evulsis adduci: qui tandem insanabili vulnere, & cruciatu, præcipue Germani, Dani, & Scoti miserabili morte vitam efflarunt. Quæ fors & mors, eisdem militibus Germanicis, ac Danicis, præcipue Iuthis, & Holsatis evenit, quod Montanos illos ( Dalacarlos dico despectoHostis inermis non contenendus. nomine inermes rusticos, ac ad prælia indisciplinatos, homines stupidos, & imbecilles reputabant, & appellabant, etiam imprecantes, quod e cœlo myriades comMyriades. pluerent rusticorum, quos omnes quasi locustas vno momento excutere vellent, & possent, inanibus verbis insultantes. Sed re ipsa compertum est illico, verba & minas nil valere, dum appropinquarent qui verbera, & mortem inferre valebant. Viso etenim impetum in meridie diei Pentecostes ipsorum Montanorum, seu Dalacarlorum, mille injuriis vna cum reliquis regnicolis ad iracundiam provocatorum, non solum non attentatam pugnam validissimo milite equestri & pedestri, contra multitudinem institutam sustinere nequiverunt, sed turbatissimo metu in propugnacula vitam defensuri, sese velocissima fuga receperunt: in quibus, vt dictum est, sagittis ignitis, & ferro crustato interimebantur. ## Liber Septimus, kap. 17 (s. 234–235) De veltis centurionum. CAP. XVII.                                         QVAMVIS tumultuaria manus, & inermis ruricolarum                                         turba, vbique per oibem militaris discipline nullam credatur                                         habere peritiam: tamen longe severior ratio deprehenditur Septentrionales fortiter & audacter pugnant.                                         in Septentrionalibus populis, qui comportatis expensis certi                                         temporis, & armis, alacriter ad res bellicas æque vt ad                                         tnpudia congrediuntur, Validissimi enim sunt, præsertim                                         Sueci & Gothi, in arciLus, fortalitiis, oppidis, ac vrbibus                                         obsidendis, & impugnandis: idque multiplici modo,                                         prout hoc libro variis capitulis inferius ostendetur. Hic tamen modus superiori figura depictus, cæteris forte periculosior existimatur. Incolæ Tyranos incolæ fugant. enim gravissima lacessiti injuria, & tyrannide, vt ea liberentur, in vnum collecti, crudelibus præfectis celeriter amovendis subito congredi non formidant: vnde & eos superatos, atque ad arces & oppida confugere coactos, mox agminatim arcibus Præfecti obsidione cingunt. inclusos obsidione cingunt, conjunctisque viribus & animis, arbusta seu sarmenta colligunt, & hæc virentibus juniperis vbique crescentibus, cum pice, corticeque arboris betulinæ ingenioso compendio restibus constringunt: idque adeo immani altitudine, & magnitudine instar longarum turrium efficiunt, vt vnamquanque congeriem ( quam Veltam vocant ) antrorsum movendo, circiter viri centum voluant aut plures, Velta. prout immensitas hujuscemodi veltarum requirit: quæ etiam velta talem securitatem curitatem motoribus suis ob vastam spissitudinem præbet, vt nullo sagittarum, scorpioSecuritas admoventium. num, aut tormentorum genere in eius admotione lædi possint. ## Liber Septimus, kap. 18 (s. 235–236) De modo, & tempore adducendi veltas. CAP. XVIII.                                         VT autem expeditius animo suo vlsciscendi, maturiore efficacioreque                                         naturæ adminiculo satisfacere valeant, ex industria                                         ventos expectant, & eligunt tempestuosos & austerioresTempestate sæviente vruntur arces.                                         qui admotos & accensos veltarum fumos, & flammas                                         tectis arcium intrudant: alioque latere turmatim imminent sagittari                                         infestiores, qui vel obsessos in fenestris, vel scuta in                                         manribus opposita, aut capita obsessorum ita sagittarum, ac                                         telo um multitudine replent, vt formam induant ericiorum.                                         Eoque finaliter vis ista progreditur, vt obsessi viribusObsessi vincuntur. destitutis, vel flammis & fumo devicti, horrendo spectaculo nullis admissis conditionibus, aut pactis interimantur. Nescit enim effrenis rusticorum simplicitas aliaRustica pacta. tractare pacta, quam sola mors amarissima præscribit obsessis, eo quod toties vaserrimis impiorum præsidum, & hostium induciis illusam, ac afflictam se meminit, at interemptam: vt potius eligat semel fortiter pugnando mori, quam ad tanta ludibria, ac tormenta tyrannorum diutius reservari. Et hinc mos crudelissimus inolevit, vt milites gregarii cum Sueticis, ac Gothicis ruricolis, & indigenis publico certamine congredientes, desperatione vitæ retinendæ neminem captivant, nec econtraCertamen mortiferum. sed sese mox interimunt furia quadam beluina, prout vbique per latissimos campos non epitaphia, sed ipsa ossa rupibus vbique affixa demonstrant. Attamem hæc luduosa Calamitas luctuosa. calamitas plures externos milites variarum nationum, eo ob vilem vitæ venditionem consluentium, dira morte consumit, quam ipsos indigenas, qui viribus audi quotidie fortiores, severioresque adversus quemcunque hostilem vim exurgunt. Testantur etiam hoc peregrini milites, qui numine propitio miserias has quandoqueMilites peregrini. evasere, documentum cæteris omnibus præstantes, Svetici argenti spolium vita, & sanguine ab extremis gentibus dispari commutatione fore emercandum. Infelicissimus igitur est, qui alieno non credens periculo, supradicta mala intelligereExperientia infelix. noluerit, sed experiri. ## Liber Septimus, kap. 19 (s. 236–237) De sudibus, telis, & foveis insidiosis. CAP. XIX.                                         MILITES seu Septentrionales populi munitiones opponendo                                         imminentibus inimicis, multa, quemadmodum Ars.                                         & aliæ gentes, vtuntur arte, & viribus, tempus locaque Vires.                                         consyderantes, quibus indubie exigua manu circumveniant Tempus.                                         hostem, tempus scilicet hyemis, veris, æstatis, aut Loca.                                         autumni. Hyemis itaque tempore si pugnandum erit, quia Centum contra mille.                                         adminiculo nivis, & glaciei (vt infra dicetur) centum sufficiunt                                         resistere mille. Si veris, tunc hostem eo provocant, Stratagema.                                         vt incidat in saxa: quorum copia infinita ibidem est frigore ad casum laxata, vt eques stabile vestigium non inveniat, quo tutus a lapsu, & Tempore æstatis. præcipitio sit, quacunque virtute prælietur. Si æstatis tempore, tunc fossatis, sudibus, & stylis pineorum ramorum adumbratione coopertis, aut paludinoso loco excipiunt Autumni. temerarios inimicos. Si tempore autumni, ad valles locaque declivia provocantur a hoste, imbribus eum infatuant, & enervant, vt ad angustos limites redigatur, donec plures congregati non adiutorio, sed miserando spectaculo, & periculo sibiinuicem fiant. Nihil enim ita equitibus nocet, vt locus Equitibus angustus locus perniciosus. angustus, & voraginosus: qui vix evitari poterit, dum strenui equites ira concepta, quocunque cernunt ducem volitare, cum robore & impressione sequuntur: de quo modo T. Livius in bello Candiano, & saltibus eius, satis stupenda Bellum Candianum. recenset. Nec fuga saluti erit, propter equitatum a tergo instantem: nec dcætrorsum, aut levorsum, ob præcipitia, limosas paludes, profundas voragines, insidiosas Impedimenta. specus, & aquas, ac saltus, pericula evitari possunt. Tuncque deprehenditur, Instrumenta belli. quod non solis ensibus, lanceis, sagittis, contis, ac pugionibus dimicare iuvat, sed locis scabrosis, & iniquis, ad quæ nimia præsumptione, & improvidentia Ferocia. sunt illapsi. Quodsi victores evaserint, durum est eorum ferociam reprimere, sicuti Ignavia. & fugientium ignaviam, & perfidiam revocare: & forte quia vndique conclamatur Garruli in fuga primi. ad arma, tela, & diversa compendiar mortis. Hi tamen primum aufugere solet, qui in tabernis, vel hominum cœtu sunt garrulis loquaciores, quia vt spuma Effœminati. maris cito dissoluuntur. Præterea effœminati, quorum inane, corpus est a virili spiritum, Proditores. dum tota imaginatio captiva ligatur in sinu meretricis. Demum proditores, quia omnem omnem arborem, quam sciunt se dudum meruisse, putant esse furcam. Fures etiamFures. fisci ad bella non valent, & si adsunt, illico aufugiunt, quia cor obcæcatum habent, & in nummo reclusum. Legitimo autem matrimonio conjugati, vel alias sineConjugati fortes. scorto viventes, plusquam leones in audacia, & strenuitate victoriam certamini annexam tenent. Igitur modus est gentis occurrere inimicis, vt ducant eos ad sylvarum vastitatem, & opacitatem, vt primum tenebras expavescaris saltuum, donecStratagema. successive veniant ad hostile robur, suo loco & ordine collocatum: vbi principid velitares ad leves pugnas occurrunt, deinde turmalis exercitus equitum: pro quo tamenVelites. in locis asperis pugnare solet pedestris turma, donec erumpat in locum ad certandumExercitus. ampliorem. ## Liber Septimus, kap. 20 (s. 237–238) De stratagemate Regis Hachonis per frondes. CAP. XX.                                         ATROCES injurias quam vehementi spiritu, & studio                                         Gothi vindicare soleant, parumper præsenti capite demonstratur.                                         Erat olim in patria Gothorum potentissimus RexHacho rex.                                         Hacho nuncupatus, adeo præclaris, & magnificis gestis                                         addictus, vt cæteri proceres potius ea admirari, quam imitariAdmirari potius quam imitari conceditur.                                         valerent. Tanta enim circumspectione omnibus Reipublicæ                                         partibus satiffecit, vt quemadmodum contra hostes                                         in bellicis rebus incomparabiliter strenuus esset, ita incives                                         & amicos nullum benigni Principis officium præteriret. Hic potentiam & militiam suam divisit in duas classes bellicas: quarumClassis duplex. vnam fratres eius, patriæ limites, & populos defensuri, strenue gubernabant, dum ipse interim altera classe, militumque parte succinctus, arma Occidentalibus Oceani insulis inferret. In quibus constitutus, cum certis nuntiis didicisset, duos fratres suos bello navali a Danis oppressos, tertium vero ignominioso mortis genere in suæ familiæ, & Suetici Regis contumeliam absumptum, nihil vitenusVltor cæsorum fratrum. morandum ratus, totius exercitus sui robur e Hybernia in Danos converterc properavit: quem licet Starchaterus pugil Sueticus, & nonnulli alii causis adductis deserebant, tamen classe, residuaque militia felicibus velis pervenit in littora Selandiæ, Sigarus rex. rectoque ac celerrimo cursu per saltus, & nemora vsque ad regiam, in qua tunc Sigarum Regem versari intellexerat, contendit. Nec accelerationi prospera fortuna defuit: nam primam, & secundam vigilum stationem suspenso, tacitoque itinere prætervectus cum ad extremas sylvarum latebras devenisset, jussit abscissos arborum ramos singulorum suorum manibus gestari. Quod cum milites in tertia statione constituti adverterant, mox Sigaro nuntiant, se insolitam, & stupendam rei novitatem Nemus transire visum est. admirantibus oculis subjecisse. Visum quippe erat nemus suis sedibus evulsum ad regiam vsque properare. Tum Sigarus animo ad insidiarum consyderationem converso, respondit, eo sylvarum accessu sibi extrema fata portendi. Moxque mi!item, quem inopinatus casus obtulit, contrahens, obviam advenienti hosti progreditur: fit atrox Sueci vindicativi. & plertinax pugna, Suecis suo more vindictam vehementissime sitientibus. Cecidit eo prælio Sigarus Danorum Rex, Hacho vero victoriam in crudelitatem convertens Danorum oppressio. nulli sexui, aut ætati pepercit, regnumque Daniæ tam severiter opprimebat vt illud nequaquam ad tributum aut subjectionem, sed ad extremam desolationem expugnasse viderentur: nec quievisset, donec magnam eius partem desolatam reddidisset, nisi morte patris ab eo conatu in Gothiam subito revocatus fuisset. Substituit Hacho Fastuosus. tamen alterum eiusdem nominis ducem Hachonem, cognomento Fastuosum: quem cum Dani post Sueonum abscessum viribus destitutum viderent, confestim ad arma reversi, statuerunt se a Suetico jugo ereptos in pristinam libertatem vindicare: filioque Sigari Sivaldo in Regem assumpto, prælium vehementius, quam vnquam prius Sivaldus. instaurant. Fuit ea pugna adeo vehemens, & cruenta, vt prostratis antea multis Pugna cruenta. millibus, tandem ambo exercituum duces Hacho, & Sivaldus corruerint: erantque paucissimi, qui sibi post tam miserabilem cladem fuga consulere potuerint. Et hic fuit finis infelicissimæ pugnæ: in qua omne Regii sanguinis stemma in Dania extinctum Gyritha regina. ad vnam fœminam Gyritham Gothico regno oriundam, pervenit. ## Liber Septimus, kap. 21 (s. 238–239) De hostilibus incendiariis puniendis. CAP. XXI. Danorum odium pertinax in Suecos & econtra. MEMINIT Saxo Danorum egregius scriptor, Suenonem Daniæ Regem tam pertinacibus armis & odiis, Sueonum Gothorumque incolas impugnare pugnare statuisse, vt nulia pacis conditione admissa, aliquis saluus, & tutus vivere permitteretur in sua vita, ac libertate, etiam si Rex eorum in fœdera quæcunque decerneret consentire. Hyberni itaque temporis beneficium nactus, expeditiora elegit itinera, rapinisque & incendio Finniam olim, nunc Finuidiam, MeridionalemFinuidia. Gothorum provinciam, prædabundus aggreditur. Occurrunt indigenæ supplices, patriam, seque dedentes: nec sic se prostravisse contenti, etiam commeatibus præbitisInsidiis corripitur impacabilis crudelitas. hospitalitatis eum obsequiis prosequuntur. Propter quæ officia dum sese rutos non experirentur, fas putabant insidiis impacabilem corripere crudelitatem: vnde & illustres viros, familiaresque eorum, cædis & rapinarum socios, majorem nodis partem in commessationibus extrahentes, temulentiaque graves, in horreum annona vacuum pariter sobrietate exutos se recipientes, prædicti Finni igne & flamma, Incendiarii igne combusti. quibus antea penatibus in horrendo frigore privati erant, vnanimiter congregati interemerunt. His nanque altiore somno spirantibus, Finnenses foris valuas obicibus obserantes, igni sparsere tectum: iamque eius major conflagraverat pars, priusque ædes in cinerem prope collapsa fuit, quam pressos mero sensus vis ardoris expungeret. Postremo propiore flammarum feruore correpti, dum nudi valuas erumpere gestiunt, forinsecus eas obclusas cognoscunt. Vrgebat intus incendium, Intus incendium foris hostis vetabat egressum: sed præsens pœna sequentis metum levabat, instantisqueForis hostis. mali periculum futuro tristius ducebatur. Quo evenit, vt Dani ferro, quamDuo pericula evadere difficile. flammis opprimi præoptantes, validius connisi, præjecta foribus claustra convellerent, vtque vnum periculorum effugerent, in aliud ruere non dubitarent. ## Liber Septimus, kap. 22 (s. 239–240) De eodem periculo amovendo. CAP. XXII.                                         EGREGIæ indolis pueri, quos sibi in clientelam prædicti                                         duces, & illustres viri, respectu propinquitatis acciverant,                                         absque ætatis miseratione sub Nicæ amnis glaciem nudatis                                         corporibus Finuidorum ludibrio mersi, in eodem alveo                                         fatum, & tumulum recepere: ita paucorum agrestiumFatum & tumulum in eode alveo.                                         fraude, hoc est æqua vindicta, maximæ expeditionis labor                                         exinanitus evanuit. Neque eo solutis vetusto tempore                                         id accidisse campertum est, sed quotiescunque Gothos, ac                                         Suecos hostilibus armis spoliandos Dani impetunt, totiesDani semper in Suetia periclitantur. in ædibus constricti, partim ignibus, partum aquis, partim ferro, aperte vel insidiose vt in plurimum absumuntur: quod eo facilius fieri creditur, quo in ligneis ædificiis vndique combustibili materia circundatis, crapula fatigati profunde dormitant, stulte existimantes, inter eos homines se fore securos, quibus omnem violentiam, Nil securum in hostilibus terris. & crudelitatem infligunt: eoque celeriores, ac horribiliores pœnas subeunt, quo sæua tyrannide petulantius in ædes, ac fortunas incolarum sunt grassati. Privati enim domibus, in asperrima hyeme vxores, & parvulos sylvarum latebris abscondunt, unoque impetu, ac furore, & desperatione ducti, ballistisque & felis armati, Raptores occiduntur. rapaces incendiarios per viarum insidia s quæsiros, occidunt, vs vita amissa, bona ablata reassumanri a possessoribus justis, ne frustra scriptum videatur, Væ quiEla. 33. prædaris, nonne & tu prædaberis? Quo fit, vt ve! atrocissimo periculo dispereant, vel expeditiore, sed fœdiore fuga impetu ruricolarum elabantur: quippe spoliis Spoliis relictis fugatur hostes. inter hostes relictis, sese spectaculum & ludibrium non modo externis, sed domesticis, nudi spoliatique, ot plerunque saucii domum ægre revertentes, ostendunt. Stulte igitur bellum in hyeme contra colonos accipitur, quando jussu dominorum, simili exorto inimicorum casu includendorum, domos repagulatas comburere non formidant Fenestræ tectorum. quia abundantia propinquarum sylvarum novas ædes mutuo adiutorio erigere possunt. Domus autem nunquam in latere, sed in culmine tecti fenestras habent: ideo foribus obseratis facilime somno sepulti comburuntur. ## Liber Septimus, kap. 23 (s. 240–241) De defensione riparum Islandiæ. CAP. XXIII. Islandia.                                         ETSI superioribus libris, præsertim II. dictum sit de mirabili                                         natura montium, & portuum Islandiæ, id est, terræ                                         glacialis, vbi maxima diligentia excitantur robusti adolescentes, Corvi insidiantur porcellis.                                         pro occisione corvorum, ne devorent porcellos                                         & agnos: attamen his adduntur equites magno conducti                                         stipendio, vt coërceant insolentiam negotiatorum:                                         qui ob indicibile lucrum quotannis e diversis Germaniæ, &                                         præsertim Saxoniæ inferioris partibus, vt sunt Lubicenses,                                         Hamburgenses, Vismarienses, ac Bremenses, eo confluunt Fraudulenti negotiatores. Inter quos cum plurimi fraudibus, & dolis pleni sunt, vt circumveniant, aut spolient simplices inhabitantes, vel alias angustient innocentes, provisum est fortitudine equestrium armatorum, ne in littoribus, aut portubus, aut rure, vis alicui fiat, vel facta permaneat impunita. Quod autem cernuntur cryptæ, & subterranerum cavernæ pro vsu habitationum humanarum, ac conservatione bestiarum, nemo miretur, cum venti, quemadmodum superius lib. II. dictum est, intantum Circius ventus austerrimus. ibi sæviant, præsertim Circius ex Occidentali ac Septentrionali commixtus, vt vix equitare, aut ambulare concedatur viatori. De custodia ## Liber Septimus, kap. 24 (s. 241) De custodia riparum tempore hostili circa lacum Meler in iuperiori Suetia. CAP. XXIIII.                                         EST præterea in superiori Suetia lacus insignis Meler appellatus: Meler lacus.                                         de quo supra lib. III. dicta fuerant plurima admiranda,                                         præcipue quod inter Septentrionales aquas sit piscosissimus,                                         atque plures illustnum, ac nobilium hominumArces nobilium.                                         habeat arces, & palatia pro more gentis satis ornata: præterea                                         aliquot insignes Ecclesias Cathedrales, Arosiensem, &                                         Strengenensem: vbi vetusto tempore superstitiosus cultusCultus idolorum.                                         viguit idolorum, maximumque certamen heroum, pugilum,                                         ac gigantum, prout cernere licebit in immanibus saxis a campis & montibus in parietes Eccelesiarum translatis: in quibus literarum Gothicarum longo, atque obliquo ordine leguntur gesta dictorum gigantum. In sinum etiam hujus lacus scopuli sunt inaccessibiles, ab incolis vocati Gallinarum pulli. Rupes enimGallinarum pulli. media est Gallinæ nomen habens, quemadmodum apud Norvegianos scopuliOvorum scopuli. reperiuntur Ovorum, id est, Eggiasford appellati. Præterea e mari in Gothiam, & Suetiam navigantibus, certi sinus maris, & promontona obiiciuntur, quæ mensarumSinus cavendi. scamnorum corvorum, porcorum, salconum, & præliorum nominibus nuncupantur: in quibus, ingruentibus inimicis, intermedia saxa cum scaphis insultotiis se abscondunt, immo aperte conservant incolæ, vt hostes intercipiant præsumptuoseIncolæ vbique armati. adnavigantes: quique, si littus solidum hostes ingressi fuerint, armatam multitudinem vbique in littoribus pro patriæ defensione animose inveniunt congregatam, quemadmodum specialiter inferius in sequentibus libris ostendetur. LIBRI SEPTIMI FINIS. ## Liber Octavus, inledning (s. 242–243) GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE STATV REGENTIVM ET OFFICIORVM AC EXERCITIO MILITARI. LIBER OCTAVVS. PRÆFATIO.                                         DECLARATIS primævi temporis Gothorum Sueonumque                                         potentissimis Regibus, per charissimum fratrem &                                         antecessorem meum Io. Magnum Gothum Archiepiscopum                                         Vpsalensem, in historiis suis nuper hic Romæ impressis,                                         succinctior via relicta videtur, qua declarari congruit,                                         quomodo, qualesue constitui solent Reges in Septentrionalibus Noæ et filiorum eius ab arca descensus.                                         regnis, vbi post descensum Noæ, ac filiorum eius                                         ab arca, prius, quam in reliqua parte totius orbis, iidem                                         filii & nomen, & gubernium patris institutione creduntur Regna 34. ab aquilonaribus fundata. habuisse, atque demum inde totum mundum ampliasse, prout postea multis attestantibus gravissimis autoribus compertum est, ab eadem Septentrionali plaga plusquam XXXIIII. Reges exiisse, & potentissima regna late per orbem instituisse, Charta Gothica Venetiis impressa. quemadmodum anno M. D. XXXIX. in Charta mea Gothica Venetiis impressa, lucidius declaratur: quorum gesta quam ardua, ac magnifica sunt, ipse idem frater meus antedictus in historiis suis fidelissime scriptis attestatur. Quibus sic demonstratis, ostendendus insuper erit modus, quomodo Regia electio, vel stirpium successio a vetustissimo tempore regentium, & officiorum, ac exercitia militaria fuerant observata. De electione ## Liber Octavus, kap. 1 (s. 243–244) De Electione Regis. CAP. I.                                         GLORIOSA majorum constitutio nomine municipalium, Municipalia Suetiæ.                                         successivis seculis & generationibus tradita, in sui                                         exordio præcipit, vt incolæ Regem electuri in Suetia, senatores,                                         acproceres, nuntiique omnium provinciarum, communitatum,                                         civitatumque regni prædicti convenire teneantur                                         in Archiepiscopali civitate Vpsalensi: vnde non procul est                                         lapis campestris amplus, ab incolis perpetuo tempore MorastenMorasteæ lapi                                         appellatus, in circuitu XII. continens lapides pauloLapides 12. collaterales.                                         minori forma humi firmatos: in quo loco prædicti senatores, seu regni consiliarii, ac nuntii confluere solent. Ibidem e senatum præcipuus oratione circumspecta proponit, quam necessarium sit pro regni, omniumque incolarum libertate, in vnum Regem, ac Principem consentire, prout a majoribus supra talem lapidem, qui firmitatem signat, providentius fuerat observatum: omnesLapis signat firmitatem. exhortans, vt libero, quem velint, voto quantocyus e nomine prosequantur. Nec mora prolixa intervenit. Qui bonum publicum, regnique gloriam, pacem &Conditiones boni principis. concordiam semper tueri visus est: qui privato regimine nullum læserat: qui victor in bellis frequentior fuerat: qui totius populi juste vivendo favores sortitus est: qui legis, & religionis amantior est: is omnium nuntiorum provincialium vnanimi consensum Rex appellandus elevatur: eo tamen respectu, vt si filius Regis, frater, autRespectus eligendi regis. consanguineus, prædictas virtutes habuerit, non hæreditatis, sed electionis jure cæteris omnibus anteferatur. Sed nec negari videtur, quin tales omni diligentia, cura, autoritate, gratia, precibus, citationibus sibi procurent populares favores. Nonnulli comminatione externorum Principum, pariter & armato auxilio violenter sibi Regium titulum ascribi festinant. Sed nulli infeliciores illis, quia violentumAmbitiosi & violenti semsper insecuri. eorum imperium, populi contradicente voto, non erit diuturnum, etiam si inter munitissimas arces, vel sydera posuerit solium suum. Vtcunque evenerit, ille semper securius intrat, durat & exit, qui voce populi satis providi, vocatur adRegis boni proprietas. regnum, quasi animo virtuteque, sive inter suos, sive inter hostes clarissimus, ac strenuissimus reputatus: quia nil prius, aut antiquius illi videntur agendum, quam prospicere proceribus, ac populis suis, vt justum imperium, firmum præsidium, & perpetuam pacem habeant. Et cum hæc fecerit, populus non tolerat aliquem alium sibi Regios honores vendicare. ## Liber Octavus, kap. 2 (s. 244) De mutuis juramentis præstandis. CAP. II. Iuramentum superstitiosum.                                         REGES olim in Septentrione diis suis superstitiosum cultum                                         & honorem deferentes, per nomen eorum, quoties ardua                                         subesset causa, jurare solebant, immo per nomina equorum,                                         Dryudum, ac fœminarum, vt Methodio placet,                                         & Luciano in suo Dialogo. Item per ventum & acinacem,                                         vitam & mortem intelligentes, dum scilicet ventum animam                                         quidam dixerint, initium vitæ, quam acinaces, id est, jaculum                                         claudit. Sed hoc aliis commune fuit etiam per libertatem Acinaces.                                         patriæ jurare. Magnus itaque reputabatur inter gentes bellaces acinaces: cujus interpretatione jaculum, lanceam, venenum, funem furcam &c. intelligere volebant, vt infra de divisione bellicorum spoliorum diffusius Dryudæ. ostendetur. Quod jurarunt per Dryudas, excelsum aliquod testimonium erat, quia præclarioris ingenii viri fuerint, omnium arcanarum quæstionum scientes reddere rationem, Sacerdotes reges fiebant. & diffinitionem. Habuerunt etiam in patrio suo instituto Gothi, vt sacerdotes eorum in Reges consecrarent, ac mortuis sacerdotibus divinos honores largirentur, Nomina heroum. quemadmodum Strabo lib. VII. testatur. Habuerunt & Zeritam, Comesinum, Abyrim: quorum honestissimam memoriam faciunt Dion, Iornandesss, Strabo, Suidas, Diceneus rex. Chrysippus. Diceneus etiam Gothorum Rex omnem subditam plebem ad Pythagoricæ disciplinæ religionem traducens, vir justus, ac constans, omnem philosophiam Bellagines. Gothos docuit, conscriptam in libro, qui Bellagines inscribitur. Temporibus Valentis doctissimum quendam Gothorum sacerdotem Sozimenus ac Socrates Gothi Scythiam inhabitantes. historici allegant, & Theodericus Episcopus: quod puto præcipuum apud eos Gothos fuisse, qui Scythicas partes penes Asiam occupavere. Illi autem Gothorum Gothorum originalium mos jurandi. Reges, qui in originali patria manserunt, per numina, & thronos suorum deorum &c. vt prædictum est, jurarunt. Religione postmodum Christiana instructi, per summum Deum & eius sancta Evangelia, se omnem juslitiam, & religionem etiam servaturos jurant: rursus & subditi, vt fideles sint, in acceptione cujuslibet regiminis jurant, præcipue milites aurati, prout inferius per occasionem erit exponendum. ## Liber Octavus, kap. 3 (s. 244–245) De Coronatione, ac executione Regii officii. CAP. III. Iuramenta dantur.                                         DATIS igitur, & acceptis juramentis de religione, &                                         legibus, ac consuetudinibus fideliter observandis, nomine Nuntii provinciarum relaxanrur.                                         provinciarum Regalibus conviviis honorati, cum literis Regiis                                         quid actum fuerat, quidue Rex præcipiat, ad propria relaxantur. Coronatio regis.                                         Demum coronatione ab Archiepiscopo Vpsalensi,                                         & aliis Catholicis Episcopis sub solitis cærimoniis                                         in præsentia totius senatus, & procerum regni, ac nobilium                                         personarum suscepta, majorum laudabili consuetudim inhærendo, hærendo, provincias regni sui Regia decentia circumire tenetur, literatque præmittere, quando, & qua causa venire decrevit, vt eum proceres, & satrapæ dignis honoribus, & obsequiis excipientes, aliis aliisque populis, territoriis, & provinciis exhibeant honorandum. Præcipuus ornatus hujus Regiæ pompæ stat in maximis equis, Pompa regis armata. & armis, quasi ad continuum certamem præparatis. Nec interea vacuus est ab justitiæ administratione, quin vnicuique justitiam distribuens, pacem, & vtilitatemIustitia distribuitur. augendam omnibus, contrarium facientibus pœna constituta, proponat. Ideoque indicibili gentis alacritate quocunque progreditur, voto addito, vt diu feliciterque vivat, acceptatur. Et hinc progreditur illa amicitia, quæ conjuncta civium benevolentiæ tutissima custos, ac comes Regibus, principibusque esse solet: qua quidem dum muniti fuerint, neque externa, neque intestina arma formidabunt, & insuper felicissimi erunt, si voluntates suas cum amicis communicabunt, & civibus, ac incolis nullam injuriam facient, aut fieri permittent. Si quis vero Rex hujusmodi consuetudinemContemptor consuetudinum periclitatur. servare contempserit, regnumque peregrino, ac superbo fastu circumire præsumpserit, maxima incolarum indignatione veluti præuaricator, & patriæ legis transgressor æstimatur: nec securus erit, quocunque diverterit, a furentis populi vltione. Habent enim pro compertissimo, vt qui exordium regiminis sui a contemptumInitium infelix. legum suscipit, multis vt injuriam faciat comminatur. Ideoque prope illi evenit, vt Regi Taprobano Indianorum (teste Plin, lib. VI. cap. XXII. )delinquenti, vt morte mulctetur nemine interimente, sed aversantibus cunctis, & commercia etiam sermonis negantibus festa venatione absumatur, gratissima ea bestiis futura &c. Nec puto hic crudeliores bestias esse, quam incolas discordantes, quos necesse est RegiDiscordantes bestiis assimilantur. novo, & bono accepta regni possessione concordare, ne nocentiores intra regnum hostes relinqui videantur, quam ab exteris nationibus expectantur. ## Liber Octavus, kap. 4 (s. 245–246) De qualitate boni Regis, CAP. IIII.                                         RESPICIENS fidelem relationem doctissimi historiciFerdinandus Hisp. oprt. rex.                                         Laurentii Vallæ super justa commendatione Serenissimi Regis                                         Ferdinandi, non possum non optare a Domino Deo, vt talis                                         semper sit in Aquilone, qualis hic fuit in Occidente, scilicet                                         vt sicut ille natura sublimi fuit, ab omni tamen remotus                                         fastu, animo fidenti, atque intrepido, sed adversus insaniam,                                         veritatemque demisso: in contumaces, nocentesque vehemens,                                         sed erga eos, qui allegarent necessitudines, paupertatem,                                         morbum, ætatem, aliasque misericordiæ causas, clementissimus. Clementiss. Item quod esset amator bellicæ gloriæ, sed ita vt pacem præoptaret. Item liberalis inter primos, sed non nisi religionis & meriti causa. Item in conversationeReligionis cambellabat. procerum rarus, attamen vt nulli indigenti januam clauderet, immo aperiri juberet, vt quisque necessitatem suam loquendo comiter audiretur, & juvaretur. Item vt ab obscœnitate factorum, & dictorum abhorreret. Item vt cibos, vinaque non adOsor scurrarum. gulam, sed pro dignitate apparari juberet. Item vt a venere etiam in matrimonii sanctitate temperaris esset. Item vt nemini domesticorum scortum in domum ducere, Effœminati spernuntur. aut foris alere sineret, ne effœminatum militem haberet in bello. Item vt omnes studiosos excitaret, & juvaret ad agnitionem scientiarum. Item vt nulli stipendium numeraret, nisi qui doceret se legitimo testimonio eo in anno corpus Domini, Communicantes laudantur. & calicem communicasse. Item quod blasphemorum acerrimus vltor esset. Item vt aleatores quasi pestes haberet exosos: nihil enim boni viri adesse existimant Aleatores inutiles. aleatoribus, & blasphemis. Item vt attenderet in beneficiis an alteri indultum esset, & an alter dignior esset. Item vt nihil intercedente pecunia, ne avarus æstimaretur, Liberalis. conferre vellet. Item vt omnibus gratum vultum, Regia severitate servata, Severitas. exhiberet. Item vt juxta Pauli Diaco. sententiam lib. III. cap. IIII. prout Constantinus, Conditiones optimæ regum. esset in eleemosynis promptus, in judiciis justus, in judicando cautissimus nullum despiciens, sed omnes in bona voluntate complecter, omnes diligens, ipseque dilectus a cunctis. Præterea idem autor lib. V. cap. XXIII de alio Rege Rex optimus. loquens, afferit eum fuisse corpore prævalidum, audacia primum & fortunatum, non minus consilio quam viribus decoratum. Item alibi adhuc de Rege quodam dicit: Vir pius, fide Catholicus, justitiæ tenax, pauperumque largissimus nutritor. Princeps optimus. Præterea alibi addit: Princeps prudentia, sagacitate, & clementia nulli secundus, munisicus in benemeritos, bilingues gravi odio persequens, lascivorum contubernia vitans, patiens erga inimicos, non præceps in vindictam, sed injurias facil obliviscens Præterea idem Pau. Diaco. lib. III. cap. XV. hoc mirabile refert, quod in Regnum Longobardorum justum. regno Longobardorum nulla erat violentia, nullæ struebantur insidiæ, nemo aliquem iniuste angariabat, nemo spoliabatur: non erant furta, non latrocinia: vnusquisque quo libebat, securus sine timore pergebat Huicque simile, dilectissime Lector, non graveris in ligno parvulo sub dextro brachio Regis cap. primo cordula ligato, notare: quo significatur dudum fuisse Reges apud Gothos, præcipue Magnum quendam Magnus Ladalaas rex. Ladalaas dictum, qui tantam omnibus incolis per duo mille milliaria Italica indixit Securitas aurea. securitatem, vt nullus tantum horrea, ac bona sua confideret ferreæ seraturæ, sicuti apposito huic exiguo ligno. Et ita more aurei seculi dutius fuerat observatum. Præterea cernuntur penes brachium Regis libri: qui significant municipalia, leges, & consuetudines ab antiquo præscriptas, inviolabiliter a Rege primum. , & demum ab omnibus incolis fore observandas. Nec immerito: tantum etenim omnis justitiæ Jus compendiosum in municipalibus. servandæ in hoc compendio reperitur, vt omnibus quoruncunque voluminum institutis satisfieri existimetur: & inter alia vni tit. De noxali. actio. & alteri. Si quadrupes paupe. fe. di. quod omnino in his municipalibus, vti in illis titulis, quid resartiendum sit, prudenter æstimatur, & diffinitur: ita et de plerisque aliis in mera æquitate fundatis. ## Liber Octavus, kap. 5 (s. 246–247) De adoptione illustrium per arma. CAP. V.                                         QVIA morem vetustissimorum Principum Gothiæ ad huc sua ætate in filii Theodericus rex Gotho.                                         adoptione servare non desiit potentissimus Rex Gothorum Theodericus,                                         idcirco epistolam eius lib. IIII. Regi Herulorum transmissam, volui hic Fortes.                                         inferre. Per arma, inquit, fieri posse filium, grande inter gentes cronstat esse præconium: Ignavi.                                         quia non est djgnus adoptari, nisi qu fortissimus meretut agnosci. In sobole                                         frequenter fallimur. Ignavi autem esse nesciunt, quos judicia peperunt. Hi                                         enim gratiam non de natura, sed de solis meritis consequuntur, quando vinculo animi                                         obhgantur obligantur extranei. Et tanta in hoc actu vis est, vt prius se velint mori, quam aliquid asperum patribus videatur infligi. Et ideo more gentium, & conditione virili, filium te præsenti munere procreamus, vt competenter per arma nascaris, qui bellicosus esse dignosceris. Damus quidem tibi equos, enses, clypeos, & reliqua instrumenta bellorum: sed quæ sunt omni modis fortiora, largimur tibi nostra judicia. Instrumenta bellorum. Summus enim inter gentes esse crederis, qui Theoderici sententia comprobaris. Sume itaque arma mihi, tibique profutura. Ille a te devotionem petit, qui te magis defensare disponit. Probat tuum animum, & opus non habebit obsequium. Adoptionis forma. Adoptat te talis, de cujus gente tu potius formideris. Nota sunt enim Herulis Gothorum, Deo juvante, solatia. Nos arma tibi dedimus. gentes autem olim virtuntum pignora præstiterunt. Salutantes proinde gratia competenti, reliqua per illum, atque illum legatos nostros patrio sermone mandamus, qui vobis literas nostras evidenterMandata patrio sermone fiunt. exponant, & ad confirmandam gratiam, quæ sunt dicenda, subiungant. ## Liber Octavus, kap. 6 (s. 247–248) De eadem adoptionis forma. CAP. VI.                                         ERAT præterea tam rigida apud veteres Gothorum Reges                                         observatio in armorum experientia, vt eorum legitimiFilii legitimi.                                         filii cum patre in publica, aut privata mensa cibum non                                         sumerent, antequam armis idonei ab externis Principibus                                         declararentur: quod & Pau. Diaco. lib. primo cap. XXIII. Pau. Diaco.                                         attestatur. Dum enim Longobardi peracta victoria ad sedes                                         proprias remeassent, Regi suo Oduin suggesserunt, vtOduin.                                         eius filio Albuin convivia fierent, cujus virtute in prælio, Albuin.                                         Regis Gepidarum occiso filio, victoriam cepissent, vt qui patri in periculo, ita & in convivio comes esset. Quibus Oduin respondit: seIn periculo &poculo comes. hoc facere minime posse, ne ritum gentis infringeret. Scitis, inquit, non esse apud nos consuetudinem, vt Regis cum patre filius prandeat, nisi prius a Rege gentis exttræ arma suscipiat. His Albuin a patre auditis, XL. juvenibus sumptis, TurismundumTurismundus Gepidarum rex. Gepidarum Regem, cujus filium alias in bello occiderat, insignia armorum petiturus accessit: quem Rex benigne suscipiens, instituto convivio adFiducia vix imitabilis. dexteram collocavit, vbi sedere consueverat filius eius alias interemptus: quod tamen pater revoluens, alta suspiria traxit, gravem existimans filii mutationem. Ob quam cum Regis alter filius, & aulici telis eductis vindicare contenderent, Rex eosdem sub dira interminatione compescuit, asserens eam victoriam esse impiam, cumVictoria impia hospitem occidere. quis hospitem in domo propria occiderit: vnde & singulos in læta convivia redire decrevit: sumensque arma filii sui interempti, ea Albuin tradidit, atque cum pace, & incolumitate ad patris regnum remisit. Dehinc patris conviva factus, omnia ordine narravit, insignemque laudem pro tanta audacia meruit: sed multo majorem TurismundusLaus pro audacia surgit. pro constantissima fide in hospitem efferissimum observata. Est etiam recepta hominum opinio, velut sanctio militarium virorum, vt Rex militem equestris ordinis, id est, Equiriatus dignitatis, creare possit, qui ante suamEquiriatus dignitas. coronationem in eo ordine assumptus non fuisset: quia sub autoritate Regii culminis hoc includitur, velut sertumSertum roseum. e rosis super aureum diadema. ## Liber Octavus, kap. 7 (s. 248–249) De militari educatione illustrium, ac nobilium puerorum. CAP. VII.                                         ERAT apud veteres Gothos non postrema cura de rigida                                         educatione puerorum: quos militaribus exercitiis, & bellis                                         communi lege ascribere satagebant, vt tales omni casu Instituta militaria.                                         patria haberet defensores, quales olim in vetusto seculo majorum                                         instituissent imitatores. Isque modus in primis servabatur,                                         qui & præsenti tempore durat. Olim pueri recenter Virgas & mammas infantibus matres præbent.                                         cunas egressi, virgas & mammas experiebantur: primum                                         in balneis calidissimis graviter ad sanguinis effusionem cædebantur,                                         deinde in algidissimam aquam fere ad periculum                                         mortis detrudebantur, vnde compactiora membra Lacedæmonii. referrent, quam ab aliquo Lacedæmonio cæromate, quo ipsi pueros suos ad rolerandos Spartani. æstus, atque algores obdurabant: etiam quemadmodum Spartani pueri ad aram sic verberibus afficiebantur, vt multus e visceribus sanguis exiret, nonnunquam etiam ad suspicionem necis: quorum non modo nemo exclamavit vnquam, sed ne in Lycurgus. gemuit quidem, vt am vitæ severitatem, quam Lycurgus suos Lacedæmomos longo prudentiæ vsu docuit, ab infantiæ cunabulis, & cum lacte materno imbiberent. Siquidem Pueri flamma &i frigore durantur. noviter natos pueros ad flammam primum deferebant, sævoque gelu durabant, & vndis: deinde adolescentiores facti, gravissimas plagas in corpus, at vultum Nec motu, nec metu moventur. excipientes, eo silentio ferunt, vt ne oculorum motu, aut metu impatientiam testari audeant. Plumarum & mollitiem vitant. Dum teginen in illis amictui est. Cibus, potusque fortis. Tabulatis plusquam plumatis lectis incumbunt, & similibus asperrimis rebus, vt membra induant solidiora, & ad omnes adversos casus aptiora. Quia vero Rex Hungariæ Ludovicus delicatissime nutritus erat, plurimum arguere solebat promos suos, ne forte e bello fugiens, dape rustica qualicunque forte quæsita, vitam redimere posset, prout postea probavit eventum. De ratione ## Liber Octavus, kap. 8 (s. 249) De ratione, & modo equitandi. CAP. VIII. DEINDE ( velut Strabo meminit lib. XI. de schola Persica ) equitandi, jaculandi, sagittandique studio diligenti veneratione apud principes habenda, juvenes attente instruuntur: atque inter alia capiti eorum imponitur gravisGalea gravis. galea, atque longus in manu contus, vt non tam robuste, Contus longus. quam decenter erecta semper cervice morem equitandi discant, & conservent. Præterea clypeus dorso appenditur, Clypeus. vt sciant retrospiciendo occurrentes insidias attentius præcavere: etiam quia vetustissimus Gothicæ nobilitatisRitus adeundi conventum principum. mos est, talibus insigniis, videlicet galea, lancea, & clypeo, publicos principum conventus accedere, atque armis hujusmodi patriæ libertatem, & justitiam defensare. Præterea ne militaris experientia aliarum gentium ignoretur, miituntur hujusmodiCausæ emittendorum tyronum. adolescentes in longinquas principum curias, vt addiscant mores, linguam, discrimina personarum, ingenia regionum, pugnarum, acierumque ordinem, ne rudes ad gubernacula surgant. Aliquibus tamen non prius contingit in patriam redire, quamRedire et regnæ re contingit. regnare. Erat etiam mos veterum Principum, mutuo filiorum capillos susscipere, vt cæsariem incidentes, patres efficerentur, talesque remittere Regiis muneribus decoratos. Gothi tamen non tondunt capillos, sed strictas galeas, seu cassides, ac loricasMos tondendi capillos. alligant, equos fortiores ascendere præcipientes, hyeme vero horrenda venatiotiones insequi, alternoquep tempore sub algidissimo frigore armatos simulare stationem, Exercitia. quasi vitæ periculum in aliqua hostili obsidione aversuros: quod hyeme frequentius, Anno 18. ad militiam conscribuntur adolescentes. quam æstate fieri solet. Habet etiam Vopiscus in vita Probi adolescentes omnes octavode cimo anno solere ad militiam, non latrocinium evocari: quo casu impuberem, aut invalidum vita privare probrosum non erat, alias minime licuit, propter observantiam militarem. ## Liber Octavus, kap. 9 (s. 249–250) De electione tyronum ad arma. CAP. IX. HIS imaginibus in parte ostenditur, quo ritu Reges Gothorum, Suecorum, ac Norvegianorum, aliique Principes Septentrionis, Regia, atque provincialia Tyrones clariores. officia antiquitus instituebant, modernoque tempore partiuntur. Illos itaque tyrones militaribus armis cæteris omnibus clariores existimabant, qui in ipso pueritiæ flore maturis moribus lubricam frenarunt ætatem: qua nihil est sceleratius malis habitibus relaxata. Nec enim Principi fidelis, nec patriæ vtilis, nec sociis portabilis, nec Mores pessimi majorum adolescentum. cuiquam gracilis esse putantur, nisi militari severitate ad strenuos mores reducta fuerit, vt eo casu fortissimi patriæ propugnatores institui possint, quibus dirigendæ provinciæ securius committantur. Verum ne continuo rigore hujusmodi juvenes militaribus disciplinis constringantur, Regia liberalitas eosdem semper erigit, & exaltat, ac specialibus donis, quibus firmioribus obsequiis Regiæ fidei sese constringant, adaptat, quasi intrepidos in quovis certamine, & vitæ periculo subituros. Dona tyronibus dantur. Dona igitur gladii, ballistæ, pharetræ, galeæ, thoraces, loricæ, vmbones, frameæ, & equi militares, ac grandiores, atque annexa feuda: quibus omnibus veteri ritu speciales Feuda. verborum formæ, ac rationes sigillatim cur dantur, accipiuntiirue, sunt annexæ. Toga virilis. Talibus nanque donis, & signis, extunc virilem togam, & libertatem induunt, qua sine tutoribus integrum bonorum suorum liceat habere moderamen, atque bellicis conflictibus audentius interesse, ac stipem, & prædam promereri majorem, & denique in omnibus judiciis militaribus testimonium, & sententiam afferre firmiorem, Gammal suen. quemadmodum Cassiodorus lib. I. inter epistolas Regis Gothorum Theoderici asserit in hac forma: ## Liber Octavus, kap. 10 (s. 250–251) De eodem per ritum externum. CAP. X. Virtus.                                         GOTHIS ætatem legitimam virtus facit, vt qui valent                                         hostem consodere, ab omni iam vitio astringitur se vendicare.                                         Quod & Paulus Diaco. lib. I. testantur de Longobardis: Bellatores plures fiunt.                                         qui vt bellatorum possent ampliare numerum,                                         plures a servili jugo ereptos, ad libertatis statum perducunt:                                         vtque rata possit haberi eorum ingenuitas, sanciunt                                         more solito per sagittam, immurmurantes nihilominus ob Patria verba.                                         rei firmitatem quædam patria verba: quæ tantum sonant,                                         Dii te hac sagitta nobilitent, conficiantque, vbi patriæ, ac Principi fueris infidelis. Nec prætereundum est Saxonis testimonium lib II. quod olim ingressuri curiam proceres, famulatus sui principia alicuius magnæ rei voto Tyrocinium a virtute auspicandum. Principibus obligare solebant, virtute tyrocinium auspicantes. Attamen fidei integritatem in externis Regiis aulis Gothiæ, & Suetiæ, nunquam meriti sunt, nisi strictum gladium, vel pugionem, per cuspidem Principis manu, & munere, fidelitatis Cautela, juramento præstito, suscepissent, ne capulo sumpto ipsum gladium retorqueant in viscera porrigentis: prout dudum accidisse compertum est, dum vindicem sustinere passus est, qui capulum pro cuspide variata veterum consuetudine ingrato Vexilliferi. concessit. Vexilliferos autem, seu primipilos, viros virtute ac nobilitate claros, & singulari fortitudine præditos, solius signi exhibitione constituunt, quod militari lege sese agnoscuns æque ac honorem, & vitam defensuros: quibus & applicant Custodes. audacissimos custodes, bipennes acutas habentes, ac ferreos globos ad Globi ferrei. cingulum pendentes: quibus dum opus fuerit, cominus hostem imminentem jactu prosternant, vbi gladiis bis acutis nequeat superari. De diversis ## Liber Octavus, kap. 11 (s. 251–252) De diversis ætatibus pugnantorum, CAP. XI.                                         SVCCESSIVIS temporibus inter veteres Gothorum                                         Principes contrariæ servabantur consuetudines in equestribusConsuetudines diversæ.                                         bellis conficiendis. Nonnulli enim solebant viris juvenibus                                         equos juvenes, ac feroces applicare: sed hi raram victoriam                                         reportarunt, quia nimia celeritate vsi, in præcipitia                                         ruebant, & ruinam. Alii vero veteranis militibus præcipites,                                         ac juvenes equos certamen ingressuris tribuerunt: Modus vincendi.                                         iique triumphantes victorias reportarunt: virtute enim fessores                                         moderabatur furiositas equi, vt non tam præcipitanter, quam prudenter hostem attentaret. Itaque pro vsu apud plerosque Principes diu hæc ratio servabatur, Hostis prudenter superandus vt juniores ac ferociores viri equis senibus, senesque & graves milites jumentis juvenibus in præliis vterentur, tanquam eo temperantiæ genere tutius quæcunque certamina decidi possint. Verum quid in vita Imperatoris Probi, quem milites ingentiProbus Imp. prosequebantur amore, Vopiscus de equo velocissimo meminit, hic inserere non pigebit. Cum, inquit, Probus adeo juste inter milites suos spolia divideret, vtSpolia juste divisa. nil præter tela, & arma sibi retineret, quinetiam cum de spolio (an ex Alanis, sive ex aliqua alia gente, incertum est) repertus esset equus non decorus, neque ingens, Equus celerrimus. qui, quantum captivi loquebantur, centum ad diem milliaria currere diceretur, ita vt per dies octo, vel decem contmuaret, & omnes crederent Probum tale animal sibimet servaturum: iam primum dixit, Fugitivo militi potius, quam forti hic equusFugitivi milites. convenit. Deinde in vrnam militares jussit nomen suum mittere, vt aliquis eum forte ductus acciperet: et cum essent in exercitu quidam, nomine Probi, alii quatuor militesQuatuor Probi nomine. casu evenit, vt primum emergeret, cui Probo nomen existeret, cum ipsius Probi ducis nomen missum non esset. Sed cum quatuor illi milites inter se contenderent, ac fortem sibi quisque defenderet, jussit iterum agitari vrnam: sed & iterumVrna fortialis. Probi nomen emersit. Cumque tertio, & quarto fecisset, quarto Probi nomen effusum est. Tunc omnis exercitus equum illum Probo duci dicavit, ipsis etiam militibus, quorum nomina exierant, id volentibus. ## Liber Octavus, kap. 12 (s. 252) Adhuc de alia conditione equi. CAP. XII.                                         REFERT præterea Herodotus lib. V. de Artybii Persarum Equus mirabilis.                                         ducis mirabili equo, in armatum erigere se docto: quod Satelles solers.                                         audiens Onesilus eius adversarius dux Cyprorum, ad satellitem                                         suum ( erat enim rei bellicæ, & alioqui solertiæ plenus ) Propositio militaris.                                         Audio, inquit, Artybii equum edoctum se erigere,                                         & pedibus simul, atque ore eum, in quem agitur, perficere:                                         proinde tu propere inita ratione dicito, vtrum malis observare,                                         equum ne tibi feriendum, an ipsum Artybium. Ad                                         quem servus: Ego vero, inquit. Rex paratus sum & vtrunque, & alterutrum, et omnino quicquid imperaveris, facere. Promam tamen quod rebus tuis Regem cum Rege certare decet. conducibilius esse sentiam, Regem ac ducem oportere cum Rege ac duce certare. Sive enim talem occidas, decon tibi fore: sive a tali, quod absit, occidaris, quod secundum Famuli cum famulis. est, dimidium mali esse. Hos vero samulos cum samulis hostium debere confligere. Nam quod ad equum attinet, non est causa, cur eius artificium extimescas. Recipio enim tibi cum posthac adversus neminem se erecturum. Hæc illo locuto, mox exercitus conflixere: dumque acies dimicant, circa Imperatores hoc actum est: Vbi Artybius equo, cui insidebat, in Onesilum invectus est, Onesilus vti convenerat Scutum abscinditur. cum satellite, ipse invadentem Artybium ferit, eius satelles equi sublatos pedes Caput regis abscissum. in Onesili scutum jactantis falce percutiens abscidit: quo ictu Artybius Persarum Imperator illic vna cum equo corruit. Cætens pugnando occupatis, Onesilus tamen Apum examen caput favo & melle replet. eo prælio occiditur, caputque eius abscissum hasta civitati, quam obsederat, importantur, atque supra portas suspensum, & exinanitum, ingressum examen apum savo refersit: & ob id honorifice mox sepultum, quotannis ab incolis veneratur. ## Liber Octavus, kap. 13 (s. 252–253) De ritu veteris militiæ Gothorum. CAP. XIII. Cassides graves. HABEBANT olim cassides graves, non satis polita manu juxta rudem illam Thoraces coriacei. ætatem fabricatas, præterea thoraces spissos, partim ferreos, partim coriaceos coriaceos, partim filtrinos, lino lanaque consutos, simili modo brachialia ferrea, & manuum chirothecas. Ferebant & densas hastas, ac longas, prout Procopius his verbis lib. II. meminit: Primos nanque omnium Gothos cum densis, ac longis hastisHastæ densæ. venientes, Persæ non sustinenses, in fugam se verterunt. Vtuntur & cataphractiPersæ fugantur. contis longis. Asserit etiam idem autor, Gothos equites telis, ac gladiis vti consuevisse: Tela ac gladii. quam sentensiam Iordanes confirmat. Ait enim: Admirandum reor fuisse spectaculum, vbi ( videlicet post mortem Attilæ ) cernere erat cunctis, pugnantemGothi. Gothum, ense furentem Gepidam, in vulnere suorum cuncta bella frangentem, SuevumGepidæ, pede, Hunnum sagitta præsumere, Alanum gravi, Herulum levi armatura aciemSuevi. instruere. Præterea Herodotus lib. I. versus finem afferit, Massagethas, occisoHunni. per Thomyrim eorum Reginam Cyro Persarum Rege, amictum, & victumAlani. Scythico modo similem habuisse, atque ex equis, & pedibus fortiter pugnavisse. Heruli. Vtroque enim genere valent sagittam item, atque hastati sangares, hoc est pugiones, Massagethæ. eorum more gestantes, in omnibus auro, & ære vtentes: ære in omnibus, quæ adSangares. hastas, ad pharetras, & ad sangares pertinent: auro autem in cunctis, quæ ad capitis, Aëris vsus. & balthicorum ornamentum spectant. Equorum itidem pectoribus æreosAuri vsus. thoraces circundant, circa frena, & pharetras aurum adhibent, ferro, atque argentoFerii caristia. nil prorsus vtentes: quorum in regione cum immensa sit auri, atque æris copia, ferri tamen, atque argenti nihil est. In patria autem eorum originali, videlicet Gothia, auro tanquam digniori metallo, pro reverentia suorum numinum in ornatum supremi templi (vti lib. primo dictum est ) ind cibili magnificentia olim vtebantur. Hodie etiam constituta lege cautum est, vt campanulæ æreis, vel argenteis alligentur detruncatisCampanulæ argenteæ. caleitrosorum equorum caudis, vt imbelle genus hominum sono percepto periculum evitet. Quibus vero argenti cultura major, baltheos latos ( Silff schenaSilffschena, dictos ) tam pro ornatu, quam mummine in medio dorsi erectos habent, necnon & alia insignia, quibus colitur aulicum decus. ## Liber Octavus, kap. 14 (s. 253–254) De reliquis antiquitatibus equestrium. CAP. XIIII.                                         VTEBATVR & illa vetusta ætas inusitata magnitudine                                         in calcaribus oblongis, atque radiorum amplitudine latis. Calcaria oblonga & ampla.                                         Præterea ocreis satis inepta reflexura in recurvanda anteriori                                         parte, nullo prorsus subsistente commodo fabricatis, proutOcreæ reflexæ et ineptæ.                                         in pueritia mea ante LX. annos vidi: iamque pro spectaculo                                         in arcibus quorundam nobilium reservantur. Præterea vestes, Vestes breves & complicatæ.                                         seu tunicellæ militares, adeo breves, & complicatæ                                         erant, quod vix clunes tegerent inferius, ac ita cancellatæ,                                         & divisæ superius, vt nec scapulas cooperirent, neque frigoris injuriam defluentes pili excluderent, præsertim in stipendiariis militibus, quibusMilites tonsi. prolixior coma non concedebatur, sed solis principibus, maxime filliis Regum: qui a pueritia intonsi manebant, vt a tergo iis defluerent crines, qui vtrinque a fronte discriminati pendebant: non tamen more Turcarum impexi, squalidi, atque sordidi, Capilli Turcarum impexi. vei alias calamistrati, sed pretiosis vnguentis superinfusi, prout Agathius lib. I. latius asserit de bello Gothorum. Erat et mos veteru philosophorum incedere capillatos: itaPhilosophi capillati. etiam æstimationi mos receptus, vt turpissimæ vitæ homines coma defluente se Stoicos simulabant. Cum igitur superius mentio sit de densis hastis, ac contis, non omittendus estStoici simulati. Paulus Diaco, lib. V. cap. X. vbi asserit: quod quidam Amalongus qui RegiumAmalongus. Cræculus conto levatus. contum ferre erat solitus, quendam Græculum eodem conto vtrisque manibus fortiter percutiens, de sella, super quam equitabat, sustulit, eumque in aëra super caput suum levavit: quo spectaculo Græcorum exercitus immenso pavore perterritus, in fugam convertitur, vltimaque pernicie cæsus. Hinc Iætior triumphus exortus cunctos Posthumius Libertus. exhilaravit, quod sine sanguinis effusione sit comparatus. Sic & Posthumius Libertus in consulatu, qui primus omnium ovaris ingressus est Vrbem, cum rem leviter sine cruore gesserat, vt Plin. lib. XV. cap. XXIX. attestatur. Exhinc etiam Triumphantes plane equitant. apparet mos introductus, & servatus, vt triumphantes plane equitent, dum vibes intrant, immo etiam, vt quemadmodum idem Plin. cap. vlti. eodem lib. asserit, Folia lauri. lanceis triumphantium lauri folia in contis pro signo victoriæ affiguntur: ita apud Caudæ vulpinæ vel lupinæ, Septentrionales, qui lauro carent, caudæ vulpinæ, vel lupinæ, tam in bellis, quam triumphis miliaribus hastis alligantur, licet in despectum hostium potius fiat. ## Liber Octavus, kap. 15 (s. 254–255) De militaribus exercitiis, rum: disciplinis. CAP. XV.                                         MOS erat antiquitus constanter observatus, qui & in hodiernum Equites armati.                                         diem apud Aquilonares observatur, vt equites                                         integris armis induti, de plana terra, atque quocunque loco                                         natura iniquo, equos ascenderent altos, & ephippiatos, Campi nivales & glaciales.                                         præsertim in lubrica glacie, atque nivalibus campis, vbi frequentiora,                                         atque acriora bella fieri solet, prout inferius de                                         hyemali certamine ostendetur, maxime propter gravem                                         armaturam, hastatque densas, quibus communiter in hostes                                         vtuntur: quod absurdum apud eos minime æstimatur, quemadmodum de Suevorum moribus Cæsar meminit. Dicit enim: Equestribus Equestria prælia præliis sæpe ex equis desiliunt, ac pedibus præliantur, equosque eodem remanere vestigio Equi remanentassuefecerunt, ad quos se celeriter, cum vsus est, recipiunt. Nec eorum moribus turpius, aut inertius habentur, quam ephippiis vti. Itaque ad quemuis numerum ephippiatorum, cphippiatorum, Quamvis pauci, adire audent: talesrump equi Desultorii nuncupantur, Equi desultorii quod ex eis facile equites defiliant: quos & Celetes Græci, atque Latini vocant. Celetes. Præterea alia Gothorum disciplina militaris est, quod in præcipiti equorum cursuDisciplia equestrium. sese totaleter armatos ab vno in alterum, & deinceps in tertium equum vrgentibus præliis, terram non tangendo, transferre solet, etiam quod ex equo se supinent, elevent, vel inclinent, sursum deoisumque se moveant, pilam, vel hastam variando, prout Procop. lib. III. de agilitate Totilæ Gothorum Regis late testatur, dicens: Totilæ regis agilitas. Armis indutus processerat auro abunde cælatis, & ex equo vt ornatissimis phaleris, ita & pilo, ac lancea noscitabatur, purpureaque, & Regia veste, & e prædicto equo præcipue, quo ille miræ magnitudinis vehebatur. In medio autem campo vtEquus miræ magnitudinis. beliicæ artis peritus, ac ludibundus processerat, equum diversim calcaribus concitando, in orbem frenis agiliter agere, obequitandoque telum in auras sursum versus apte diverberare, & ipsum id rursum ad terram delatum impigre per manus translatum, Telum resumere doctus. gloriæ id artis plurimum ducere, supinandoque se desuper equum, inclinandoque vtrinque ad terram, & vicissim in latera, vt qui a puero fuisset desultandi, ac tripudiandi artem edoctus, & ludicra hæc peragendi. ## Liber Octavus, kap. 16 (s. 255–256) Adhuc de exercitiis militaribus. CAP. XVI.                                         SOLENT etiam Septentrionales equites præstantiores equosEquis nominadantur.                                         nominibus propriis, signis, & coloribus certis ad                                         se vocare, vt anum more in inuits, deviis, rupibus, ac                                         paludibus libere gradienses, habeant adiutores, vt jubis                                         eorum manibus innixi, subita lassitudine non succumbant.                                         De quibus Saxo lib. XIIII. ac alibi plurima attestatur:                                         sed intimius adhuc Solinus de miro affectu, & ingenio                                         equorum aliqua enarrat, & inter alia e Plinio allegat:                                         Regem Scytharum cum singulari certamine interemptumEquus occidit interfectorem domini sui. adversarius victor spdliare vellet, ab equo eius caleibus, morsuque laniatus est. Præterea cum prælio Antiochus Galatas subegisset, Centaretrii nomine ducis, qui in acie ceciderat, equum ovaturus insilvit: isque adeo sprevit lupatos, & tyrannicos fessores, vt de industria curvatus ruina & se, & equitem afflixit, & peremit, vt sequenti cap. dicetur. Profecto talium equorum pretium præsenti ævo mereretur magnumEqui pauci nunc tyrannos occidunt. gradum, si eorum arte, vel natura tot impii, ac crudeles tyranni præcipitari, ac confici possent, quot parturiunt nimium fœcundi Parentes tyranorum nimis fœcundi. parentes ad irreparabilem multorum calamitatem. ## Liber Octavus, kap. 17 (s. 256–257) De quorundam equorum dolositate. CAP. XVII. Equi animosi Vestrogothorum.                                         CVM apud Vestrogothos equi reperiantur non minus                                         pulchri, quam animosi, atque ad omnia subeunda certamina,                                         & onera præstantissimi, quia a ferocissimo equorum                                         genere hyemalibus pascuis vt plurimum enutrito producuntur,                                         ideoque importunius ab omnibus, præsertim nobilibus,                                         & militaribus viris, satis caro pretio comparantur.                                         Cum vero casu aliquo tales equi raptu, vel furto, aut alia                                         quamvis negligentia a justis possessoribus auferuntur, nunquam,                                         aut raro novis sessoribus adeo vivacem spiritum, aut firmam securitatem in periculis exhibent, quemadmodum pristinis alitoribus Equi secretis signis applaudunt suis. suis mira agilitate præstare solebant. Signis enim secretis in voce, sono, tactu eos instruunt, quibus admoniti hilarius ad imperata, quam si ealearibus vrgerentur, procedunt: immo signis hujusmodi a sessoribus non perceptis, duo præcipue morris Pericula duo mortis. pericula, vel mortem ipsam, inferunt eisdem. Aut enim freno mordicus ore apprehenso, capiteque inter tibias submisso, & clunibus in altum levatis a dorso antrorsum equitem excutiunt, aut sese in postenores pedes erigunt, & in tergum supine casuros exponunt, vt impossibile sit fessoris cervicem non disrumpi, aut caput non excerebrari. Volens hic sileo casus quorundam Principum, & illustrium virorum Aquilonarium, qui sic periere. Qui enim equos tales a primis educatoribus violentia, Signa in equo cavenda. vel licentia extrahunt, contemnentes petere qualibus signis, venient dirigendi, illico quam impetuosi sint, experientur. Verum pro recentioribus annis opportunius quam alias vllo priori ævo remedium domandi tam feroces equos repertum est, vt nunquam, vel raro, nisi negligentia turpiter intervemente, aliquis præcipitetur ab equis, præcipue Instrumenta sortia præstant securitatem, etiam quia omnia equitandi instrumenta modis omnibus proportionata, afferunt securitatem. De externis ## Liber Octavus, kap. 18 (s. 257–258) De externis exemplis malignorum jumentorum. CAP. XVIII.                                         QVIA gentibus Septentrionis vix notitia est, qualis fuerit                                         equus ille Seianus, de cujus forsan vsitato nomine magis, Equus Scianus.                                         quam maligno eventu, plurimi plura referre noverunt. Igitur                                         talis erat, vt quotquot ob eius eximiam præstantiam eum                                         equitare volebant, tot in præcipitia, mortemque ruebant                                         Afferitur enim fuisse magnitudinis inusitatæ, cervice ardua,                                         colore phœniceo, flava & comanti juba, cæterisque equorum                                         laudibus insignis: hunc tamen quisquis possideret, cum omniPrimus possessor equi periit.                                         demo, & familia, ac fortunis in perniciem deduceretur Itaque Cn. Seium primum eius dominum, a M. Antonio capitis damnatum, miserabili supplicio vitam constat finivisse. Eodem tempore Dolabellam consulem in Syriam proficiscentem, fama eius equi permotum, Argos divertisse, emisseque sestertiis centum millibus, sed ipsum mox in Syria bello civili obsessum, atque interfectum fuisse. Deinde eundem equum C. Cassium, qui Dolabellam obsederat, adduxisse: quem Cassium postea victis Parthis, susoque exercitu suo, miseram mortem oppetisse manifestum est. Deinde Antonium post interitum Cassii parta victoria, nobilem illum equum quæsivisse, & mox eo potitum, victum, atque desertum miserabili exitio interiisse. Vtcunque sit, annectendum hic puto, & valde cavendum, quodCautela equi vulnerati. equi in præliis, aut alibi sagittis in latere, vel vmbilico, vel coxis icti, se sæpius in posteriores pedes elevant, dorsotenus cum fessore casuri, prout Herodotus plurimis in locis de Parthorum equis attestatur. Est etiam in pari proverbio communis relatio de auro Tolosano, quod quicunque illud attigit, a templis exportando, illeAurum Tolosanum. milero, accruciabili exitum perierit, prout Strabo lib. IIII. reliquit manifestum. Aurum igitur Tolosanum, teste Iustino lib. XXXII. Auri Tolosani quantitas. suere argenti pondo quinquies decem centum millia, auri pondo centum decem millia: quod sacrilegium causa excidii Cæpioni, exercituique eius fuit. Pondo, interpretePondo. Budæo de Asse, continet libras decem. ## Liber Octavus, kap. 19 (s. 258–259) De militaribus exercitiis. CAP. XIX.                                         INTER alia Septentrionalium bellatorum, seu equestrium                                         exercitia, vnum erat præcipuum, vt quicunque tentaret                                         ea ingredi, & prosequi, haudquaquam ambigeret sub ardua Patientia durissima.                                         se patientia ferream disciplinam subiturum: primum                                         quod contra sævissima elementa cunctorum certaminum                                         initia esset ingressurus, videlicet hyemales vigilias in glacialibus                                         castris facessere, nec a loco quocunque frigore, vel Exercitia terribilia.                                         tempestate sæviente avelli: deinde famem, æstumque die ac                                         nocte necessitatem vrgente pati: præterea equos ad omnem pugnandi insultum, & motum agitare, contos circum humeros gyrare, equosque in saltum per fossata, sepes, ac trabes cogere, vt in bellicis simulachris sub florida pace, Pax rarissima apud Aquilo lonares. quæ rarissima apud Martiales cernitur, continue addisceret, quæ postmodum in acerrimis certaminibus pro patria libertate pugnando, velut regulam observaret. Qua ab industria militaritium animos assidua exercitatione lex militaris corroborabat: Lex militaris. nam & decurrere eos cogebat, & in equum agiliter desilire, armatosque tripudiis agitari, Ona militibusauserenda. & tuba classicum personante obtundi, ne forte e quiete, & otio bellorum obliti, vel ignari in veris præliis remollescerent, aut in turpem fugam laberentur. Vt enim otium in omni re perniciosum est, ita in militaribus disciplinis noxium, & abhorrendum. Quippe sub eo militare genus hominum suapte natura ad res optime constitutas commovendas, & conturbandas promptum, in mille seditionesrum & Milites seditiosi dominosdere solet. proditiones illico ruit: primumque proprios Principes, quorum negligentia otiari, vel lascivire permittuntur, ve! hostibus domestica fraude instruda produnt, vel in aperto prælio crudeliter perimendos ostendunt. Sed longe detestabilius otium est, quando ab ipsis Principibus supremis ad subditorum enervationem assumi videntur, Heliogabalus. prout infame posteris argumentum magni autores tradunt Heliogabalum reliquisse: qui peractis infinitis ineptiis, tandem per scurras occisus est, ac per plateas, & cloacas sordidissime tractus, & in Tyberim submissus. Gallenus. Idem de Galieno homine socordissimo, aliisque similibus naturæ portentis, infinita patent exempla Adhuc ## Liber Octavus, kap. 20 (s. 259) Adhuc de eisdem militaribus exercitiis externis, CAP. XX.                                         MEMINIT præterea Fran. Irenicus lib. II. cap.                                         XXIIII. Germanis fuisse familiare, in gyrum equos vertere, Equi vertuntur in gyrum.                                         ac in altum levare: verum ago assero primum apud                                         Gothos Septentrionales equos in gyrum vertere plurimum                                         in vsum fuisse, perpetuaque disciplina durare, Sed abolita                                         est, & in contemptum redacta consuetudo, equos in altum                                         ob rationes supradictas levare, dum æque aptum attenderent,                                         ex equo in duos posteriores pedes erecto pugnare,                                         velut bipedem armatum manibus ac pedibus humi serpentem, hostem impetere conto. Sicut enim natura vnicuique animanti vires in singulisMembrorum præscriptæ vires. membris pulchre præseripsit, ita & eis ornatius est vtendum Quam periculosum autem, & inutile sit, ex equo sursum elevato pugnare, videatur superius cap. Equorum salitio. XVIII, & cap. XVII. Cæterum Vegetius lib. I. De re militari hæc asserit: Equorum salitio non solum a tyronibus, sed etiam a stipendiariis militibus districte semper exacta est: tantaque cura hujus rei solet esse, vt non solum a dextris, sed etiam ab sinistris partibus & insilire condicerent de silice. Hoc enim assidua meditatione faciebant, Mora nulla in saliendo equos. vt scilicet sine mora in tumultu prælii ascenderent, qui tam studiose in pacc se exercebant. Idem lib. III: Equi cataphracti propter munimenta, & arma, quæ gerunt, a vulneribus quidem sunt tuti, sed propter impedimentum, & pondusImpedimenta ponderum. armorum, facile est ipsos capi, quia frequentius contra dispersos pedites, quam contra equites in certamine sunt obnoxii. Melius tamen ante legiones positi, vel cum legionariis mixti sunt, quando cominus ( hoc est, manu ad manum) pugnatur, quiaCominus pugnare. aciem hostium sæpe rumpunt. ## Liber Octavus, kap. 21 (s. 259–260) De multiplici genere bellatorum. CAP. XXI. VERTITVR inter militares homines sæpius admiratio, quomodo non nulli bellis acerrimis implicati, vel vivi, vel faucii campum, seu pugnam exeunt, qui primi videntur, & permanent in prælio, ac vltimi sunt in exitu, Bellatorum quatuor genera. vel fuga, frequentiusque ad interitum impetuntur: & ob id advertendum est quatuor esse genera bellatorum. Primum eorum, qui fortitudinem modestia temperantes, Primi. rebelles acrius cædunt, fugientibus instare erubescunt. Hi siquidem diuturna armorum experientia certiora virtutis testimonia prosequentes, gloriam suam non in Cunei condensati. victorum fuga, sed vincendorum expugnatione constituunt, cuncos in acie condensantes. Secundi, Alii, qui corporis, animique viribus freti, sed nulla miserationis parte præditi, in hostium tam terga, quam pectora communi cædis atrocitate desæviunt. Hique Tyrocinii rudimenta. juvenilis animi calore provecti, tyrocinii rudimenta bellorum auspiciis ornare contendunt, tamque ætatis, quam laudis ardore inflammati, in fas nefasque ruunt, nulla Tertii. periculorum discretione pensata. Tertii, quibus inter metum & pudorem anxiis, Proceritas inanis. progressum terror adimit, recursum ruboris obstaculum tollit: qui sanguine clari, inanique tantum proceritate conspicui, aciem numero, non viribus densant, hostemque vmbra potius, quam armis feriunt, & in bellatorum grege solo corporum spectaculo censentur: qui licet sunt magnarum opum domini, genere quam animo præstantiores, Nobiles ignaviæ indulgentes. plus tamen ignaviæ, quam nobilitatis viribus indulgere videntur, nihil præclari audentes attentare. Quarti, qui speciem, non rem in bellum perferunt, seque extremis sociorum agminibus inserenres, primi fugam, postremi prælium gerunt: in quibus imbecillitatis habitum certi pavoris indicium detegit, cum semper quæsitis de industria subterfugiis, pugnantium terga timidioris progressus pigritia subsequuntur. Hæcque bellatorum quatuor genera Saxo clare commemorat lib. IIII. ## Liber Octavus, kap. 22 (s. 260–261) De differentia Ducum. CAP. XXII.                                         ATTENDITVR præterea ducum differentia, vbi vnus                                         tardus, & timidus est: alter ferox, & perspicax: vnus Conditiones bellantium & bellorum notanda.                                         ingenio, atque militari disciplina instructus: alter vagus,                                         temerarius, & pertinax: vnus prospicit commeatum,                                         præcavet insidia s, vires hostium ponderat, tempus pugnæ eligit,                                         arma perlustrat aciem instruit, & subsidns firmat: alter                                         ordinem militum non attendit, locum non explorat, signa                                         non distribuit, impedimenta non removet: vnus graves,                                         & cunctabundos pugnatores hostibus obiicit: alter tyrones, aut mala disciplina institutos exercitus accipit, quorum fœda fiducia ductus, paucissimis hostibus circumseptus occumbit. Plurimum nanque in bellis pollere Instructi viribus pollent. videntur militum copiæ viribus, exercitiisque instructæ, præterea ducum ingenia, & experimenta humanæ fortunæ conjuncta: quæ potentior vis est in bellicis rebus. Fortuna humana potens. Verum vel tanta nobilitas militum, vel fortunæ varietas incidere solet, vt vicissim nunc exules, nunc Reges videntur: & ita de vniuscuiusque incerto eventu cogitandum Eventus incertus belli. erit. Præterea quod exercitus propter inconsueti aëris incommoditatem plerunque dissenteriæ morbo graviter exagitari possit, atque illico interire. Deinde quod bellatores, præcipue sacrilegos, adversus sublime numen præliantes (vt Iustinus attestatur ) elementorum Victoriæ impedimenta. vis, tempestas scilicet, & grando, & frigus, multos absumere solent, quasi vulnere fauciatos. Insuper & assidui imbres, gelu, nix concreta, fames, lassitudo, pecuniarum defectus, murmuratio afferentium necessaria, & absentia ducum, discordia Adulatores pessimi. militum, & pessima susurratio seditiosorum, ac portentosa deceptio adulatorum qui apertis auribus ficta pro veris suggerunt, variant, atque victoriam adesse promittunt, & in exitu plus lingua, quam ensis hostilis sublatis opibus, & Principis vitæ nocuisse videbuntur. Væ igitur iliis, qui talibus delectantur malis. De armis ## Liber Octavus, kap. 23 (s. 261) De armis, & cautelis equestrium. CAP. XXIII.                                         INGRESSVRI Septentrionales equestre certamen gravibus                                         lanceis, & densis, earum cuspides non serico (vt                                         dictum est ) aut aureis filis exornant, sed caudis vulpium, Caudæ vulpinæ contis alligantur.                                         aut luporum, in despectum quorumcunque inimicorum.                                         Nunquam etiam vexillatis hastis more Persarum, aut GræcorumGræcorum & Persarum mos.                                         vtuntur, qui eo apparatum præstigioso, veluti primo                                         stratagemate, satis acriter putant fugare, vel saltem                                         territare quemcunque venturum hostem. Ballistis tamen,                                         seu arcubus chalybeis, atque corneis, ob maximum ictum, Arcus chalybei ac cornei. & vehementiam eius robore concitandam, vtuntur: sunt etenim fidelissime fabricati, prout omnimodæ sagittæ eis conjunctæ. Demum gladiis tam longis, quam strictis, & incurvatis: quibus, perfractis lanceis, punctim, vel cesim vtuntur. Similiter & latis ensibus, vtraque manu versatilibus. Item malleis ferreis vncoEnses versatiles. incurvatis: quibus districtius galeas penetrant, & infringunt, quam quovis alioMallei incurvati. præliari instrumento: immo hujusmodi malleis aut equitem a jumento extrahunt, aut ipsum equum excerebrant, vt fessorem exturbent. Item cominus pugnando, multo ac vario genere vtuntur pugionum, & telorum, stricto videlicet & lato, bicipiti, curvato ac hamato, prout in parte superius est expressum. Tegmina equorumTegmina equorum ferrea. chalybea sunt, aut ferrei thoraces, vel coriarii, calce viva macerati, & ferreis filis ob gladiorum sectiones præmuniti. Eoque modo instructi, acies plures a seinvicem paululum, si opus sit, distantes, providentius instaurant, vt vna alteri hoste ingruente mox aduolatura succurrat: summeque nituntur, vt hostem instarHostis cur circulo clauditur. turbinis circulo includant, ne eius astutia, aut longis stratagematibus ipsimet involuantur: vtque id opportunius faciant, certis signis speculatorum, tibicinumque diriguntur. ## Liber Octavus, kap. 24 (s. 261–262) De allis cautelis. CAP. XXIIII.                                         CAVENT etiam diligenter, ne hostem cavillose fugientem                                         celerius, quam cautius ( rapina quamvis relicta ) insectentur.                                         Fuga nanque simulata, & tectis insidiis pluresFuga simulata.                                         quandoque perimi solet, quam Marte truculento. Neque                                         etiam si hostis necessitudine, vel voto campum exierit,                                         seipsos continuo dispergere solet. Novere etenim eoDispersi superantur.                                         inimicorum studium ferri, vt quos fortiter vnitos, & mvtua                                         defensione securos disturbare nequierint, modis omnibus                                         disgregatos insiliant, & confringant. Nec etiam armis, Milites lectis non vtuntur durante bello. thoracibus præsertim, durante certamine se denudant, vt lectis more mollium incumbant: sed primam, præcipuamque de jumentis suscipiunt curam, vt saltem arborum ramis, quibus etiam assueti sunt alio non occurrente pabulo, reficiantur. Interim ipsi equites duleius in saxis, vel humo nuda quiescunt. Nec desinunt continuis speculatoribus explorare, an hostiles insidiæ per sylvarum latebras præmissæInsidiæ cavendæ. Pontes. sint, aut post tergum prope, vel a longe relictæ: etiam an pontes viciniores abrupti, aut sustentacula eorum mediotenus per limam scissa, cum id insidiandi genus non ignorant præsentissimam afferre mortem. Notant etiam lignis diligentibus, quæ saxis, vel arboribus imprimunt, vbi facilius vel aggrediendo, vel declinando Vada. hostem, vada fluminum celeri transitu sunt tutiora: item iniqua loca, voragino sum Paludes. solum, paludem limosam, & montium asperitatem, præterea strinctos saltus, & nemora Montes. obscura, ac ignem scintillantem: quas quidem cautelas, aliasque eisdem similes, Ignes scintillantes. etsi diligenter observant, transfugarum tamen dolis, quibus Saxo Sialandicus in Dolus caventur difficilime. tota sua historia Danos abundare meminit, pluries circumveniuntur: quia & ii adulterino signo præliantes, quasi sociorum vti solent, maxime vt adversarios turbent Vexilli veritas. ab equestri ordine, & disciplina, dum contentio oriatur de veritate vexilli. Solares radi in obiecti caventur. Summeque cavent Aquilonares, ne solaribus radiis pariter, & hostibus ab Austro inminentibus (ne oculi eorum hebetentur ) sese opponant, sed procurato ex industria loco obliquo, & duro, eisdem inimicis occurrant. ## Liber Octavus, kap. 25 (s. 262–264) De certis brevibus cautelis ab Iordane in conflictibus Gothorum annotatis. CAP. XXV. Sentetiæ Iordanis de vsu bellandi Gothorum.                                         NOVERVNT Gothi confligere cum superbis, quia etsi loca                                         inhabitant diversa, vniti tamen consiliis ad bella procedunt.                                         Sicut famosum prælium, ita multiplex, & perplexum.                                         Loci opportunitas non paruam victoriæ parte pollicetur                                         Facile assumit pugnandi necessitatem, qui fugiendi non invenit locum                                         Audaciores sunt, & insolentiores, qui inferunt bellum.                                         Dissonæ gentes pavorem immittunt, vel pariunt.                                         Abscissis membris, membra relabuntur.                                         Nec corpora perstant, quibus ossa sunt subtracta. Morituros in otio fata præcipitant In formidine belli præsentia Regis sortitur spem meliorem. Fragile munimentum quandoque vitæ subsidium præstat. Hostis fractus quandoque tubis territat inimicos, veluti leo venabulis pressus. Fatigandus est obsidione, qui annonæ copia caret. Sellis equinis construitur agger. Fortibus viris digna debentur funera. Modestum regimen non parit in competitore certamen. Indignum facinus privatum maluni publico resarcire. Astuti Principes alibi minantur, alibi arma inferunt Par fraus, & astutia, spem victoriæ alit. Incomposita regnandi initia, surreptionis opportunitatem promitunt, Generosi animi est, post victoriam non sævire. Degener animus nec libertati studet, nec fidem præstitam servat. Sentiet iratum, qui proprium dominum crediderit contemnendum, Suadetur bellum in vicinos, vt in propriis pax habeatur. In eis sæpe regna deficiunt, a quorum nominibus inchoant. Vitam truculentam sævissima mors imitantur. Attila vino, somnoque gravatus, fluxu sanguinis e naribus obiit. Fatales exitus nullus vindicare præsumit. Diversis insignibus ornatur aulicum decus. Dum Dum multi imperare cupiunt, omnes simul imperium perdunt. Regnum plus gravat copia, quam inopia successorum. Facile omnes appetunt, quæ pro cunctorum vtilitate tentantur. Per discordiam ex vno corpore exurgunt diversa. Non æque filiis, ac parentibus fortuna savere solet. Dissidium perniciosa res est, præcipue ftratrum. Divisi corruunt, qui vniti alios territare solent. Armenta rapiens, nisi corripiatur, regna invadere præsumit. Inaccessibilia humana diligentia pervia fieri possunt. Melius est hostem prævenire muneribus, quam sustinere obsidentem. Melius est sponte, & liberaliter elargiri partem, quam amittere totum. Madentibus armis in cruore, sævitia remanet infracta. Victoria non hominum potestate, sed Dei virtute donatur. Pro gloria libertatis acrius certatur. Necessitas consilium quærit, & invenit Sibiipsi non hosti nocet, qui insidias struit in loco ignoto. Solatium est calamitosis præcognosecre fatum. Quod autem tam attentissimæ cautelæ in præliis, præcipue penes Principem, &Cautelæ principum. ductorem exercitus, habendæ sint, mirum non est, quia dux omnium vices in segerit, vbi exercitus quasi animal quoddam homini persimile reputantur: cujus caput est Princeps, acies vero instructa vt pectus ac thorax, pedites manus, Exercitus quasi animal est. equites autem pedes. Consequens ergo erit, vt commoto capite membra reliqua nullum officium præstare possunt, sic perturbato ductore, omnis exercitus fluctuat, Exercitus fluctuans navi assimilatur. periclitatur, & perit: expositus enim est fortunæ, veluti navis reflantibus contrariis ventis, si gubemator ab officio suo torpescit, nec clavum pro fluctuum motu forti animo huc atque illuc versat, impellitque. Nullum igitur constantis ducis, aut fortissimiOfficium ducum. militis munus omittat oportet ille, qui rei bellicæ præest: sed occurset timentibus, retineat cedentes, adsit fortibus, spe, consilio, manu, nutu, voce: hostibus semper insignis sit, suis autem conspicuus appareat, & ardore, præsentiaque animi in omne opus feratur: flagrantes oculos circumvolvat, truci voce increpet, & nunc minacibus, nunc blandis verbis milites appellet, vt magis e re arbitrabitur. At cum a pugna otium erit, arma paret ductor oportet, alloquatur exercitum, militem ferat, in ore vulgi agat, rumores hauriat, præterita, instantia, futura pari diligentia meditetur, secreta vmbracula fugiat, in propatulo, atqueVmbracula secreta fugienda. aperto vescatur, literas diligenter legat, nuntios audiat, neque illos perterreat. Ignavi quidem Principis est, nolle adversa audire, & nuntris adeo perturbari, vtIgnavus princeps. a ratione discedat. Magnæ quidem constantiæ est, adversis nuntiis non commoveri, & animi affectum, subitumque motum e vultu non prodere, juxta illud Virgilii, Virgi. Spem vultu simulat, premit altum corde dolorem. Expedit enim vt aliquando principes simulent, vel dissimulent, sic tamen vt omnia contrahant ad obsequium approbabilis veritatis. Qui vero nuntium vnum atque alterum percutit, aut male tractat, consequens est, vt armatos sustinere debeat legatos. qui etsi pauci videntur accedere, tamen ob peritiam militarem facileLegati armati. oppriment effœminatam multitudinem, & inordinatam colluvionem. VeraPauci periti multitudinem fugant. etenim victoria speranda, ac consequenda erit in exercitatione militari, ab ineunte adolescentia principis, ducis, aut Regis introducta, et quasi connata, vt aliter sciat se gerere in privata, aliter in publica pugna, aliter in pedestri, equestri, in navali, & aliter in glaciali, seu nivali, prout inferius lib. XI. diffusius ostendetur. Immo ad veram militiam capessendam alia quædam ratio habenda est, vbi in aciem descenditur, & cum hostem concurritur, illic pulvis, æstus, sudor. sitis, clamor militaris, hostium incursus, timor, spes, & alia multa adeo animum perturbant, ac distrahunt, vt vix illi in ipsi, qui a teneris annis talia perpessi sunt, eadem perserre valeant. Magnis Princeps laudabilis. itaque laudibus extollendus est princeps, qui milites quotidie bellicis laboribus exercet, ne per ignaviam, & desidiam tabescant, vt cum opus fuerit, pro justitia, & patria libertate certando enervare poterint violentiam tyrannorum: quod solum inter præclariores triumphos perpetuam meretur laudem, & memoriam sempiternam. Nec efferatur aliquis inanibus titulis, quod artem calleat militarem, nisi (vt dictum est ) aliquid pro tuenda æquitate, & innocentia defendenda, demonstret se Alexander Magnus. strenue exercere. Commendatur miris modis Alexander ætate XXXIII. annorum moriens, quod inter exteras heroicas virtutes clementissimus extiterit in oppressos, ita vt a barbaris nationibus lugeretur extinctus. Vita tamen spirans, XXX. millia puerorum e diversis nationibus vidis, sub præceptoribus diversarum artium instrui fecit: quorum provecta ætate, & prudentia, si supervixisset, totum orbem juste regnando gubernasset. ## Liber Octavus, kap. 26 (s. 264–265) De præfectis provincialibus. CAP. XXVI.                                         IN Septentrionalibus regnis vti multæ, & potentes sunt                                         provinciæ, ita & in illis dirigendis diversæ fortis, & linguarum Præfecti diversi.                                         præfecti a principibus constituuntur, tanquam                                         radii a sole emissi, vt in toto terrarum circuitu æquitas Iustitia vnita.                                         et justitia custodiatur, securitasep permaneat omnibus populis                                         inviolata. Falsus enim dolor esse non creditur                                         vbi tanti laboris incommoda subeuntur, quando scilicet                                         defectu bonorum, aut gravamine malorum præfectorum                                         apud regni judicium ex vltimis finibus afflicti subditi coguntur afferre querelas, veluti ab Islandia, ac Finmarchia Finmarchia apud Regem Norvegiæ, & de Scricfinnia, Bothnia, Finlandia, ac Dalacarlia, ad Regem Suetiæ: qui tamen nullam deteriorem querelam ex omnibus potentatibusQuerelæ ob rapinas. suis, quam a Moschovitarum limitibus sufferre solet, idque ob insatiabilem collimitancorum rapacitatem, & Græculum dolum. Attamen Regius præfectusVirtus boni præfecti. autoritati satisfaciens, homicidia resecat, furta condemnat abactores animalium legitima securitase coërcet, quietosque incolas a sceleratis Moschorum ausibus reddit, vindictamque malignis eorum moribus semper opponis, & proditores, exploratoresque ( crimine confesso ) corripiendos constringit. Talibus enim excessibus, publica violata pace, sæpius notantur Moschovitæ. Iique præfecti, qui ita innocentesMoschovite. rapaces. defendunt, & insolentes corripiunt, a bonis justisque Principibus constituuntur: quos & conservant in longæva pace beatos, ## Liber Octavus, kap. 27 (s. 265–266) De tyrannica severitate, & exactione præfectorum. CAP. XXVII                                         VERVM ne diuturna permaneat hæc felicitas regiminis æquitate                                         parta, malignorum hominum consiliis alibi, per regnum                                         tales constituuntur præfecti, qui avaritia, & malitia obcæcati, Præfecti pessimi.                                         innocentes torquent, sceleratos exaltant, jura omnia pervertunt,                                         totum regnum in ruinam, seipsos in calamitatem,                                         & Regem in ludibrium, infamiam, miseriam, & exilium                                         brevi momento transmittunt. Verum ne res hæc careat documento,                                         inter exteros sanguinarios, & avaros præfectos,                                         quos Ericus Rex Suetiæ e ducibus Pomeraniæ ortus &c. eviscerandæ Suetiæ præfecerat, erat quidam Danus IusseIusse Ericson. Danus. Ericson: is super Dalacarlorum regionem constitutus, tam crudelem se omnibus exhibuit, vt putarentur omnes omnium malignorum tyrannorum spiritus, qui vnquam antea fuerant, in hunc perditissimum nebulonem confluxisse. Narrat Cicero crudelem Verrem fumo e putridis lignis educto, vnum hominem innoxium perdidisse: Verres crudelissimus. at hic Iusse eiusdem malignitatis spiritu obsessus, non vnum innocentem, sed ex Dalacarliæ incolis fine numero innocentissimos fumo suspensos ( licet viribus sese rebellando liberare poterant ) occidit. Quo pacto ne non satis ingeniosus carnifex in exquirendis novis tormentorum generibus viderentur, vxores maritorum tam crudeliter occisorum, in locum jumentorum trahendis aratris applicari non erubuit, immo inter primas delicias duxit, videre, & audire eas inter tantas angustias fœtus Crudelitas inaudita. e se mortuos abiicere, & rursus aratro apponi, donec mortuæ, aut semianimes collaberenrur. Possent hic horribiliora eiusdem Danicæ tyrannidis facinora adduci, quæ tunc non solum per illum, sed per omnes Regios præfectos committebantur: at Exulat rex. satis est dixisse eos his artibus vltima fata in se, & exilium in Regem suum impiissimum procurasse. Rusticorum nanque furore crudeliter occisi sunt, quando audaciores erant ad prædandum, quam præliandum. Rex vero Ericus Pomeranus a Danis, quorum consiliis in suam, multorumque ruinam vsus fuerat, derelictus, vrgente viro potenti Engilberto, centum millibus incolarum ad arma provocatis stipato, ad parvam Gotlandiæ insulam velut profugus in miserabili senecta se recepit. Sed quia de his, & similibus dilectissimus frater, & antecessor meus D. Ioannes Magnus Gothus, in vita eiusdem Erici diffusius tractat, pium lectorem ad hunc remitto, interea cunctis principibus fideliter suadens attendere responsum Alexandri Magni: qui interrogatus, vbinam thesauros haberet, respondit, apud amicos caute sibi servari. Benevolentia. Et recte: benevolentia enim & sui, & alieni æris domina est. Nec dissonat huic consilio verbum Tyberii Cæsaris: qui suadentibus subditos gravandos esse tributis, respondit, boni pastoris esse tondere pecus, non deglubere. ## Liber Octavus, kap. 28 (s. 266–268) Adhuc de eisdem pessimis præfectis. CAP. XXVIII.                                         ETSI superiore cap. visa est tota regio purgata tyrannide Reliquiæ pessimorum prefectorum.                                         crudelium præfectorum, tamen damnabiles reliquiæ simili                                         astutia, & arte in eorum complicibus, & alumnis velut toxico                                         perseverarunt: qui quanto mentitis obsequiis magis fidem                                         principibus ostentare poterant, tanto putabant se Regiis                                         secretis, & officiis præ exteris omnibus fieri superiores.                                         Nec opinione fallebantur. Dum enim primum supplices,                                         ac humiles Danica disciplina, ac in municipalibus scientiis Exactores asturussimi.                                         expertos sese Regibus exhiberent, maxime in exactione tributorum, & multarum, mox ad præfecturas sine vlterioribus meritis super simplicem populum erigebantur: taliumque præfectorum tyrannide cooperante, potentissimus Cirolus rex. Gothorum, Suecorum, ac Norvegianorum Rex Carolus, prædicti Regis Rex exulat ob pessimos præfectos. Erici successor, coactus est fidelissimæ gentis suæ sustinere rebellionem, ac tandem exilium sufferre, prout mox dicetur. Ii etenim præfecti avare, & atrociter subjectum populum opprimebant, quia ad omnem nequitiam erant andacissimi, & ad omnem virtutem, resque præclaras imbellissimi. Erant etiam in legibus patriæ taliter eruditi, vt magis juris, quam justitiæ consulti haberentur. Nullus erat patriæ legis titulus, quem non cogerent suæ inexplebili avaritiæ inservire. Omnia verba legis ita interpretabantur, vt nihil prorsus ad legislatoris intentionem accedere viderentur: Summum ius. summum enim jus summam æquitatem esse dicebaris. Severitas voluit justitia Mos tyranorum. videri: immo vt consuetissimus mos tyrannorum est, omnibus nefandis sceleribus nomina summarum virtutum imponebant, dicentes se omnia ob publicam totius patriæ salulem facere, cum tamen totam patriam desolare, & funditus evertere contenderent, Cumque Rex ipse ob tam immania suorum præfectorum scelera, atque sacrilegia sacrilegia, obsidione gravissima in sua regla incolarum potentia clauderetur, frustraqueRex desertus a præfectis. a suis præfectis, qui liberius per regnum vagabantur, expectaret auxilium, hærebat quid in tanta perplexitate pro remedio conduceret tutiore, misitque denuo secretos nuntios antedictis præfectis, mandans ob eorum honorem, & fidem, ac præstitum iuramentum, vt eius calamitati subvenirent. Sed frustra: nihil enim aliudVitia malorum præfectorum. didicerant, quam superbe dominari supplicibus, pecuniam extorquere ab incolis, iniunas irrogare miseris, supplicio afficere innoxios: at arma pro suo Rege assumerePerfidia notanda. re, aut vires viribus opponere, nunquam didicerunt } immo seipsos Regiis adver sariis sponte captivaridos exhibuerunt ( prout in simili Procopius in suos GræculosGræculi. conqueritur, contra Gothos pro Iustiniano Imperarore nil facientes) digni profecto ita captivari, vt similibus traditoribus sempiterno terrori essent, & exemplo. Tum Rex in arcta necessitate positu, tutissimum præsidium in fuga providens, naves aliquotPræsidium in fuga. in horrendissimo frigore mensis Ianuarii celerrime divitiis ingentibus impositis, adaptari jussit. Cumque iam anchoræ levandæ restarent, quidam e præfectis Regem interrogat, an aliquid in terra neglexisset: quo audito Rex suspirans, Regis responsum. respondit: Neglexi sane ante plures annos te, & tui similes in furcam suspendere: quod tunc si fecissem, nunc quietius in tranquilla Republica remanerem. Moxque erectis velis in Gedanum Prussiæ celeberrimum emporium, magis grata, quam iucunctaGedanum Prussiæ celeberrimum emporium. navigatione pervenit, a Casimiro Rege Poloniæ humanissime exceptus, donecCasimirus Rex Poloniæ. VII. annis evolutis, in pristinam dignitatem, & potentiam reciperetur, factus omnibus charissimus, qui antea publico odio laborabat. Præfectos nanque instituit, Carolus rex Suetiæ 7. annis exul. qui virtutes vitiis, justitiam injuriis, honestatem vtilitati præferebant. Quid vero Rex Daniæ Christiernus eius nominis secundus, in regnis AquilonariLus ob sævitiamChristiernus 2. Rex Daniæ. crudelium præfectorum passus sit, nemo qui acta eius legit, ignorat. Inter cæteros autem quendam impium sanguinarium præfectum habuit, Nicolaum HolesteClauos Holste. appellatum: cujus vnica voluptas erat, Regem severum præcedendo, elevare excelsasFures longi altius suspeduntur. surcas, quibus infelices regnicolas immani morte afficeret, nisi certo auri, argentique pondere quantocyus redimerent vitam: afferens longos fures altas decere cruces. Nec defuit præconi justum fatum. Regia nanque sententia, quod a multis inocentibus pecuniam extorsisset, condemnatus, & in eadem furca, quam aliis parariLaqueo periit. iuslserat, ipse suspensus fuit: licet nihil magis securitatis a furibundo populo Regi partum est, quin fugeret omni momento. De hoc autem Christierno Rege, & gestis eius, nonnihil oculata fide inferius scribam, quia præsens horrenda vidi. ## Liber Octavus, kap. 29 (s. 268–269) De pessimis Consiliariis Principum minorennium. CAP. XXIX. CAP.                                         SAXO Danincarum rerum celeberrimus scriptor, asserit Frotho rex.                                         Regi Frothoni eius nominis III. adhuc minorenni cunctorum                                         procerum vnanimi consensu plures ex illustribus                                         viris nedum in tutelam, sed eius nomine regni regendi, amplam                                         fuisse tributam potestatem: qui expectato Regis robore, Vestmarus & Colo.                                         vicaria officia tutabantur. Duo igitur horum, Vestmarus,                                         & Colo fratres, eiusmodi regiminis, & tutelæ præcipui Fœmina procax.                                         erant. Colo vxorem habuit tantæ procacitatis, vt                                         quantumlibet disertos enervare solebat. Altercando quippe, ac disceptando, & quærendo pervicacissima extitit, & imbellis: nam a lingua spicula mutuabat, quibus velut fallaciarum laqueis, incautos strangulabat. Cæterum condere pacta, aut rescindere, præpotens erat, vtriusque horum efficaciam oris aculeo gestans. Attamen ad vltimum tam nefariis artibus, & atroci crimine deprehensa, quod Regio honori turpiter illusisset, lapidibus obruta fuit: documentum Mulier bona. cæteris relinquens, mulierem omnem oportere esse sensatam, tacitam, & pudoratam. Filii 12. Vestmari. Vestmaro erant XII. filii, Coloque terna filiorum forte gaudebat. Hi pariter cum & ætate puberes, & animis acres essent, fiducia in temeritatem versa, ad obscœnos Indoles vitiis inquinatur. ritus inquinatam flagitiis indolem contulerunt. Adeo enim insolenter egerunt, vt constupratis aliorum nuptis, ac filiabus (quemadmodum Iustinus de Dionysio tyranno meminit ) proscripsisse pudicitiam, atque in prostibulum relegasse viderentur. Corruptis quoque matronarum fulcris, ne toris quidem virginalibus abstinebant. Suus nullum thalamus securitate donabat, nec quisquam fere patriæ locus Nequitiosissima facta. luxuriæ eorum vestigiis vacuus erat. Mariti metu, cojuges corporum suorum ludibrio vexabantur: injuriis obtemperatum est: cessit copularum respectus, violentusque amplexuum vsus extabat: publicata est Venus, conjugiorum Otium vitiis amicum. reverentia pereunte: raptim luxuria petebatur In causa otium erat, quod expertia agitationis corpora, amica vitiis, quiete diffluerent. Adhuc ## Liber Octavus, kap. 30 (s. 269) Adhuc de eisdem. CAP. XXX.                                         HORVM itaquep filiorum libidine & insolentia, præcipue vniusGrep.                                         Grep appellati, preterrita soror Regis, quo tutior ab injuriaPudicitiæ mulieris 30. custodes deputantur.                                         foret, septum vallo conclave, adhibitis XXX. sui corporis                                         custodibus, petivit. Verum quod in Regia sorore turpiter                                         efficere nequiit, paululum postea in Regis legitima                                         consorte, Hunnorum Regis filia, concubitu nefandissimo                                         adimplevit. Dum enim humili Venere haud contentari potuit,                                         eo se temeritatis effudit, vt cum Regina commercio                                         hbidinis habito, tam Regi perfidus, quam exteris violentusAdulter perfidus existeret. Adolevit deinde paulatim infamia, tacitoque gradu criminis suspicio serpsit ante vulgo comperta, quam Regi. Grep enim in omnes, qui vel modicam hujus sceleris mentionem egissent, animadvertere solitus, accusationem sui formidabilem fecerat: opinio tamen criminis primum susurris alita est, dehinc exceptaCrimen detegitur susurris. rumoribus. Difficilis siquidem apud ebriscios alieni criminis occultatio est. Interea tamen dum tantis flagitiis fœtidus is adulter æstuaret, Regis sorori conjugiiAdulter fœtid’. vinculo associari instabat. Sed vilitate infamis vitæ repulsus, cunctos virginis procos, Vilitas infamis vitæ. ac petitores convivii simulatione contractos, capitibus truncavit: quibus & conclave sororis Regiæ exteris in terrorem, & crudele spectaculum cinxit. Nihil tamen eius apud Regem gratiæ detractum est, quominus consueta familiaritate fungeretur. Constituit enim, ne quis Regem allocuturus, sine muneribus aggrederetur, RegiæCharitatis simulatione iniquissima fiunt. charitatis simulatione crudelitatis suæ infamiam levaturus. Taliter lacessitum vulgus afflictationis suæ querelam tantis gemitibus agitabat: nulli miseriæ tempora culpandi palam animus erat: nemo ingruentem calumniam apertis querimoniis prosequiDolores occulti graviores. audebat: internus omnium præcordia dolor hoc acrius, quo occultius lacerabat. Et hæc omnia impune sub Rege puero quavis annexa temeritate perpetrata sunt. Rex puer. ## Liber Octavus, kap. 31 (s. 269–270) De portentosis sceleribus contubernalium eiusdem Regis Daniæ. CAP. XXXI                                         QVINETIAM, vt idem Saxo refert, contubernales eiusdem                                         Regis otio petulantiam nacti, partam quiete lasciviam improbissimisVitia contubernalium Regis horrenda.                                         extulere sceleribus. Quosdam enim restibus in                                         sublime. pertractos, more agitabilis pilæ pendula corporum                                         impulsione vexabant: aliis hædinum incedentibus                                         corium substernentes, lubrici tergoris offendiculo per occultum                                         funis raptum incautos subegere gressus: alios veste nudatos,                                         vanis verberum suppliciis lacerabant: alios clauo                                         affixos, laquei more suspensionis multavere ludibrio: quorundam barbæ, & verticis pilos faculis torruerunt: aliis pubem, atque inguina subjecto torre cremabant: virginibus nubere non licebat, nisi quarum castitas eis antePortentosa omnia Dania sub puero rege. delibata fuisset: advenas ossibus converberabant: aliosad intemperantiam compulsos, immoderata potione rumpebant: nemini filiam nuptum dare licebat, nisi gratia ipforum, favoreque mercato: nulli matrimonium contrahendi fas erat, si eorum non pretio præemisset assensum. Præterea non in virgines modo, verum etiam in matronarum turbam passim dissolutissimæ libidinis suæ flagitia porrexerunt. Mixtam petulantiæ rabiem duplex furoris species agitabat. Convenis, hospitibusque receptuum loco conuitia præbebantur. Tot ludibriorum irritamenta a petulantibus, & lascivis reperta sunt. Adeo sub Rege puero temeritas libertate nutrita est. Nihil Pœnæ dilatio dispendiosa. enim tantum peccandi licentiam protrahit, quantum vltionis, pœnæque dilatio. Tam effrenata militum procacitas, non exteris tantum, sed etiam Danicæ patriæ invisum fecerat Regem. Dani tamen dolenter ferebant, superbe sibi, ac crudeliter imperari. Greep. Sed quomodo omnium horum autor Greep dictus ( id est, cloacaria furca ) fuerit punitus, autor vix ostendit ## Liber Octavus, kap. 32 (s. 270–271) De vafris consiliis, & iniquis Consiliariis &c. CAP. XXXII.                                         PRINCIPIBVS cum ( vt in plurimum sint suspiciosissimi )                                         diversimode consilia tribuuntur, alius miris technis                                         de moneta intendenda, vel elevanda, dum fuerit eroganda, Monetæ mutatio.                                         & rursus deiicienda, dum fuerit corroganda,                                         vt & multum æris parvo dissolvat, & pro parvo multum Bellorum simulatio.                                         recipiat. Alius suadet vt bellum simulet, vt pecuniam                                         conflet. Alius facit pacem sanctis exrimoniis, vt plebeculæ Pacis fictio.                                         præstigium fiat, ac si pius Princeps ab effusione sanguinis Legum corruptio.                                         horreret. Alius antiquas leges tinea rasas, quas nemo latas meminit, contra transgressores ad multas extrahendas adducit, quasi nullum haberet vberiorem proventum, nullum magis honorificum, Tributorum vanatio. vtpote qui justitiæ personam præ se ferat. Alius, vt gravia primum tributa fiant, & postea interpositione bonorum virorum ad mitiorem summam relaxentur: Privilegiorum venditio. quo casu quæstores suas capsas ditare possunt. Alius suadet vendere privilegia tanto pluris, quanto melior fuerit Princeps, populum offendere timens. Alius suadet Iudicum examinatio. examinare judices, vt adulatione, vel ignavia cedant votis Principum, & trepidam in tribunali ferant sententiam. Neque enim deest prætextus pronuntianti pro Iudiciorum perversio. Principe, nempe satis est aut æquitatem a sua parte esse, aut verba legis, aut contortum scripti sensum, aut grandem prudentiam, et autoritatem judicis. Alius allegat Exercitus conscriptio. Crassi divitis dictum, Nullam auri vim satis esse Principi, cui sit alendus exercitus. Præterea nihil injuste Regem facere, vt maxime etiam velit, posse: quippe omnia Subditorum confiscatio. omnium eius esse, ac homines etiam ipsos. Tantum vero cuique esse proprium quantum Regis benignitas ei non ademerit: quod ipsum quam minimum sit, Principis Divitum depressio. vultum referre, vt cujus tutamentum in eo situm sit, ne populus divitiis, ac libertate Resistentiæ timiditas. lasciviat, quod hæ res minus patienter ferant dura, atque injusta imperia: quin contra egestas, atque inopia rotundat animos, ac patientes reddit, adunatque pressis Principes exules & infames curs. generosos rebellandi spiritus. Vtcunque sit, multi Principes his, & similibus consiliis, & consiliariis, facti sunt exules, miseri, infames, & inhabiles in se, & possentate sua, amplius gubernandi. De bonis ## Liber Octavus, kap. 33 (s. 271–272) De bonis consiliis, ac Consiliariis. CAP. XXXIII,                                         QVANTVM prosuere in omni ætate salubria consilia                                         Principibus, ac populis, nemo est qui non exultat, hæc memorans, Opes populi &grata obedientia principes efficiunt feliciores.                                         ac sciens maxime, quod honor, & securitas illis,                                         scilicet Regibus & Principibus, frequentius evenit e populi                                         opibus, & grata obcdientia, quam infelicibus fortunis,                                         in quibus rix sunt connatæ. Principis itaque officium                                         est, vt secus non curet subditos, quam fidelis pastor oves, Principis officium.                                         vt dirigat, foveat, & conservet. Nam populi egetias non                                         pDEem, sed nxas nutrit. Qui secus agunt, mutationi student, quasi fastidium habentes bonæ securitatis, vt promptiores sint ad violandum, rapiendumque alienas fortunas, vbi domi nil habent, quod perdere possunt. ItaqueDomi nil hentur quod perdi possit. mfelicissimus est Rex, qui aliter suos in officio continere non potest, quam contumeliis, compilatione, & sectione vexare: cui magis vtile est regno se abdicare, Rex infelicissim’ quam his artibus possidere. Neque enim Regia dignitas est mendicis imperare, Rex mendicorum. sed opulentis, vt Fabricii verbum est, Malle se divitibus imperare, quam divitem esse. Absurdissimum est enim, aliquem voluptate, ac deliciis fluere, dum alii Vndique conteruntur lamentis, & egestate: & hoc quoque non est regni, sed carcerisCarceris non regni custos est rex avarus. esse custodem. Præterea imperitissimus æstimandus est medicus, qui morbum nescit, nisi morbo curare: ita vitam civium per bonorum ablationem tutari, impiissimum est, aut improborum admissis iniquis consiliis permittere, quod pauci ad seMedicus imperitissimus. omnia trahant, & rapiant, atque in privatum vsum convertant: quod a publicis prædonibus, & sicariis parum dissert: quos cives etsi dudum sustinuit rebellantes, amodoPrædo public’. æstimet fideles, & obedientes. Non enim est Regium munus, meminisse injuriarum, quasRegium munus non enim meminisse injuriarunt. privatus accepit: nam quos prius hostes habuit, postea clientes, vt patronum, tutorem & patrem decet, tueri debet, nec præterita, sed sequentia delicta cognoscere, & si opus est, punire. Tyrannorum vero hæc est conditio, aut tyrannis similium, Tyrannorum conditio. vt suis civibus, nec absentibus, nec præsentibus confidant: & si confidere necesse habent, plerunque cum res in periculum vocatur, ab alterutris cladem accipiunt, & defectionem: at forsan justa ratione, cum Valla dicat, quosdam non officium Regum, aut gubernatorum suscepisse, sed carnificum munus: Carnificum munus. ideoque & ipsi plerunque in macello mactantur. ## Liber Octavus, kap. 34 (s. 272–273) De proditoribus cognoscendis, & cavendis. CAP. XXXIIII.                                         VARIæ provinciæ varios hujus tituli habent artifices, &                                         professores: quorum non exigua pars etiam in Septentrionalibus                                         terris ( heu dolor) invenitur. Sed vix eos ea astutia Arabes & Afri proditoRrum magistri.                                         præditos, veluti Plutarchus continue citat Arabes, & Afros:                                         quos excellentiores omnium reputat, qui sunt in toto                                         orbe. In vna tamen re, videlicet tradendi, prodendive conveniunt,                                         vt dominos, vel eorum secreta turpissime prodant. Ca cur proditoribus haud parcitur.                                         Ideoque deprehensis illis vix venia conceditur: quia                                         arguente proprio judicio de sua causa diffidunt, quoniam dominos insidiis occidere satagunt, aut arces eorum nocturnis temporibus occupare conantur, vel finitimos ad arma solicitant, vel externos principes inducere nituntur, vel se Reges facere intendunt, vel ftructis contumeliis contra proprium dominum cuncto cnmine insimulandum, a hostibus eius auxilium poscunt. Ideoque raro, aut nunquam Proditores seipsos veneno plerumque necant. elementiam petituri Principem, nisi veneno sibi, vel alteri inferendo, accedunt. Sed & tunc infelicissima meditatione agitati, etiam si accesserint pacis inquietes, perseverant, nisi materiam grassandi invenerint, qua denuo perniciem ostendant, necessitati magis, quam voluntati consulentes. Si tamen hi principes sunt, Modus recipiendi rebellantes in gratiam. qui a rebellione cessarunt, & in gratiam recipiendi, tunc gladiis pendentibus ad humeros more veterum heroum, & extra jactum lapidis equo descendunt, primo adorant genu posito, iterumque progredientes paululum, & tertio non procul a Rege, vel Principe, qui vix eis assurgit clementiæ signum ostensurus, licet nuper competitores fuerint regni, vel alterius eminentiæ susciplendæ. Scriptum etenim norunt, Si inimicus tuus incurvaverit se super poplitem, non credas illi, quia livore, vltione, & scelerata machinatione, novarumque proditionum plenus, incessanter cupit Ingratitudo. eum interimere, a quo redemptus fuerat, & libertate donatus, vt plerunque accidere solet. Quo fit, vt aliquando morte subita, Vel longo exilio, vt prolixiorem Exilium prolixæ morti comparatur. mortem subeant, puniuntur. Sed frequentius justo, & inscrutabili Dei judicio evenit, vt eo loco, quo atrocius deliquerunt, illo quoque modo, & asperitate plectuntur, prout multi fideles historici diversarum regionum conformiter attestatur, & inter alios Saxo Grammaticus, qui miranda de proditorum ingeniis, ac crudelitatibus invæ gentis explorata, fere per totum volumen suum exponit, præcipue deBiccho. quodam Biccho & Blaccho, Cheto & Viggo, cum similibus, quibus barbarica Biaccho. fraude, & ferina rabie proprios dominos a hostibus diversitate tormentorum illusos, Cheto. ad vltimum perdiderunt, & ipsi quoque, licet longe justius, periere. Viggo. ## Liber Octavus, kap. 35 (s. 273–274) De externis exemplis CAP. XXXV.                                         QVI astutiam insignium proditorum, vt caveat, intueri velit,                                         videat inter alios hujusmodi crudele negotium annotantes, Arabum proditiones.                                         ipsum Plutarchum in vita M. Crassi: qui duorum Arabum                                         fugitivorum subdolosissimis ingeniis ad inenarrabilemMarcus imperator stulte credulus.                                         afflictionem, & calamitatem perductus, turpissime cum                                         suo posentissimo exercitu periit. Hi etenim stulte credulum                                         Principem in invia, & deserta loca, speluncas ferarum,                                         & horridam solitudinem sæpius deducentes, atque ad vltimum                                         in conspectum Regis eorum statutntes, interemerunt. Quocirca hinc cordati principes, quemadmodum & ex aliis præclaris autoribus, Principes videant infelix spectaculum. inanibus ludis, & turpibus exercitiis penitus omissis, videre, vel audire non omittant simile infelicitatis suæ spectaculum præcavendum, & hanc diabolicam fallendi artem, ne capti, tormentisque constricti, pænas neglecti consilili luant, quo talium proditorum dolos, & insidias prospicere non studuere. Meæ quidem humilitatisConsilium autoris fidele. syncera exhortatio est, vt principes prudenter hunc autorem Plutarchum videant in hoc puncto, nec vnquam vidisse, & advertisse pœnitebit. Similiter & Albertum Crantzium Germanum historicum generalem lib. XI. cap. VII. qui breviter consilium præstat, vt principes Ecclesiastici, vel seculares sibi caveant, ne nimium iis, quos vel in propria, vel alterius eis sanguine seu affinitate juncta personis læserunt, fidant, vt eis rerum summam præsertim in bello, imprudenter credant. Sunt enim viri ad fallendum aptissimi, qui ob facilem offensam, livorem vlciscendi retinent sempiternum: de quibus etiam generaliter, & specialiter hoc tempore meminit clarissimus vir D. Conradus Brunus lib. I. cap. XIII. de seditiosis. Quidam etiam more objurgantium mutuis armis sese tumultu inter conscios excitato, quasi furibundi impetunt dominos, & innoxios lites dirempturos, occidunt. Et hoc desperatorum vltimum ingenium esse creditur, vt mutua nece quamlibet absolvant proditionem. Nec decet extensius, aut secretius ad exempla descendere, cum omneProditorum genus multiplex. genus proditorum adeo multiplex, versutum, & varium sit, vt neque divini timoris, neque naturalis vinculi, aut ætatis, vel commiserationis respectu, aut propriæ mortis horrore, vel propriorum membrorum mutilatione a scelerato proposito averti soleat. Quod cum Mithridates ( referente Iustino volumine XXXVII. )Mithridates rex. timeret, ne inimici, quod equo feroci, præcipitiis, aut veneno in necem eius efficere nequierant, ferro peragerent, venandi studium finxit: quo per VII. annos nequeRex 7. annis invenatione ob proditores occupatur. vrbis, neque ruris tecto vsus est, sed per sylvas vagatus, diversis montium regionibus pernoctabat. Ignaris omnibus, quibus esset in locis assuetus, feras cursu aut fatigare, aut persequi, cum quibusdam etiam congredi solebat. Quibus rebus & insidias vitavit, & corpus suum ad omnem virtutis patientiam induravit: etiam exercitum hyemeExercitus induratus. media fortiter hæc, & similia tolerare docuit. ## Liber Octavus, kap. 36 (s. 274–275) De causis perpetuæ discordiæ, quam Sueci sive Sueones, & Gothi contra Danos gerunt. CAP. XXXVI.                                         SVECI, ac Gothi cur tam ferocibus animis, et armis contra Saxo clarissim’ Danorum historicus.                                         Danos ferantur, ipse Danorum diligentissimus historicus                                         in XVI. libris suis hincinde vsque ad summum horrorem                                         apertissimam reddit rationem. Vbique enim meminit                                         gentis suæ tam violentum, & truculentum regimen in                                         subditos, ac dolosam amicitiam in vicinos, & vtrunque in                                         omnes confœderatos, vt quilibet prudens, & sensatus homo                                         merito cavere debeat, quam tutus in eorum societate,                                         aut naturali vinculo, vel alia iurata confœderatione fieri Lotherus rex Danorum. possit. Asserit nanque primo libro, Lotherum Regem illustrissimum quenque vita aut opibus spoliare, patriamque bonis civibus vacuefacere, probitatis loco duxisse. In Helgo. II. lib. quod Helgo Rex adeo projectus in Venerem extitit, vt ambiguæ existimationis Thora virgo. esset, tyrannide magis, an libidine arserit: vnde & Thoram virginem stuprum pati coëgit, quæ postea tam detestabile nesas excogitavit, vt contra eam mire exclamat Fengo. Saxo. Tertio lib. Fengonem testantur insidiis positis fratrem trucidasse, eiusque vxore abusum, incestuosam libidinem parricidio adiecisse. Quam atrocitatem quanta Fœmina mansuetissima. benevolentiæ simulatione texerit, parricidiumque piætatis nomine colorarit, satis exponit ipse Saxo. Fœminam enim a se oppressam, omni mansuetudine plenam, Fides mendacio non deest apud principes. nullum lædentem, & sine felle fœminam, ad hoc induxit, vt consiteretur suum maritum Regi insidiantem, a se intersectum fuisse. Nec irrita persuasio fuit, dum apud Principes fides mendacio non deest, vbi scurris interdum gratia redditur, & obtrectatoribus Mentiri & fallere. honos. Libro IIII. sol. vit. Saxo testatur, Danos suos mentiri & fallere, inter vitia & sordes non ducere, quemadmodum mos est apud Parthos. Libro Petulantia aulica. V. sol. 11. quam fœdi mores, ac turpissime petulantiæ simul & violentiæ aulicis inesse monstrantur, sane totus orbis, & vniversa barbaries horret. Lib. VI. in Saxones Suertingus. post eorum pugilis cædem adeo Danorum insolevit imperium, vt procubitalium membrorum Civium afflictio. quolibet indicem servitutis stipem quotannis pendere cogerentur, donec quidam Suertingus Frotho fratrem occidit. civium afflictione motus, se, & Regem convivii simulatione susceptum, incendio consumpsit. Libro VII. in prin. Frotho proprium fratrem a quodam familiarium occulte interfici jubet. jubet, Et ne scelus a conscio proderetur, eundem insidiarum ministrum tacite trucidandum curat. Sed a filiis occisi fratris canum specie nutritis, tandem incendio consumptus, pœnas parricidii luit. ## Liber Octavus, kap. 37 (s. 275–276) Ad idem. CAP. XXXVII.                                         INTER alia satis diffuse Saxo prosequitur portentosam                                         Iarmerici Regis crudelitatem, a pueritia vsque in provectamIarmericus Danus.                                         ætatem truculenter continuatam: quæ sicut omnem beluinam                                         rabiem excedit, ita & a quovis sensato homine sine                                         gravi horrore legi nequit, vel audiri. Inaudita etenim tyrannideTyrannis inaudita.                                         exquisitissimis tormentis sæpe afflictos trucidavit.                                         Regem nanque, & Reginam eorum, a quibus jure belli captus, &                                         summæ libertati restitutus, atque in numerum amicorum,                                         & primum familiaritatis locum translatus, & sublimatus extitit, admoto furtim incendio, per summam ingratitudinem occidit: deinde XL. Teutones captos, applicatis totidem lupis laqueo adegit. Nec sic poterat eius sanguinaria mens satiari. Quippe optimates eorum primo tibias loris trajectos, Optimates loris ligati a bestiis conculcantur. moxque immanium taurorum vngulis alligatos, molossisque incessentibus raptim in cœnum, voraginesep pertractos, lachrymabili spectaculo consumpsit. Demum Comites, Duces, Principes Teutonicæ gentis capturos, trajedis fune tibiis, equis in diversa raptantibus præbuit lacerandos. Sed nec in ea summa feritate sibi sistendum putavit. Nam propriam Reginam Hunnorum Regis filiam, Quamvis innocentissimam, & pudicissimam, Fœmina innocentissima. humo alligatam equinis obterendam calcibus præbuit: cujus corpus adactus iumeritorum grex crebris vestigiis consodit, & laceravit. Immo etia suis e sorore nepotibus insidiose comprehensis, laqueo spiritum eripuit. Optimates quoque, qui eorumConvivii simulatio a Saxone semper allegatur. tutores erant, convivii simulatione contractos, eodem exemplo consumendos curavit. Deinde eodem libro Haquonis cujusdam Dani crudelitas adeo infanda conspicitur, vt merito cudos mortales terreat, ne pactis, aut victoriis eius gentis se tutos agnoscant. Nono lib. Haquonis crudelitas. in prin. idem autor notat publicam pietatem privato furore Regis fuisse laceratam, & post multa Regem Haraldum e splendidos sanctitatis autore infamem factum apostatam, Haraldus. & desertorem. Lib. X. quod Dani Sembia potiti, necatis maribus, fœminas sibi nubere coëgerunt, rescissae domesticorum matrimoniorum fide externis avidiusFœdera matrimonii rupta. dius inhærentes, suam cum hoste fortunam communi nuptiarum vinculo partiti sunt. Demum quod Rex Haraldus pecudalibus jugis humanas alligasset cervices. DeindeIugis vt bestiæ subduntur homines. quod divum Olaum Norvegiæ Regem sicariis pecunia corruptis, et postremo Blacchonis proditoris opera S. Canutum occidissent. X. quod Sueno Rex potius sacræ religionis, S. Canutus quam incestæ nupte desertor sit inventus. XII. quod violentiore morte captivosS. Olaus corruptist sicariis occiduntur. Teutones Iulinenses Dani consumerent: revinctis post terga manibus, palis primum affigendos curabant: deinde ventrium cava cultro rimati, nudatis extis, primaque vicerum parte protracta, cætera stipitibus explicabant: nec ante supplicium remiserunt, quam tortos extis funditus alvo egestis, horridæ rapacitatis spiritum profundere coëgissent: Vtile qualiter Saxo dixerit, esto judicium aliorum. quod spectaculum vt specie triste, ita re nostris per quam vtile extitit: non solum enim reis pœnam inflixit, sed etiam cæteros consimilem cruciatus causam vitare præmonuit. Itaque non minori visenribus documento, quam afflictis supplicio suit. ln reliquis vero libris, quia satis multa, & horrenda inter pauca bona commemorantur, potius justo lectoris arbitrio, quam huic onerosæ ostensioni meæ, quatenus opus fuerit, perscrutanda rclinquo, fatis legitimam existimans cam, cur Sueonum, ac Gothorum, immo aliarum nationumVerba Saxonis juste retorquenda. insecura societas sit cum illo populo, cui ob præmissas causas (vt verbis Saxonis lib. X. Vtar)quisquis humanitate, atque obsequium erogat, ingratis beneficium præstat. ## Liber Octavus, kap. 38 (s. 276–277) De causis cur Danorum Reges ambiunt vicina regna, & parta celerius perdunt. CAP. XXXVIII.                                         DIVVS Canutus propagaturus regnum suum Daniæ ( vt                                         Saxo refert)recolebat bellicam majorum gloriam cum opibus Angliæ: splendor & opulentia.                                         imperii, atque latis finibus, nullo magis, quam Anglicis                                         crevisse titulis, majoremque eis ex vnius insulæ, quam                                         totius Orientalis Russiæ spoliis incessisse splendorem: aquorum Dania parvulæ telluris angustia dicitur.                                         imitatione deficere stolidi, ac degeneris animi esse,                                         satiusque regno carere, quam inter parvulæ telluris Daniæ                                         angustias inclusum majestatis vsum habere. Et ita revera                                         est, prout alias in geographicis descriptionibus a multis reperitur ostensum. Et hinc evenit præter enumeratas rationes, cur Aquilonaria. Suetiæ argentifodinæ ditissimæ. regna, præsertim Norvegia, Gothia, & Suetia ( quæ alias in opulentia argentifodinarum præcipue excellit ) incessabiles vexationes sustinent ea vicinitate Danorum, magnam majestatem non potentium fovere in pluribris insulis Balthico mari disgregatis. Fuerant plerique tractatus superioribus seculis, super vnione prædictorum regnorum Comitia super regnis vniendis. cum Dania in pluribus principum commitiis habiti, vt successivo tempore vno e his regnis electo Rege, ac coronato, moderarentur: sed inexplebilis avaritia, ac ambitio locum, tempusque pati non potuit, vt bona concordia susciperet, & pareret diuturnum incrementum. Præterea sæpius naturæ vincula, ac affinitatis fœdera Odia connubiis vix sedantur. per connubia fuerant attentata, vt parta concordia in vtrisque gentibus pro publica salute stabilior permaneret: sed neque sic insatiabilis Danorum sublimitas contenta quieverat, quin incessanter aspiraret ad potentatus, & principatus viciniorum regionum. Hoc tamen & eis, & aliis attendendum erit, quod qui duo regna bello, Duo imperia vix ab vno feliciter gubernant. vel affinitate quæsita gubernare student, majus habebunt ingenium in confervando, quam acquirendo. Assidua nanque pullulant discordiarum semina, vel internæ rebellionis, vel externæ incursionis in deditos. Ita semper pro illis, vel contra pugnandum, Exercitus semper fovendus. semper fovere exercitum, compilari interim se, esserre foras pecuniam, alienæ gloriolæ suum impendere sanguinem, pacem nihilo tutiorem, domi corruptos bello Bellorum incommoda. mores, latrocinandi indubitatam libidinem, (confirmatam cædibus audaciam, leges esse contemptui, quod Rex duobus, vel pluribus regnis distractus, minus ad vtrumuis intendere potest. Cumque regni consiliarii tantis malis nullum finem vident, inito consilio Regi vtrius regni regendi imperium habere velit, optionem præstare solent: nam vtriusque non fore potestantem, cum dimidiari nequit. Si regno amicum, & fidum præfecerit Viceregem, citius ericitur, oportetque ad vnum verum Plurium regnorum incommoda. regnum commigrare. Consyderandum etiam est, quot nationes tumultuantur, quot thesauri exhauriuntur, quot populi perimuntur, quot denique in summa mala fiunt, pro vno regno servando: nemo ignorat quanto plura, peioraque fierent pro pluribus Avitum regnum colendum. acquirendis, & conservandis. Item avitum regnum colendum, ornandum, & fortificandum est. Rex ergo, aut princeps, amet suos, Rex amet suos vt ametur. & ametur a suis: cum his vna vivat, imperetque suaviter, atque alia regna, veluti continuos cruciatus, valere sinat. De severitate ## Liber Octavus, kap. 39 (s. 277–278) De severitate Regis Christierni. CAP. XXXIX.                                         HORVM & similium, immo majorum consiliorum, ac                                         cautelarum immemor Rex Daniæ Christiernus eius nominisChristiernus 2.                                         secundus, qui diversis temporibus & ingeniis, procurato                                         per quosdam Danicæ factionis in regnis Suetiæ, &                                         Gothiæproceres, Danorum consanguineos, & affines,                                         ( inter quos erat infelicissimus Gostavus Trolle Archiepiscopus                                         Vpsalensis ) aditu in regna prædicta, adeo ferox, &Gostavus Trolle.                                         severus evasit, vt nullo præstiti juramenti, aut sigillatarum                                         literarum, aut acceptionis tremendi Dominici corporis habito respectu, aus cujusuis commiserandæ rationis compassione, vna die, scilicetDies & annus occisionis procerum 94. VIII. Novembris M. D. XX. diversorum ordinum principes, magnates, consules, ac cives numero XCIIII. me vidente, ac trepidante, impio ferro, impiissimo malignorum consilio stimulatus, detruncari juberet, atque triduo ante prætorium vrbis Holmensis inhumata eorum corpora, donec extra civitatem comburenda deportarentur, remanere. Profecto horrendum spectaculum, quod ipsi Christierno procul dubio mille miseriis postmodum vexato occurreret, sic instigante crudeli consilio ad gritiam receptos, quos perendie amicabiliter invitatos hospites ad Regale convivium habuisset, atrocissime punivisse: idque non vsitato sæviendi modo, sed cruci assiæum quendam Magnum Ioannis prælectum, patriæ suæ validissimum defensorem, Magnus Ioannis præfectus. humi in terra tabulaque ligatum: vt primum pudendis, demum corde excisis, & in vultum patientis contumeliosorum verborum insultu projectis, ad majorem rabiem, & perpetuum horrorem actum fuisse ostenderetur. Postea eiusdem diei insequenti nocte infelicissimæ viduæ: quarum mariti ferro consumpti ante ora bestiarumViduæ spoliantur. in publico foro jacebant, pecunia, & omni suppellectili per insatiabiles Daniæ præfectos spoliatæ, inconsolabiliter ingemiscebant. Certe turpissimi, & immanissimi erant officiales illi, solo terrore Regii nominis, vel pendentis crudelitatis, cunctos maxime innoxios, vsque pudicitiæ & omnis verecundiæ honestatem deprædantes. Nec melior erat pupillorum, & orphanorum conditio, qui in parentibusPupillorum orphanorumque oppressio. torquebantur, & omnibus fortunæ bonis spoliabantur. Longa, & terribilis per me, tanquam singula lachrymose videntem, texenda foret historia, si singulas hujus calamitatis partes enarrare vellem, quomodo videlicet divina, & humana confundebantur, nulla promisse fidei ratio, nullus religioni respectus, omnia temeritate sacrilega agitabantur, vbique gemitus, vbique cædes, vbique mors, nullibi concessum effugere, vivere inter districtos gladios, & efferos homines impossibile. Servabatur Clades horrenda. vigilantissimo custode civitas, ne quis ex eo communi omnium civium carcere erumpat, vt regni incolis patratæ crudelitatis seriem denuntiet: quam si libera populi multitudo subito persensisset, nihil commissi facinoris inultum remansisset. ## Liber Octavus, kap. 40 (s. 278–279) Adhuc de severitate eiusdem Regis. CAP. XL.                                         QVOD cum Rex adverteret, in sola fuga salutem suam reponens, Fuga Christierni Regis.                                         paucis postmodum diebus inde versus sua Daniam se                                         recipere est coactus: in quo itinere plures rotis, sum reis, alioque                                         horrendæ morris genere quartando mortificari jussit, præsertim Vastenum S. Birgittæ vrbs, & monasterium.                                         apud Ostrogothos in Vasteno, terra S. Birgittæ: demum                                         in Nydalensi monasterio, Novævallis dictos: vbi licet humanisrimo                                         hospitio susceptus esset, tamen die Purificationis divæ Monachi submerguntur.                                         Virgini dedicato, Abbatem cum VII. monachis peracto                                         altaris sacrificio, manibus a tergo ligatis in rapidum flumen submergi jussit: vnde cum Abbas naturali fortitudine funibus ruptis ad littus Parvuli decollantur. enataret, a Regiis satellitibus ferro excerebratus interiit. Ita & parvuli illustris familiæ Ribbingorum Vestrogothiæ, quibus hostilis barbaries ignoscere solet, ante eius conspectum gladio sublati sunt. Quo factum est, vt sub eo congregatis XXX. Christiernus fugit. millibus incolarum armatorum, ipse sibi conscius per devia, ac invia potius nocturno, quam diurno tempore præcipiti cursu se reciperet intra limites suæ Danicæ ditionis: vbi neque diu sine simili formidine securior est relictus. Adeo velox fama factum eius ante adventum vbique monstravit, maxime apud subditos Cæs. Majestatis Rex gloriosus erat ante stragem. in terra Batavorum, Brabantorum, ac aliarum nationum: vbi dudum cum in honore esset, & sublimi gloria, ante tam immanem stragem in plerosque innocentes commissam habitus erat gloriosus. Dicat hic Saxo Danorum historicus lib XII. in Regna crudelitate perduntur & clementia servantur. omni circumspectione sua, vti superius cap. XXXVII. allegatum est, an hoc spectaculum vt specie triste, ita re ipsa Danis vtile extitit, an crudelium pœnarum, ac torturarum inflictione, an clementia, modestia, æquitate, & reliquis virtutibus Regiis quærantur regna, & maneant parta: certe per experientiam agnoscet, Danicam severitatem superioribus libris, et hoc Christierniano facto ad memoriam revocatam, Gloriandum in malitia non est. plus infamiæ, & horroris, crudelitatis, & despectionis regno, & Regibus eius parere, quam si humani, & justi essent: nisi forsan gloriari velint in malitia, quando adhibitis fraudibus potentes se putent in iniquitate, vt novacularum more faciant dolum: quod absit. Quis etenim secure commercium cum his intentare, & firmum manere cogitat ? qui (vt Saxo vltimo cap. lib. IIII. asserit ) mentiri & fallere, inter sordes & vitia non ducunt. Sit ergo sermo eorum, Est est, Non non, & omnes Sermo sit est est, non non. credent eis. Nec credant me boni homines hæc supradicta propter odium, aut simultatem in Danicam nationem illam, & vetusta eius gesta, aut Regis Christierni severitatem severitatem, in omnibus ostendisse, sed longe terribiliora ex industria, quæ sine suspirris, & horrore legi nequeunt, & multo minus in libros referi, reliquisse. Danica tamen nobilitas post exactum Regem Christiernum antedictum, XLIIII. articulosArticulos 44. Danica nobilitas posuit contra proprium regem. in Vrbem, & totum orbem, pro sua excusatione, cur ab eodem Rege defecerat, publice legendos emisit. Ita & Senatores regnorum Suetiæ, & Gothiæ, ac Norvegiæ, tam antea, quim postei repetitis vicibus libris, & literis sese excusarunt. Quod autem ego amarius cæteris, venus tamen, & parcius scribo, audax testimonium facit, quia cum gravi meo periculo, & mœrore omnibus iis tragœdiis inspiciendis intersui, vt dolenter viderem mala gentis meæ, quæ nunc millies aucta videntur, Mala posteriora pejora. & insuperabiliter, ob impias legum constitutiones, & subditorum oppressiones, deteriora. LIBRI OCTAVI FINIS. OLAI MAGNI GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE BELLIS CAMPESTRIBVS LIBER NONVS. PRæFATIO.                                         AVTVMANT plurimi bonæ spei homines, expeditis                                         regionum, ac Regum truculentissimis præliis, quibus fere totus                                         crbis occupatur, propter ingentes provinciarum ruinas,                                         ac alia infinita stragium incommoda, stabilem quandoque                                         posse fieri pacem. Sed rursus quam incerta, ac anxia sit hæc Spes dilata affligit animam.                                         spes, quæ sui mora infinitos affligit, non est quod multis                                         probetur argumentis, cum ab initio bella, & seditiones lemperBella continua videntur.                                         coaluerant, atque (nisi Deus averterit) mundum nunquam                                         sint relictura, sed aucta majoribus malis, perpetoo quoad hæc Bella Aquilonarium continua. humana natura perstiterit, permansura: quam rem tam sacræ, quam profanæ historiæ, atque poëses, quæ bellorum plenæ sunt, semper fuisse testantur: immo quibus armis, machinis, locis, temporibus, ducibus, periculis, & cautelis facta perhibentur, tam generaliter, quam particulariter passim a multis, tum veteribus, tum recentioribus fuerat demonstratum. Cum itaque in regnis Septentrionalibus horrenda semper, Locabellosum. tanquam in domo Martiali, ab initio seculi non solum communi more contra armatos homines fuerant commissa certamina, sed & adversus elementorum asperrimas qualitates, & tempestates oppositæ vires, prout annexa tabella, quomodo in vallibus, montibus, sylvis, campis, aquis, & glaciebus arduissima exercentur prælia demonstratur, successivisque libris & capitibus, prout septimo & octavo factum est, amodo ostendetur. Nec optimus inspector inania hæc judicet, donec causas intelligat, an talibus calamitate, & cruciatu plenis instrumentis, quærenda sit intima securitas: an paci, quæ nihil insidiarum habet, per amœniora compendia Dei virtute, & victrice patientia sit consulendum. Vere tamen fatendum est, quod ipsis armis prima facie terretur inimicus, & incipit animo cedere, si se cognoscit similia non habere: quæ veluti in bello sunt necessaria, ita & in pace decora videntur: attamen imbelles, fragilesque mortales cunctis beluis efficiunt ferociores. ## Liber Nonus, inledning (s. 279–281) severitatem, in omnibus ostendisse, sed longe terribiliora ex industria, quæ sine suspirris, & horrore legi nequeunt, & multo minus in libros referi, reliquisse. Danica tamen nobilitas post exactum Regem Christiernum antedictum, XLIIII. articulosArticulos 44. Danica nobilitas posuit contra proprium regem. in Vrbem, & totum orbem, pro sua excusatione, cur ab eodem Rege defecerat, publice legendos emisit. Ita & Senatores regnorum Suetiæ, & Gothiæ, ac Norvegiæ, tam antea, quim postei repetitis vicibus libris, & literis sese excusarunt. Quod autem ego amarius cæteris, venus tamen, & parcius scribo, audax testimonium facit, quia cum gravi meo periculo, & mœrore omnibus iis tragœdiis inspiciendis intersui, vt dolenter viderem mala gentis meæ, quæ nunc millies aucta videntur, Mala posteriora pejora. & insuperabiliter, ob impias legum constitutiones, & subditorum oppressiones, deteriora. LIBRI OCTAVI FINIS. OLAI MAGNI GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE BELLIS CAMPESTRIBVS LIBER NONVS. PRæFATIO.                                         AVTVMANT plurimi bonæ spei homines, expeditis                                         regionum, ac Regum truculentissimis præliis, quibus fere totus                                         crbis occupatur, propter ingentes provinciarum ruinas,                                         ac alia infinita stragium incommoda, stabilem quandoque                                         posse fieri pacem. Sed rursus quam incerta, ac anxia sit hæc Spes dilata affligit animam.                                         spes, quæ sui mora infinitos affligit, non est quod multis                                         probetur argumentis, cum ab initio bella, & seditiones lemperBella continua videntur.                                         coaluerant, atque (nisi Deus averterit) mundum nunquam                                         sint relictura, sed aucta majoribus malis, perpetoo quoad hæc Bella Aquilonarium continua. humana natura perstiterit, permansura: quam rem tam sacræ, quam profanæ historiæ, atque poëses, quæ bellorum plenæ sunt, semper fuisse testantur: immo quibus armis, machinis, locis, temporibus, ducibus, periculis, & cautelis facta perhibentur, tam generaliter, quam particulariter passim a multis, tum veteribus, tum recentioribus fuerat demonstratum. Cum itaque in regnis Septentrionalibus horrenda semper, Locabellosum. tanquam in domo Martiali, ab initio seculi non solum communi more contra armatos homines fuerant commissa certamina, sed & adversus elementorum asperrimas qualitates, & tempestates oppositæ vires, prout annexa tabella, quomodo in vallibus, montibus, sylvis, campis, aquis, & glaciebus arduissima exercentur prælia demonstratur, successivisque libris & capitibus, prout septimo & octavo factum est, amodo ostendetur. Nec optimus inspector inania hæc judicet, donec causas intelligat, an talibus calamitate, & cruciatu plenis instrumentis, quærenda sit intima securitas: an paci, quæ nihil insidiarum habet, per amœniora compendia Dei virtute, & victrice patientia sit consulendum. Vere tamen fatendum est, quod ipsis armis prima facie terretur inimicus, & incipit animo cedere, si se cognoscit similia non habere: quæ veluti in bello sunt necessaria, ita & in pace decora videntur: attamen imbelles, fragilesque mortales cunctis beluis efficiunt ferociores. Valles Montes Silve Campi Aque Glacies\ * ## Liber Nonus, kap. 1 (s. 281–282) De gladiis versatilibus in rotis. CAP. I.                                         ANTIQVI Gothi similes rotarum machinas, & gladios                                         versatiles aciebus equestrium, & pedestrium sæpius infringendis,                                         præcipitem stucturi accessum vel recessum, objecisse                                         reperiuntur, modernoque tempore, licet rarius solito,                                         vbi locus expostulat, diligenter opponunt: cujus tamen                                         machinæ ratio sic capiatur. Videntur in primis tres rotæ, Ratio rotarum.                                         duæ altiores in axe volubiles, & tertia inter has media, quæ,                                         vni earum mutuis conjuncta dentibus, motum necessarium                                         sua agilitate in bicipiti gladio anteriori stipiti affixo causat: Gladius biceps. quo quidem gladio sic versatili lateraliter a peritis motoribus elevato, & admoto, non parum objectæ acies lacerantur, ac infringuntur. Attamen id caveri solet, vt rotarumCautela. radii sint asserculis, seu planis tabulis in latum cooperti, ne hastis inter eos inimicorum industria projectis, rotæ destituantur a cursu. Quanto etiam rotæ suntRotæ altiores sunt agiliores. altiores ac agiliores, tanto extensior ipsius gladii ampliatur scissura. Suntque stipites, seu ligna, quibus dirigitur ensis, trium, aut quatuor pedum longiora, quam quævis lancea militaris, vt ab insultu equestrium tutiores eius sint directores, qui a tergo ballistariis, seu bombardariis turmatim muniuntur. Axes vero rotarum pro facilioriAxes vncti. cursu citando, inungi solet pinguedine phocarum, seu vitulorum marinorumPinguedo vitulorum marinorum. igne purgata, ac bene defæcata, qualis superabundat apud mercatores Septentrionales: vnde diligentia negotiatorum comparata, per vastum mare in vasis magnis incomparabili quantitate tam ad inferiores, quam superiores Germanos, quæstus & lucri causa deportatur, prout infra lib. de piscibus, præsertim piscatura marinorum vitulorum ostendetur. Hac igitur machina hostile robur plerunque veluti vastissimum lignumExercitus hostilis infringitur. acuto, & robusto cuneo, vel infringi solet, vel in ipsa statione turbari. ## Liber Nonus, kap. 2 (s. 282–283) De curribus falcatis. CAP. II.                                         HAC similitudine curribus falcatis, & hamatis inter præcipuos                                         bellorum apparatus olim vsi sunt Sueonum, & Gothorum Hostes Aquilonarium regnorum.                                         pugnatores, præsertim in acrioribus præliis contra                                         validissimos exercitus Teutonum, Danorum, & Ruthenorum,                                         eo videlicet modo, vt exploratis hostium. accessibus,                                         quibus videbantur ventun, vacuos currus axibus bene                                         vndis in declivibus montium lateribus firmis trabibus                                         alligarent, saxisque repletos velut pendulos pontes in funibus                                         statuerent, soliis virentibus, aut ramis vndique cooperientes, donec hostes præcipiti accessum, trepida simulata fuga, ad obducta discrimina incitarent, Insidiæ curruum, saxosorum. atque curruum dissolutorum celeri cursui vel lacerandos subiicerent, aut aciales les cuneos infringerent dispergendos. Quo facto & qui prius visi sunt fugere, & aliæ sociales turmæ, sive equestres, sive pedestres, agminatim irruere solebant in dispersos, Currus est ad propugnacula servabaritur. aut resistentes. Curribus demum eisdem veluti propugnaculis mobilibus, vbi opus fuerat, in reliquis certaminibus semper vtentes, eo moderamine inviolabiliter observato, quod curruum directoribus, seu aurigis, duplo majus quam equitibus stipendium, & spolium redderetur. Itidem & his, qui bigas, sive curricula stipitibus lateraliter antrorsum serratis cuspidibus, hisque mucronatis inter hostes discurrendo Curtii gesta. in invia, ac præcipitia coarctabant, veluti de gestis Curtii historiæ hoc modo testantur: Aliorum turbati equi non in voragines modo, lacunatque, sed etiam in amnem Curricula. præcipitavere curricula. Quod autem antiqui in bigis, aut quadrigis Quadrigæ. hostes vicerunt, meminit Suetonius in vita Augusti. Quadrigas, Carri. inquit, bigasque, & equos desultorios agitaverunt juvenes nobilissimi, carros etiam pro vallo objecerunt De eodem ## Liber Nonus, kap. 3 (s. 283–284) De eodem CAP. III.                                         QVOMODO autem Rex Antiochus Soter dictus, talia                                         Galatarum instrumenta vicerit, apud Fran. Ireni. lib. VI.                                         cap. XLV. diffusius invenitur. Ait enim, Antiochum cognovisse                                         Galatarum fortitudinem, & ingentem multitudinem, Fortitudo Galatarum.                                         eorumque phalangas strenue provisas, ac congruentes: quarum                                         frontes ærei thoraces protegebant, cum quatuor & viginti                                         armatis a tergo præordinatis, cornua vero equitatus,                                         infinitus in medio, ac corpore exercitus eorum currus viditCurrus 80. falciseri.                                         LXXX. falcileros, aptos ad infiliendum hostes, & in quolibet curru bis totidem equos conjugales. Hæc itaque animadvertens Antiochus, omni spe destitutus, dum hostes inexpugnabiles existerent, ipse vero neque magnifice, nec secundum belli debitum apparatum prosteisceretur, ac valde modicum duceret exercitum, peltis consuetum, ac levis armaturæ præditum, in cæteris nudum, vtExercitus peltis consuetus. pene vix dimidium eius exercitus fuerat, doloribus captus, conditionem pacis cum Galatis eisdem gratis mire disposuit. Interim a viro militarium rerum expertissimo illi suadetur, vt XVI. suos elephantes seorsum absconderet, donec tibicinibus vtriusque canentibus concurrerent exercitus pugnanturi, & præsertim equites, tunc in eorumConsilium viri fortis necessarium. medium quatuor elephantos immitteret, ac octo contra falcatos currus: quo consilio evenit, vt Galatarum equi horrido aspectu, & barritu elephantorum perterriti, priusquam jacula attingerent, quam celerrime sunt repulsi, & mutuo percussi, Equi terrentur barritu elephantorum. peditum spiculis ac hastis confossi, alii equorum vngulis conculcati. Currus vero stragem in proprios dominos, & seipsos diverterunt. Hinc verificatur carmen Homeri: Homerus. Currus cum sonitu verso sunt tramite ducti. Sisara habuit 900. currus falcatos. Sed neque sacra litera de curribus falcatis tacere videtur, vbi Iudi. IIII. dicitur, Sisaram habuisse nongentos falcatos currus, & per XX. annos oppressisse Israël. Præterea in exercitu Alexandri Magni quadrigæ equorum omnes falcatæ, bigæ MCC. Quadrigæ falcatæ. equitum turmæ XXX. peditum CCC. millia L. mulorum castrensium ad sarcinas portandas duo millia, camelorum dromedariorum, & boum duo M. ad ferendum frumenta, & carnes. In exercitu autem hostis sui Pori Regis Indiæ, XIIII. milliaPorus rex Indiæ. octingentæ quadrigæ falcatæ, elephanti turrigeri CCCC. in equis, mulis, & elephanti s frena aurea, ita etiam signa militaria, & vexillaFrena aurea. e puro auro. In domo eius solidæ columneColumnæ aureæ. aureæ: quæ omnia victor Alexander rapuit, & militibus dedit. ## Liber Nonus, kap. 4 (s. 284–285) De æreis equis ignivomis. CAP. IIII.                                         NEQVE hoc loco omittendum est, quod Saxo de Regis                                         Regneri astutia, & stratagematibus eius lib. IX. meminit. Dian rex.                                         Inquit enim, Hellesponti Rege Dian post varia bellorum                                         discrimina occiso, Regnerum a duobus filiis interemptum                                         Dian videlicet & Daxon, severa certamina sustinuisse. Ii                                         etenim filii olim Rutheni Regis filias maritali forte complexi,                                         impetratis a socero copiis, ardentissimo spiritu paternæ                                         vindictæ negotium rapuerunt. Quorum Regnerus                                         immensum animadvertens exercitum, dissidentia copiarum Equi ænei. habita, equos æneos ductilibus rotulis superpositos, ac versatilibus curriculis circumductos, in confertissimos hostes maxima vi exagitari præcepit: quæ res tantum ad relaxandam adversariorum aciem valuit, vt vincendi spes magis in machinamento quam milite reposita viderentur: cujus intolerabilis moles, quicquid impulit, obruit. Potuit forte Rex iste Regnerus dicere de suis æneis equis, quod supradictus Antiochus Soter ( Luciano teste ) de suis elephantibus contra Galatas pugnando, testatus est. Dum enim eiusdem Antiochi principes convenissent, & victoriosum Responsum regis notabile. Regem nuncupassent, Rex respondit: Verecundiam habemus milites, quod nostra salus tantum in XIIII. animalium terrore sita Galatæ divina virtute non bestiarum terrore superanti. fuerit. Si autem rem copiosius tractare volumus, divina virtute Galatæ conciderunt, quia somnio bono confortatus, audacter ingressus sum prælium, atque victor, evasi. De eodem ## Liber Nonus, kap. 5 (s. 285–286) De eodem CAP. V.                                         ASSERIT etiam Vin. in spe. histo. lib. XXXI, cap.                                         X. Indorum Regem, qui vulgo Presbyter Ioannes dicitur, Presbyter Ioannes Indiæ.                                         gravissimo Saracenorum Aethiopum, Videlicet Christianæ                                         fidei persecutorum, exercitu hostili impetitum, stratagemate                                         prædicto non dissimili sese liberasse. Fecit enim                                         imagines cupreas hominum, & vnamquanque posuit superImagines cupreæ.                                         equum: retro quam imaginem in eodem equo hominem directorem                                         collocavit, follem habentem, quo ignem per ordinata                                         foramina excitaret in fumosa materia, intus in prædicta imagine prius immissa. Itaque multis equis, & imaginibus eo modo dispositis contra hostes antedictos ( quos & Mongalos, sive Tartaros vocat ) strenue processit. Mongali, sive Tartari. Cumque ad locum prælii pervenisset, equos cum imaginibus, ac eorum directoribus (vt præmittitur ) ordinatos, vnum lateraliter juxta alium in hostilem exercitum præmisit, præcepto dato, vt mox ante eorum aciem follibus sufflarent ignem intus fumantem: aëremque tenebris continuo flatu densarent, quatenus caligineTenebræ palpabiles excitantur. quasi palpabili hostes circumfunderentur: quo evenit, vt sagittis frequentibus impetiti plures perimerentur, aut in fugam repentinam laberentur. Immo refert multos homines, ac equos, igne Græco ibidem fuisse inter tenebras incineratos, aut combustos: qui ignis componitur e his rebus, modo suis artificibus noto: Ignis Græcus sic componitur. Aspaltum, nepta, dragantum, pix quoque Græca, Sulphur, vernicis, de petrolio quoque vitro, Mercurii, sal gemmæ: , Græci dicitur ignis. . Item: Sulphur, petrolium, colopho, resi, terebinthi, Aspaltum, camphora, nepta, damo, benedictum. Versibus his etsi quis adhibuerit operam interpretandis, tamen raro puto verum eorum sensum comprehendi posse, nec opus arbitror in eorum interpretatione immorandum esse, cum atrocissimum exitum habere videntur in sui executione. ## Liber Nonus, kap. 6 (s. 286–287) De pontibus comburendis. CAP. VI.                                         INGRVENTIBVS bellis acrioribus penes pontes,                                         & flumina terrarum Septentrionalium Gothorum, & Suecorum,                                         hæc provisio per diligentiores bellorum præfectos                                         celerius opponi solet. Dum etenim impossibile sit hostem Trabes igniferae.                                         æquis armis a pontibus elicere, vel arcere posse, parantur                                         superiori fluminis situm maxime trabes, lateraliter viminibus                                         colligatæ: super quas ingentes aridorum lignorum strues,                                         cæteraque combustibilia insigni magnitudine, & horrore                                         reponuntur: quibus succensis, rapido casu fluminis vsque pontes dimittuntur continue comburendos. Nec facile ardentes illæ moles hostium Sagittæ per aëra sublimi projecta, violentius lædunt. conatu extingui possunt: in qui enim struxere flammam, mox sagittas in sublime directas, violentius in eos descendere cogunt. Occurrit & aliud ingenium, quo pontes post tergum, vel in insidiis latitantes, vel fugam simulantes disrumpere solent subtus interscindendo serra, more Cæsaris lib. II. qui & asserit lib. VI. tantam fieri Pontes serra subtus scinduntur. ducum contentionem propter pontes, vt nedum quotidiana prælia propter eos subeant, sed & fluminis ripis appropinquantes, coangustati præcipitentur, vt alteri Mors morti, et tumulus tumulo exaggerant. alteris non solum morti mortem exaggerent, sed tumulos tumulis submerforum exæquent. Quo casu magno honore ii satellites remunerandi sunt, qui dominos, vel principes Principes capillis trahuntur. suos capillis trahentes, littori restituunt, & libertati. De marum ## Liber Nonus, kap. 7 (s. 287) De materia pontium, & natura vadorum. CAP. VII.                                         OMNES fere pontes in publicis itineribus AquilonariumPontes lignei.                                         regnorum e trabibus potius fabricati videtur, quam ex                                         saxis: non quod lapides, aut cementa desunt, sed quod                                         hostium ingressus subita demolitione pontium citius per                                         incolas ad præliandum imparatos arceantur, aut impediantur.                                         Statis tamen territoriis apud Ostrogothos marmorei, Pontes lapidei.                                         aut alterius generis lapidei pontes, mirabilem antiquitatemVada immeabilia.                                         attestantes inveniuntur. Vada autem fluminum, vti                                         ibidem rarissima sunt, ita & singulari incolarum industria accessuris hostibus immeabilia disponuntur, Involuunt enim ramosis juniperorumModus impediendi vada. ramis portatilia saxa, quæ instar corbium ad plura millia sub aquas immittunt. Sed ne fluctuum, aut fluminum violentia e loco pellantur, sudibus acutis, vt fundo fortius adhæreant, & hostibus asperius noceant, eadem saxa, ramosque connectunt. In aquis vero tranquillis longas submergunt abietes, aut pinos semisectos, & acutos habentes ramos, saxorum pondere deprimunt, vt eorum attactu hostes periculosius offendantur. Quidam etiam in angustioribus vadis, ad quæ ex insidiis provocantFalces ferreæ. inimicos, falces ferreas pice linitas, triangularibus saxis alligatos, immergunt. ## Liber Nonus, kap. 8 (s. 287–288) De bombardis Septentrionalium populorum. CAP. VIII.                                         FREQVENTI satisfacturus quæstioni, an in Aquilonaribus                                         regionibus vsus sit bombardarum, atque an magnæ sint &c.                                         dico singulis hac inutili questione curiosius, quam discretius                                         Bombardarum vsus frequens in Septentrionalibus regnis.                                         vexatis, apud eos homines dura propagine genitos, atque                                         continui certaminis vsu versatos, nullum deesse tormentum,                                         quo frequentius, ac fortius extero, vel infelicius, ac                                         miserabilius domestico hosti inferant nocumenta: quæ perniciosius                                         in hunc, & justius in illum ( concordia refutata )                                         vertuntur. Sunt autem bombardæ in plerisque civitatibus, Vasa ferrea 600. librarum plena bombardarum vi eiiciuntur. ac arcibus Suetiæ, & Gothiæ, tantæ magnitudinis, vt vas ligneum barile Romanum latitudine, ac longitudine superans, serreo globo, ac ferreis crusiis instar pugilli manus, librarum DC. & amplius repletum pulvere, & igne excitatum, vehementissimo impetu veluti tempestuosus turbo, vel imber emittitur, vt quodcunque obstaculum vim eius sufferre non possit: idque nedum in terrestri, sed navali, ac glaciali Bombardæ mediocres. ( prout infra dicetur ) certamine, quoties opus fuerit, intentantur. Sunt & mediocres, ac longissimæ bombardæ, ferreos globos evomentes. Præterea petrariæ, quæ Petrariæ. lapides sublimiori ictu casuros emittunt: eoque formidabilius fit certamen, quo talibus bombardis ( quæ vastitate, & violentia cæteras præcellunt ) non vno impetu, atque horribiliori crepitu, sed successivis ictibus in loca quassanda soluuntur: atque ad earum impulsum pulveres e disiectis parietibus, vel aliis obstaculis, turbineos Nobilium mulierum expostulatio. videntur excitare fumes. Quo horrore euenire solent, vt illustres, nobilesque matronæ, vt hostem ab ictu, & sonitu bombardarum avertere valeant, dicunt se prægnantes, vel in proximo parituras. Sed respondetur, vt partem arcis eligant, ad quam ictus Responsio militaris. nullus fiat, lege servata, quod cum marito hoste nullam habeant communionem Verum hoc negant fœminæ, tanquam conditionem impiam, & turpem, omni periculo Constantia mulierum conjugatarum. acerbiorem. Non enim in periculis modo, sed nec in morte maritum deserere solent, nec quicquam sibi rucundum, nisi cum illo commune, cujus incolumitatem cupiunt, etiam sua calamitate depacisci. ## Liber Nonus, kap. 9 (s. 288–289) De bombardis triangularibus. CAP. IX. Bombardæ triangulares.                                         BOMBARDARVM triangularium apud Sueones,                                         & Gothos, major alias in earum inventione vsus erat,                                         quam modo reperitur. Poterat enim hac tripartita machina                                         immanis hostilitas acie reparata, sæpiusque admota dispergi,                                         vbi rotarum objecta volubilitate quivis equestrium impetus Impetus equestris dispergit objectis rotis.                                         condensato agmine accelerans, exigua manu impediretur.                                         Sed fraude doloque bombardalium magistrorum quandoque evenit,                                         vt pro ferreis globis stupam, vel chartam bombardis                                         imponant, imponant, vel hostes audaci aggressu radios rotarum solius hastæ immissione impediant, Hasta rotis immissa impedit gressum. ne e loco moveantur. Cessatum est ideo ab eo compendio, quo rarior victoria parta, & frequentior mina fuit accelerata. Sicut enim nullo instrumento bellico celerior, vehementiorque more fulgurum, ac tonitruorum in bombardis fieri solent impetus, ita etiam mille dolosis artibus, periculis, & impedimentis, ne effectum habeat, Impedimenta bombardarum. momentaneo casu intercipi solent. Quæ autem, & qualia sint hæc impedimenta, custodes bombardarum expertiores haud ignorant: quomodo scilicet fraudes fieri soleant, sive per hostes, sive per proditores, qui ignivomum spiraculum clavo mox ante congressum occludere tentant, satis est manifestum: immo inter bombardarios altrin secus se persequentes similes doli frequentius fiunt, vt nimis onerent, Litis et fraudes bombardariorum. vel plurimum subtrahant, vel elevent, aut deprimant machinas exonerandas, præsertim novas, nullius examine probatas, aut reprobatas. Igitur triangularibus, aut cujusuis formæ bombardis, parum spei tribuendum arbitror, cum inscrutabile bellatorum ingenium opportuna remedia opponere novit, vt sumptuosusTerror sumptuosus celenter deficiens. ille terror facilius deficiat, quam feriat in momento. Attamen directoris sagacitas, locus, & tempus sunt attendenda ## Liber Nonus, kap. 10 (s. 289–290) De bombardis petrariis. CAP. X.                                         SIMILIBVS tormentis saxa jactantibus, obsessi premuntur,                                         & plerunque oppugnantur: quia nec noctibus, nec                                         diebus aliquid quieti relinquitur, quo tantillulum quidQuies nulla permittitur obsessis.                                         respirantionis consequantur obsessi, immo quod ad immanitatem                                         tendit, fimum, ac pejora fimo, quæ teterrimum                                         odorem remittunt, sæpius quam saxa in arces, vel civitates                                         laciuntur. Ne autem videatur antiquitas similibus caruisse                                         tormentis, Paulus Diaco. Longobar. histo. lib. V.                                         cap. VIII. machinam petrariam adducit qua Viri cujusdamMachina petraria. insignis, & intrepidi ( ob indicibilem constantiam domino proprio inter minantes mortem exhibitam ) excisum caput ab obsidentibus projectum est in vrbem. Præterea apud Gothos aliud projectionis genus est, ligneum videlicet, & sublime, quo instar libræ depressæ, vel elevatæ, pondere saxorum repleto, violentissimoque impetum, & jactu dimisso, intra arces & mœnia grossos lapides, vel purrida animalium Blida. cadavera immittunt. Et hoc vulgari Suecorum, ac Gothorum Blida vocatur, Blidh. quasi neminem lætificans. Blyd enim gentis vsu lætus dicitur. Eius jus itaque machinæ ictu circa annos Domini M. D. Meridionales Gothi in oppido Calmarnensi vehementer Ioannes Daniæ rex, premebant præsidia Regis Daniæ Ioannis relicta ibidem, & tandem superarunt, prout sæpius antea factum fuisse annales attestantur. Ibi enim ob collimitaneum regnorum Loca bellorum. situm, cujuslibet belli initium, medium, & finis sæpius, quam in aliqua Aquilonis parte intentantur, veluti in Italia apud Ianuenses, vel Mediolanenses: raro tamen armis, aut violento obsidentium impetu, vel insultu, sed induciis pactis, Pada rara sine suspicione. literis, promissis, tam divino, quam humano jure firmatis, sed rarissime observatis, decipiuntur obsessi. Armis tamen fortiter resistendo vincunt: sed ad pacta seditione Loca plura quod globi. magis, quam necessitate ) respicientes, illico defraudati superantur. Quod terreantur emissis globis, exiguus horror, aut metus est. Plures enim vrbis, aut arcis Carol’ V. imp. 14. millia globorum in Africana obsidione emitti jussit. vacua receptacula sunt, quam immissi globi. Veruntamen referente quodam bombardario Gotho stipendiario, didici, Imperatorem Carolum in Africano bello missis in summa XIIII. millibus globorum distincto tempore, multum terra marique obsessos afflixisse, atque ad vltimum vi armata potentissimo aggressu superasse, quemadmodum non dubito alios eius rei professores dudum in annalibus annotasse. ## Liber Nonus, kap. 11 (s. 290–291) De organicis bombardis. CAP. XI.                                         HABEBANT etiam inter alias bellorum machinas populi                                         Septentrionales, hostibus præcipue equestribus congressuri, Bombardæ collaterales.                                         bombardas collaterales, more organorum, aut conjunctarum                                         fislularum colligatas, vt eas vel pariter, vel successive                                         excitato igne in inimicos relaxatas, citius iterum pulveribus                                         globisque immissis, opponerent ad omnem motum cisdem                                         inimicis: quibus etsi visi sunt, sereno præsertim tempore, Bella hyemalia duriora.                                         gravia intulisse bella, propriaque perstrenue delendisse castra:                                         tamen quia frequentiora, acerbioraque prælia (prout infra dicetur ) evenire soleant in Aquilonaribus regnis tempore horribilis brumæ. dum nives excidunt densiores, quibus bombardarum vsus in excitando igne prohibetur: idcirco rarior factus est earum vsus in campis, & nihilominus frequentior in castellis, ad arcendos obsidentes. Militaribus etiam viris ignotum non est, quot ingentissimi Impedimenta præliorum cassandorum. bellorum apparatus, & terribiles acies ordinatæ, repentino superveniente imbre, seu nimbo, coruscatione, tonitru, nive, pruina, grandine, tum in faciem, tum in dorsum, dextrorsum levorsumue vtrinque cadentes, impediri solent, etiam Torrentes soluti. montanis aquis, & amnibus ex industria resolutis. Præterea quod iis malis eventibus Pestis pecuniæ, et annonæ defectus. etiam pestis, dissenteria ( vt supradictum est) pecuniæ, & annonæ defectus accedit: quinimmo, quod omnium pessimum est, seditio, proditio, simultas, invictia, livor in ducem exercitus, atque fuga ad inimica castra, & loca insidiosa: quod Seditio &c. ii præcipue student facere, immo pessimis sceleribus inclarescere, qui non possunt, aut cupiunt gloriosis eminere facinoribus, vti plurimorum extant perpetrata monimenta ## Liber Nonus, kap. 12 (s. 291–292) De currilibus bombardis. CAP. XII.                                         IN planis, ac campestribus locis, vbi vel excondicto, vel                                         electione hostium, vel eventu temporum, ac occasionum                                         exoritur præliandi facultas, incolæ terrarum vt fortius inimicum                                         aggrediantur, vel cautius ad tempus declinent, currilibusCurrilia castra.                                         vtuntur bombardis, quæ & currilia castra vocantur:                                         quorum aurigæ non minus, quam vexilliferi, vel alii exercitusEqui boum corio tecti.                                         ductores sunt armati, immo & ipsi equi indurato boum                                         corio in collo, & tergore. Quatuor itaque hac arte periti                                         bellatores, vel plures, exonerandis ex vtroque latere bombardis deputati, impetum, quem fors dederit, aurigæ concurrente ingenio & audacia, exercent in hostem, vt a fronte, vel latere discissus, equestribus armatis perfacile non resistat. Si vero curriles directores fugere, vel obliquare cogentur, eo situ solis curribus se collocant, ac interpositis clypeis muniunt, vt non aliter, quam robustissimaIumenta seorsum servantur. propugnacula armatis viribus penetrari valebunt. Interea tamen jumentis retrorsum alligatis provident, vt inimicorum sagittis, ac ictibus non lædantur, immo potius eorum agilitate, & vsu, vt pecora a hostibus rapta resumant, incessanter attendunt. Turmæ hostiles capiuntur. Sepeque evenit, vt hostiles turmæ armenta abacture, insidiis ftructis rapiantur, raptæque miserabilem captivitatem incidentes, suam libertatem (si & hæc indulta fuerit ) gravi ære redimere constringantur, vel damna damnis aliorum captivorum relaxationeSolatia bellorum. recompensare. Hæc nanque videntur vnica bellorum solatia, vt magnitudine prædarum, aut restitutione captivorum inimicus exultet, vel nimia aviditate pereat, vel stupida custodiendi negligentia confusus abscedat. Carri igitur ante exercitumCarri pro muris habentur. vt muri, turresque ante civitates, & castella statuuntur, hac sola opportunitate mirabiliores, quod sua mobilitate vel in graviora præcipitia (quod frequentius accidit ) vel in triumphum ( quod raro contingit ) efferantur in campum. Iumenta etenim sagittis impetita, diu non permanent illæsa, nec currus sine prædatore. ## Liber Nonus, kap. 13 (s. 292) De portatilibus bombardis, ac militibus clypeatis CAP. XIII.                                         MOS erat frequentior vetusto tempore, quam nunc est militibus                                         in acie, seu aggressu castrorum & exercituum, quasi Clypei oblongi.                                         muris aut propugnaculis, vti clypeis oblongis & cuneatis,                                         vt pro opportunitate, ac necessitate celerrime currendo,                                         eos contra sagittas fundatque, dextrorsum vel sinistrorsum,                                         in forti aggressu, vel prudenti fuga objectarent.                                         Dum autem bombardarum portatilium repertus est vsus, Tri podes.                                         clypeis his dupla quantitate dimmutis, superadditæ sunt                                         ligneæ tripodes oblongæ: super quarum elevatiore capite politis bombardis, omnem hostilem motum, & locum avertere poterant, vel impedire. Milites clypeati. Isque modus adhuc servatur in campestri planitie saxis carente, & littoralibus arenis arbusculas, aut frutices non habente. Hique clypeati, & loricati milites, Styli triangulares & ferrei. cæteris statura proceriores, Vivi aggeres denominantur: quorum opera etiam super aperta glacie triangularibus stylis pedibus alligatis, aut nudis sotularibus indutis, præliorum duces præ omnibus vti solent, quemadmodum in annalibus Principum Steno & Suanto principes Suetiæ. Suetiæ, & Gothiæ plerunque, sed præcipue contra Russos, ac Moschovitas in lacubus Finlandiæ( belligerantibus antiquo Stenone Sture, & Suantone ) factum fuisse reperitur. De quibus, & similibus, extensiora nonnulla in historiis charissimi fratris, & antecessoris mei, omnibus exhibentur. ## Liber Nonus, kap. 14 (s. 292–293) De externis exemplis. CAP. XIIII. Catheiæ.                                         HÆC scuta, seu clypeos, antiquitas Catheias appellavit,                                         vt Virg. lib. VII. in his carminibus apertius attestatur:                                         Teutonico ritu soliti torquere catheias.                                         Sidonius etiam Apollinaris lib. XX. de eisdem catheis loquitur:                                         Quondam fracte subis Cimber, gladiisque gravatus,                                         Ante manus solas jusse portare catheias. Lignum tiliæ.                                         Quæ scuta prælonga sunt, pene totam corporis inferioris                                         partem tegentia, ligno tiliæ, aut betulæ contusis, bituminatisque                                         nervis diligenter compacta. Præterea obtinuit mos antiquus conficiendorum scutorum, vt alii extremi orbis populi e juba, seu humerali duritie piscium Materia scutorum. rotunda conficerent scuta, alii ex vrorum, aut taurorum coriis, alii certarum arborum, crispatis radicibus, alii ferreis laminis in vmbilico cuneatis: variisque coloribus hæc dislinguerent, rubeo, glauco, nigro, & candidos. Sed hujus, scilicet candidi Cautela coloris albi. coloris, rarissimus vsus est, ne hostes præviso signo albo, celerius propererent, & cautius agant, vel fugam simulent, vt crudeliores revertantur, veluti sunt viciniores inimici Mulieres Cimbriæ. Russi, Livoni, Moschi. Sed nec omittendum hic est, familiare. fuisse Cimbrorum mulieribus, e capitis earum crinibus scuta, ac tela imbuere: quem vsum validissimum Vegetius, Frontinus, aliique tenuerunt: hocque casu Maximinus Cæsar vtroque parente Gothus, fertur fœminarum crines telis adhibuisse, vt Iulio Capitolino. & cæteris placet. Quamobrem Romani deæ Veneri Calvæ templum constituerunt, Templum deæ Calvæ. vt mulierum comis ipsis vti liceret. Estque compertum, Mauros, Afrosque passim vti coriariis scutis. Mauri, Afri. ## Liber Nonus, kap. 15 (s. 293–294) De montanis arcibus demoliendis. CAP. XV.                                         ARCE S etiam quædam sunt in Aquilonaribus terris, quæArces montanæ                                         naturali munitione sua insuperabiles æstimantur: idque propter                                         arduum accessum, vt justo Marte nedum adiri nequeant,                                         sed nec incendio, aut dolosis artibus, quæ bellorum suntArtes dolosæ bellorum compendia reputantur.                                         compendia, superari: quod potissimum ex eo provenit,                                         quia superandditum opus artis, naturæ munimen inexpugnabile                                         præsidium reddit, & præsertim sub duce strenuo, Dux strenuus.                                         cujus acerrima calliditas in arduissimis bellis æstimari solet.                                         Attamen his omnibus, & similibus nimia fiducia non est adhibenda. Ea etenim securitatis præsumptione extrema incautis pernicies sæpius accidere solet: quinimmo nihil ita situ, aut astu munitum esse creditur, quod nonNihil sufficienter munitum. itidem callidis ingeniis. & junctis viribus everti poterit, & funditus desolari: & esto quod in rupibus vsque ad nubium vertices præsidia extollantur, omniaque montium cacumina transcendant, aditusque formentur angusti, fortique milite, tormentis, & armis corroborentur, vt omnino videantur inexpugnabilia, quæ tot, ac tantis difficultatibus superandis credantur esse munita: sed nunquid impugnatoribris plures nonVires foris plures. suppetunt vires, & consilia in præsidiis hujusmodi demoliendis, quam ipsis inclusis in defendendo ? Immo non vno, sed variis modis eorum altam securitatem perfringere solent. Aut enim ex industria ab eorum congressu, ob prædictam munitionem, Obsessi superantur his modis. diutius cunctando abstinent, vt invalescente fame, grassante inter humidas petras morbo, sæviente insolentium seditione, accedente tristi tædio, vel spontaneo motu ( pactorum interpositione ) se dedant, vel alias seipsos mutua crudelitare conficiant, Mutua laceratio. prout infelici rabie frequentius actum fuisse fere omnes historici attestatur. ## Liber Nonus, kap. 16 (s. 294–295) De eodem, & causa sæviendi in obsessos. CAP. XVI.                                         NEC desunt præsentis seculi ad hoc explendum dura instrumenta,                                         duriores milites, & durissima vlciscendi vindicta, Modus superandi rupinas arces.                                         qua celerioribus compendiis, bombardis scilicet,                                         & æreis tormentis, arces hujusmodi demoliendas aggrediuntur,                                         eo videlicet modo, vt obliquo montium latere                                         contra fortalicia ad id congruente, tractorias machinas                                         statuant: e quibus fortiores bombardas funibus alligatas,                                         ad directam præsidii concussionem sublimius, vel depressius                                         attrahunt, eoque situ eas dependere sinunt: summeque Bombardæ teguntur nigro panno. frondium, aut atrorum vestium adumbratione cavent, ne quæ geruntur ab arcium vigilibus conspiciantur, ne opem (si poterint) afferant rebus illico perituris: quo facto, igne in eisdem tormentis idonee præparatis immisso, ferreos globos ea violentia eiiciunt, vt eorum contactu muri, compaginesque arcis repente dissolvanrur: quam jacturam ne resartiant inclusi, incessanter obsidentes reiterant bombardarum ictum, simulque e latere turmas immittunt armatas, vt quos saxea moles non obruit, Continuatio pugnæ. ipsæ continua oppugnantione perturbent, donec inclusos intercipiant, & captivatos abducant. Est præterea alius modus præsidia demoliendi, hostico furori modernis seculis augendæ hominum calamitati solicite præparatus, tanto truculentior, quanto Modus vsitatus. celerior antedicto existimandus: quo videlicet bombardali pulvere fundamentis arcium suffosso, ac clauso, igneque subtilibus filis per rimas paulatim adhibito, velut fulmine repente arces ipsæ quasi in cinerem comminui solent. Quod plerunque acrius arces expugnantur, & forsan atrocissimo cruciatu indifferenter occiduntur obsessi, inter alias causas non exilis hæc est, quod obsessi inhonesta, opprobriosa, ac Verba contumeliosai aggravanti obsessorum pœnas. contumeliosa verba, scommata, ac irrisiones, honorem principum obsidentium tangentes, sine respectu turpissime fundunt: quo sit, vt nullus, vel rarus fit veniæ locus, vel paciscendi tempus, quia major est plerunque Culpa magna pœna auget. culpa, quam quod veniam mereatur, aut faciliorem pœnam. De machinis, ## Liber Nonus, kap. 17 (s. 295–296) De machinis, & bombardis castrensibus. CAP. XVII.                                         QVANTA compendia mutuæ destructionis parant obsidentes, Humiliati bello cautius agunt.                                         ac obsessi, satis provide præter hanc imaginem consyderat,                                         qui bellorum incommodis fuerat humiliatus, ne frustra                                         per beatum Iob scriptum videatur: Fiat illi sicut RegiIob.                                         meditanti bellum &c. Cernuntur hic primo ex altioribus                                         muris cbsessorum immensæ trabes funibus ligatæ, ad levem                                         funiculorum incisionem super capita aggredi præsumentiumTrabes pendentes.                                         ad casum relaxandæ. Præterea in suburbiis arcium majores                                         bombardæ sitæ videntur, præsertim ad infringendum, vel impediendum quarumcunque machinarum intrusionem, vel admotionem. Sed quæ secretius ex arcibus, aut propugnaculis in obsidentes eiicienda per calcem vivamInstrumenta castrensium obsessorum. & bullientem, picemque ardentem, resinam inflammatam, cuspides ferreas & hamatas, circulos igniferos, & harpagines ferreas, ac indissolubiles tripennes cum asperrimis tribulis, & quadratis stylis ferreis, atque ignitis sagittis excogitata, & callide eiicienda sunt, nil amplius eorundem malorum expertis opus erit inferere declarationem, Mala omnia expertis nota. cum alibi de fundis, & telis ignitis, pro parte videatur ostensum. Quid vero obsidentes pro sua securitate, speque victoriæ consequendæ ex opposito meditantur, et agunt, satis deprehenditur e rotatis machinis in obsessos pertinacius admovendis. Tegminibus enim tabularum quercinarum cuneato ordine in machinis elevatarum, locum demoliendum invasuri accedere solent, eo præsertim animo, vt vel viribus obsessos invadant, vel minacibus armis exterreant, & fatigent, aut eorum inanem fiduciam adimant, aut seditionibus eos angustiatos involuant, aut ab impetu cedendo remissius agant, aut aliquem eventum expectent, quo tepido aggressu videanturModus obsidentium aggrediendi. nil agere velle, aut posse amplius in obsidione manere, vt sic tergiversando, & cunctando ( donec occasio emergat ) vnanimi insultu insuperabiles fiant: quo casum non trabibus, calcino pulmente, tribulis, aut ferreis stylis, sed ensibus, scutis, sic contis cominus adhibitis, obsidio tantopere firmata, & tantis angustiis servata, Horrenda prætium cædes. necessario est dirimenda: taleque spectaculum illico eveniet, vt alii intereant, alii ferro stringantur captivi, alii vitam mercaturi fide militari obligentur, alii irrumpentes retrudantur, alii clamoribus dissonis in præcipitia ruant, vel extrudantur. Nec Nutrices & parvuli. parum miseriæ adaugent circumstantiæ omnium calamitatum, nutrices & parvuli, senes & infirmi, aut ardor intensus, vel frigus horrendum, caligo densata, glacies Senes et infirmi. rupta, hostis immitis & crudelis, aut incidere inter bestias, aut cavernas, aut præcipitio, Paci melius in tempore consulendum. vel suffocatione, & his, ac similibus perire malis, vel longo livore præter famem, sitim, languorem, & vulnera excogitatis. ## Liber Nonus, kap. 18 (s. 296–297) De cuniculis cognoscendis, ac restringendis. CAP. XVIII. Incautus et dormiens facile defraudatur.                                         RATIO agendorum cuniculorum brevis, & tuta videtur,                                         ne hostis aliquid præparet ex adverso, sed incautus, & dormiens                                         facile defraudetur. Attamen diligentissime caveri solet, Vnus introitus sed cuniculi multi.                                         ne insidiæ propter terræ egestionem, & sonum suffodientium,                                         ac strepitum sabrorum deprehendantur. Vnus quidem                                         introitus esse consuevit, sed cuniculi variantur hincinde Saxa latentia.                                         in terra per vias diversas: quia subterraneum opus, ob Fossores minerarum peritiores.                                         latentia saxa, vix fieri potest directo ordine, quemadmodum                                         fossores mineralium antrorum in Septentrionem peroptime Effœminati nihil valent. cavere norunt. Ideoque ad arduum facinus perpetrandum ipsi præcipue, quia audaciores, & peritiores sunt, ad hoc opus deputantur, vbi molles, vel tædio laboris, vel affectu mulierum domi relictarum instabiles, & perfidi reperiuntur. Sed talium exigua vis est, tanquam fraudulenter agentium: quibus & ipsa fortuna adversatur, Milites fortissimi præferendi. vbi fortissimi milites attenti fuerint, & concordes: tales tamen fossas vix faciunt, si machinis, bombardis, veltis, arietibus, testudinibus, harpaginibus, Instrumenta obsidionum. & scalis irruptiones efficere possunt: sin minus, tunc subterraneos dolos, fallacesque recessus pro diversitate ingeniorum effodiunt, & incurvant, vt mœnia, muros, turresque Cautela obsessorum. deiiciant præcipiti casu. Veruntamen ne soli videantur hoc impune facere, solent obsessi super aggeres militaria tympana, ac pisa, seu globulos rotundos desuper Signa subterraneæ effossionis. eminentius apponere, vt minimo, levissimoque subterraneo motu cunctis pateat, quod subtus, vel non longe abinde dolosi sint effossores: contra quos illico oblique Remedia. fodientes, e periculo se liberant, vel hostem inventum interimunt, vel interimuntur. Quandoque etiam retrofugiunt, vt insidiis structis in lateralibus cavernis facilius facilius capiantur, quam occidantur: & hoc e causa cognoscendorum secretorumObsessi captivitas cur desideratur. super necessitatibus inclusorum. Quandoque etiam pugionibus sese mutuo sub terra interimunt, dum casu magis, quam proposito concidunt in cuniculos solis hostibus præparatos. Retrofugiunt & alii quandoque bellatores ad angustias vallium, vtCertamen campestre. ex insidiis, quando campestre certamen committitur, interimant hostem, quem ferro, famen, flumine vrgere, vel occidere nequierunt. Veruntamen apud collimitaneasArces collimitaneæ. arces regnorum Aquilonarium sic pugnatur, vt inter acerrima prælia, quæ cum Danis, vel Moschovitis, seu Ruthenis, aut Germanis frequentius fiunt, statis diebusPrælia durissima. bellorum duces convivia, tripudiaque instruant, & alternent, præcipue vt appareatBellorum duces vtriusque partis convivant, & cur. non odii, sed dignitatis, ac militiæ gloria accensos donis, muneribusque inter ipsa bella contendere. Magnanimi etenim principis est, non propter prædam, sed nominis excellentiam quærere bellum, & rursus turpissimum est scelere, non gloria, Magnanimus princeps. & ratione impetere regna: led omnium detestabilissimum est, veneno potius, quam humanitate reconciliandum hostem opprimere, vbi forsitan fidelissimus evasurus essetVeneno pugnare turpissimum. amicus, & auxiliator. Sæpe etiam evenit, vt filius veneno, & pater morbo pariter e medio auferantur. Estque notatum in historiis, Philippum MacedonumFilius veneno, & paterr morbo pariter necantur. Regem insidiis, & filium eius Alexandrum Magnum aperto semper Marte, & militari gloria triumphasse. Et hoc est prælium humanum, reliquum bestiale. Prælium humanum aut bestiale. ## Liber Nonus, kap. 19 (s. 297–298) De rebus necessariis ad obsidionem tolerandam. CAP. XIX.                                         QVOD arces Septentrionalium regionum contra quoscunqueArces turritæ atque natura munitæ.                                         hostes potenter arcendos optime provisæ videntur, hoc efficit,                                         quod turribus partim altis, partim imis, densisque muris,                                         præterea fossatis perennes, aut factitias aquas habentibus, inAquæ factitiæ.                                         locis tam natura, quam arte dispositis, sunt munitæ. Omnium                                         tamen turrium robustissima est, qua sceleris suspicione, Turris reorum.                                         aut maleficiorum truculentia deprehensi, ad justitiæ rigorem                                         salvandi, vel puniendi cautissime reservantur, ne carceremInjuria privata pub malo male pensatur.                                         callidius evadentes, flagrantissimo vindictæ appetitu privatam injuriam publico dispendio pensent, prout in simili casu Appianus Claves. Alexandrinus de quodam Spartaco meminit, & complicibus eius. Præterea portarum Custodes. claves frequentius renovant, vel immutant, pariterque custodes. Similiter & Canalia. canalia aquarum aliunde per venas deductarum, ne hostili ingenio, vel viribus intercipianiur, attendunt, vt eo casum quantocyus ( vt infra de defectum aquarum dicetur) Ligna. vtile, ac necessarium remedium afferatur. Item de lignis combustibilibus, & Carbones. præsertim carbonibus, superabundantem provisionem ante imminentem obsidionem præparatam conservant, ne tigna, trabesque domorum, aut necessariarum ædium, Legumina. intra arcem vrgentibus sabris, pistoribus, & frigoribus exigentibus (prout aliquando Annona. expertus sum ) tectis destructis comburantur. Item de leguminibus diversorum Carnes. generum, annona, & carnibus salsis, ac fumigatis, præcipue porcinis, latrantem Linteamina. stomachum fine decoctione refecturis. Carnibus etiam bovinis, vervecinis, ac caprinis, Lucernæ. sale, sole, & aëre vernali, vel fumo hyemali dudum siccatis, etiam fine pane Nox attendenda. per milites fortissimos comedendis, prout superius lib. V. de sobrietate gigantum Pulveres. ostendebatur. Insuper attendunt, ne linteamina, vel alterius lucidi coloris Globi. panni, vel lucernæ ardentes e tectis, vel turribus, aut fenestris pendeant versus hostes: Pecunia, quia vel signa sunt inimicis placentia, vel fidelibus incolis nonnihil amaræ suspicionis Acetum. ingenerant, ne forte cum hostibus habeant collusionem: & ob id multa attentione Scalæ. de die, sed majore de nocte occupantur custodes in arcibus, vel oppidis Funes. conservandis. De pulveribus, globis, pecunia, potum, aceto, scalis, funibus, & Ferrum. ferro, ac aliis, notum relinquitur quid sit habendum. Insuper omittendum non erit, Muri teguntur, vt ferreæ sagittæ colligantur. quomodo arcium muros frequentioribus sagittis objectos, obsessi tegere solent ciliciis, storiis, centonibus, stragulis, culcitris, præterea propugnacula contabulatis prædisponere, ac omnibus tormentis humana ope requisitis antea communire. ## Liber Nonus, kap. 20 (s. 298–299) De obsessis omnimode superandis. CAP. XX. Astutia militaris.                                         RVRSVS obsidentes, ne sine ingenio, vel stratagematibus,                                         tanquam rei bellice ignari, permaneant, ad astuta ingenia                                         se convertunt, vt quos armis, & viribus superare nequeunt,                                         ad seditionem ductos facilime vincant: sicque inter                                         alia procedunt, vt fumos artificiosos certa distantia ab vrbibus, Materia seditionum excitandarum.                                         aut castellis excitent: deinde alicuius manum, qui                                         obsessis savet, & compatitur, adulterant: , celerique sagittæ                                         applicando alligant, ac in vrbem trajiciunt, vt quicunque                                         e forte talem scripturam invenit, præsidi civitatis illico consignet, adesse videlicet circa fumum præsidia nova, quæ tali loco, & tempore civibus irruptionem, & direptionem comminantur, vt ibi per extremam potentiam potentiam intenti cives alia loca mœniorum, aut arcium, a serioso obsidentium impetu non tueantur, vt eisdem obsidentibus pateat introitus per alia loca minus custodita. Solent etiam obsidentes summe præcavere, ne nocturni vigiles castrenses stationesCautela honesta. observantes, verbis insolentibus, aut opprobriosis principibus detrahant, aut honestis conjugibus eorundem. Vno etenim verbo calumniose, mordaciterque prolato, vt superius dictum est, excessus alioqui venia dignus, ita amare suscipitur, vt inextinguibili livore excitato, irremissibilem causare videbitur vltionem. Quid enim pariunt, nisi cædem, rabiem, iram, & truculentiorem compressionem ? vbi præclarius dicordia militaris silentio, quam impari comminatione tollenda putaretur. Solent demum obsidentes vario colore vestium, & frequenti transitu hincinde apparere, Color vestium sæpius mutatur, & cur. vt numerus obsidentium plus solito videatur adauctus. Præterea speculantur e vicinis collibus, ne equitatus, aut peditatus suppetias obsessis inferendi certas inveniat itinerum, aut semitarum opportumtates: hocque negotium non quibuslibet, Custodiæ viarum. sed certis hominibus assignatur. ## Liber Nonus, kap. 21 (s. 299–300) De frequenti impugnantione Gothicæ vrbis Calmarnensis. CAP. XXI.                                         OPPIDVM est in littoribus Meridionalis Gothiæab navigantibus                                         ex Germania in Septentrionem Calmer dictum, eo quodCalmarnia.                                         longo tractu maris frigidius mare, cœlumque reperiunt, quam                                         in eorum Germanica terra, vnde navigarunt: immo a Hispania,                                         Gallia, Anglia, & Hollandia eo diriguntur frequentes,                                         & lucrosæ navigationes. Hæc igitur civitas, quia situ                                         ( nempe super littus maris posita ) & antiquitate reliquis inConventus principum bellaque gesta illustrant vrbes.                                         Meridionali Gothia vetustior est, ac multorum principum                                         conventibus, immo maximis bellis in ea gestis iUustrata, ab vltramarinis principibus, præsertim Teutoniæ, & Daniæ acrioribus præliis, & frequentioribus astutiis impeti solet, maxime vt ea tanquam firmiori Gothorum portu primum obtento, in reliquas Septentrionales regiones facilius cædes, & rapinas extendant. Aliena cupientes propria prædunt. Sed revera quantum annisi sunt alienas diripere, laniareque fortunas, & libertates, tantum more aranearum, præsertim Dani, melioribus bonis sua, vel majorum industria Ioannes rex Daniæ. 1500. partis, sese eviscerarunt: cujus rei apertius documentum posteris Regibus inter alios Rex Ioannes circa annos Domini. M. D. reliquit. Hanc nanque vrbem, & arcem magnis, difficilimisque bellis, & gravibus expensis potitam, maxima totius Danici regni sui jactura aliquot annis, commeatu, & pecunia pro milite alendo navigiis a Dania importatis, servavit. Non enim a Gothicam gente, quæ prædictæ arci parere solet aliud tributum vlla vi, aut pactis obtinere potuit, quam omni momento porrigere consueverunt Iactura fisci in aliena regione servare castra. inexorabilibus inimicis: quo factum est, vt non tam annua proprii fisci jactuara, & exinanitione gravatus, quam incolarum tumultu, & vexatione attædiatus, eam vrbem, & arcem, impositis aliquot militum præsidiariis turmis, reliquerit expectationi melioris eventus, ne forte seditione inter nobiles variis ingeniis suorum fautorum procurata, vel aliter exorta, hanc arcem tanquam asylum haberent præconcepti livoris sui in æmulos Danorum cooperatione peramplius extendendi, ac vlciscendi. ## Liber Nonus, kap. 22 (s. 300–301) De stratagemate Henningi Gad Electi Lincopensis. CAP. XXII.                                         CONDITIONIBVS igitur Danorum præsidibus rationabiliter Heningus Gad electus Episcopus Lincopensis.                                         vt abirent exhibitis, & contemptis, non impigre                                         aderat astutissimus vir in hoc titulo prænominatus,                                         quin & ipse (Romæ sub Alexan. VI. educatus) aliquem arriperet                                         modum, eam civitatem ad Gothicam reducendi coronam:                                         vnde & jussit tibicines mediæ noctis tenebris sub ambitum                                         murorum ad Meridionalem partem tacite penetrare, ibique                                         astantes clangorem tubarum, quam terribilius possent, emittere: Stratagema.                                         ipse vero singulis bellorum instrumentis Occidentaliori parte admotis, validorum armatorum agminibus aggressus facile scalis adhibitis muros plurimis in locis transcendit, dum obsessi ad tubarum sonitum subito terrore perculsi, vrbem delensuri coirent, veluti eo loco de summa salute certamen adesset. Sed cum hostes in mediis plateis turmatim advolare viderent, prout poterant, eos exturbare nitebantur. Verum quia resistendo nil poterant, fugiendo ad arcem Regiam sese tuendos accelerarunt. Nec ibi diu sive vexatione fuere: nam præter cædem, Obsidio soluta. & infelicem famem, gravi ægritudine ducti, arcem honestis conditionibus antea spretis, Mulieres mœnia defendunt. iamque petitis & acceptis, ipsi Electo nomine Gothorum, ac Suecorum Principum sese dediderunt. In hac vrbe defendenda sæpe mulieres pari fortitudine cum viris Spartanæ mulieres vexarunt Pyrrhum. e mœnibus projiciendo saxa lethaliter excipiunt hostes, vti Spartanæ mulieres(teste Iustino) vexarunt potentissimum Pyrrhum. Ideo Plutarcho visum est, ne principes, aut illustres viri, vel nobiles arces, vel civitates oppugnaturi, muros accedant: quia Illustres viri mœnia non accedant, et quarea vilissimis personis, vt servis & mulierculis, æque occidi possunt, vt a fortibus viris: sed memoria prope infami, quia a talibus temere se ingetentes occidebantur. In hac Calmarnia quondam Magnus Rex Suetiæ gravissimas discordias inter Regem Discordiæ componuntur. Daniæ Ericum, & Regem Norvegiæ subortas, per summam prudentiam terminavit. Deinde abnepos eius Rex Magnus, ob temerarium, ac insolens regimen, a proprio Cardinales tres & plures alii Apostolici legati in hac vrbe Calmarnensi fuere. filio Haquino Rege Norvegiæ ibidem extitit captivatus. Præterea in hunc locum venit Guido Cardinalis, atque post eum Nicolaus Cardinalis Anglicus, postea Papa factus, ac Adrianus IIII. nominatus, deinde Guilhelmus Cardinalis Sabinensis, & deinde multi Legati Apostolici: quorum vltimus erat Ioannes Angelus, nunc Archiepiscopus Mediolanensis. De exigua ## Liber Nonus, kap. 23 (s. 301–302) De exigua vtilitate, & triumpho externorum, Suetiam & Gothiam impugnare contendentium. CAP. XXIII.                                         ARCES præterea plures sunt, & fortalitia nohilium, tamArces bene munitæ.                                         apud Occidentales, quam Meridionales, & Orientales Gothos,                                         vbique contra externorum insultus miro naturæ, & artis                                         opificio fabricata, eaque diligentia armis, militibus, pecuniis,                                         & abundantia expensarum communita, vt nihil ad                                         eorum conservationem vspiam deesse putetur. Quibus Gothi,                                         Suecique confisi, audentius inimicis vndecunque confluentibus                                         se opponunt, eaque animi magnitudine, & viribus defendunt,                                         vt nullum commodum sed irreparabilem ruinam assequatur, quicunque præsumpserit eorum violare libertatem. Verum ne domestica hac securitate, & quiete glorientur se semper immunes, insolescentesque in vicinos, Quies domestiea insolentiam parit. vel amicos evadant, satis opportune concurrere solent, qui tentent, acuantque eorum animos præsumptuosos: inter quos præcipui Germani, Dani, Cimbri, ac Moschovitæ sunt, impigre, vt seditiones forsan motas augeant, vel auctas cumulent, accurrentes: aut opulentam prædam ab incolis rapiant, & exportent: aut castra, Causæ rapiendi multiplices. civitatesque obsidione pressas, suæ possessioni conjungant. Immo plures tanta temeritate                                                                                 ducuntur, vt credant solo tumultuario                                                                                 insultu muros ( defensoribusPræsumptio temeraria.                                                                                 despectis ) transcendere posse, ac                                                                                 devincere inclusos. Alii vero acriori                                                                                 disciplina militari incedentes, jaculis,                                                                                 sagittis, fundis, & omnigenis                                                                                 bellorum instrumentis adhibitis, vt                                                                                 voti compotes fiant, extrema quæque                                                                                 tam equestribus, quam pedestribus                                                                                 turmis attentant: quibus etsi multa conatiSpoliantur castella & oppida. sunt rapere, prout in oppidis, & castellis ad prælium imparatis, aut defensore carentibus: fieri solet tamen, & sæpius acciderat, vt gloriantes in hac violentia sua, rapinis Raptores vita spoliantur & bonis. pariter & vita. ( vltoribus incolis ) fuerint spoliati. Tutius ergo erit, vt quisque terrarum suarum pacifica sorte sit contentus, divesque reputetur, & felix, quam quod more tabescentium aranearum sese eviscerare cogetur, vt rapiat muscas. Si dux est, Plura regna plures angustias generant. & nomen bonum habent, amicis & creditoribus satisfacit. Si Rex vnius regni erit, suspicione plenus paucos amabit, & mustuun capiet, sed vix concredita solvet. Si Rex duorum, trium, quatuor, aut plurium regnorum dominus evadet, præ magnitudine Mendicitas ejecta a monasteriis celeriter ascendet in aulam. debitorum, aulicam pompam, adulatoresque, & susurrones fovendo, contractorum, vix vlli satisfaciens rapere, vel mendicare cogetur, & præsertim quando mendicitatem eiicit a monasteriis, tunc eam ( teste Theoderico Rege Gothorum) inveniet in aula, vt etiam infra XVI. lib. ostendetur. ## Liber Nonus, kap. 24 (s. 302–303) De Gothorum, Sueonumque resistentia. CAP. XXIIII. Desensio arcium.                                         ECONTRA Gothi e turribus, ac arcibus, & muris coëuntes,                                         haud segnius jaculando, sagittatque emittendo præliantur                                         e moenibus: etiam magnæ molis saxa manibus provolvunt, Armorum genera.                                         sudes securesque demittunt in subeuntes, armorumque                                         genus omne, quod ab ea necessitate videtur non alienum,                                         hostesque oppugnando, seque tuendo, tormentis & machinis                                         vtuntur, ita vt nihil omnino intermittatur, quod valeat ad Ca solvede obsidionis.                                         se tuendos afferri, donec obsidentes delectu commeatuum,                                         vel incolarum armato congressu pellantur, aut vltro recedant: immo sartagines e sublimioribus locis, antequam campestre, vel equestre prælium experiantur, subjecto igne pultibus calcis repletas, super hostes scalis ascendentes infundunt obsessi. Omne genus tormentorum ea vis superant, quia eo ardore in armis suffocantur: tormenti genus importabile. Sed celeritas, & temeritas serina Armorum genera terribiliora. hoc tormentum incautius quasi primum honorem excipit, dum inimicorum socæ manus veluti subsannando rei eventum expectant. Si res equestri prælio veniet Equestre prælium. dirimenda, necessaria existente causa, tam viribus quam insidiis omnimode conantur indigenæ, vt a temerario hoste se liberent, signoque non vulgari id vel resistendo, vel fugiendo, vel hostes captivando, vel detruncando, exercitus duci quam strenue sese fecisse demonstrent, quemadmodum sæpius factum fuisse annales meminere. Ideoque mirari non congruit, cur exteræ gentes in Gothia, & Suetia capita majorum Sepultura vniversalis. evulsa repetant, donec integra, vel faucia sua corpora ibidem quasi in vniversali sepulchro relinquant. ## Liber Nonus, kap. 25 (s. 303–304) De fundamentis arcium comburendis. CAP. XXV.                                         VETERIS ruinæ vestigia in Aquilonaribus regnis fatis                                         clare demonstrant, quomodo quam plurima fortissima locaLoca inacessa arte superantur.                                         rupibus. ac inviis accessibus imposita, artificialibus flammis                                         e subtertaneis specubus excitatis, velut tonitruis concussa,                                         dissolutaque reperiunsur. Cum enim fortalitia hujusmodi                                         obcontinua latrocinia e his, limitaneis præcipue,                                         provinciarum locis suscitata deprehenderentur, communibusGens vnita opus arduum aggreditur et superat.                                         armis vnanimi gentis consensu, judicisque decreto incolæ                                         convocati, ea adorti miris ingeniis demoliebantur, eo scilice t modo, vt loca montium magis ruinosa introëuntes, eadem malleis, dolabris, Instrumenta ruinæ faciendæ. cuneis, cætesrisque instrumentis ad lapides excidendos, murosque demoliendos accommodis validissima manu perfregerint, aut si spelunca fuit naturalem habens concavitatem, vsum similium instrumentorum sensim eius fastigia ex ea parte præciderint, qua præsidiorum fundamenta denudarentur, erectas trabes ex ordine subiicientes, quibus Trabes submissæ muris. murorum innixa moles sustineretur, ne statim compages ipsa corrueret, aut dissolveretur. Vt autem decisorum atque cadentium lapidum fragor haud exaudiretur, ex altera arcium parte armatis turmis cum clamore, & strepitu horridiorem, vel fimulatione, Stratagema. vel serio inlerebant insultum. Verum vbi iam murus eo spatio, quo supra Murus pendulus. specum porrigebatur, pendulus totus est factus, ita vt lignis duntaxat incumberet, aridiore vndequaque collecta materia, igneque injecto confestim ipsa sustentacula correptaSustentacula arcium arte supposita comburuntur. perfringebantur, & imposito ponderi concessere. Præsidii autem pars omnis, quæ tignis sublevata detinebatur, in vacuum collabendo subsedit, turresque ea e regione & propugnacula celerrime a cætera compagine divulsa, in declive deferebantur, foribus atque portis arctissime cohærentibus, simili ruina concussis: quibus artibusAgathius etsi Agathius de bellis Gothorum Narseti talia conanti, nihil præter damna adversusNarses. Gothos expugnandos cessisse commemorat, eo quod Gothi in vnum coeuntes valide se tuebantur: in Gothicis tamen regnis maxima pars hostium, sive domestica, sive foranea hæc fuerit, hoc igneo commento deletur, prout olim potentissima præsidia sub variis temporibus, & tyrannis funditus sunt eversa, forte quia Gentes fortissimæ colluctando periclitantur. acrioribus præliandi viribus fortissimæ gentes mutuo se collidebant, faciliorique compendio vastas lignorum congeries fine pretio ad eum effectum comportare vaslebant. ## Liber Nonus, kap. 26 (s. 304–305) De suffocatione arcium tyrannorum. CAP. XXVI.                                         IGNE superius, hic aqua contenditur, quid fieri solet contra                                         impios, aut inhumanos, qui legibus se reputant ita exemptos,                                         vt mitius bestias, quam homines tractent. Quocirca Bestiæ mitius a tyrannis tractantur quod homines.                                         vnicum, extremumque remedium aliquando etiam apud                                         populos Septentrionales, vt concurrente natura loci                                         instar diluvii, invincibiles tyranni cum omnibus impiissimis                                         ministris suffocandi corriperentur, quando præsertim Arces tyrannorum ob has cas suffocantur.                                         nullo commovebantur sceleris horrore, ætatis commiseratione,                                         privata amicitia, publica calamitate, generis propinquitate, locorum aut personarum respectu, numinis reverentia, diei vel temporis observantia, justa confœderatione, concordia, vel societate, pacto, precibus, vel pretio, lachrymis, vel cruciatibus, oppressionibus, aut miseriis, honestate, aut pudore, innocentia, aut imbecillitate, incendiorum conflagratione, aquarum depopulatione, agrorum & annonæ sterilitate, terrarum desolatione, hominum mortalitate: prudentum consilio, propria evitanda morte, infamia stirpis, aut generis, & reliquis causis non obstantibus: sed perseverabant duri, pertinaces, obstinati, Tituli tyrannorum. incorrigibiles, stupidi, insensati, intractabiles, feroces, austeri, rigidi, contumeliosi, opprobriosi, elati, inflati, mordaces, vindicativi, injuriosi, minaces, crudeles, atroces, impii, impuri, perjuri, blasphemi, irrisores, insolentes, omnes despicientes, & denique in omni diabolica rabie desperati, nullam admittere, vel audire volentes concordiam, quietem, aut tranquillitatem: sed ita cunctis superbe resistebant, donec vel exirent ad patrandum horribilius malum, vel morbo, sameque more bestiarum se mutuo lacerarent. De eodem ## Liber Nonus, kap. 27 (s. 305–306) De eodem, sed specialius. CAP. XXVII.                                         QVOCIRCA ne populus tot malis afflictus, longiore obsidione                                         cum publico, & privato gravamine premeretur, majoraque                                         incommoda tædiosius pateretur, & ipse quoque in furiam,                                         furoremque, atque irrevocabilem ferociam versus, vallesFuror populi sævientis irevocabilis.                                         circumquaque cespitibus, arenis, terris, saxis, aggeribus                                         vno impetu congestis claudebat, lacusque, & amnes, ac scaturigines,                                         & indeficientes venas (quæ vbique ob resolutas nivesObstructio aquarum.                                         sunt reperibiles )aperiebat, & ita finem suis calamitatibus,                                         ærumnis, & laboribus quisque in sua reversurus imponebat. Distributio supellectilium. Ne autem nobilis, divesque supellex, & opulenta præda ( quam populus vix attendit ) arcibus inclusa periret, Principis edicto confiscabatur, canalibusque adaptatis aqua incommodiore exitu, partim pro molendinis relaxanda, partimque ad prata irriganda, vel steriles campos, effluere sinebatur. Qualem vero modum Cimbri, gens Dytmersia præsertim, in aperiendis claudendisque rivis, canalibus, & fossatis, Dytmersenses suffocant hostes in aquis. singulari ingenio natura concurrente, ad integros equestres, pedestresque suffocandos exercitus in prompta mutationem retinent, qui videre velit historias Danorum, præcipue Regis Ioannis circa annos Domini M. D. intueatur. Sed neque fortissimi Gandavienses admirabili aquarum munitioneGandavienses pugnant aquis. contra quemcunque bellicum insultum videtur ab natura, vel arte seclusi. Ex his ergo infertur, nullam violentiam tyrannorum perpetuo manere impunitam. ## Liber Nonus, kap. 28 (s. 306–307) De impugnantione arcium, ac vrbium per rates. CAP. XXVIII.                                         VT bellorum multiplices sunt causæ, & origines, ita & ducum                                         ingenia, loca, & opportunitates providentius sunt Attendenda in obsidione.                                         attendendæ. Cum igitur arces, aut civitates in fluminibus,                                         aut aquis stagnalibus collocatæ sint, sudibus, palisque, &                                         trabibus, ac ferreis catenis circumquaque in vertice palorum Bella in ratibus atrociora.                                         pendentibus premunitæ, similiter & inaccessi aggeres, ac                                         portæ, tunc fideles, ac ingeniosi præfecti, seu duces, ratibus                                         latissimis, ac robustissimis petrarias bombardas imponere Bombardæ longiores.                                         solent, vt & ignem in obsessos eiiciant, & occupatos in eius extinctione globis lapideis occidant. Præterea longioribus, densioribusque machinis, seu bombardis ferreos globos iniiciunt plerunque geminos, aut quaternos, Bobardarum vsus fidelissimisi est committendus. prout situs admittit: diligentissime caventes, vt hic bombardarum vsus expertissimis, simul & fidelissimis dirigendus committatur: quia sicut in campestribus præliis spes maxima victoriæ est, vt fideles, & periti habeantur duces, ita in aquis Proditorum fallacia formidanda. nulla victoria, immo damnum, & confusio a proditoribus exercituum, & bombardarum sunt formidanda. Quomodo autem perfidi possint, aut soleant proditorie agere, præsenti, aut altera pagina ( licet aliquid horum non penitus ignorem) haud exponam, ne forte ignotum, aut abditum aliquorum tradimentum noxia publicatione Elevatio vel depressio bombardarum attendenda. commune subjungam. Satis est enarratum, si duces attendunt, qualiter artis hujus magistri elevent, vel deprimant ipsas bombardas, insuper et quantitatem, qualitatem, ac proportionem pulverum, & globorum, prout superius cap. IX. dictum est: & quo liquore, aut quam cito, vel tarde leventur, aut purgentur, & Os ignivomum. præcipue quomodo os ignivomum in ipso aggressum bellico sit apertum, vel occlusum: Mutatio periculosissima. alioquin evenire poterit, vt qui victoriam multo labore, expensis, ac periculis nancisci desiderant, turpi paucorum perfidia hosiium servituti, ludibrio, aut Bellum maximum vno impetum plerunque laxatur. morti, aut quod deterius est, longissimæ captivitati (quæ immortalis videtur) subita mutatione subdantur. Sæpe tamen accidit, vt omnibus bellorum apparatibus instar vrbis, obsidio multorum millium armatorum, tam aquis quam terris composita, LIBER NONUS        307& ampliata, vno ictum bombardæ confusissime labatur dissoluta, quemadmodum superioribus annis extra nobilissimam Frisonum vrbem Groningam accidisseGroninga. memoratur: vbi puerulus bombardarii filius, artem parentis imitari volens, igneCaput ducis aufertur. immisso in maximam bombardam, caput Illustrissimi ducis in obsidione foris milites exhortantis, ferreo globo evulsit, totum exercitum confusum, ac vagum illicoImperia citius perduntur, quam acquiruntur. reddens, & obsessos vtennque quietos. Imperia etenim tam cito, vel citius forsan amittuntur, quam facile acquiruntur. Spes tamen victoriæ est, si exercitus caret proditoribus, & alias vincere consuevit. Proditores. ## Liber Nonus, kap. 29 (s. 307–308) De campestribus icalis duplicatis. CAP. XXIX.                                         IMAGO hæc magna non indiget declaratione, cum seipsam                                         manifesta operatione declaret: solum satis est hic videre                                         milites Septentrionales, Gothicæ præsertim regionis,                                         ingenio & viribus non carere, ad arces quomodolibet debeliandas.                                         Vnum tamen hic videtur de longitudine scalarumLongitudo sealarum.                                         consyderandum, quod tale est: Si muros, & moenia                                         sui elevatione triginta, vel quadraginta pedes, aut magis                                         vel minus habere intuentur obsidentes, lecundum hoc rotatasScalæ rotatæ.                                         adaptant lealas mensuratælongitudini, & amplius eon respondentes: quas diversis in locis collocant, majorem obsessis curam, & formidinem, Insidiæ alibi intentat, & alibi perficiuntur. quod eo, vel his locis fortiorem insultum assumere non retardent, incutientes. Sed neque fine suspicione sunt obsessi, quin hæe manifesta indicia majores insidias alibi tectas afferant, quam hic terrores emittant: licet paucissimis ex obsidentibusAmmus dudoris secretisslemus esse solet. ante ipsam aggrediendi horam, animus ductoris quid, & vbi aliquid efficere velit, apertus fiat, vt obsessos invadat. Iri negotiis enim arduis, domesticis parce sidendum est, donec bene digestæ rei effectum lelicior eventus ostendit, propter nefandissimosDomesticis vix sidendum. proditores, qui tempore belli in machinis, & scalis impediendis, quando edmmode vtendæ sunt, & admovendæ, secretius adesse solet, vt Principis, seu ducis occultum propositum in nihilum ruat. Quodsi in bellicis instriimentis propter diligentem eorum custodiam manibus aliquid efficere nequeunt, dicunt incommodumArs proditorum. Inventiones proditorum. fore tempus, locum, trepidos milites, annonæ defectum, aquæ, pecuniæ, & instrumentorum, quibus sperandus est triumphus: quæ omnia hæc fermenta sunt seditionum, Duces caveant. vt principes, ac duces, nisi caveant, in optimo proposito, & occasione eludantur: quia eo sceleraforum audacia tendit, prout sæpius in expeditione contra inimicos Crucis Christi deprehenditur attentatum. ## Liber Nonus, kap. 30 (s. 308–309) De modo arcium obsidendarum. CAP. XXX.                                         TAMETSI funibus ferreos hamos alligatos habentibus, . Scalæ flexiles ac portatiles.                                         turri, muro, vel fenestris ingeniosa elevatione hastarum affigendis,                                         in obsidionibus vtuntur armati, quasi flexibilioribus,                                         ac commodioribus ad portandum instrumentis, more                                         scalarum interpositis nodis, vt pedetentim fiat accensus:         Simplices                                        tamen communior modus observatur in scalis, sive simplicibus, Scalæ Duplices                                        sive duplicibus, ant triplicibus, juxta mœniorum altitudinem         Triplices.                                        elevandis: idque nedum æstivo tempore in terra,                                         sed & hyberno in glacie fieri solet. Duplices tamen, seu Congressus militum periculosior. triplices scalæ adhibentur, dum magna militum multitudine celerius, ac fortius muri sint ascendendi. Agitur nanque seriosius, & audentius eo casu, quam alibi in quocunque militari congressu, vbi milites ascendentes, veluti signa ante sagittas, donec Galeæ rotundæ. cominus deveniatur, ad pugnam positi conspiciuntur. Sicque ascensuri galeis vtuntur rotundis, & latis, similitudine pluvialium pileorum: & hoc propter effusionem ardentis calcis, quasi pulmenti in sartaginibus ad eum effectum decocti: quod omnium tormentorum (vt superius lib. eodem XXIIII. cap. dictum est) terribilius est, propter naturalem vrendi vim, quæ vnquam excogitari possit. Habent enim Calcifodinæ. Septentrionales calcifodinas fere vbique copiosas: de qua calce viva quilibet præfectus castrensis e consuetudine militari tenetur esse provisus, sicuti de carbonibus: licet de iis minutis rebus postrema memoria videtur haberi, vti superius lib. eodem cap. Galeæ latæ. XIX. est ostensum, titulo De rebus necessariis in obsidione. Galeis etiam latis sublimiori loco positi bellatores e capite amotis, tanquam clypeis contra infernas sagittas vtuntur, dum super eorum capita nullum immineat periculum, vel discrimen. Galeæ cuneatæ. In campestribus rotunda habentur galea, sicuti in equestri congressu flexibilis, ac cuneata. Sed hac exigua est securitas, ob emittendum sputum, quia anteriori elevata Sputum emitte re in prælio periculosum. parte ori aperto insiguntur ferreæ sagittæ, dum instar imbrium emittuntur: quo casu scio nobilissimos viros in exercitu Danorum Regis Christierni II. in Suetia M. D. XX. periisse. periisse. Sunt etiam squamatæ galeæ, quali vsus est olim strenuissimus vir montanusGaleæ squamatæ. Engilbertus: qui ob tyrannidem crudelium præfectorum Regis Daniæ Erici Pomerani, centum millium armatorum ductor descendit in Schoningiam, vt domesticamEngilbertus ductor 100000. pugnantorum contra Danos. injuriam ( nullo juris invento remedio, longa patientia quæsito, & expectato ) in alienam vltionem propulsaret. Nec erat in tanto exercitum querela ab incolis rapti ovi, vel gallinæ, vbi iter agebat, quemadmodum charissimus frater, & antecessor meus Ioannes Archiepiscopus Vpsalensis in historiis Sueticis, ac Gothicis de eiusdemQuerela nulla violentiæ. Engilberti gestis attestatur. Congruit etiam hic adducere magnificum opus Serenissimi Ferdinandi Hispaniarum Regis, juxta relationem doctissimi historici Laurentii Vallæ, quod ipse Rex vnam scalam procerem habuit, quam super machinamScala incomparabilis regis Hispa. Ferdinandi. in sublimi erigi fecit, latitudine decem pedum ab imo ad superius: in quo centum armati stare potuerunt, & post hos in machina latebant alii centum, & deinde totidem cum rebus medicinalibus per vices sagittantes, ne quem in muris sinerent prospicere. Et hæc merebatur dici, & esse militaris scala. Adhuc de alio modo arcium, & civitatum per ## Liber Nonus, kap. 31 (s. 309) rates impugnandarum. CAP. XXXI.                                         RATES hoc casu appellantar densissimæ trabes longitudineRates maximæ.                                         XXXV. vel XL. pedum ferreis, vel ligneis ligaminibus                                         lateraliter perforatæ, atque certo ordine, & numero conjunctæ:                                         quæ vt a terra, vbi fabricatæ sunt, ad vsum prædictum                                         dimittuntur, rotundis lignis quasi altioribus rotulis                                         priori, posteriorique, & media parte suppositis, facilime                                         in aquas fossales, vel fluviales submoventur: idque sub nocteNox longior bellatoribus apta.                                         longiore, vt necessariis instrumentis pro perforandis aggeribus,                                         vel rumpendis muris adhjbitis, facilius, celeriusque bellatorum viribus ad hoc opus debito ordine, loco, at numero convocatorum, Obsessi constringuntur. vbique obsessos circumvenire, & ad deditionem constringere possint. Attamen hæc aliquo loco aptiore pertinacius, quam alio fortissima deputata cohorte intentare solent, licet plerunque frustra, maxime quando providi defensores æque fortes, vel fortiores custodiunt arces suas, prout superius fuerat enarratum, & adhuc infra loco opportuno ostendetur. Ex his igitur ratibus diligenter gubernatis , fortitudine, &Damna ingentia e ratibus fiunt. impulsu tormentorum fieri solent insignia damna in obsessos, donec elucescente die remedia opponant convenientiora. ## Liber Nonus, kap. 32 (s. 309–310) De cautelis cominus congredientium. CAP. XXXII.                                         SI præterea eo deventum fuerit, vt obsessi & obsidentes,                                         quando cominus sint bellaturi, prius (si furor admitrit )Cautela est provi de bellare.                                         qualis hostis occurrit, quam gladius stringatur, explorent,                                         ne forte tam nobilis, grandis, opulentus, splendidus, Conditiones notandæ.                                         magnificus, & illustris sit, vt loco, tempore, signo, ac nomine,                                         militari virtute, & lege constrictus, facilimo compendio                                         vel integros bellorum sumptus reficiat, aut optimisPax vel mors in vno plerunque sita est.                                         conditionibus absolvat, ac dirimat bellum, vel divini æquitate judicii in eo loco superatus intereat, quo furibundus accedens, omnia vastare cupiebat, quatenus in malis conatibus videatur oppressus, quod simul adventum suum junxisset, & exitum, quasi salutaris ferri excæcatione purgatus, vt inique que præsumentis vindicaretur accessus, & excessus, & obsessorum periculum levaretur, & incommodum. Quo casu vel reperitur hostilis refrenata, vel castigata temeritas, vel via reducta, qua obsessis in angustia succurratur: immo tunc a hoste Milites fortes nunquam præbent dominum illudendum. securiores exultant, quando de famis periculo conspexerint se liberatos. Arduam, tamen fideles obsessi patientur famem, vel mortem, antequam dominum suum inimicis præbeant illudendum, & se bonis, & vita spoliandos, ac in despicabilem servitutem redigendos: & si qui milites tam delicatuli sint, vt ob defectum vsitati Milites delicatuli vbique contemnuntur. potus, vim, vel cervisæ, aut escarum, vel fructuum recentium, obsidionem continuare noluerint, liberari quidem poterint ab instantibus incommodis, sed nunquam in cœtum militari, vel aspectu Principum fine nota infamiæ, multominus novo honore acquirendo præponendi, audebunt comparere. Igitur in obsidione equorum, cattorum, glirium, follium, calceorumque, etiam fine condimentis delicatus cibus Cibus castrensium delicatior. iis est, qui fidem, & honorem collocant in summa æstimantione: vbi providentia attenta omnia prius ad necessariam opem importassent, ne hostili ludibrio subderentur, & periculo propriæ vitæ. ## Liber Nonus, kap. 33 (s. 310–311) De commendatione virorum fortium bellatorum. CAP. XXXIII.                                         QVANTA sint laude digni fortes viri, ac constantes                                         bellatores in re militari, non paucis præconconiis,                                         ac titulis exponi possit: qui in extremis                                         angustiis proprios Principes constitutos non Viri fortes dominos non deserunt.                                         deferunt, aut debita fide non defraudant: quemadmodum                                         illi degeneres, & sceleratissimi sunt, qui vilissima                                         transfugæ conditione ad alienos dominos fugiunt, Transfugæ infames.                                         proprii domini fingentes odium, vel morbum,                                         immo propriorum membrorum mutilationem, vt alterius sibi procurent affectum, & vtilitatem, prout superius de natura immanium proditorum in parte Hostibus fidelius servientes firmiores æstimatur. videtur expressum. Igitur ipsi fortes viri digniori laude reputandi sunt, qui divina judicia adversitatis proprii domini expectant, antequam evolent ad alienos: iique vt merentur, largius a novo domino præmium expectant, & consequuntur, qui fidelius eius hostibus servierunt, nec aliqua aliqua novitate, vel terrore moti, alium Principem adierunt, donec ad animam proprio domino in mortem vsque assistere non formidarunt. Non deessent hic præclarissima scriptorum exempla, nisi apertum esset quam excelsi nominis, ac meriti, & reputationis sint viri fortes, fideles, & militares, quos & justos Ambrosius vocat. Bellatores fortes justi vocantur. Prudenter enim sequi solent communes casus, ac divinæ operationis effectum, vt humana fide commendatiores habeantur. Et hinc evenit, vt credita sibi negotia tanta integritate disponant, quod in admirationem cadat eorum perfecta fidelitas, quæ aliasFidelitas perfecta. tam pertinax fuerat in varia contrarietate. Insuper quod infatigabili cura male dispersa per adulatores ( qui pluribus dominis potius illudunt, quam serviunt) sagaciAdulatores dominis illudunt potius, quam serviunt. industria resarcire, augere, & conservare conantur, maxime vt ita domini coalescat vtilitas, quod privatæ subditorum commoditati non inferant damnum: immo in summa viri fideles, & fortes ( licet valde rari sint ) ad hoc laborant, quod inter subditos sit concors affectus, vt termini sive in censu, sive in possessionibus constituti, & præscripti, pro publica omnium quiete maneant inviolati. Tales etiamPræfecti boni. viri fortes plurimum audaciæ habent in periculis capessendis, plurimumque consilii in difficultatibus evadendis, quia animus eorum nulla afflictione vinci, nec corpus infringi laboribus poterit, aut ærumnis: dura humo, vel silice potius ad quietem quæsita contenti, quam molli lecto, qui delicatulo servit. non armato. Lectus durus. ## Liber Nonus, kap. 34 (s. 311–312) De adulatoribus aulicis. CAP. XXXIIII.                                         LOCO superiori hujus libri rectius iste titulus inter proditores                                         promeruisset speciale capitulum, quam hac retardata                                         positione. Ea etenim horum artificum connexio est, vt                                         vterque veluti novacula acuta, antequam sentiatur, anticipetNovacula anticipat dolum.                                         dolum: qui illico detectus ingeminat cruciatum. Tres igitur                                         regiones in Septentrione sunt, continua terra conjunctæ,                                         Gothia, Suetia, Norvegia: quæ licet austeritate suæ originis,                                         & proprietatis nil minus, quam adulari norunt, autMoschi et Cimbri adulatores.                                         nosse volunt, tamen ex Aquilonari Moschovia, Græca calliditate instructa, & ab Australi Cimbria, proprio & naturali ingenio prædita, frequentius provenit, vt in prædicta regna plures perveniant adulatores, & detestabiles adulationes: quæ pro tanto pessimæ reputantur, & virulentissimæ, quod(teste Isidoro ) ab amicitia relegantur, ab ipsaque veritate longe abesse dignoscuntur, & coguntur: eiusque rei inopia laborant magna fastigia, ac omnia possidentibus deest quiContentio fallentium vna. verum dicat. Vna enim horum est contentio, qui blandissime fallant, & quodcunque dixeris, fecerisue, fine discrimine laudant, & assentando extollunt, vultum fingendo, Adulatorum vera proprietas. & nutum, non autem mentem, & voluntatem loquentes. Astat enim, teste Terentio, turba Gnatonum, Ait quis, aiunt: negat is, quoque negant. Et vtCameleonis natura. ex Plutarchi Moralibus colligitur, ii chameleonis naturæ assimilantur: is enim Omnem imitatur naturam, præter album. Sic adulator in turpibus nihil non imitatur, solum quod honestum est, imitari non potest. Vt etiam pictores illustrant lucida appositis vmbris, & obscuris: sic adulator laudans diversa vitia, nutrit, acVirus aspidum insanabile. fovet, quæ adsunt. Et vt aspides, quem percusserunt, torpore somnoque necant, cum harum virus sit omnium maxime insanabile: ita certissimam perniciem afferunt adulatores, qui sic inficiunt hominis animum, vt illi sensum sui adimant. Vt igitur pestiferum hunc morbum quis effugiat, a his adulatoribus animum ad rationem Thaletis sententia. tractucens, ex Thaletis Milesii sententia seipsum noscat. Hac enim ratione perfacile intelliget, verum ne sit, quod in illi prædicant: quo cognito adulatores hujusmodi ignominia notatos, quisquis sanæ meritis extiterit, longe abigendos censebit. Sunt & alia multorum militum aulica scelera, teste Pompo. Læto, videlicet rapere, stuprare, Principes insolentia militum interimuntur. necare, incendere: in quibus & ipsi Principes plerique vsquequo delectantur, vt talium insolentia non punita tandem perimantur, tanquam a furiosis alumnis, quibus ansam præbuere peccandi. Accidit etiam sæpe, vt multitudo imperisa bene de se meritos viros injuriis quam maximis afficiat, & e secundis rerum gestis cæco quodam impetu feratur, vt æque domino ac hosti nocere videatur. De crudelitate prædictorum adulatorum, proditorum, & advenarum, sæpius in Regia ## Liber Nonus, kap. 35 (s. 312–313) civitate Stocholmensi sævissime perpetrata. CAP. XXXV. Stocholmia.                                         STOCHOLMIA celeberrimum emporium totius regni                                         Suetiæ, immo Septentrionis est: in quod ex omni gente                                         & natione, maxime autem e Germania inferiore ( vt                                         verbis charissimi fratris, & antecessoris mei Io. Magni                                         Archiepiscopi Vpsalensis in vita Regis Alberti vtar ) cives                                         conscribi consueverunt: & inter eos non raro miscentur                                         illi, qui vel ob æs alienum, vel turpe aliquod facinus Holmenses cives quales.                                         in sua patria nequeant commorari: hi crescentibus divitiis                                         solent sæpe naturam, quam paupertas occulerat, aperire, & patriæ, a qua benigna hospitalitate excepti fuerant, extremam moliri perniciem, Principis conniventia emergunt pessimi cives. maxime quando Principem talem assequuntur, sub quo omne libitum licitum esse putaverint. Tales igitur Teutones in civitate Stocholmensi tempore Regis Alberti CLXX. inventi fuerunt: qui occulta conspirantione colligari, se Cucullatos fratres appellitabant: crevitque postea eorum numerus vltra mille quingentos. Fratres cucullati 1500. Horum studium præcipuum erat, conjectis in Sueones, & indigenas convitiis, ad rixas, & lites provocare, vt demum apud Regem delatos vita, aut fortunis, vel pariter vtrisque spoliarent, prout postea actum est. Nam vt eos exquisitis tormentorum generibus crudelissime dilaniarent, aptabant e ligno serras, quibus eorum præstantioresSerræ lignæ. ita vsque mortem tormentabant, vt magis ad horrorem tam crudelis facti ingemiscere, quam scribere oporteret. Tandem reliqui cives Sueci sub mediæ noctis silentio ex arce Regia, vbi captivi detinebantur, per naves ad proximam insulam jactu ballistæ distantem, Cheplinge dictam, exportati vivi, in domo quandam inclusiKeplingen. digitis in perforato pariete cuneorum impressione affixis, superjecto igne combusti fuerunt, majore quidem numero, quam assirmari possit: nam vt oves colligati plures intrudebantur comburendi. De hac vrbe Albertus Crantzius in hunc modumCives combusti. meminit: Stocholm insigne Suetiæ emporium, insigni clade afficiebatur, nam deStocholm. cœlo fulmine tactum, pene totum conflagravit. Perierunt mille sexcenti homines. Sed miserabilius, quod sequitur: Fœminæ proles, & sine numero puellæ navibus res suas invexere cum parvulis, & ob nimiam confluentium pressuram, incendium sugientium, in ictu oculi pariter soffocati periere. ## Liber Nonus, kap. 36 (s. 313–314) De origine, ac situ hujus regiæ. CAP. XXXVI.                                         PRÆCIPVAM hanc Sueonum civitatem, Regiam                                         Stocholmiam, a fundamento illustris, & fortissimus vir Regius                                         tutor Birgerus Ierl a fundamentis erexit, murisque, &                                         mœnibus fortissimis communivit, in loco adeo opportuno, Birgerus Ierl Holmensis regiæ fundator.                                         & necessario, atque invincibili, vt nihil vnquam commodius                                         per eum excogitari potuisse credatur. Est enim locus                                         torrentibus vndique munitus (quondam solis piscatorum                                         vsibus vsurpatus) atque inter aquam salsam, & dulcem itaAquæ falsæ ac dulces hanc alluunt vrbem.                                         positus, vt porta totius Suetiæ appellari possit. Prius enim Estones, Moschovitæ, Russi, Tavesthi, per eas fauces continue ingrediebantur & clandestinis incursionibus Sueones, nullam hostilitatem suspicantes adorti prædabantur: factaque ingenti hominum strage, libere, & impune, atque maximi Io. Archiepiscopus Vpsalensis occiditur.spoliis onusti, in suas terras evaserunt: quo incursu Ioannem secundum Archiepiscopum Vpsalensem in sua propria mansione Almersteck occiderunt, & nonnullos alios clarissime stirpis, & memoriæ proceres. Sed hac Stocholmia extructa, omnes Præsidium insuperabile. & singuli diuturnam pacem assecuti fuerunt, hostes vero sempiternam formidinem: qui viso tam insuperabili præsidio contra quoslibet inimicos in reliquum tempus Holmiam. erecto, a diripienda Suetia abstinverunt. Quam tamen Holmiam si quis obsidione cingere, viribusque superare præsumoserit, nunquam proficiet, etiam si pertinax perseverare posset in omnimoda eius obsidione. Sita enim est in profundissimis aquis, & rapidissimis Portæ duæ totilis civitatis. fluminibus, duas solum portas longis interpositis pontibus ex Austro, & Aquilone tenens: quæ portæ pontesque plus Regibus Daniæ constant in frustrata impugnatione, quam decem majores sui regni civitates. Nec obsideri poterit, nisi tribus Obsidio eius fiet tribus locis & turmis. fortissimis exercitibus in insulis solida terra, & aqua distinctis: qui tamen exercitus nullo tempore a sagittariis terrarum subito congregandis securi videbuntur. Probet qui velit, & inveniet terribiliora. De situ montis Bruncaberg extra regiam Holmensem, ## Liber Nonus, kap. 37 (s. 314–315) & præliis in eo factis. CAP. XXXVII.                                         EXTRA hanc Regiam vrbem versus Aquilonarem plagam Bruncaberg.                                         mons est, seu collis eminens, & arenosus: super cujus Certamina gravissima in monte.                                         verticem, & obliqua latera, multorum principum, nobilium,                                         civium, & plebeiorum acerrima certamina tam vetustis,                                         quam recentioribus seculis, tamque per internos, quam                                         externos hostes sunt commissa. De quibus, quia charissimus                                         frater meus D. Ioannes Archiepiscopus Vpsalensis Christiernus I. rex Daniæ ictu bombardæ amisit anteriores denter 4.                                         complurima verissime, nominatinique in Sueticis, ac Gothicis                                         tangit historiis, non est quod iis repetendis fastidio afficiam lectorem: vno tamen salvo, quod Christiernus Rex Daniæ eius nominis primus, fugiendo e hoc monte vrgentibus Dalacarlis in acerrimo prælio ad præsidia suæ bellicæ classis, quatuor supremos dentes ictu manualis bombardæ amiserit, prout inde inde progrediens ætas in cantionibus, & compotationibus meminisse gloriatur. PrætereaCantiones. Christiernus II. fame, & morbo laborantem exercitum suum ægerrime e hocChristierni II. exercitus laborat fame. monte transferre potuit per aquas, ad classem retro montes ante hanc Holmiam Meridionali situ conservatam. Sed nec ibi eundem famelium exercitum reficere potuit, nisi subdolis pactis ipsius vrbis, & regni Principi, & incolis sub fide violanda oblatis, sumptus, et escas necessarias a stulte credulis civibus pro eodem exercitum, immo sua Regia mensa liberalissima donatione recepisset. Quomodo autem honori suo Regio pro æterno ævo consulens satisfecit, dudum ante hanc relationem per alios relinquo pro parte enarratum, quod scilicet rupta fide sex nobiliores regni obfides secum in Daniam pertraxit invitos. Hic etiam mons a quodam Brunchone regniBrumcho proditor. proditore, & turpi adultero, nomen ab eventu sortitus est, licet plurimis provinciis ( teste Lau. Valla ) mos est, a lætissimis, clarissimisque rebus locis ipsis imponere nomen, prout superius de fluminibus, & portubus est ostensum. Erat etiam in hoc monte olim subterranea specus, vbi aliquo tempore victitabant heremitæ: quiHeremitorium. monita salutis præbebant exeuntibus ab ea vrbe, donec superveniente hostilitate ( qua frequentissime ea civitas vexatur ) aliorsum emigrarent, & locus ille in speluncam latronum verteretur: quibus iterum purgata, repleta jacet humo, ne cuiquam deserviat homicidæ, vel scelerata negotia meditanti. ## Liber Nonus, kap. 38 (s. 315–316) De pascendis pecoribus in tectis obsessorum. CAP. XXXVIII.                                         ACCIDIT præterea vrbes obsessas adeo duris, & pertinacibus                                         armis, terra marique comprimi, vt nihil solatii, autDiscrimen raptorum ovium vel jumentorum.                                         alimentorum pro restauratione obsessorum invehi concedatur,                                         præter quod extremo discrimine, ac arinata potentia                                         a hostibus ipsis violenter eripitur, ac importatur: sitque multoties                                         ea occasione tam atrox prælium, vt pro raptu aliquot                                         paucorum pecorum, plura millia pereant arinatorum: dumquePecudum raptores pereunt.                                         funestius certantur pro bestiis, campi replentur funeribus militum                                         occisorum. Sed nec eo cruore, furoreque reprimuntur obsessi. Viribus etenim primis annis, demum (milite stragibus continuis diminuto) Pecudes in tectis aluntur. artibus, dolis, & insidiis obsidentium surripiunt commeatum, præsertim pecudes, quas secum abductas, in herbosis domorum tectis pascendas imponunt, ne defectu carnium recentiorum morbum incurrant, quibusuis ægritudinibus tristiorem, patria Schorbuk. lingua Schorbuk appellatum, hoc est faucium stomachum, diris cruciatibus, & diuturno dolore tabefactum. Frigidi enim, ac indigesti cibi avidius sumpti, morbum Cachexia. hujusmodi causare videtur, qualem medici cachexiam vniversalem appellant. Sed alibi latius: de quo, & similibus lib. XVI. nonnihil erit ostendendum. Quod autem in tectis commode pascuntur pecora, ritus Gothicarum gentium in primis est attendendus. Aedificant enim domus lapideas, sublimes, ac amplas, ligneasque: quas tignis abietinis, & corticibus arboris betulæ exquisita industria tegunt, terram Tecta herbifera. herbiferam quadrata figuraa campis excisam superimponentes: quam submisso avenæ, vel hordei semine, firmioribus radicibus nectunt: quo fit, vt tecta hujusmodi Herbæ tectorum. pratorum virentium speciem, & virtutem æmulentur. Sed ne herbæ tectorum, priusquam evellantur, arescant, vicissim cum pluviis domestica diligentia aquas aspergunt. Necessitas adinvenit artes. Ita necessitas homines, fortes instruit, vt supra humanas vires obsidentibus resistant, & illudant, ac penuriam omni contempta adversitate superent. ## Liber Nonus, kap. 39 (s. 316–317) De eodem. CAP. XXXIX.                                         HANCQVE artem, quotiescunque arduissima hostilitas,                                         & obsidio diuturna occurrerit, reiterare non omittunt. Nulla                                         quippe rapina taliter inclusis opportunior esse creditur, Rapina armentorum.                                         quam armentorum, dum omnibus aliis necessariis sumptibus                                         sunt provisi, vt superius de obsidione castrensi dictum Frumentum soletostum durabilius.                                         est. Frumentum habent, quod sole in signo Cancri currente                                         tostum, purgatumue, per seculum durat. Patrio etiam                                         potu, cervisia videlicet recenti, ac vetusta, immo & exoticis Potus species.                                         vinis, medone, melicrato, mulsa, ac pomorum, pyrorumque musto, pyreto dicto, & reliquis solatiis non omnino carent: & si carerent, felicem eam reputant calamitatem, quo domini sui honorem, & vitam, seque tueantur a hostica crudelitate: cujus comparatione angusta famens, ægritudo, & ipsa mors suavior est obsessis. Agnoscunt enim quam insolens, ferox, impius, inverecundus, Incommoda obsessorum. insatiabilis, truculentus, perfidus, atrox, & furiosus est hostis, qui ita sævit, vt victis ignoscere nesciat, & si ignoscit, verbis: vtique factis crudelius sævire Crudentas hostilis. consuevit. Quantum igitur ad simile stratagema pecudum, tradit Saxo lib. V. quosdam nautas leniendæ famis causa discurrentes, per littora pecus constravisse: aut Stratagema. enim, levanda esuries, aut fame periclitandum erat. Armento cæso, nudata in navim cadavera, detractis coniecere tergoribus. Quo comperto possessores pecoris classe prædones insequuntur: cumque nautæ se impeti cognovissent, cæsarum boum corpora Cadavera boum aqua teguntur. signatis funibus alligata, fluctibus occultanda prospiciunt, deinde si quid apud se quæsiti cadaveris esset, supervenientibus possessoribus perlustrandi licentiam Astutia furti palliandi. tribuunt, affirinantes occultandis rebus angustos navium angulos esse. Illi cadavere nusquam reperto, suspicione in alios relata, reos prædæ innocuos arbitrati sunt: dum nulla rapinæ vestigia patuissent, alios sibi nocuisse putantes, fontibus ignoverunt. Hæc Saxo. Forte si spiritum, & clavam Herculis possessores illi habuissent, e funibus depressis, vt Hercules a boum mugitibus de Caco abigeo, saltem cadavera resumpsissent, vt Livius I. Deca. lib. I. asserit. Sed longe ptnculosius stratagema gema eadem Deca. lib. IX. in prin. a Samnitibus contra Romanos assumptum commemorat: dicitque decem milites pastorum habitu ad diversa loca prope RomanaMilites decem in habitu pastorum. castra transmissos: quorum conformi relatione iidem Romani in loca insidiosa, & tandem sub jugum, & ludibrium, ac mortem missi sunt. Quo terribili exemplo rebus suts diligenter provideat omnis superbus, & insolens hostis. Igitur locumCautela. herbidum Aquilonares obsessi supereffusa aquam reddunt tecta domorum, interim cum a!n abigant a hostilibus pascuis jumenta: quæ cum pinguia, atque valida sint, Manus prædatoria. plurimumque necessaria obsessis relevandi sumptus causa, confestim mactantur. Predatoria tamen manus, vt pecudes abigat, semper erumpit in obsidione: alioquin incessisObsessi domantur subtracto commeatu. omnibus viis, per quas commeatus e terra & mari subvehi solet, fame domantur obsessi ## Liber Nonus, kap. 40 (s. 317–318) De aquarum defectu sublevando. CAP. XL.                                         OCCASIONE insuper hic orta super defectu recentium                                         carnium, & forsitan graviore aquarum, hic ostenditurAquarum defectus.                                         modus Septentrionalium obsessorum, quomodo inter                                         cætera necessitatis remedia etiam curam ineant de aquis inveniendis.                                         Evenit nanque obsessis tanta scaturientium, aut                                         putealium aquarum ( ob hostile impedimentum ) penuria,                                         vt vel se dedere cogantur obsidentibus, vel incurabili                                         morbo, vel inevitabili nece perire. Quocirca prudentesModus aquarum colligendarum.                                         arcium, aut civitatum præfecti, velis, vel telis concava flexura, longaque extensione e superioribus tectis suspensis, ac dilatatis, & funibus cuneato situ versus ima depressis, desuper casuras pluvias, aut rores præstolari disponunt. Nec frustra: quia imbres frequenti nivium resolutione adeo copiosios tortenteAbundantia aquarum e nivibus. sole e montibus descendentes excipiunt, vt cunctis tam hominibus, quam bestiis sufficiant ad optatum vsum, & necessitatem. Nec ea providentia Cæsar ipse inCæsaris ingenium. classica expeditione lib. III. Commentariorum dignoscitur caruisse, dum obsessos ita coarctaret, vt neque lignandi, neque aquandi, neque naves ad terram colligandi potestas siebat. Erat enim res in magna difficultate, summisque angustiis rerum necessariarum premebantur, adeo vt cogerentur sicuti reliquum commeatum, ita ligna, atque aquam navibus onerariis supportare. Atque etiam vno tempore accidit, vt difficilioribus Ros nocturnis pellibus exceptus. vexati tempestatibus, e pellibus, quibus erant tectæ naves, nocturnum excipere rorem cogerentur inviti: quas tamen difficultates patienter & æquo animo sufferebant, neque sibi nudanda littora, & relinquendos portus existimabant. Demum qui venas salsi maris arcium fundamenta, vel fontes intrantes habent, per vasa Aquæ falsæ distillatione dulcescunt. arenis plena pluries distillando purificant, & inveniunt aquam dulcem, & tractabilem ad omnem vsum, & eque bonam per hanc simplicem artem, prout ante paucos annos quidam patricii Veneti ( qui in salsis aquis, & alga habitant ) talem distillandi Peritia alchimistarum. modum a quodam alchimista sunt mercati: quod forte vti paucis dubiose prodesse visum est, ita parum relevare potuerit publicum defectum, & querelam: Aqua venditur in medio aquarum. quam augere videtur in summa æstatis siccitate, qui aquas venales e terra firina in navibus reportant, in quibus calcem non coctam recenter conduxerant in vrbem. Quæstus perniciosus. Sæpe & vidi, & condolui super hoc iniquo, & pernicioso quæstu, quod nulli, vel pauci eum consyderarunt ## Liber Nonus, kap. 41 (s. 318–320) De panum defectum sublevando. CAP. XLI.                                         INGRESSVRI Gothi, Suecique hostiles terras Moschovitarum, Moschovitæ fugientes proprias ædes comburunt.                                         sæpe reperiunt eos ob adventum formidabilis                                         exercitus, nedum ad latebras sylvarum, ac rupium repente                                         fugere, sed & quæcunque ad vsum humani victus necessaria                                         sunt, domibus incensis secum in vastam solitudinem                                         asportare, nil penitus, quod mandi poterit, venturo hosti relinquentes.                                         Quo casu providi exercitus præsides more veterum Farinæ comportatio.                                         Gothorum, ne prius fame, quam ferro numerosus exercitus                                         corruat, bonam siligineæ farinæ quantitatem in saccis Lamma ferri ingnita loco clibani. ad hoc dispositis, retro sellas equitum vna cum lamina ferrea alligare solent, confestimque vbi res postulat, igne structo, laminæ ferreæ superpositæ pastas imponunt panum tanquam in clibano conficiendorum: quo nihilominus lamina more clypei ( in cujus modum forinata est ) corpora sua protegentes, geminam ac summe necessariam LIBER NONUS        319militaris industriæ opem ex vna re prudentissime mutuare videtur. Faciunt etiam panes subcineritios e farinæ massa subtilibus arborum populearum corticibus, & foliis involuta, ignitisque cineribus cooperta: qui etsi viles esse videtur, primum tamen voracitatis ardorem eligibilius tollunt, plusque durioribus stomachis conveniunt, quam quivis alter primarius, vel secundarius panis. Est præterea tertiusPanis primarius, & secundarius. modus facilior supradictis, quo in planis montibus, qui sæpius occurrunt, panificia fiunt. Struunt enim copiosum ignem in vna, atque altera, & tertia montis parte ( quia vndique gratis habent ligna ) donec sufficienter calefacta, purgataque eademPanisicia fiunt in montibus planis. parte, pastam rotunda, lataque forina superimpositam citius decoquere possunt. Interim tamen propinquam, & continuam montis partem eodem igne auctis combustibilibus succensam, pro novi panis decoctione disponunt, eamque priori modo purgatam, simili vsui commodissimam reddunt, eoque compendio plura millia panumExercitus integer compendiose sovetur. brevi conficiunt: quorum satietate integer exercitus a mortifera fame diebus multis liberatus, terras inimicas ingreditur, & vbilibet easdem ( nisi pactis obviatum fuerit )cædibus, ac flammis evertit: tantisque onustus rapinis egreditur: vt nulla, Præda solantur afflicti. vel exigua reputetur perpessa calamitas, quam tantis solatiis, & divitiis viderint compensatam. Quod autem milites bellatores sine mulierum ministerio, quibusMulieres decoquunt panes. hoc officium apud omnes Septentrionales convenit ) panes conficiunt, nemini videatur absurdum, cum hoc casu, & similibus publica constringit necessitas, & fortium virorum arbitraria voluntas, prout Plin. lib. XVIII. cap. XI. latius exequitur, asserens, pistores Romæ non fuisse ad Persicum vsque bellum. Annis a VrbePanes saclebant Quirites Romæ. condita DLXXX. ipsi panes faciebant Quirites. Cæsariani milites contra Pompeium pugnaturi, herbaceo pane vsi sunt, vt Pompeius diceret se contra bestias pugnaturum, & fugandum, prout accidit, erant enim multi a paucis superati. Quales autem Aegyptii decoquunt panes ex aquaticis liliis, vel potius earum radicibus Radix liliorum pro pane. lotis nuncupatis, pomi quantitatem habentibus, brevitatis causa videat, qui velit, Herodotum lib. II. historiarum: cujus exemplo non dubito etiam in Septentrione tales inveniri radices, & frutices, vnde panis necessanus pro extrema fame arcenda forinari possit, etiam radix juniperi, quam Iob XXX. Radix juniperi. cap. pro cibo tradit. ## Liber Nonus, kap. 42 (s. 320–321) De Græco ingenio conficiendi panes. CAP. XLII. Avaritia perfidia præfectorum noxia.                                         QVANTVM stupida ignavia, ac detestabilis avaritia                                         perfidorum præfectorum obesse solent Principibus, arina præcipue                                         tractantibus in campestri, sive classica expeditione, inter                                         alia celebris autor Procopius lib. III. Vandalici belli demonstrat.                                         Refert enim Belisarium Iustiniani potentem præfectum, Belisarius.                                         dum venti non flarent, bellicam jussisse classem in                                         anchoris persistere salvam, vt milites interea plures conscriberet,                                         novoque ordine collocaret, ac reliquos duces ornaret.                                         Quibus administratis, cum aliquandiu expectando ventos Io. præfectus Iustiniani avarissimus. moraretur, plures morbis correpti, e causa interiere. Ioannes quidem præfectus prætorii erat cum in aliis detestabilis, tum vehemens in ea commentando, quæ publice sint ad hominum perniciem per avaritiam accessura. Panem, qui in exercitu Panis biscoctus durabilior. fertur, bis est consuetudo in clibanum ponere, vt diligenter coctus diu duret, ne breviter corrumpi possit. Verum eundem pondere a primo deficere, e quarta saltem Modus avarorum. parte necesse est. Ioannes itaque cogitaris, quonam modo artoptis, ac pistoribus minus lignorum, ac mercedis daret, nec tamen pondere deficeret, crudum adhuc panem in publicum balneum ferre, ac in locum, vbi ignis vigebat, collocare jussit, donec vehementer coctus videretur: deinde in culeis positos navibus immisit. Panes resoluuntur in farinam. Postquam vero classis apud Methonem fuit, panes soluti omnes rursus in farinam reversi, marcidam quidem & tabidam, ac viritim minutatimque, illis vero qui in dignatione aliqua essent, per medimnos & modios, distributi fuere. His itaque milites æstatis tempore in loco etiam æstuoso pasti, in morbos facile inciderunt, periereque Milites 400. pane putrido periere. non minus quadringenti: plures etiam interiissent, ni Belisarii providentia his prohibitis in regione conquisitos alios panes dare jussisset. Imperatori deinde de hoc conquerendo scripsit. Ille quanquam rem detestari visus est, attamen Artilex truculentus. artificem tam truculentum, & avarum, nulla tunc pœna plecti jussit. De pœna ## Liber Nonus, kap. 43 (s. 321) De pœna defraudantium annonam. CAP. XLIII.                                         TALEM tamen Reipublicæ defraudatorem,                                         teste Cassiodo. lib. VI. Theodericus Gothorum                                         Rex præfecto annonæ sacratissimæ vrbis                                         Romæ scribens, vt publicum hostem, defraudatrem,                                         & furem punire jubet, dum non licet aliquidFur publicus.                                         furari de populo. Nam quod in civitatis damno                                         committitur, silentio non celatur. Nescit plebs tacere, Plebs tacere ne scit.                                         quando interdum & hoc loquitur, quod a nemine                                         perpetratur. Iubet ergo, vt pœnam distringat in                                         fraudulentos, & panis pondera velut æquus examinator                                         intendat: solicitius auro pensetur, vnde a QuiritibusLætitia saventis populi gratior e pretiosa moneta.                                         vivitur: quia gratior est lætitia saventis populi, quam copia pretiosissimi metalli. Vbique redundet panis copia, vt tam magnus populus tanquam vna mensa satietur. Officina pistorum, cibique, & munditia panis exigatur. Industria momentanea solvit civicas seditiones. Nam si querela panis, vt assolet, concitetur, provisio vbertatis seditiones civicas momentanea industria solvet. Ideoque prospiciatur, ne quid a populis conquerentibus excedatur. Non immerito Pompeius vocatus est Magnus, quia sagacitate populum a penuria liberavit. Nec minor laus est dispensationem probabilem facere, Pompeius Magnus cur sic dictus. quam frumenta colligere, quando in quavis abundantia querela non tollitur, si panis elegantia nulla servetur. Quid interim leges decernunt contra crudeles dardanarios, publicæ vitæ oppressores, videant Reipublicæ conservatores. Dardanarii crudeles. ## Liber Nonus, kap. 44 (s. 321–323) De pabulorum deseelum sublevando. CAP. XLIIII FIT quandoque ob intolerabilem solis ardorem, aut nivium, repentinum casum, Ardor nimius & nix copiosa sterilitatem causant. & densitatem, tant inopia communis pabuli jumentorum. vt neque fœnum, neque palea, aut alia legumina nascantur, quibus hominum, & jumentorum consulatur necessitati. Quo evenit, vt incolæ hujusmodi penuriaæ occurrere volentes omnimodam diligentiam faciant, quo talibus angustiis omne genus tormentorum superantibus, vitamque auferentibus, opportuna remedia opponantur, præsertim Fames obsessis onerosa. cum hæc omnia prope mortifera sint, & nimium onerosa: obsidione tamen clausis intolerabilissima: intus nanque omnium rerum penuria, forisque impacabilis: hostilitas objecta videtur. Quo casu plurimum proderit inhabitantes anteacto tempore Fames levatur his rebus. æstatis more formicarum fuisse solicitos, vt arborum folia, ramos, frutices, thyrsos, fungos, muscos, suberes, & cortices arborum cauta providentia in privatis horreis, pro simili venturæ hyemis penuria, habeant recollectos. Experientia enim elapsi temporis agricolas docuerat, vt de talibus haud negligant assumere provisionem. Contrarietates temporum formidabiles. Nec frustra: quando enim hyemes sine procellis, vel sine temperie ver, aut æstas sine ardoribus semini congruentibus, aut autumnus sine pluvia notantur ab incolis, & præsertim duobus elementis frigoris perpetui, & contrariæ siccitatis, non dubitant, Prognostica famis. quin ardua terræ nascentium penuria sit ventura. Qui vero foris equestres sunt, & in obsidione continua præliaturi, multo faciliori remedio gaudent, quam obsessi, Providentia ruricolarum. quod ruricolæ de supradictis frondibus, fruticibus, ac foliis sunt provisi, immo & de futuro semine pro agricultura continuanda: in quo tamen vim quandoque ab impiis præsidibus, & Regibus, equos potius saginari, quam agros seri cupientibus, præter omnem æquitatem patiuntur. Hocque impietatis facinus Regi Christophoro Rex caristiæ. Bavaro attribuitur, vt toto ævo Rex caristiæ ( ne quid deterius de corticibus Barkakoning. arborum dicam ) appellaretur. Plus enim visus est equos, & canes suos æstimare, Canes in pinguebantur, et homines fame macerabantur. ac magnificare, quam omnes fideles incolas suorum dominorum: potiusque in Suetia, ac Gothia Christianis hominibus alimoniam tempore publicæ famis eripi passus est, quam equis, & canibus Regiæ aulæ. Igitur ad præsentem jumentorum famem, bonum lectorem remitto ad historiam charissimi fratris, & antecessoris mei Teias rex Gothorum in Italia. Io. Magni Archiepiscopi Vpsalensis lib. XIIII. cap. XXI. de fortissimo Rege Gothorum Teia in Italia præliante, quod positis castris iniquo loco, & tempore Ariminum. inter Ariminum, & Cæsenam tanta nix cecidit, quantam nulli homines antea meminerunt, Cæsena. diuque durans terram contexit, vt necessarium fuerit equos, & jumenta alere Equi aluntur culmis lectorum. culmis tectorum: quare tum pabuli inopia, tum frigorum magnitudine, magna equorum vis hyeme illa consumpta est. Nec dissimile incommodum Cæsar ipse meminit Cæsar contra Pompeium. lib. III. contra Pompeium eo modo: Erat summa inopia pabuli, adeo vt soliis ex arboribus strictis, & teneris arundinum radicibus contusis, equos alerent: frumenta enim, quæ erant intra munitiones sata, consumpserunt &c. Et quod infelicius aliquando visum est, nec pabulandi, nec frumentandi tempus, aut occasio permittebatur. De crudelitate Domaldri Regis, & maxima fame, ## Liber Nonus, kap. 45 (s. 323–324) & exitu Longobardorum. CAP. XLV.                                         QVANTVM igitur ad gesta Regis Christophori superiori                                         capitulo allegata attinet, notandam esse velim similem                                         crudelitatem cujusdam Domaldri LXIII. Regis Suetiæ interni, Domaldrus rex.                                         lib. VII. historiarum D. Archiepiscopi Vpsalensis                                         annotati: sub quo extrema felicitas regni erat, quando eiusRex impius omnes ministros het impios.                                         satellites in speciem defensionis patriæ, atque innocentiæ comparati,                                         ore quidem justititiæ & æquitatis ministros se affirmabant,                                         re aunt vera hostes erant civium, omnisque honestatis, et virtutis.                                         Quicquid enim vsquam in frumentis erat, id suis equisFrumentum equis datum. devorandum apponebant, cum interim infelices parentes viderent liberos suos, non suppetente ad panem frumento, same atque inedia perire, ipsique pariter cum eis in fata concedere cogerentur. Non enim in loculis, vnde emerent, habebant, nec qui venderent, inveniebantur. Pecunia corrasa. Tantum quippe a hujus Regis patre Visburo spoliati fuerant, vt nec agris seminandis, nec liberis in vita conservandis sufficerent. Quocirca cum fames non modo Gothiæ regnum, sed & Suetiam ( quæ omnibus rebus ad humanumSuetia fertilis. victum necessariis abundare consuevit ) tam acriter invaderet, vnicum remedium abRemedium levandæ famis sacrificare regem. templorum Pontificibus, qui Othino idolo Vpsaliæ ministrabant, contra præsentissimam omnium terrarum Septentrionalium ruinam persuadebatur, videlicet quod Regem Domaldrum, tanquam atrocem humani generis hostem, vinculis constrictum apud Vpsaliam deæ Cereri ( cujus cultus illuc e Græcia pervenerat ) immolarent. Quod quasi e deorum oraculo prodiisset, æque celenter factum, vt dictum erat. Siquidem a consternato populo Domalder compenditus alligatur, deinde e GothiaRex alligatur & comburitur. in Vpsaliam ductus, grata victima Cereri, sive genero eius Plutoni immolatur. Post cujus fata frumentum, rerumque omnium abundantia longe lateque successit. RefertAbundantia frugum rediit. præterea idem Archiepiscopus lib. VIII. historiarum suarum cap. XVII. famem fuisse validissimam in Suetia, & Gothia: non tamen ob terræ sterilitatem, quæ superabundantem panem, & potum cultori rependere consuevit, sed quia agricolæ vomeresVomeres in gladios conversi. in gladios continuis annis pugnantes, converterant. Et hinc est, quod fortibus in vrnam transmissis, maxima pars populi sedes novas quesitura emigraret a propriis terris, atque deinceps in Italia constitueret regnumRegnum Longobardorum. Longobardorum. 324        DE BELLIS CAMPESTRIB. De maxima fame Longobardiæ, & aliarum nationumItaliæ, & Hispaniæ. CAP. XLVI. Datius antistes Mediolanensis.                                         PERACTIS demum aliquot annis(referente prædicto autore                                         ex Datio antistite Mediolanensi ) tam arcta caritate annonæ                                         in sua diœccesi laboratum est, vt præterquam quod fœda, Fames miserandæ mulieris.                                         & obscœna multa ederentur, reperta sit mulier, quæ fame                                         adacta, a filii carnibus non abstinuerit. Laborabatque per                                         hæc tempora duplici malo Italia, Vrbis obsidione, & fame Roma duplici malo pressa.                                         teterrima, publicaque terrarum & populorum discordia. Prævalescente                                         autem fame, præclusis itineribus diu tolerari non                                         potuisset, nisi milites noctu iam maturis segetibus furto aliquid frumenti ex agris corripuissent, magnoque pretio vendidissent. Hinc secuta pestis Fames generat pestem. Romam afflixit: nata etenim erat e cibis abominandis, ad quos coœgerat obsessos famis magnitudo: quam, sicuti & aliam afflictionem, passa est Roma, quod toties a fide Gothorum ad Græcas glorias defecisset. Ideoque res Romana in tantis difficultatibus, & angustiis versabatur, vt cives potius mortem optarent, quam vitam Romani fastidiunt Græcos. inter ipsos Græcos tot miseriam generibus cumulatam, diutius prorogare, bellumque, famem, pestem, & omnem miseriam cum summo dedecore, & horrore sustinere: Gothi nullum templum vel sacerdotem in obsidione violarunt. vbi non ignorarent Gothos in tota illa obsidione nec templum, nec sacerdotem violasse, sed libere eos rem divinam agere permisisse. Quanta etiam fames in Hispania sub tribus Gothorum Regibus, Fridigerno, Alatheo, & Safra fuerit, ipse Archiepiscopus Gothus Vpsalensis clare meminit in prin. lib. XV. Deinde XVI. Hispani premebantur fame. lib. cap. XXIII. eadem natio Hispanica intolerabili alimentorum, & frumenti penuria, tantaque fame premebantur incolæ, vt plurimi eorum relicto patrio solo, novas per Livius. orbem sedes quærere cogerentur. Meminit etiam Livius lib. I. belli Punici, licuisse ad Fames vltimum supplicium. Erycem populo Romano, si voluisset, vltimo supplicio humanorum, fame interficere. Demum III. lib. Romanos Casilino suis conclusis militibus fame pressis, per dorsa fluminis frumentaria vasa misisse, immo illusa custodia Hannibalis, nuces cratibus exceptas Fames horrenda. pro fame levanda destinasse: iisque non sufficientibus, ad hoc ventum est, vt lora, detractasque scutis pelles, vbi fervida mollissent aqua, mandere conarentur, nec muribus, Mors miserrima. aliove animali abstinerent. Omnium tamen miserrimum genus mortis est, frigore, & fame perire. Tanta etiam ( tesse Mechovita) quondam in Polonia erat famens, vt raptis e patibulis furum cadaveribus incolæ vescebantur. LIBRI NONI FINIS. ## Liber Decimus, inledning (s. 325–327) GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE BELLIS NAVALIBVS LIBER DECIMVS. PRÆFATIO.                                         TOLERABILIA satis viderentur præmissa campestriaLoca bellorum.                                         certamina, late per rura inter montes, valles, rupes, Causæ leves bellorum.                                         cavernas, abrupta præcipitia, paludes, voragines, sylvas,                                         insidiosas speluncas, & feroces bestias ( quandoque                                         ob leves offensiunculas ) in mille tormentis perpessa, quod                                         infelices bellatores periclitentur, & sanguinem fundant,                                         nisi & reliqua viscera in classicis congressibus vastissimi                                         gurgitis impacabili stimulante furia, & ferocia, inter monstra                                         marina recolligerent dilanianda: quod eo formidabiliusArina ignivoma. plerunque evenit, quo periculosius ignivomis armis, elementorumque potenti bello pugnatores hujusmodi mediis in aquis obiiciuntur interimendi. Nec locus, aut natioBella semper imminent. reperitur in orbe, quo non grassetur hoc infelicissimum malum, quemadmodum infinitis exemplis ostenditur vbique fuisse factum, atque impacabili furore timetur agendum. Saxo. Meminit horum navalium præliorum egregius Danorum historicus Saxo Sialandicus, in vita Frothonis, & præcipue Regis Haraldi, quod hæc contra Ringonem Suecorum Gothorumque Regem, nedum cruentissimo, sed infelicissimo congressu, Crantzius. & exitu fuissent assumpta. Similiter & Albertus Crantzius in historiis AquilonariumArchiepiscopus Vpsalensis. regionum, ac post omnes alios charissimus antecessor, & frater meus Io. Magnus Gothus Archiepiscopus Vpsalensis, qui atrocissima bella facta meminit in Aquilonaribus regnis, prout ipse testatur, & infra pro parte referuntur exempla, quomodo scilicet robore navium, virtute militum, agilitate & arte rectorum, Virtutes victoriæ obtinendæ. & scientia remigum, maximo terrori bellici conflictus inimicis esse solent, præsertim naves igniferæ : quæ magis ad incendendum obliquo rostro deputantur, quam ad præliandum. Quo fit, vt ignibus haud absumpta, clade tristiore suffocentur in aquis. De præliis ## Liber Decimus, kap. 1 (s. 327–328) De præliis palustribus, & ruptis pontibus. CAP. I.                                         TOTA Septentrionalis regio fere montosa, ac nemorosa                                         est(vt superioribus duobus primis libris extitit declaratum )                                         habetque loca plurima naturaliter tam aquis, quamLoca munita in Aquilone.                                         rupibus a hostium incursibus præmunita, ita vt contra                                         equestrem, vel pedestrem exercitum paucorum manu securitatem                                         inveniat fere vbique optatam: immo & plurimæ. paludesPaludes cœnosæ.                                         ita inviæ, ac cœnosæ sunt, ac profundæ, quod vix                                         etiam in algidissima hyeme congelari videantur, vt peditem                                         sufferant leviter gradientem. Talisque inter cæteras, alioquinPons putridus vel ruptus. valde voraginosas, locus Rotabro, id est Pons ruptus, appellatus, itinere horarum duarum a Regia civitate Stocholmensi prædicta distat: de qua civitate cumRotabro. remotius prædandi causa hostilis exercitus ab exernis inimicis, Germanis, vel Dacis advectus in terras opulentas exire præsumpserit, illico mediis sylvis incolarum congregatorum munitionibus, & sagittis retrusus, vnde exierat, revertitur, vel viribus auctis incolas ipsos cedere cogit in alium, quem poterunt, locum: sicque (quodCertamen propter pontem. raro accidit ) ad hunc palustrem pontem profugientes, immobiles in quocunque acerrimo certamine perseverant. Rupto nanque longissimo ponte ligneo, ac stricto, vtroque latere voraginoso, non est quod hostis vllam inveniat occasionem naturæ vim inferendi, fortissimis viribus premunitæ. Habita sunt hoc in loco sæpius atrocissimaBella atrocissima. bella diversorum Principum tempore, prout cantiones patrio rhythmate passim vsque in hunc diem convivali more exhilaratis vocibus, & jubilo fieri solitæ attestantur, videlicet quod arte, natura, viribus, & experientia veteranorum militum, præfectorumque industria, & fide, parta sit victoria, & ampliter augmentata. De forma, & vsu antiquarum navium ## Liber Decimus, kap. 2 (s. 328–329) Septentrionalium. CAP. II.                                         PALVSTRIVM bellorum progressus & exitus in Septentrionalibus                                         regnis, hanc fortem & vicissitudinem circa                                         externum hostem retinent, vt rebus infeliciter ( quemadmodum                                         frequentius ob locorum ignorantiam accidit ) gestis,                                         per invia, ac devia, sylvarumque compendia ad navigia                                         certo loco reposita, refugium habeant duces dumque ab                                         initio, quoties vnus alterum, aut pariter ambo alterutrum                                         se mutuo levi forsan ratione ad prælia provocabant, continuum                                         iter habuerunt, vtputa propter raptas virgines, aut Raptus virginum. arripiendas ( prout Saxo Danorum historicus in Aquilonaribus regnis inter potentissimos Principes frequenter meminit, etiam interveniente cruentissimo bello, fuisse Naves juxsta vim fluminum fabricantur. factum) inglorii, & non sine clade redierunt. Forma igitur vetustarum navium juxta fluctuum brevem, vel spatiosum cursum, lata, vel oblonga fabricatur: veluti in mari Oceano versus Norvagianos, vbi spatiosæ, sicuti Hispanici maris, vndæ longas, latasque recipiunt naves: quemadmodum in mari Gothorum, Sueonumque littora littora alluente, brevia, lataque navigia, oneraria præsertim, obstrictas, sæpiusque reflexasNavigia brevia in Aquilone. vndas, adesse oportebit. Antiquitus vnaquæque provincia, etiam a mari distans, penes littora in aliquo tuto portu, & plerunque in littore, sub tecto servabatNaves in littore servantur sub tecto. naves suas, & earum singula armamenta: quales in littoribus Norvegiæ, & demum Suetiæ vidi. Quæ quidem naves ingruente necessitate, subito motu ad vsum imposiris instrumentis, commeatu, & hominibus armatis, quantum ea ætas tulit, in aquam, & expeditionem in magno, vel parvo numero, juxta Principis edictum emittebantur: quæ tamen ita signis, coloribus, & nominibus distinctæ erant, vtNaves nominibus & coloribus distinctæ. quocunque classico surgente cum hostibus congressu, semper sine confusione nutu suorum præfectorum dirigerentur: nisi rapida vertigine ventorum, præsertim Circii, plusquam adversa classe disgregentur in mari: is enim ventus quasi exitialis hic est, Circius ventus. vt Hellesponticis Subsolanus. ## Liber Decimus, kap. 3 (s. 329–330) De alia specie navium Septentrionalium. CAP. III.                                         OMISSIS pluribus navium generibus, forma quidem                                         cum aliis quarumlibet aquarum nationibus fere congruentibus,                                         sed nomine patrio discrepantibus, de his solis hic                                         mentio fiet, quæ communiori vocabulo generali notitia                                         demonstrantur, vt sunt naves actuariæ, onerariæ, lembi, Navium nomina.                                         lintres &c. Hippagogæ, quæ ob multitudinem equorum                                         ab Aquilone vltra mare ad Germanos evehendorum, maximæ,                                         ac multæ sunt. Præterea bellicæ naves, quarum vnaNavis 1300. habens naucleros.                                         Gostavi Regis Suetiæ tantæ magnitudinis erat, vt mille armatos, nauclerosque trecentos, qui optimi bellatores sunt, vna cum aliis ingentissimis navibus classico certamini deputatis, emittere posset. Præterea idem Rex primusTriremium vsus &c. vsum biremium, triremium, ac quadriremium circa annos Domini M. D. XL. in mari Gothico, ac Suetico, manu artificum Venetorum liberali stipendio conductorum, Artifices Venetiarum. in aquilone. introduxit, maxime vt prædones Moschorum, ac Esthonum pluries violatis induciis terras suas invadentium, celerius corripiat, vel captivet. Iamque gens sua Finnonica lignariæ artis pertissima, ea compagine & robore, vel forsitan melioreFinnonica gens. triremes conficere novit, vti insigni industria apud Venetos fieri vidi: sed vix Naves 60. bellicæ vno mense Venetiis fabricantur. ea celeritate, vt omnibus necessariis ad navigandum, velificandumque cum armis, & bombardis, ac commeatu LX. vel amplius e rudi ligno spatio vnius mensis prout primo Punico bello classem Duilli Imperatoris ab arbore excisa LX. die navigasse Ianuenses. memoriæ proditum est. Contra vero Hieronem Regem teste Pli. lib. XVI. cap. XL. CCXX. naves effectas diebus XLV. tradidit L. Piso. Secundo quoque Punico bello Naves bellicæ 220. diebusi 45. fabricatæ. Scipionis classis XL. die a securi navigavit. Tantum tempestivitas etiam in rapida celeritate pollet. Verum his dimissis exoticis, licet pulcherrimis exemplis, vnum certum est compendium, propter omnigena fabricandarum navium reperabilia instrumenta, Bellum Punicum. celerrime conficiendi navigia in Aquilone, vt vix melior, aut opportunior Compendium Aquilonarium in navibus fabricandis. sit in alia parte Europæ, si ita artifices in promptu essent, ad cætera festinanter dirigenda. Habebant præterea lembos, cymbas, parones, celoces, myoparones, scaphas, & similes. Lintres præterea plurimum in vsu apud Septentrionales sunt, eo quod facile e grandibus lignis abietinis, & quercinis cavantur, XX. vel XXX Nomina item alia navigiorum. hominum capaces: sed qui minoris quantitatis sunt, piscatorio vsui deputantur. Meminit etiam Perottus in Commentariis suis, quendam Triphonem cognominatum Navis ingentissima. ad quinquaginta longitudine (vt etiam Plutarchus refert ) ducentorum octogenum cubitum, latitudine quadragenum & octonum ratem, seu navigium habuisse: Nautarum 14. millia. in qua remiges fuerunt vsque ad quatuordecim millia, nautæ quadringenti, armatorum tria millia. Sed hæc navis vt magnæ molis, ostentationi potius, quam vsui fuit. ## Liber Decimus, kap. 4 (s. 330–332) De impugnatione navium, vel arcium per promones. CAP. IIII. Promer.                                         GENERA horum navigiorum Gothicam, ac Suetica lingua Promones.                                         vocantur Promer, vel Promones, cum ficta declinatione Dromones.                                         flectantur, Græcoque vocabulo Dromones, vel Dromades.                                         Sunt autem Promones subductiores naves, tabulatis                                         vndique ad propugnaculi, castrive speciem communitæ,                                         cæteris grandibus navigiis fortitudine remigum in tranquillis                                         aquis velociores. Vel secundum Procopium lib. Dromades.                                         III. de bello Gothorum, Dromadas Græci appellant naves,                                         mœnia vndequaque lignea habentes, opportunis locis perforata, perforata, ad sagittas, ac cætera tela in hostes emittenda. Vel vt alibi asserit, quod e foraminibus ipsis hostem possent e tuto ferire. Ducentas igitur dromadas BelisariusBelisarius. in Tyberim misit, quibus frumentorum solatium diutina obsidione inclusis Græcis, licet non incruenta victoria, subvenit. Habebat etiam Iustinianus subsidiariasNaves subsidiariæ. naves ex Aegypto XCII. longas, superne tegminibus contectas, ne remiges a hostibus lædi possent, teste eodem Proco. eodem libro. Quantum vero studium TheodericusTheodericus rex Gothorum. Rex Gothorum circa hujusmodi dromones habuit fabricandos, Cassiodo. lib. V. Epistolarum testatur his verbis: Cum nostrum animum frequens cura pulsaret, naves Italiam non habere, vbi tanta lignorum copia suffragatur, vt aliis quoque provinciis expetita transmittat, Deo nobis inspirante, decrevimus mille interim dromonesDromones mille fabricantur. fabricandos assumere, qui & frumenta publica possunt convehere, & adversis navibus, si necesse fuerit, obviare. Nec segnius executum est, quam Regio edicto commissum. Assuit enim classis tanta præfectorum, & artificum industria celeriterCeleritas efficax. consummata, quæ vix æstimari poterat inchoata, Rege affirmante: Qui peregrinos classes optabamus aspicere, nunc mittamus aliis & terrorem pariter, & decorem. Terror et decor. Non habent quod Græcus nobis imputet, aut Afer insultet. illud apud nos invidi vigere respiciunt, quod illi arduissimo pretio vix obtinuere. Vnde vt tam validam classem apud Ravennam congregatam, & numero, & viribus ampliemus, publico edicto decernimus, omnia ligna pro dromonibus fabricandis necessaria, per vtranque Padi ripam, nullo obstitente, jubemus abscindi. Vtilitas nempe publica, sicutVtilitas publica. ad conservationem respicit omnium, ita perfici debet studio, ac labore cunctorum. Volumus etiam hoc exemplum a nostris prædiis inchoare, vt nulli gravis sit jussio quæ justis legibus Principis autoritatem non absolvit. Volumus etiam, vt nihil ad lædendum possessorem studiose videatur inquiri, nisi quod ad nostram, & publicamPossessor in nullo lædendus. vtilitatem necessario præsumatur acceptum. Nec exquiratur aliquis a domino, quod postea publico non dicatur acquisitum. Ligna sylvestria jubemus cædi, non aliquid deAlienum non lædi. alienis facultatibus violenter abscidi. Talia nobis prosunt, qualia nostros gravare non possunt. Quantum igitur ad dromones Gothicos attinet, hoc consyderandum est, eos vix aquis ad duos, vel quatuor pedes immergi, etiam si multis, gravibusque æreis bombardis totaliter onerantur: quia longi, latique sunt, & e fortissimis lignis constructi, & ferreis clavis compaginati, spissisque tabulis cuneato tecto dependentibusTecta cuneata dromonum. muniti: & ob id quibuscunque densissimis inimicorum navibus, necessitate vrgente, obiiciuntur, vt emissione ferreorum globorum tabulas viciniores aquis in hostili classe perforent, & submergant. Horum etiam dromonum lateralia foramina appenso atroForamina lateralia. panno aperiuntur, & more catarrhactarum januæ clauduntur, contra inimicorum projecta, vel proiicienda saxa. ## Liber Decimus, kap. 5 (s. 332–333) De nocturnis insidiis inferendis, & præcavendis. CAP. V. Munitiones.                                         ETSI pro securiori munitione arcium & civitatum, turres,                                         muri, valles, aggeres, palique tam erecto, quam obliquo                                         situ in aquis hostium machinationibus, ac viribus diligenti                                         provisione opponi soleant, immo sufficienti spatio præter                                         alias munitiones extra loca inimicis objecta, vastissimas trabes                                         ferreis contis, seu sudibus acutis firmatas, atque ad palos Securitas rara in castris.                                         fundo impressos, ac natantes opponere, & ob hoc ab                                         omni hostium incursu ignavius dormientes sese reputare securos, Hostis non est contemnendus.                                         otiisque & abominandis artibus immergere, vsque ad contemptum inimicorum: Tamen evenit, vt subito præparatis insidiis super eos insiliant hostes obsidentes, ea scilicet arte, vel simili, aut fortiori, vt plures oblongas scaphas bombardis munitas, variato pondere tam prora, quam puppi numero XX. vel XXX. armatorum elevantium, vel deprimentium, alterutram partem librent, magnoque silentio servato, aptiorem locum antea prævisum, vel ab aliquo inclusorum ostensum, impetuosius quo possunt invadant, locumque raptum illico sequentibus Aditus insidiosus et furtivus. armatis, ac multiplicatis obfirment, furtivo aditu intempesta nocte hæc omnia perficientes: ad quorum aditum vt insolito tempore strepitus tumultuantium excitatur, ita clamor aliorum alios inclamantium auditur, & inter miseros obsessos Trepidatio nocturna infelicior. infelicior trepidatio surgit. Plus etenim timoris nocturna vociferatio, & lachrymosa fuga hostium ( etiam paucorum ) excitat, quam si diurno insultu a pluribus contingeret impugnari. Quo sit, vt multi exanimati, ac perterriti præ timore reddantur, præsertim belli autores, non vrbem, non fortunas, sed vitam amissuri, Majores dignitate, priores in fuga. maximæ vbi præsidium servas muliebris metus, vt pudori consulatur honesto: & quo dignitate majores, eo in fuga quandoque celeriores, quasi in stadio pro corona currentes: sicque effusa fuga majorem imaginationem incutit, tanquam hostis semper Fugiens putat hostem a tergo federe. hæreret a tergo: quia inter deliberandum, ac festinandum velut incendio, celeberrimo discursu opus est. Nox etiam, atque scelerit conscientia timorem inducit, ac animos debilitat, ita vt gemina vexentur calamitate, noctis scilicet, & timoris. Sed Calamitas gemina. neque Biantis sententia de tali hostium nocturno insultu frustrata redditur, vbi dicit, Sic navigantes ad nocturnum prælium neque inter vivos, neque mortuos computari posse. posse. Etiam evenit, quod plerunque dolus inprospere cedit, vnde intentatur: quemadmodumDolus inprospere cedit. causa justior, ita & fortuna superior vt plurimum adesse solet. Sed iterum accidit, vt dum fortunam aliquis inconsultius sequitur, in insidias deductus, Causa justa superior. vel lapsus occumbat. Qui enim militares, vt fortes, & expertos viros condecet, in castris, vel struendis insidiis occupati sunt, adeo taciti, immotique permanent, vtSilentium castrense. nec tranleant, nec spiritum, nec sputum, nisi magno silentio pressum, emittere soleant. ## Liber Decimus, kap. 6 (s. 333–334) De navibus serratis. CAP. VI.                                         VISO superiori cap. qualiter naviculis vastissimæ trabes                                         pro arcium, civitatumque munitione in aquis firmatæ, penetrantur,                                         iam alius Aquilonarium militum ostenditur ordo,                                         qualiter maximæ, densissimeque catenæ ferreæ simili rationeCatenæ serreæ rumpuntur.                                         ad arces, vel civitates muniendas, vti prædictæ trabes, littoribus                                         ac portubus alligatæ rumpuntur, vt amicis obsidione                                         reclusis commodius, & violentius contra conspectum                                         obsidentium succurratur. Præparari solet fortissima navisNavis serrata.                                         cum longis ligonibus instar gladiorum, ex vtraque parte navigiiSagittæ hostiles arcentur. sub firmis tabularum ordinibus ( ad arcendum hostiles sagittas ) collocatis, atque subtus ferrea serra inusitatæ magnitudinis valde firmari, vt concurrente validissimoModus rumpendi catenas. flatu, velis erectis accurrendo violenta incisione rumpantur catenæ, ea tamen servata industria, vt nautæ se recipiant in partem puppis, vt prora elevata facilius penetretur supposita serra: quæ si illico vim sufficientem efficere nequeat, a puppi conglomerati nautæ, apportatis ponderibus gravitate catenam disrumpunt, aut relaxant: Venti continui in Aquilone. idque celeritate ventorum ( qui in Aquilone continue perflant ) commodissime perficere possunt, prout aliquando Gothorum, Sueonumque annales pro liberatione inclytæ civitatis Lubicensis commemorant fuisse factum: licet pro hac infelici ætateLubicensis civitas. strictioribus vilissimorum apostatarum catenis ligata, aliquando lima, serraque prudentioris consilii ad veterem gloriam, & integritatem reducta sentiet, quam impium Iugum Dei suave & hæreticoru importabile. fuerat jugum inimicorum Dei, & quam suave sit Domini, vt redeant, maneantque in antiqua sanctitate, in qua Deo per bonam conscientiam, & toti mundo per justum commercium mirifice placuerunt, & amodo complacebunt. Quod autem Falces acutæ. superius videntur in lateribus navis præacutæ falces affixæ, causa est, ne hostes turmatim insiliant, vel interrumpant ipsam navim: quæ etiam ob eam rationem antrorsum Navis rostrata. rostrata est, & retrorsum in puppi munita. Neque in campestri exercitum invisum est, vt acies ferreis catenis firmetur, quatenus caput aciei disiici, vel infringi non possit, Catenæ ferreæ ante aciem elevantur. sed longo ordine ad saltum deprimi, vel obiici adversus hostilem insultum, prout Albertus Crantzius lib. XI. Vandaliæ Bohœmos fecisse tradit. ## Liber Decimus, kap. 7 (s. 334–335) De navibus insidiosis. CAP. VII. Ericus disertus.                                         CVM Ericus Disertus ( de quo infra plura dicentur) variis                                         mirisque ingeniis Regi Danorum Frothoni Aluildam Gethari                                         Regis Norvegiani speciosissimam filiam, sub nuptialibus                                         pactis in conjugem procurasset, eamque in Daniam                                         cunctorum applausu eduxisset, oritur in ipsis sponsalitiis Irruptio hostilis orta.                                         festis & tripudiis, hostilis irruptio Sclavorum in Regem                                         & regnum eius: quod ob effœminatissimos, & insolentes                                         aulicorum mores ( contra quos eorum historicus Saxo ad                                         sydera clamat, vt superius lib. IX. cap. XXXI. dictum est )ac Regis rudem ætatem in re bellica, defensore vacuum putabatur. Verum ne sic morerentur inulti, Ericus cum octo navigiis ad eam irruptionem coërcendam Regia petitione inclinatus, subito se, suosque perarmat: ne virilem vnquam operam Stratagema. detractaret, susceptum gratulanter officium fortiter exequendum curavit: qui cum piratas septenis navibus esse cognosceret, vna tantum e suis advectus reliquas Arbores tonsæ. ligneis propugnaculis cingi, tonsisque arborum ramalibus obduci jubet. Deinde cum hosticæ classis numerum plenius speculaturus procederet, insequentibus Naves frondosæ non agnoscuntur. se Sclavis, ocyus ad suos fugere cœpit. At hostes, vt insidiarum ignari, ita fugientem comprehendere avidi, crebro, incunctatique fluctus remigio concussere. Naves enim Erici liquido cognosci non poterant, frondentis sylvæ sylvæ speciem præferentes. Qui cum angustioris se maris flexui tradidissent, subito Erici classe conclusos: se vident. Sed primum inusitata facie (stupidi, navigio nemus agi putabant: deinde fraudem foliis subesse cognoscunt. SeramFraus foliis tegitur. ergo incuriæ pœnitentiam agentes, habitam incautius navigationem remetiri tentabant. Sed dum puppes obvertere parant, a hoste eas insiliri conspiciunt. Ericus vero subducto in littus navigio, funda procul in hostes saxa torquebat. IgiturSaxa fundis torquentur. Sclavorum plerique cæsi: XXL. capti fuere: qui postea vinculis, ac fame coërciti, inter varios cruciatus spiritum deposuerunt. Post hæc Ericus sociis patientius præstolari jussis, actæ iam cladis samam Frothoni nuntiare perrexit. Cumque navigando puppim piraticam vadosis, ac nimis altis gurgitibus inflictam hærere conspiceret, quod res fortuitas dictorum gravitate prosequi solitus erat, Obscura est, inquit, sorsSors ignobilium obscura. ignobilium, fortunaque vilium sordida. Deinde nave propius applicata, piratas proprium contis navigium expedire, atque in altum educere connisos, , & circa eius servationem impensius occupatos oppressit. Quo peracto rem gestam Regi nuntiat, eumque florentissimæ pacis autorem eo omine vaticinatur: testatus eo veriora a seVictoria parvula omen en majoris. dici, quo parvula victoria felicioris ominis progressum, & triumphum sæpissime sit paritura: & sicut primam militiam quisque feliciter gesserit, consimilem de cætero fortunam candide sperare possit. Difficile enim res magna geritur, quæ signorumSigna præcurrentia. præcursione minime declaratur. ## Liber Decimus, kap. 8 (s. 335–337) De effossione aquarum, ne naves exeant. CAP. VIII.                                         FLVMEN Helga nomine non procul ab vrbe CalmarnensiHelga flu.                                         Meridionalis Gothiæ distans, cuidam Vlfoni eiusdem                                         vrbis nobilissimo præfecto, viro Suetico, subjectum                                         erat: qui Vlfo homo erat astuti, ac vafri ingenii: sine cunctatione Vlfo astuti ingenii.                                         aquas in Danicarum navium adventum ita armavit,                                         vt earum viribus Danorum vires non solum obrueret,                                         sed penitus enervaret. Aggerem nanque prævalidum aquarumAgger oppositus aquis.                                         cursui obiiciens, eas prorsus a solito impetu cohibebat,                                         donec subeunte in ostium fluminis Danica classe, easdem Rates. rursus ( rupto aggere ) relaxaret, simulque rates vario ignium fomento accensas, Naves 400. aqua et flammis pereunt. dimitteret: quo evenit, vt magna pars Danicæ classis quadringentarum navium aqua, ac flamma periret: inter quas duæ præcipuæ erant Dracones appellatæ. Præterea Dracones naves. dum aliam eorundem hostium machinationem novi pontis erectione in se, suosque præparari conspiceret, proprium exercitum, ne hostem cœpto turbaret, admonuit, futurum ratus, vt primum eminus, deinde propinquius ex adversa ripa fluminis fundis, ac sagittis pugnans, efficacius conficeret inimicos, qui se auderent magno Victoria perditur ordine neglecto. agmine infirmo ponti committere, omniaque majori furia, quam militari ordine attentare. Nec secus evenit. Dum enim Vlfo acrioribus sagittis hostes in fugam repelleret, dissidente ponte inter vndas, avidum pugnæ spiritum deposuerunt. eoque Casus miserabiles. miseriores effecti, quo nullis ingeniis, nec auxiliis a morte poterant liberari. Dum enim fluctu aliquis emergeret, mox alterius amplexibus in profundum periturus abstrahebatur: nec quisquam armatus enare poterat, qui tantis angustiis reprimebatur. Hostis cunctatione superatus interiit. Ita Vlfo felicius hostem cunctatione, & astum, quam impetu contritum vidit. Deinde sentiens Danorum vltionem summis viribus sibi pro tanto facinore præparari, simulato metu classem propriam reliquit, totumque exercitum minoribus navigiis Statagema. proximo littori imponendum abduci jussit, vt insidiis per latebras structis, hostem susciperet temere adventantem. Nec mora, præteriit: advenere Dani sociæ cladis vltionem audaciore spiritu, & viribus resumpturi: Vlfonis classem insiliunt: dumque Hostis insidiis interimitur. eam propugnatore vacuam intuentur, simili se furore in ripam hostem quæsituri recipiunt. Nec longe aberat, quem quesierunt: insidiis nanque Vlfonis illico excipiuntur, ac trucidantur. Tandem Canuto Danorum Regi, ob prolem masculam, Vlfo occisus in mensa. Suenonem videlicet, e Regia sorore Estrita suscitatam, & forte ne amplius Danos molestaret, reconciliatus est, atque ad extremum S. Olaus rex Norvegiæ per sicarios occiditur. odio renovato, inter ipsa mensæ sacra occisus est. Interea Canutus Olaum optimum Regem Norvegiæ, quem viribus, & armis bello superare nequierat, teste Saxone, sicariis procuratis, pecuniaque corruptis facile interemit. De externis ## Liber Decimus, kap. 9 (s. 337–338) De externis exemplis insidiarum cavendarum. CAP. IX.                                         EST apud Strabonem lib. XIIII. notabile experimentum                                         tam mercatorum, quam pugnatorum in mari, vel terra versantium,                                         diligenter præcavendum, videlicet de quibusdam                                         Corycæis, qui novum ( forte pro ea ætate, sed nunc valdeCorycæi.                                         tritum, & commune ) insidiandi genus adinuenerunt. Dispersi                                         enim per portus accedunt ad mercatores ( vt nunc proditoresMos proditorum.                                         faciunt, accedentes ad viros militares) qui applicuerunt,                                         auscultantes quid rerum ferant, & quo navigent,                                         vel ad quam militiam tendant. Postea cum illi solverint, & in altum se receperint, congregati eos adoriuntur, ac diripiunt. Et hinc provenit, quod omnes curiosi, & occulta ac secreta auscultare conantes, Corycæi appellantur, Corycæus auscultator. & in proverbio dicitur, Hunc Corycæus auscultavit, cum quis aliquid dicere, vel facere secreto videatur, quod minime est secretum, propter eos qui speculantur, & scire student, quæ non convenit. Cui valde similis est quivis ardelio omni momentoArdelio inquietus. inquietus, huc atque illuc semper volitans, saliens, manus jactans, omnibus negotiis se immiscens: quod vitium eo turpius est, quo constat in sene notari, proutVitium in senibus turpissitnum. Martialis in Afrum invehens ait:         Condita cum tibi sit iam sexagesima messis,                 Et facies multo splendeat alba pilo,         Discurris tota vagus vrbe, nec vlla cathedra est,                 Cui non mane feras irrequietus, ave.         Et sine te nulli fas est prodire tribuno,                 Nec caret officio consul vterque tuo.         Et sacro decies repetis palatia clivo,                 Saturiosque modos, Partheniosque sonas.         Hæc faciant sane juvenes: deformius Afer                 Omnino nihil est ardelione sene. ## Liber Decimus, kap. 10 (s. 338–339) De classe hostili a littoribus reprimenda. CAP. X.                                         PRO arcendis hostilibus navigiis a littore, vbi portus, vel Murus petrarius sine calce.                                         profundior introitus a natura relictus est, petrarius murus                                         sine calce communi omnium manu fortissimus in primis instauratur, Propugnacula lignea.                                         vel lignea propugnacula terris affixa sufficienti ordine                                         pro vsu sagittariorum, vel bombardariorum statuuntur. Motus & metus bellorum.                                         Deinde vrgente necessitate, si ingens immineat bellorum                                         motus, & metus, quasi viritim exiens populus, jussu Regii                                         præfecti cum multis, & electis millibus sagittariorum                                         descendit in littus: vbi inventa inimicorum classe, velut imbres per sublimiorem aërem super eam casuras sagittas emittit, pro certa experientia habens, acutissimas sagittas arte excellentissima per eundem aëra libratas, variarasque, Strages hostium. rarissime emitti incassum: sitque desuper tanta strages hostium e frequentia sagittarum, vt nullibi nisi in infimis navigiorum sentinis securus inveniatur locus: quo casu Scaphæ humeris apportant. qui littora defendunt, scaphas paratas e vicinis fluminibus humeris, vel jumentis adductas, aquis cum armatis immittunt, eoque contendunt, vt funes navium in anchoris affixarum abscindant, & ventis, atque præsentissimo naufragio involuant: quod frequentissime in scopulis marinis, ob angustos scopulos, aut in lacubus, & stagnis Fuga hostilis classis. aquæ recentis, fieri contingit. Vel hostilis exercitus classis plenus pavoris, & fugæ, funibus abscissis horridæ tempestati potius se recessurus committit, quam importunis sagittis vulnera spectet, vel mortem. Sed nec solum sagittis hujusmodi Fundæ ignivomæ. quasi grandinibus impetuntur hostiles classes, sed & igniuomis fundis, & ballistis globos, sagittatque eiicientibus valde ardentes, vti superius lib. VII cap. XIIII. de sagittis ignitis copiosius extitit declaratum, videlicet quod tales sagittæ e sublimi cadentes, triplicem faciunt læsionem, vt ibdem notatur. ## Liber Decimus, kap. 11 (s. 339) De remediis liberandæ classis. CAP. XI.                                         VISO tali periculo sagittarum descendentium e sublimi in                                         capita classicorum militum, velis, pannisque navigia quasiVela contra imbres sagittarum extenduntur.                                         cuneatis tectis cooperiunt nautæ, maximæ dissolute ligatis                                         velis: quia si stricte, contorteque ligata sunt, nulla flaccitas                                         prodesse poterit, quin rigidum objectum naucleris maxime                                         noceat, vt grave damnum suscipiant sagittarum penetratione:                                         non autem a latere de terra in telis emissis: quia longa                                         distantia etiam propter oppositas in classe tabulas, suis viribus                                         privatæ, redduntur otiosæ. Verum neque solis sagittis vexantur hostiles classes, sed plerunque in anchoris firmatæ, globis ignitis e sundis, Globi ignitino centiores. vel æreis tormentis emissis: quibus, quia directe, & a latere proveniunt, facilis fiet resistentia oppositione similium tabularum. Si vero vi tempestatum ruptis anchoris, & iniquo loco dimissis, effugere cogatur inimica classis, nisi mare apertum per liberum sinum tetigerit, nunquam, vel raro, vt superius lib. II. dictum fuerat, ob milleNaves sæpius periclitantur. pericula superstes aut incolumis evadet. Tot enim cæca, atque latentia saxa in gurgite subsunt, vt vix, nisi vehemens vndarum collisio agitante procella monstraverit ea, infelix liberabitur classis. ## Liber Decimus, kap. 12 (s. 339–340) De navibus incendiariis. CAP. XII.                                         EST præterea Septentrionalium pugnatorum contra littoraliaModus præliandi littoralis.                                         castra, seu propugnacula, præliandi modus, vt multis                                         attentatis congressibus, sed frustratis, incendiarias navesNaves incendiariæ.                                         quovis combustibili imposito, expectatoque tempestuoso                                         vento (directione alicuius audaculi e puppi tandem fugientis )                                         versus propugnacula maximis trabibus constructa, separatim                                         vel conjunctim dirigere soleant, alioque loco, vel                                         littore machinis, seu tormentis advectis castrorum custodesFumus & flamma fugat nautas.                                         lacessant, vt vi flammæ, fumique, & ardoris, ita oppressos se sentiant, vt nullo, vel difficilimo remedio sibiipsis prospicere possint. Plura etenim vnico tempore, locove forsitan angusto pertolerant mala, hac potissimum ratione, quia tales incendiariæ naves a peritissimis militibus exquisito semper ingenio, Naves conductiæ. & vncis ferreis præparari solent. Sed nec minus conductitiæ naves, quæ frequenter maximæ sunt, ad comportandum combustibilia, seu ignium alimenta, prædictis Alimenta ignium. si opus fuerit connectentur. In quibusdam etiam navibus, vt dolus dolo compensetur, Dolus dolo compensatur. solis remigantibus visis præparatorum militum multitudo ad arma servatur inferiori loco, vt furtim in speculatores curiose accedentes irruant, vel eo situm in littore divisi permaneant, vbi non amplius dissimulatione, sed serio sit aggrediendum: Viri impigri. quo casu impigri, & fortes viri sese, suaque ingenia, ac vires demonstrant, quibus artibus inimicorum castra sint attentanda, ac demolienda. Quædam etiam Hippagines. naves eo ingenio integras hippagines, plenas equorum, armorumque ornamentis, & insigni spoliorum genere repletas arripiunt. Advolant præterea ex improviso nonnullæ Naves quæstuariæ. naves quæstuarirum, multa, magnaque liquidæ, vel duræ picis vasa ferentes: quæ etiam eo deducuntur, vt igne immisso admoveantur in propugnacula supradicta. Maximus etenim incolis ( qui e pice hujusmodi, & corticibus betulinis vivunt ) Quæstus picis. quæstus est: quia pix pro navibus, cortexque pro tectis aptatur, vti infra de stucturis lib. XII. cap. III. ostendetur. ## Liber Decimus, kap. 13 (s. 340–341) De navibus ignivomis. CAP. XIII. Naves ignivomæ.                                         NOTVM satis est, sæpissime eodem loco aperti maris                                         fore navium ignivomarum acerrima prælia, vbi bruma præcedenti                                         eodem loco super glaciem in plurimis equorum                                         turmis, & bombardis fuerat atrocissima bella. Hoc tamen Periculum marinum terribilius.                                         navali congressu eo terribilius enascitur periculum, quo                                         saucius aliquis factus, atque e navi dejectus, locum recuperandi                                         vires non habeat, aut inveniat exigua ope relevantem:                                         & ita geminata miseria, igne scilicet ambustus, &                                         aqua præfocatus, extinguitur in instanti. In glacie vero cadens, facilime ad littus amicum extrahitur, medicina sanandus. Si igne in navali bello quis tactus fuerit, vix vnquam se integræ sanitati restituendum agnoscet. Ignis Ignis enim ille non vulgaris, sed incendiarius est, & eo penetrabilior, quo acriorbusIgnis prælii navalis periculosus. fomentis sentitur ejectus: cui aquam etiam resistere nequeat, nec madidum corium, aut humore quodcunque velatum, immo strepitu horrisono, quo celeres sagittæ mitti nequeant, assiduis flammis, & globis ignitis humano capite majoribus, quasiAqua igni non resistit. pilis accensis elevatur in altum: vnde celerius descendens, vel alta navigia vrente flamma mox corripit, vel eadem aquis injecta sua voracitate consumit. Quo fit, vtGlobi igniti nocentiores. ardoribus his oppressi, vel victos se doleant, vel pertinacissima resistentia se statuant triumphatores. Interea mens misera dum hac sævitia illuditur, orta cœli tempestate, Mens misera torquetur. strepentique horribili sonitu taliter oppressa, inter fragores, & crebro micantes ignes, auribus oculisque capti, quasi semimortui projiciuntur in aquas, maxime accedente sævissima tempestate, tonitruis plena, vernali, æstivalique magis, quam reliquoTempestas tonitruis plena. anni tempore ( prout lib. I. dictum est ) formidanda. ## Liber Decimus, kap. 14 (s. 341–342) De cautelis congrediendi. CAP. IIII.                                         QVIA major vis residet in arte, peritia, audacia, & aggresu                                         nauarchi, qui circumstantiis consyderatis in hostem novit, Circumstantiæ navalis belli.                                         an loco spatioso, an angusto eligibilius velifico, an angusto                                         navigiorum cursu sit pugnandum. Præterea an a latere, aut                                         a tergo mutuum damnum sociæ naves inferant, providere solet,                                         vt obversis proris adversas proras imbre sagittarum excipiant,                                         & non tam sagittis, ac jaculis, quam pilis: & hoc                                         pro gloria, pro libertate, vita, & religione alacriter attetant, Causæ præliorum.                                         & sæpius robore, & numero victores evadunt, vbi hostes trucidantur, cæduntur, capiuntur, merguntur aquis, lato cruore infectisCruor latus in aquis. Qui vero ob iniquum congressum cedere coguntur, naves effusa fuga terram petentes, arenis proras impingunt, malentes vitæ, quam classi, famæque consulere, & demumNaves comburuntur. naves comburere, ne vsui sint inimicis, aut cum omni armatura capiantur. Contingit etiam vt naves justa magnitudine, militumque magno numero in navibus existentium, ob loci angustiam classes inimicarum navium simul constipatæ, ac collisæ, maximoTempestas & hostis. sint periculo ducibus bellorum: tuncque solent gubernatores, cæxterique nauarchi, & bellatores, contra iniquum locum, & irruentes tempestates, ac hostes simul vno tempore pugnaturi, insignem virtutem ostendere. Nam & alta voce vtuntur, vbiVox alta in tempestate. alias semper tacendo pugnare solent, & contis, ac armis parirer vti, vt harpginibus in alterutram navim immissis, vel retineant constrictas, vel ordinem inveniant, Proditores cavendi in tempestate. quo divisæ rarefiant: alioquin vehementiore surgente flatu, & tempestate, ac hostili versutia, & forsitan proditoribus in eadem classe latentibus, vix salvi, minus victores evadent. In mari tamen aperto, vbi ventus est mollis, tardus, vel remissus, Ventus mollis & tardus nocet. fere simile periculum imminet, vbi velorum, ventorumque beneficio locus aggrediendi, vel declinandi non offertur: tuncque solent horrendum subire discrimen, tedis, pice, stupa, sulphure, cæterisque ignivomis rebus laxare flammam: sicque majorFomenta ignium. pars transanctæ crudelitatis, & sceleris in gurgite pœnas pendit. Quandoque etiam tota nocte sibi illudunt bellicæ classes, donecClasses bellicæ nocte sibi illudunt. albente cœlo diutius fallere nequeunt, tunc illico, quo virtus emerget, serioso congressu monstratur. ## Liber Decimus, kap. 15 (s. 342–343) De mutua strage mercatorum pro portubus Islandiæ. CAP. XV. Strages & perleculum mercatorum.                                         MISERABILE spectaculum negotiatorum mutua strage                                         sese ob quæstum vsque ad vitæ periculum, & discrimen                                         bonorum omnium, etiam vlciscendæ stirpis sive domi, sive                                         foris impetentium, vt oculis apertis, & clara luce intueri                                         non valeant, quantis deprædationibus vbique sint                                         subjecti, nisi & ipsi arma acuere scirent: & in propriam                                         extendere calamitatem. Inter quos Vandalicarum vrbium                                         Bremenses, Rostochienses, Vismarienses, ac Lubicenses                                         principales existimantur: demum Anglorum, Scotorumque Portus Islandensium. mercatores, qui de primatu, & privilegio Islandensium portuum occupandorum adeo pertinaciter instar navalium bellorum litigant, & mutua strage ob quæstum lacerant, vt sive is, sive alter se strenuum victorem existimet, semper fisci speculator assistit, qui vtranque partem tam ordinaria quam extraordinaria exactione, tam in ære quam corpore gravissime corripere novit. Longe tutius eis foret, vt judicio maritimæ Leges maritimæ a Visby. legis Visbycensis altercationes marinorum portuum quoad antiqua privilegia ex æquitate dirimerent, quam sese ita insatiabili præfectorum rapacitate deiicerent laniandos. Est & alia longe imprudentior mercatorum insania, vt bellum indicere, Tutum nunquam erit rnercatoribus, præliari cum principibus. militemque conscribere, arma, navesque componere audeant adversus potentissimos Reges, qui provincias, territoria, vrbes, castella, & denique infinitam multitudinem plebium, continua tributa ad nervum belli afferentium habent: vbi etiam si prudentissimi mercatorum senatores sint, nil penitus præter ambiguum quæstum Quæstus mercatorum trepidus. vndequaque e dominiis principum cum indicibili formidine, ac trepidatione prædonum in terra, & piratarum in mari, conquirere habent. Et esto conniventibus adversariis Principibus hæc vno, duobiisue annis quasi terriculamentis inanibus sic conficere possint, nonne his spectrosis minis præmeditari norint ? quod PrincipumOpulentia principum invicta. potentia tandem excitata magnitudine, & certitudine Regiorum proventuum, & tributorum, atrocissimum bellum mari terraque, rapinis & cædibus plenum inserat: vbi alii ob inopiam desinunt, ipsi per opulentiam surgunt. Quocirca consultius erit Evangelicum sequi consilium, legatos mittere, & petere, quæ pacis sunt, ac eaPaci tutius consulendum. obtenta fideliter adimplere: quæ rursus si ex altera parte, vti psomissa sunt, non observantur, Deo (qui non irridetur ) exitum causæ vlterius perficiendum committant: qui debitoris, & creditoris æquitate concessa, misertus erit. Si vero vtraque pars non vero, sed superstitioso jurejurando ( a fidei vnitate vacillando ) aliter & aliterIusiurandum superstitiose cauendum. suo sensu causam injuriarum judicare præsumit, non mirandum erit, si mille incommodis reservasi peramplius, & perplexius in omnem irreparabilem tuinam lapsi perpetuo ingemiscent, quod aliam, quam Deus præstat, stabilem opinantur fore pacem. ## Liber Decimus, kap. 16 (s. 343–344) De punitione rebellium nautarum. CAP. XVI.                                         QVEMADMODVM in cunctis hominum statibus,                                         & generibus, constitutæ sunt leges, & regulæ, quibus honestius, Leges nauticæ.                                         justius, ac cautius vivatur: ita in nauticis officiis                                         rationabiles vsus, & consuetudines conditæ, ac rigide observatæ                                         reperiuntur. De quarum speclebus ( licet innumeræ                                         sint ) nonnullas saltem generaliores ostendere existimabitur                                         opportunum. Qui igitur seditione mota gladio patronum,                                         aut rectorem navis inuaserit, aut invadere præsumplerit, seuCompassus nauticus.                                         malitiose nauticum gnomonem, aut compassum, & præcipue portionem magnetis, vnde omnium directio dependet, salsaverit, & similiaMagnetis virtus. honoris scelera in navi commiserit, vt in plurimum (si vitæ parsum fuerit) gladiolo, vel cultello firmatam manum ( cujus officio frequentius vtitur )ad malum, seu principaleManus abscidit aut perforatur. lignum navis, mediam scindendo retrahere oportebit. Qui vero tumultuarius, aut injuriosus fuerit, funiculo ligatus vno latere navigii subtus immersus, exPœna rebelliu & seditiosorum. altero sub dosso navigii retrahitur, atque si propter absorptam in gurgite aquam opus Iteratio pœnæ. fuerit, supinus reponitur, aut pronus, nc intereat suffocatus. Quidam vero enormitate Pœna proditorum. sceleris, aut rebellionis, proditionisue, præsertim in bello navali manifeste notati, totaliter vivi mittuntur in mare, ne totam classem versuta machinatione disperdant. Immunitas deliquentium in prora. Reliqui pro minutis facinoribus immunitatem in prora celerrime petita, repositam habent, vel antequam eam intraverint, sociorum manum apprehensi, ternatibus Nates torquentur ad malum. ad antennam, vel malum torti, eum impetum sentiunt, vt quasi meridie suspiciant stellas. Hæ & similes pœnæ, immo graviores, e constitutionibus vetustissimæ Leges Visbycensium. vrbis Visbycensis in insula Gotlandie, dominio Regis Suetiæ & Gothiæ perpetuo jure subjecta, quatenus opus fuerit, extensiori modo repetentur. Et licet vrbs illa ( vt superius lib. III. dictum esse potentissima, ac opulentissima quondam fuerit, & pro minima occasione, nempe fractione vnius fenestralis vitri, vix valoris obularis, Extensio legum latissima. humiliata sit: tamen leges maritime, & decisiones omnium controversiarum singulariter longe lateque vsque ad columnas Herculis, & vltimum mare Scythicum ex ea petuntur, & datæ observantur, vt cuncta sub debita tranquillitate peragantur, quæ pacificis commerciis valeant, & debeant convenire. ## Liber Decimus, kap. 17 (s. 344–345) De cautelis observandi maritimas leges. CAP. XVII. Præfectus sagax.                                         OFFICIALIBVS marinis, vt nautis, vel aliis populis                                         præfectus non vno consilio preditus invenitur, sed Feroces.                                         pluribus ac circumspectis, juxta delinquentium exorbitatem. Mansueti.                                         Feroces districtione premendi sunt, mansueti civiliter Dolosi.                                         admonendi, dolosi caute, simplices sub levitate tractandi Simplices.                                         sunt. Et ideo vbique probatur esse necessaria prudentia, Prudentia necessaria.                                         quoniam rebus omnibus adhibere videtur accommoda.                                         Ideoque contra nullum erigi, stringique leges congruit, nisi Coactus justitia servas.                                         qui eisdem parere contemnit: nec ad forum trahendus, nisi qui justitiam despexerit, aut inobediendo contradixerit veritati, vt tandem coactus faciat, qui justa sponte complere recusat. Is culpa caret, qui imperata complere conatur. Leges terrore defenduntur. Tanta etenim est in perversissimo hominum congressum diversitas, vt nemo poterit leges defendere, nisi terrorem, & forte cruorem admisceat in temperamento. Medicina diversa. Aegris non vna causa salutis est: alter nanque cibis reficitur, alter per abstinentiæ beneficia tenuatur: hic lavachra mollia, hic feræ quærit ad vulnera, & varium poseit Viri fortes modesti sunt, remedium diversa qualitas passionum. Viri fortes semper in mari, terra, paceque modesti sunt, & justitiam valde diligunt, qui plurima pericula, ac prælia tractaverunt: quia hi inter cavos maris sinus, charybdes, scyllas, syrtes, rupes, tempestates, Experti. & naufragia, ac mille pericula, vt justa perficiant, & pœnas evadant, admonentur: Advocati. vbi advocati, causidici, judices, per solitudines legum euntes, perraro conformem legem inveniunt, quo breviter, aut compendiose subveniant angustiatis. Præfecti classiarii. Igitur præfecti classiarii, ac subpræfecti in aquis justitiam exerceant, quia eam difficulter obnoxia instrumenta in terrra videbunt. Insuper notandum est, hisNaufragium passis plura creduntur. plerunque plura, majoraque gubernandi navigia amplius dirigenda committi, qui plures difficultates, & infortunia quandoque evaserunt: prudentia hos longe magis præstare, qui nondum infelices fuere. Et hæc solent præcipua Batavorum, sive Hollandorum, esse circumspectio in navibus ad fortunam (vt aiunt ) committendis. ## Liber Decimus, kap. 18 (s. 345–346) De pessimis artibus sa&ioforum præcavendis. CAP. XVIII.                                         VIDENTES viri nefarii, scelerati, ac temerarii, sortumViri nefarii.                                         nam alicuius strenui ducis, ac præfecti, ob sinistrum & insuperabilem                                         rei militaris eventum, labefactari posse, mox                                         eius honori potestatique insidiantes, infinita mendacia conflant,                                         quibus eos pertinaci militum turmultu, & temerario                                         applausu, & judicio a honore, immo versus onere destituant,                                         & sese surrogent in locum eorundem. Inprimis igitur                                         sicarios, proditores. dominorum propriorum desertores,                                         Reipublicæ fures, & contemptores, quasi commilitones alacriter salutatos convocant, simulantes se eorum misereri, quod magnis bellis, majoribus periculis, & maximis denique laboribus sint implicati, quasi nullus modus, nulla vsquam requies fatigatis eorum animis concedi possit, sed vbique bellando, pererrando, bellis bella addendo, miseram vitam ferant: nullam tam onerosa militia dignam suscepturi mercedem, vt non milites armorum, sed iniqui & avari domini thesaurorum custodes reputetur: præterea in nivibus, pluviis, pruina, gelu obruti, per vasta deserta sequi oportere infortunati principis castra, quasi alicuius. profugi hominis incommoda semper accepturi. Quocirca suadens, hortantur, & fictis additis lachrymis tumultuarios milites prava consuetudine ductos blandiendo, magna pollicendo ( quod difficile non est ) inducunt, vt infortunatos dominos deferant, ac se, vt splendidiores, fortunatiores, victoriosiores omnibus ditissima spolia, & immensas libertates completa militia reddituros. Quo sit, vt hac peste corrupti milites, sæpe verso clypeo (de perfidissimis, & effœminatis dicitur, non fortibus viris ) optimos dominos deferant, ac eorum adversariis adhærentes, quæcunque pessima excogitare poterunt, vetustis ivis patronis infligant. Tales autem desertores, & proditores, quocunque demum disgregati effugerint, digna vltione non carebunt. ## Liber Decimus, kap. 19 (s. 346–347) De communibus cautelis diversorum hostium. CAP. XIX. CONTRA classem salvandam, vel perdendam. Nautæ vtuntur ligneis clavis, terebratis navigiis, extractis, vel clanculum immissis. Contra fossas vrbium. Derivare aquas per plures partes. Contra inexpugnabilem vrbem. Simulare ducem mortuum sub signis exequiarum, & in specubus servare milites. Contra diligentes cvstodes. Fingitur transfuga puella, vel vir, vt exploratam portam stato tempore aperiat. Contra sagittariorum magnum numerum. Solent expectare telorum evacuationem per clypeos, & demum telis vtendum in hostem. Contra hostem a tergo, & fronte imminentem. Præda dives spargenda est, vt mutuo dissidio hostis intentus pœnas incurrat. Contra longa obsidionem dirimendam. Fingatur dux belli mortuus, petatur novus a hostem: in cujus electione tumultus orientur. Contra domesticos insidiatores. Donis liberalibus vtendum, pecuniam & jocalia dando cum bonis promissis. Contra perfidiam infidelium vxorum. Vtenda est fides, & gratia ancillarum, & fidelium servitorum. Contra regni insidiatores. Promittenda feuda, castra, & gubernacula civitatum. Contra insatiabiles præfectos. Danda vis auri, dissimulando tributi defectum. Contra tumultuarios, & seditiosos. Est vtenda affabilitas, & quæstio, quomodo hostibus resistatur. Contra hostes incendiarios. Vbi vltioni locus non est, redimendæ sunt domus communi pecuniarum contributione. Contra suspectos, & exploratores. Deputantur opulenta convivia, vt exhilarati secreta revelent. Adhuc contra eosdem castra explorantes. Retinendi quotquot successiue veniunt, ne revertantur ad suos. Contra pessimos milites, & vitiosos. Maximis pollicitationibus ad prælia mitti solent, quorum minima pars promissa petitura revertitur: sed reversis libere datur, vt alias credant. Contra gravantes Rempublicam.More Catilinæ fæces sceleratorum educi solent ad castra, vt terræ purgentur. Contra timidos, & ignavos.Ponendi mixto ordine inter fortes in classe, vel mœnibus, vbi fugere nequeant: sæpe en in extrema necessitas virtute operatur. Contra servos malevolos, & duros.Tortura, compendes, & flagella. ## Liber Decimus, kap. 20 (s. 347–348) De subita perplexitate ducum fugiendi, vel resistendi. CAP. XX. ACCIDIT plerunque exploratores, a hostilibus castris pauciores, quam emissi fuerant (aliis scilicet interemptis vel interceptis ) citatissimo cursu ducibus nuntiare, non solum se vix hostium manus effugisse, sed & eosdem hostes magno impetu ad pugnandum paratos subito irruere, & numero, & robore formidandos: Perplexitas ducum attendenda. quo casu eo majori stupore, ac perplexitate duces recenter lacerati, vixque reparati exercitus, maximæ propriorum militum exorto tumultu, solent concuti, quo vix mente quicquam prospicere, aut recte quasi furibundi consulere possint. Nam & de tumultu sedando, ac progressu totius exercitus metuunt eventum. AttamenRemedium gubernatoris bellorum. vti subitus casus est, ita remedium apud exercitatos, & fortes viros reassumitur in instanti. Igitur primum milites virtute fidei præstitæ in ordinem redactos, quam citissime in aciem extensos collocant, ne circumveniantur. II. equites in cornibus vtrinque collocant loricatos. III. Visa opportunitate, exercitum contrahunt, spatia militibus vacua tanquam portas pluribus in locis relinquentes: IIII. vniversam aciem in plures ordines distribuunt. V. vnicuique ordini turmam equitum, ne sine auxilio sint, tribuunt. VI. acierum cornibus cum vexilliferis fortissimos quosque præsiciunt. VII. vt in acie stantes cibum capiant, ob necessitatem perurgent. Latrunculi armis tectis pugnant VIII. ne horrisono hostium clamorem terreantur, aut habitu. Solent enim irruentes hostes aliquot incomposito ordine ante aciem præmittere, pellibusque superinjectis armorumSnaphaner. fulgorem occultare: in quod & passim faciunt latrunculi inferioris Germaniæ, atris & picatis vtendo thoracibus in mercatoribus spoliandis: de quibus alibi alius erit sermo. IX. vt milites ad solvendum militares ordines, & reintegrandos, ad omnem hostilem circumventionem sint paratissimi. X. ne sic constricti in acie, aut ordine maneant, quod non habeant liberam sagittandi facultatem, immo nisi se dilataverint. hostium sagittis corruent plures. XI. vt spectent hostilium sagittarum evacuationem. XII. ne statim fugientem hostem spolii causa insequantur: quod alacritatis causa generosi adolescenses contra ducum voluntatem sæpius indiscrete sacientes, mortem incurrunt, aut captivitatem: prout miserabile spectaculum defilio M. Crassi Plutarchus principes super omnia hæc notent. ( vnde hæc supradicta pro Gothorum similitudine pugnatorum extracta sunt ) calamitosissimo ordine meminit: quomodo scilicet Parthica fraude, & crudelitate Romani victi sunt, quod vix similis inveniatur: ad quam historiam respiciant omnes strenui bellatores, vt circumspectius cum hoste pugnantes, ludibrium evadant inimicorum. ## Liber Decimus, kap. 21 (s. 348–349) De dolosa hostium fuga cavenda. CAP. XXI. Plutarchus.                                         PROSEQVITVR demum idem autor Romanorum                                         miserabile infortunium, et stragem, in persequendis hostibus                                         Parthis, simulantibus trepidam fugam, his verbis: Magno Notabile pro principibus.                                         igitur impetu equitibus Romanis hostes insequentibus, ne                                         pedites quidem otiose sequebantur, sed alacritatis, & spei                                         magnitudine incensi, illorum pene celeritatem adequabant,                                         & ad omnes casus paratissimi aderant, ac se iam fudisse hostes,                                         ac vicisse arbitrantes, eousque persecuti sunt, quoad non Parthorum dolos experti Romani trucidabantur.                                         vltra fugientibus Parthis tandem illorum dolos, ac fraudes agnovere. Conversi enim in eos Parthi, qui eatenus fugam simulaverant, atque vndique supervenientes alii sese ad pugnam paraverunt, atque equites cataphractos Romanis equitibus opponentes, reliquum æquitatum nullo ordine passim Romanis circumfudere, Pulveres excitati. & ita vndique per planitiem discurrentes, ingentem vim pulveris excitabant, vt neque se mutuo videndi, nec adinvicem colloquendi Romanis facultas esset, sed mutuis etiam vulneribus seipsos interimerent. Multi etiam attrahendi spiritus angustia pene suffocati, & sagittis insuper confossi, miserabiliter in pulvere volutabantur. Nec Cuspides sagittarum curvatæ. vulneratis eximendi teli potestas aderat: siquidem curvatis vncis instructæ sagittarum cuspides non fine maxima nervorum, & carnium laceratione divelli poterant. Cumque Manus clypeis & pedes arenis impediti. multi admodum eo pacto interficerentur, cæteri metu, atque horrore torpebant, nec impetum pedites in cataphractos facere poterant, implicitas manus clypeis ostentantes: pedes vero arenæ cumulis altius inhærentes, neque ad pugnandum, neque ad insequendum Forma pugnandi dispar. satis idoneos se esse monstrabant. Erat enim pugnandi forma omnino dispar: quia Romani milites vtebantur parvis, & debilibus hastis, quibus ferreos thoraces, aut e corio Hastæ Romanorum parvæ. fabrefactos, incassum peterent: a hostibus vero grandioribus contis petiti, nuda pene corpora aditus præberent. Qui vero graviter armati pugnabant, cunctorum ictibus ex equis dejecti, immobiles humi jacere cogebantur. Multi etiam sponte sua ex equis dissilientes, media illorum viscera perfodiebant: qui vulneris dolore perciti, huc illuc furibundi currentes, se pariter & hostes conculcando perimebant: nec minoriConti Parthorum grandes. asperitate ardoris, & sitis premebantur. Tandem multis fraudibus Parthorum pater post filium illusus interiit: quod notent qui (pace cotemota )similibus ludibriis se immittunt. Aretor & sitis. ## Liber Decimus, kap. 22 (s. 349–350) De causis sumendi belli, & hostis in fuga dimittendi. CAP. XXII.                                         ETSI periculosa hominum voluptas sit, pro gloria sæpius                                         tanquam inter delicias ( præcipue vt dici solent, homini inexperto )                                         versari in atrocissimis bellis, tamen necessitatisCausæ bellorum assumendorum.                                         causa, quo se, suosque, ac amicos ab incursum hostium,                                         & populum a tyrannide tueatur, atque ne innocentes justitiæ                                         colore gravamen, & calumniam patiantur, cruentum quantocyus                                         assumitur bellum: quod sæpe ita novis novisque subortisBellum atrox servitute plerumque finitur.                                         causis coalescit, vt pro paucorum vltione repellenda,                                         impræmeditate sumptum, multorum, immo innumerabilium hominum irreparabili ruina ampliatum, deditione &Principes primum a proditoribus petuntur. servitute finiatur. Graviori tamen periculo Principes in hac causa premuntur, quia cunctos habent suspectos, vt vitæ eorum maximæ proditores insidientur, dum vili quandoque pretio ( operante livore ) vitam Principis, ac totius populi salutem mercan solent, quemadmodum & alii stipendiarii milites, qui obliti generis, & amicorum, Sors militum miserrima. pro exigua pecuniola se mutuo confodiunt, & rursus, si vivi campum exierant, misero luxu eam consumunt. Quantum vero ad fugientes, obtenta victoria plures captivari congruit, quam vita privari, ne forte ( vti superius dictum est)Vtilitas captivorum. eorum respectu priusquam dimittantur, diu optata pax vtrisque adversariis restituatur. Reservato etiam exercitu in acie sub vexillis potius plerunque permittendus estExercitus auxiliaris non perdendus. hostis aufugere, quam ambiguo belli eventu peramplius amicum exercitum in perditos, & sceleratissimos homines relaxare. Sæpe nanque præsumptuosa securitate victores superantur a victis: quibus proprium est insidias struere, vix cavendas, Victores stulta securitate perduntur. Nec insolitum est hostibus iniquo loco pressis, dam nocte fugere, aut interdiu servato ordine se transferre, vt ab insequentibus sint securi: qui etiam si vrgeantur natare per aquas, ea arte plerunque præditi sunt in disciplina militari, vt hac fuga & se, Victi insidias struunt. & dominos suos, ne trucidentur, aut captiventur, eximere possint, Ideoque nandi scientia neutiquam prætermittenda est, etiam a Principibus: quibus & vsui, & saluti plerunque esse potest, prout aliquando in laudabili vsu fuit in Italica natione, vt filios suos applicaret huic disciplinæ. Durum a stirpe genus natos ad flumina primum Deferimus, sævoque gelu duramus, & vndis. ## Liber Decimus, kap. 23 (s. 350) De equestrium natatione. CAP. XXIII.                                         QVAMVIS non minus infaustum, quam temerarium sit, Equites et pedites armati natant.                                         armatum equitem, vel peditem gurgiti natando se committere:                                         attamen quia Gothi omnia temporum momenta ad                                         excolendam militiam collaturi erant, nullas partes militari                                         exercitio idoneas experiri omiserunt. Quocirca artem, &                                         vsum aquis innatandi, adeo perfecte calluerunt, vt plerunque                                         armis onusti, atque equis invecti, magna fluminum spatia inter                                         hostiles exercitus ad resistendum, vel fugiendum tranatarent. Equi ad natandum instructi.                                         Nec minori equos industria, quam seipsos, ad natandi consuetudinem instruebant, prout Cornelius Tacitus asserit de Germanis: quorum nobilissimum institutum erat, equos ad natandi studium informare, audacterque ( vt Herodianus lib. VIII. testatur sese fluminibus cum equis natare peritis, immergere. Equus Biornonis pugilis. Nec testimonium Saxonis in hoc casu omittendum est. Is enim dicit, Biornonem quendam Norvegianum insignem pugilem, equum habuisse præstantem corpore, præpetem velocitate, adeo animosum, vt indefessus obstrepentem vorticem superaret: cujus aquæ lapsus tam incito, ac præcipiti volumine defertur, vt animalia nandi vigore defecta, plerunque pessundare soleat. Eo tamen equo tum Fridlevo pugile fortissimo ( de quo superius in V. lib. dictum est ) vrgente, tum scrupeo, atque iniquo loco, privatus est, & ad vltimum hostili stratagemate equi errore captivatus. Species equi Seiani non deficit. Ita nullibi terrarum species, aut natura videtur deficere equi Seiani. Quod autem Gothorum equi eiusmodi natandi artibus perhibentur instructi, necessariam causam magnitudo, latitudoque immen sorum fluminum vbilibet administrat. Gothi præliantur in aquis. Vix enim vlla certamina apud Orientales, Occidentalesque Gothos, aut Finnos, Ruthenos, & Moschos instaurari, vel perfici possunt, nisi aquarum vastitas, & vorax impetus superetur. ## Liber Decimus, kap. 24 (s. 351–352) De industria natantium. CAP. XXIIII.                                         CASTRA etenim hostilium exercituum ita naturæ præsidioCastra naturaliter munita.                                         sæpius, quam in scopulis, et campis statuuntur, vt operæ                                         pretium sit exquisita calliditate, et astu non minus contra naturæ                                         munitionem, quam hostis potentiam decertare. Nec                                         dissimili, aut minori sagacitate opus est, vbi longiores amnium                                         pontes æstu, vel hoste subito destructos intuentur: quiaPontes rupti impediunt bella.                                         tunc vti nequeunt noctis beneficio ad evitandum lignea                                         fragmenta, aut palos ripis infixos: sed prima aurora radios                                         lucis immittente, quando equi jumentaque vegetiores nocturnVires vegetiores veniunt nocturna quiete. quiete resumpserant vires. Interiora vero regni vada tempore hostili acutissimis sudibus sub aquis muniunt, ne equites natando suscipiant ripam. Verum ne subnatantibusRegulæ natantium. equis vllam vim sessores hujusmodi inferant, regulas adhibent singularesEquites brevi momento spirant natando. videlicet vt genua, & pedes dorsotenus elevent in equis, vt aërem in respirando quam brevissimum capiant, veluti suffocandi, vtque immobiles se contineant, frenaque liberrima, & longa jumentis relaxent, lanceasque, & tela aquis innatantiaLanceæ ducuntur super aquas. ducant, & popismate, quo inter pabulandum vti solent, stimulent ad celeritatem. Reliquam equorum non inutilem disciplinam require inferius inter animalia cap. dePopisma. equorum pullis edomandis. Etiam quæ Virgilius meminit de bonitate equi: Equi boni sic notantur. Primus & ire viam, & fluvios tentare minaces Audet, & ignoto sese committere ponti. Equi enervantur. Equos vero non assuetos, aut doctos ad natandum, saucios poplite absciso, ne hostibus sint vsui, enervant, domumque natando corporeis viribus sese recipiuntEqui recentes aptantur. ad aliud littus, vbi novi, recentesque caballi ad prælium aptissimi, semper occurrunt: nec minus liberale stipendium illico paratum est pro recreatione tot difficultatum perstrenue superatarum. ## Liber Decimus, kap. 25 (s. 352–353) De natatione pedestrium armatorum, & præsertim pinguium. CAP. XXV. Ars naratoria.                                         TALIS etiam apud Septentrionales milites servari solet                                         vsus, vt qui minus arte natatoria sunt instructi, aut nimia                                         crassitudine distenti, quod propriis viribus vrgente necessitate                                         nec seipsos, nec socios ad meliorem certaminis eventum                                         reservare possint, illis ipsis ita consulatur, vt funibus                                         vtraque ripa fluminum agiliori quopiam milite firmatis                                         innitentes, vna manu sese transferendo teneant, altera                                         vero contorta aquam statim locum artis compendio enixius Peritia natandi.                                         quo valuerint præripiant. Quidam vero tanta natandi industria callent, vt inter æstuantis freti procellas, longo maris tractu nando salutem redimant, complurimosque præsentis periculi socios littori restituant, durioribus forsan satis reservandos. Libet hic e Saxone hujus rei singulare exemplum Sivardus Norvegianus. afferre de quodam Sivardo Norvegiano: qui post multa, præclaraque facinora in bellis edita, a hostibus interceptus, cum navi in alto mergendus veheretur, quasi funus Remiges inebriantursuum inferiis præcessurus, empta de industria potione remiges oneravit: quibus exhilaratis, gubernandi potestantem supremi beneficii loco impetravit: nautatque impensius edere remigium hortatus, cum vehementissimum navigii cursum animadverteret, projecto gubernaculo præceps vndas insiliit, priusque littori, quam concitata Haraldus rex occiditur. ratis impetum correxisset, restitutus, Regem Haraldum improvictum occidit. Deinde navali prælio dimicans incredibili, & præstantiori humani viribus fortitudine, solus aliquandiu consumptis sociis, navigium a hostibus vindicavit: quorum multitudini Onustus armis hyeme natat. tandem cedere coactus, singulari nandi peritia fretus, quanquam hybernum tempus instabat, armis militaribus onustus profundo se credidit, atque sub vndis enatans, dubium effecit, majoris audaciæ specimen in puppi præbuerit, an inter vndas Lorica detrahitur inter natandum. agilitatis ediderit. Siquidem loricam, quo corpus munierat, quo liberius enaret, cum reliquis armaturis sub vndis sibi detraxit, ac demum cum capessendi spiraculi Tunica sub aquis deponitur. gratia fluctibus emersisset, a quodam familiari suo per habitum hostibus indicatus, tunicam, qua se prodi suspicabatur, rursum corpus aquis occultando deposuit. suit Sed cum ne sic quidem proditoris notitiam sesellisset, ad extremum se veste nudavit. Nec tamen adhuc indice ludificato, cum solus e sociis superesset, seque hæc omnia, quæ & callide, & animose tentaverat, frustra expertum animadverteret, tandem fati simulatione profundo diutius immorans, insidiatoribus, an viveret, dubium reliquit. Ad vltimum cum humanæ respirantionis consuetudine superne aërem capessere debuisset, cujusdam forte navigii gubernaculum pertinacissimis brachiorum amplexibus apprehendit, eique aliquandiu tacitus inhæsit, donec cujusdam curiosius cultum contemplantis indicio deprehensus intercipitur, & morti adjudicaturNatans deprehensus intercipit, & occiditur. Plura tamen elapsionis genera animi firmitate tentasset, si hyberni frigoris immensa sævitia corporis eius robur haud deservisset. Nec prætereundus est nobilis Romanus Fronditius, qui præclara facinora, teste Plin. lib. XVII. cap. I. VulturnumSævitia frigoris. transnatans, fronde capiti imposita adversus Hannibalem edidit. ## Liber Decimus, kap. 26 (s. 353–354) De extrahendis hostibus ab aquis. CAP. XXVI.                                         EST & aliud cujusdam Erici Diserti nobilissimi NorvegiaEricus disertus.                                         ni memorabile exemplum, singulari vincendi genere admirandum.                                         Is enim Ericus videns se impacabili invidentia                                         domesticorum heroum Regis Daniæ Frothonis, propter insuperabilem                                         facundiæ facultatem, ad quoduis crudele fatum                                         circumdari, etiam ab ipso Rege gladium adversus eum projiciente,                                         sed objecto obstaculo non lædente. Quocirca circumspedis                                         hincinde remediis, nullum efficacius oblatum                                         est, quam quod securitatem celeri compararet fuga: cui dum solicitus sub tenebris nocturnis intenderet, classem Regiam anchoris firmatam, diffisaClassis regia redditur inhabilis. laterum parte navigationi inhabilem reddidit, insertisque rursum asserculis sarsit, quominus ab intventibus læsio agnosceretur. Deinde navigium, quo se, comitesque receperat, haud procul a littore depelli curat. Quem Rex laceratis insequi navibus parans, mox fluctu foros æquante, quanquam armis admodum onustus existeret, enare inter alios cœpit, propriæ salutis servandæ, quam alienæ lacessendæ cupidiorPropria salusin pericul charior. effectus. Præcipitatis in altum proris, sedibus suis remiges stagnans introrsum æstus excussit, nullum in horrenda calamitate solatium inveniens, nisi remigia brachiorum, prout Cassiodo. lib. VIII. de Tholo Principe Gothorum in simili casu meminit: quo infortunio Ericus, fraterque eius Rollerus conspecto, cum contemptum periculi incunctanter se profundo dedere, natabundique fluctuantem excepere Regem. Iamque eum ter superfusa vnda subruerat, cum Ericus cæsarie comprehensum pelago Turba naufragorum periit. levat. Cætera naufragorum turba aut aquis obruta, aut ægre littori restituta est. Rex humido nudatus cultu, sicca circumamictus veste contegitur. Multus illi ab ore liquor Naufragi quales habent passiones. crebra pectoris ructuatione manabat: vox quoque eum continuis lassata singultibus deficere videbatur. Tandem calore spiritum vehementiorem ad obsequium Gratitudo boni regis. turbatæ rationis restituente. Rex pensatis insignibus ftratrum meritis. Erico sub sponsalium fide in publica concione sororem, atque centuriatum dedit Rollero: etiam Reginam ob arduas causas repudiatam, cum novam sponsam e Norvegia expectaret, Fres conjunctas egerunt nuptias. simili sponsione conjunxit. Ita ergo fratres conjunctas egere nuptias, altero sororem Regis altero repudiatam Reginam. ducente. Regi deinceps eo chariores habiti, quo præ cæteris eorum virtute, & viribus regno, vitæque fuerat restitutus. Sed præcipue Ericus contemporaneus Ciceronis. Ericus Disertus ( Ciceronis contemporaneus ) Rex Sueonum postea factus: cujus prudentissimo consilio idem Rex Frotho suos principatus admirabili pace auxit, Aripert rex Longobardorum. ac direxit, & conservavit. Tales Rex Aripert Longobardorum ( teste Pau. Diaco. lib. VI) auxiliatores non habuit, quando auro onustus fugere voluit: natando suffocatus est, quia forte nulla experientia artis natatoriæ prius vsus est &c. ## Liber Decimus, kap. 27 (s. 354–355) De primis instrumentis natatoriæ artis. CAP. XXVII. Arundines fungosæ.                                         NATATORIæ artis instrumenta, & disciplina in                                         vtribus, seu vesicis inflatis, vel manipulis levium arundinum                                         fungosarum hic apposita sunt, vt pueri, adolescentesque                                         majorem præ cæteris ætatibus aquis se immergendo, &                                         exercendo habeant voluptatem, ne forte tacitis procedentibus Modus natandi.                                         annis, harum rerum ignan nec se, nec alios a præsentissimo                                         mortis periculo valeant liberare. Modus is apud                                         veteres Septentrionales homines diligentissime observabatur,                                         vt non minori industria suos admoverent stridulis fluminibus, minibus, aut altis gurgitibus se immergere, atque respiracula capere, quam furiosisMilites parum fortes fine arte natandi. equis sursum deorsumque directis incessere, & horrenda præcipitia declinare. Putabant enim se, suosque milites parum fortes, aut gloriosos existimari, nisi etiam tali casu sese, patriæque salutem a hostibus redimere possent. Sæpius etenim pedestris, Pugna pedestris in navale mutatur. seu campestris pugna in navalem, seu stagnalem, aut paludineam commutari solet, vti Herodianus lib. VII. meminit de Maximino Imperatore Gotho: qui cum ad ingentem, vastamque paludem devenisset, intra quam Germani peritissimi natandiMaximinus Imp. Gothus equo ingreditur flumen. (vt qui tantummodo in fluminibus laventur ) fuga se receperant, verentibus Romanis eosdem insequi, primum Maximinus equo paludem ingressus, cum quidem etiam supra aluum equus voragine hauriretur, magna vi hostes contrucidavit. Quare exercitus reliquus pudore instinctus, ne prodere pro se pugnatem Imperatorem vidererur, ausus & ipse est paludem ingredi, atque fortiter pugnare. Cæsar etiam multitudine hostium iniquo loco obrutus, sese (vt lib. IIII. testatur) e navigio ejecit, Cæsar adnatavit. atque ad eas, quæ longius constiterant naves, adnatavit. Hinc suis laborantibus subsidio scaphas mittens, nonnullos conservavit. Navigium quidem eius militumNavigium Cæsaris periit. multitudine depressum, vna cum hominibus interiit. Præterea paulo ante eodem libro dicitur, quod Cæsaris multi milites fuga, cædeque suorum perterriti, XXX. pedum altitudine in ædificiis consistere ausi non sunt, sed per molem se in mare præcipitaverunt, & octingentorum passuum intervallo ad oppidum destinatum enataverunt. Intervallum 800. passuum nando superatur. Meminit etiam Diones Cassius, Imperatorem Hadrianum adeo peritos, & laborum patientes habuisse exercitus, vt olim equites, qui vocantur Bastai, Danubium armati tranatarent. ## Liber Decimus, kap. 28 (s. 355–356) De eodem per externa exempla. CAP. XXVIII.                                         PRæTEREA Imperatori Severo ( teste Herodiano )Severus Imp.                                         Britanni non minus sese opposuere in paludibus, per quas                                         ipsi natant, excursantque, ad ilia demersi nudo corpore cœnum                                         contemnentes ( neque enim vestis vsum cognoverunt )                                         quam apertis campis, vbi ventrem atque cervicem ferro incingunt,                                         ornamentum id esse, ac divitiarum argumentum                                         exissimantes, perinde vt aurum. Corpora pingunt omnifariam                                         formis animalium. Ideoque nori induuntur, ne picturam                                         adoperiant. Insuper Suetonius Iulium Cæsarem testatur nandoIulius Cæsar. transnatasse flumina, vel innixum inflatis vtribus ea velocitate vsum fuisse, vt sæpe nuntios de se prævenerit. Præterea Alexandriæ circa oppugnationem pontis eruptione hostium subita compulsus, in scapham pluribus eodem præcipirantibus, cum desiliisset in mare, nando per CC. passus evasit ad proximam navem, elata leva, neLibelli madefacti non sunt. libelli, quos tenebat, madefierent, paludamentum mordicus trahens, ne spolio potiretur hostis. Herodotus insuper dicit, in exercitu Xerxis plures Græcos natandiGræci nando salvi facti. peritos evasisse salvos, quam barbaros. Demum Livius dicit Chlœliam virginem vnam ex obsidibus, cum agmine virginum per Tyberim inter sagittas Romam venisse salvam. Chlœlia. Meminit præterea Saxo prædictus, nobilem quendam Herbortum exercitus ducem, armorum onere retento se credidisse profundo: Herbortimus. quosque gradu non poterat, incredibili nandi virtute præcessit in Sclavorum irruptionem. ## Liber Decimus, kap. 29 (s. 356) De natatione armati militis per coriarium saccum cum fistula inflatum. CAP. XXIX. Milites providi.                                         SOLENT plerique milites                                         providi in locis marinis,                                         seu stagnalibus belligerantes,                                         dum artem                                         natandi non habeant, secum                                         comportare coriarium                                         saccum cum fistula                                         affixa, qua culeum ipsum                                         sub brachiis ad collum Saccus coriarius insufflatusi extollit natantem. ligatum insufflare poterint, ita vt gravior pars corporis sit infra saccum: qui e corio cervino ( vnde pila conficitur) debet consui amplitudine palmari, in forma rotunda, quasi pectoralia trahentium equorum in curru. Fistula autem Modus securus nandi. subtilis sit in parte anteriori, dum sufficienter saccus ille fuerit aëre impletus, et colligatus: eoque modo securissime homo nudus, vel armatus modica manus, & pedum motione sese, quo velit, transferre possit. Sed cavendum est, ne caput inclinet deorsum, ne forte ventus culeo inclusus graviori Cautela conservandæ vitae in extrema necessitate. mole succumbat. Qui obsidione strictiori marino situ inclusi sunt, vel latis fossis, ne exeant, impeditos se vident, eo remedio suæ libertati consulunt, vbi omnis spes adempta est evadendi per scaphas. ## Liber Decimus, kap. 30 (s. 356–357) De pueris instrucndis in arte natandi. CAP. XXX.                                         NANDI tamen vsum & peritiam, si quis anteacta ætate Iulius Cæsar.                                         per habitum susceperat, plurimam sibi, & Reipublicæ reservatus                                         afferre poterit vtilitatem, prout Iulium Cæsarem                                         plures historiæ feliciter fecisse confirmant, præsertim cum                                         Alexandriam impugnaret, vbi hostium irruente multitudine                                         nando fugere sit coactus, vt superiori cap. demonstratur.                                         Meminere præterea diligentes historici mirabile Sertorius.                                         robur Sertorii, qui in bello Cimbrico graviter vulneratus,                                         equum amisit, & indutus thoraca, & scutum, atque arma tenen, Rhodanum fluvium rapacissimum per adversos fluctus plurimum nando trajecit, Silius poëta Italicus. & non sine magna hostium admiratione ad suos pervenit: cujus laudes Italicus poëta Silius his versibus egregie laudat: Ipse inter medios venturæ ingentia laudis Signa dabat, vibrare sudem, transmittere saltu, Muraleis         Muraleis fossas, vndosum frangere nando         Indutus thoraca vadum, spectacula tanta         Ante aciem virtutis erant, sæpealite planta         Ilia perfossum, & campi per aperta volantem,         Ipse pedes prævertit equum, sæpe arduus idem         Castrorum spatium, & saxo transmisit, & hasta. His pauculis versibus omnes fere militares exercitationes complectuntur, vt quivis intelligere possit, inter castrenses industrias nandi peritiam primum, licet periculosiorem, Exercitationes militares. obtinere locum, ## Liber Decimus, kap. 31 (s. 357) De peritia natandi, & eius vtilitate. CAP. XXXI.                                         QVA quidem arte, & experientia nandi se carere, iniquo animo                                         ferebat Alexander. Is etenim, cum aliquando maximumAlexander.                                         flumen cum omni exercitum transmittere opus esset, paucos                                         equitum ad tentandum vadum præmisit: cujus altitudo                                         primo summa equorum pectora adæquabat: mox vt in medium                                         alveum ventum est, cervicetenus equi abluebantur.                                         Tum milites omnes pavore torpebant, & nemo audebat in                                         fluvium se mergere. Hoc cum cerneret Alexander, o me deterrimum, Alexandri querela.                                         inquit, qui nunquam nare dicticerim. Deinde confestim rapto incumbens clypeo, audacter trajecit. cujus exemplum alii secuti partim nando, partim equitibus hærendo, partim autem sublatis in verticem sarcinis, hastisque nitentes, pedibus transmisere adeo, vt e tanto exercitu nihil, præter pauculas sarcinulas, desideratum sit: sed sic omnes madidi vndique ripis, aggeribusque fluminis expositi sunt, vt facile exercitus omnis deleri potuisset, si pares hostium copiæExercitus Alexandri facile delebilis. illum advenientem excepissent. Est & aliud admirandæ fortitudinis exemplum cujusdam Scævolæ, qui apud Britannos prævalente multitudine, atque adveniente nocte, in profundum pelagi se dejecit, duabusque loricis, & gravi scuto onustus, adScævola. Cæsarem nando pervasit: a quo laudatus pro concione, & e gregario milite centurio factus, vitis honore donatus est. Quanto etiam vsui fuit nandi peritiaPeritia nandi. in primo Punico bello, testantur T. Livius in multis historiis suis. Ideoque nandi disciplinam acquirant homines per artem, quam omnibus aliis animantibus exhibuit ipsa natura. LIBRI DECIMI FINIS. ## Liber Undecimus, inledning (s. 358–359) GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE BELLIS GLACIALIBVS ## Liber Undecimus, kap. 1 (s. 359–360) LIBER VNDECIMVS CAP. I.                                         REPERIVNTVR in annalibus Septentrionalium regionum                                         tam vetusto, quam recenti tempore, inter Ruthenos,                                         seu Russos, aut Moschovitas, & Sueones, sive Finnos, Gentes diversæ.                                         ob diversas, sed arduas causas, tam in mari quam in                                         terra, atque plana glacie, & densis altisque nivibus, sæpius atrocissima                                         fuisse commissa certamina, sorteque militari, & fortunaBella glacialia.                                         variata, nunc vni, nunc alteri parti (vt fieri solet) strenuam                                         victoriam adiecisse: quæ rursus devicta, in horribilem                                         prolapsa sit calamitatem. Hujusque discriminis causa est loci, temporisque, ac gubernatorum circumstantiæ, quæ in talibus celerrimam accelerantCircumstantiæ bellorum. occasionem. Cernuntur hic duæ fortissimæ arces: quarum altera interjecto profundo, & verticoso gurgite, dominio magni Magistri Livoniæ ( sic enim maximæArx magni magistri Livoniæ. provinciæ Princeps appellatur) subdita est: altera vero magno Principi Moschovitarum pertinet. Vna tamen Naruen regimini Christianorum Livoniensium, & altera schismaticorum Moschovitarum subjecta est: quæ arx Moschovitis subjecta, tanto naturæ munimine, ob circumcurrentes aquas, & armatas vires, se tuta perenniterSecuritas castrensis infirma. dudum credidit, vt nullius etiam potentissimi hostis insultum expauescere vellet. Sed hæc insania vti fallax extitit, ita & repentinam, & inevitabilem experta est calamitatem. Nam Suecorum, Gothorumque illustrissimi Principes, StenoSteno Stur & Svanto principes. Stur antiqmor, & Svanto, multis & gravibus Moschorum injuriis, ac perfidiis provocati, post arduissima bella, ac damna eorundem Moschorum potentibus provinciis, ac populis illata, exercitum quinquaginta millium armatorum, prædictamque arcem Moschovitarum aggredientes, ferro, flammaque (speculantibus amicis Livoniensium castris ) insuperabili furore expugnarunt, vt Moschi cruciabiliter vulnerati, multis interemptis, ac combustis, vix fuga sibi peperere salutem. Hacque arce superata, inæstimabile spolium argenti, & pretiosarum pellium zebellinarum Principibus Suecis, & Gothis antedictis, & exercitui eorum cessit in prædam, vt inde perpetuo gloriarentur pro gravibus arduorum præliorum molestiis, tam æstu, quamSpolia ingentia. frigore perpessis, maximis spoliis onustos triumphasse. Sed hæc opima spolia, vtiSpolia nocent. superatis hostibus irrecuperabili damno, dolorique fuerunt, ita & Principibus prædictis, & amicis, ac terris eorum, ob discordiam pretiosissimæ prædæ hincinde vsurpatæ, Ruina regnorum & incolarum e spoliis ortum habet. perniciosum, ac inextinguibile odium ( vnde postmodum regnorum ruina orta est ) excitarunt. Hanc itaque arcem a hostibus militari fortitudine erutam, cum magnus Magister a Suecis victoribus gratis, & dono oblatam, suo dominio formidaret adjungere, flamma imposita, exportatisque ingentibus spoliis per FinlandiamCopia ceræ inæstimabilis. in Suetiam, & Gothiam, victor exercitus est reversus. Tanta tamen copia ceræ ( quæ Orientalium negotiatorum immensus quæstus est, & dominorum dives Cera navigablis. tributum in eadem arce, ob importabilem gravitatem, relicta est, vt flammis resoluta, navigabile iter per magna locorum spatia exundatione sua reddere posset. ## Liber Undecimus, kap. 2 (s. 360–361) De conflictu glaciali. CAP. II.                                         NEQVE minori bellandi impetu Sueci, ac Gothi contra                                         Moschovitas, seu Ruthenos, pacta constitutæ pacis ob ardorem                                         rapinarum in sinibus Finnonnici maris violantes, super Conflictus glacialis.                                         aperta glacie, quam in ipsa solidissima terra confligunt:                                         immo, vt prius dictum est, vbi antea æstivo tempore                                         acerrima commissa sunt bella navalia, eisdem in locis                                         glacie concreta aciebus militari modo instructis, bombardisque Glaciei soliditas.                                         ordinatis, habentur horrendi conflictus. Adeo solida                                         glacies est in equestribus, ac pedestribus turmis sufferendis, ampliter vel stricte collocatis. Neque mirum, aut incredibile cuipiam, Latiali Vngulæ equorum ferratæ. præsertim homini videatur, quomodo equorum vngulæ in lubrica glacie firmari poterunt, vt nedum impetuosissime cursitent, sed & in gyrum versi, atque ad Equi vertuntur in gyrum. cursum agitati, armatum sustineant pugnatorem. Equi etenim adeo firmati sum in pedibus adunco ferro, & (clavis acutis, vt nusquam, quantuncunque plana sit glacies, Equitis sine periculo casus. sessori de lapsu sit formidandum: immo talibus equorum ferramentis glacialia frusta impetu fugientis excisa, in faciem immittuntur Insequentes fragmentis glacialibus occiduntur. insequentis, vt illico moribundus corruat, vel vulnus recipiat, non facile curandum De irruptio ## Liber Undecimus, kap. 3 (s. 361–362) De irruptionibus Moschovitarum, seu Ruthenorum. CAP. III.                                         MAGNO gentis suæ numero non tantum ad præliandum,                                         quantum prædandum pro majori parte exiguo, vel nullo                                         servato ordine militari, ad bella proficiscuntur Moschovitæ, Moichovitæ potius ad prædandum quam præliandum exeunt.                                         præcipue qui limites regni Suetiæ, ac magni ducatus                                         Finlandiæ præliaturi, aut prædaturi accedunt, prout                                         in annalibus eorundem regnorum, præcipue circa annos                                         Domini M CD. XCV. viribus sexaginta millium hominum                                         factum fuisse commemoratur, Causam motæ irruptionis                                         posuere trium parochiarum collimitanearum, scilicetParochiæ tres. Egrebpe, lasche, & Savalax, atque de fluminibus earum repetitionem: quasi æquius ad eorum pertinerent ditionem, quam regni Suetiæ jurisdictionem. Sed revera stimulatione Ioannis Danorum Regis tanta colluvies eo ingressa est, vt maxima regniIoanes Dannorum rex. Suetiæ provincia subjugata, partem juri & dominio Moschorum subjiceret, & partem dominio eiusdem Regis Danorum subjugaret: quemadmodum paucis inde evolutis annis, anno M. D. postea in Regia civitate Holmensi legati MoschovitarumLegati Moschovitarum. eidem Regi Ioanni in quadragesima proposuerunt, afferentes pactum hoc osculo S. Crucis inter vtrosque principes pro humilianda, ac vsurpanda corona Suetiæ, solenniter fuisse stabilitum. Sed vtraque pars in meditationibus suis subito fuit exinanita, vt Rex Ioannes in suam Daniam ( relicta Regina Christina, de Ducibus Misniæ, Christina regina. muliere optima fugere sit coactus, & ipsa Moschorum turma hostiliter humiliata, atque more prædonum repulsa ad patrias redire habitationes, ea memoriaIoannes rex fugit a Suetia. cladis accepta, vt Danorum persuasione nunquam domima Regis Suetiæ aliena stimulatione, vel proprio ausu præsumpserit impugnare. Vtcunque se res habet, cum Daniæ regnum parvulæ telluris angustiis ( teste Saxone ) clauditur, importune, &Dani appetunt domima aliena. astute providere solet, vt amplissnna vicinorum regnorum Suetiæ, Gothiæ, & Finlandiæ domima multorum principum confœderationibus, & auxiliis vsurpare possit, præcipue Moschovitarum, seu Ruthenorum ex Oriente, Scotorum & Gallorum ex Occidente, & Germanorum e Meridionali plaga: quæ nationes simul conjunctæ, in Suetiam subjugandams venientes, citius tumulum inveniunt, quam triumphum. ## Liber Undecimus, kap. 4 (s. 362–363) De specum horrisono, Smellen vulgariter dicto. CAP. IIII.                                         VISVM est superiore capite, glaciei tantam inesse fortitudinem,                                         vt equestres, pedestresque bellatrices turmas facilime                                         sufferre possit. Iamque intuendum erit, specum subterraneam                                         fore prope littoralem vrbem, Viburgum appellatam,                                         eisdem Moschoviticis terris plurimum vicinam: quæ eius Sonus vehementissimus.                                         secretæ virtutis est, vt animali vivo in ipsam projecto, tam                                         horribilis sonus excitatur, que sua excellentia aures prope                                         positorum suffocat, ne audire, aut loqui, vel stare possint: Opificium naturæ mirabile.                                         qua virtute multo plures, quam vehementissima bombarda interimit, vel debilitat in momento. Sed neque hoc naturæ opificium videntur esse otiosum. Ingruente enim hostilitate præfectus terræ jubet omnium aures concludi cera, Hostes debilitantur horibili sono. cellariisque, ac antris abscondi victuros: & demum se muniens, animal aliquod vel hasta, vel fune præcipitat in os speluncæ: vnde tam horridus excitatur sonus, vt hostes obsidentes in circuitu, quasi mactanda pecora collabantur, lapsique (si incolis visum est ) longo intervallo remaneant spoliandi. Sed nulla voluptas vltionis Inimici fugatur. sumendæ victoribus inest, quando naturæ potentia tam fortiter opprimi videntur inimici: qui mox vt sensum ceperint, non præliandi, sed fugiendi tempus assumunt, ne sono iterum excitato, tandem moriantur, vel mortifera ægritudine contracta, paululum etiam fugientes supervivant. Quo casu evenit, vt qui armis, & viribus a bellico furore reprimi non poterunt. solo terrore mugientis naturæ tabescunt, pristinum vitæ robur tarde, vel nunquam recuperantes. De eodem ## Liber Undecimus, kap. 5 (s. 363) De eodem. CAP. V.                                         MISERANDVM, & infelix hujus calamitatis exemplum,                                         plus cæteris hostibus Rutheni, seu Moschovitæ, Rutheni.                                         multis millibus suorum amissis, quandoque ad posterosMoschovitæ.                                         reliquerunt, ne vicinas gentes, maximæ Finnos, superba multitudineFinni.                                         gratis opprimere pergant. Hi etenim Finni & mutuis                                         præsidis, & Gothicis, ac Sueticis armis, magicisque artibus,                                         & elementorum secretis viribus sese, suasque terras inconcusse                                         servare solent. Hujus autem specus ratio vndecumque constat, Specus a provido vito servatur.                                         a provido semper viro dirigi, ac custodiri debet, etiam intra plures, vt hic cernitur, circumpositos muros: quia eius, vt aliarum rerum secreta natura in maxima potentia sita est, ita leviter haud veniet percipienda, prout Plin. lib. II. cap. XCV. miracula terræ potius appellat, quam scelera naturæ: quibusMiracula naturæ. cœlestia vix sunt narratu difficihora, ignium scilicet tot locis emicantium, perpetua tot seculis incendia: spiritus lethales alibi aut scrobibus emissi, aut ipso loci situ mortiferi, alibi mortiferum spiritum exhalantes: alibi locum esse, quem qui intravere, Locus exitialis. moriuntur: alibi fatidici specus, quorum exhalatione temulenti futura præcinunt, vt Delphis nobilissimo oraculo: quibus in rebus quid possit aliud causæ afferre mortalium quispiam, quam diffuse per omnem naturæ ordinem subinde aliter atque aliter disponere erumpens numen ? Surgunt etiam naturales venti in profundisNumen erumpens. hiatibus terræ geniti: qui licet ad propositum parum faciunt, tamen ob similitudinem adducuntur. Asserit enim Plinius alibi, in Dalmatia specum esse, vastoSpecus Dalmatiaæ. hiatu præcipitem: in quem delecto levi pondere, quamvis tranquillo die, turbini similis emicat procella. In domibus etiam multis manufacta, inclusa opacitate, conceptacula auras suas habent: quæ & generali appellatione venti sunt. ## Liber Undecimus, kap. 6 (s. 363–364) De præliis Finnorum contra Moschos CAP. VI. QVEMADMODVM amplissimus, ac potentissimus sit principatust maximi Ducis Moschovitarum, ac Ruthenorum, ita & titulum suæ ditionis amplisicat, & extendit, prout literæ eius novissime per quendam Demetrium Clementi VII. transmislæ, attestantur in hunc modum: Magnus dominus Basilius Dei gratia Imperator, ac dominator totius Russiæ, nec non magnus Dux Titulus hic in chartis majorem locum occupat, quam in veris dominiis obtinet possessionem. Volodemariæ, Moschoviæ, Novogrodiæ, Plescoviæ, Smoleniæ, Ifferiæ, Iugoriæ, Permniæ, Vetchæ, Bolgariæ &c. dominator & magnus Princeps Novogrodiæ inferioris terræ, Cernigoniæ, Razaniæ, Volotchiæ, Rozevix, Belchiæ, Roscoviæ, Iaroslaviæ, Belozeriæ, Vdoriæ, Obdoriæ, Condiniæque &c. Datum in civitate nostra Moschovia anno ab initio mundi septimo millesimo tricesimo, tertio Aprilis. Verum hunc titulum tam magnum, & amplum, vicinæ nationes plus mirantur, quam eius vires formidant, maximæ Finni, qui sæpius provocati, non desinunt Finni insidiaritur Moschovitis. tam potentibus eius titulis, & populis insidiari. Sed non tam frequenter in campis(nisi asperrima hyems fuerit ) quam aquis in plurimos amnes, lacusque divisis: verum vt plurimum latrunculi sunt pro vtraque parte ardore (vt supradictum est) rapiendi præliantes. Sed neque ob hanc minutam rationem principes Aquilonis in Latrunculi. apertem hostilitatem ruunt. Præscriptæ enim sunt causæ, quibus irretiti pro vtraque parte satis aspero cruciatu plectuntur, prout superius lib. VII. de transgressoribus, seu falsariis monetarum, fuerat declaratum. ## Liber Undecimus, kap. 7 (s. 364–365) De modo latrocinandi Moschorum. CAP. VII. Causæ punitivæ.                                         RVTHENI, seu Moschovitæ, quam perniciosam in piratica,                                         seu latrocinandi studio peritiam, ac astutiam habent, Peritia latrocinandi.                                         paululum supraposita figura declarat. Dum enim Carelos,                                         sive alias vicinas gentes latronum more invadere predisponunt, Careli.                                         societate cogregata, atque certis legibus & pactis instructa, lembos                                         abietinos longos, ac leves, XX. aut XXV. hominum capaces,                                         in solitudinibus diligentius asseribus planis & subtilibus                                         fabricant, eo videlicet ordine, vt pars dolabris eos cavat: pars Lembi.                                         picem in subterraneis specubus ( ne fumo prodantur: e pineis stipitibus, aut scandulis concoquit: pars cuspides jaculorum, vt indurescant, Pix. adurit: pars arcus, & nervos, sagittatque adaptat. Pro omnibus enim similibus instrumentis materiam aptissimam habent solisudines illæ. Quibus videlicet lembis paratis, pariter eos in aquas velut classem latrunculi immittunt, & armis instaurant. Deinde Arcus. Deinde vicos, villas, castella, navesque onerarias in Albo lacu, vel Venedico sinu, vel Livonico mari sub anchoris stantes, spolia rapturi aggrediuntur. Nec bona spoliasse, Crudelitas Moschorum et Ruthenorum. aut diripuisse contenti, sed etiam innata crudelitate sine quocunque discrimine, & discretione, homines talibus ingeniis superatos, in gurgitem mittere sussocandos satagunt. ## Liber Undecimus, kap. 8 (s. 365–366) De eodem CAP. VIII.                                         TALIQVE prosperitate freti adeo insolentes evadunt, Insoletia piratarum.                                         vt naves majores marina tranquillitate retardatas, circa tabulas                                         aquis viciniores, obterebraturi aggredi, & molestare                                         non formidant: sagittis enim, ne superne a propriisModus invadendi naves.                                         defendantur, navigia satis acriter avertere contendunt. Attamen                                         rarissimam pro tantæ præsumptionis audacia victoriam                                         consequuntur, quia tormentis, ballistis, & jactilibusModus defendendi.                                         saxis frequentius repelluntur. Deinde dum consyderant                                         se non satis diu post illatam violentiam, & rapinam, inter homines afflictos permanere securos, aut vltenori omnium dispendio publicam exercere piraticam, lembos humeris impositos, in abdita sylvarum referunt, Lembi portantur in humeris. quorum secretiora loca intimius cognoscunt: vt rursus eisdem pro similibus latrocinii exercendis, opportuniore tempore vti possint, interim præsidia in nemoribus firmantes, vt in his tanquam secretioribus heremi locis, spoliorum abundantia seAbundantia spoliorum. nutriant, ac armis tueantur. Verum vti facinus eorum horridum est, & perniciosum, ita promotissimos vindices illico invenit in sui vltionem. VenatorumModus investigandi latrones. nanque diligentia, & sagacitate primum latronum sylvestria præsidia explorantur: deinde turmatim exeunt populi furvis armis induti, hostium vires vsque ad extremamArma furva. internecionem deleturi. Neque tamen id fine cruenta victoria venit, dum latrones sceleris conscii, pro vita tuenda quasi agonizantes decertant. Ad extremum tamen viribus fracti, partim ad montium antra, partim ad terrarum cavernas, partim ad densosFuga latronum. arbosum ramos scandendo se recipiunt, eo securiores se putantes, quo secretiora hæc loca antea ad tantum facinus perpetrandum præelegerant in ea solitudine vasta. Sed Dei vindicta exigente, neque eo modo aut loco vitam, aut emunitatem merentur, qui tam diris cruciatibus innocentes opprimere consueverunt. Omnes enimLatrones comburuntur. sine vlla clementia lembis, & præsidiariis ædibus impositi, comburuntur. In cavernis vero, & antris latitantes, grandibus admotis saxis, & palis vini, miseriæ prolixiori, fame videlicet relinquuntur interimendi. Qui densis arborum frondibus se tutos opinantur, latratu canum proditi, nisi de vita redimenda paciscantur, mox sagittis opplentur, vt decidant in terram morituri. Nec alia apud eos efficacior vis est investigandi sylvestres grassatores, & fures, Latrones canum latratu produntur. quam odoratu, & latratu canum venaticorum. ## Liber Undecimus, kap. 9 (s. 366–367) De externis exemplis. CAP. IX.                                         ITERVM exurgit mirabile facinus in simili casum navium                                         trahendarum, prout in Reginonis historia refertur, videlicet Normanni traxere naves.                                         Nortmannos duorum millium passibus naves per                                         terram traxisse, vt Burgundiam spoliarent, & Parisios: & Sequana.                                         demum in Sequanam immersisse. Præterea Iustinus volumine                                         XXXII. asserit, Regis Colchorum ministros, Argonautas                                         raptores filiæ, insequentes, naves suas humeris                                         propriis per juga montium vsque ad littus Hadriatici maris                                         transtulisse. Si vero iidem equestres Colchi bellare contendunt, Damianus a Goës eques Lusitanus. tunc indisciplinata multitudine, ac clamorem concurrunt, quemadmodum Damianus a Goës Lusitanus, Indianarum rerum fidelis scriptor, in Aethiopum præliis fieri attestatur: qui etiam, vbi ceciderint equo, sicut Parthi, & Moschovitæ prædicti, Aethiopes. fuga non evadunt, impediente cursum fluxa, longaque veste ad pedes vsque deducta. Indi. Præterea non pauca loca reperiuntur in Septentrionalibus regnis, in quibus Parthi. incolæ, vt arceant hostilem classem, modico collium spatio naves attrahere, & inimicis Moschi. opponere solent, præcipue circumquaque per regiam Holmensem, vbi salsi maris, Aquæ salsæ atque dulces commixtæ. atque aquæ recentis plures sinus sunt: per quos, si providi cives sunt, facilime hostes opprimere, vel abigere possunt. Loca autem ea voleris hic taceo, ne innotescant inimicis: qui cum ea inciderint, insidiasque posuerint, plus sibi, quam adversariis Insidiatores propriis pereunt dolis. nocuisse deprehendent, prout superius de militaribus cautelis discretius est notatum. Natura tamen Moschorum, veluti & Parthorum est, levibus armis, & equorum celeritate prædam abripere, & fugam intendere, dum forti animo cataphractos Mos Parthorum & Moschorum. habentes equos, potius pugnam decernere, quam accipitrum instar hostem evolando senre contendant. Vbi vero classe, lembis, scaphis, vel myoparonibus agendum est, mira celeritate regnicolæ vti solent, vt opportunis locis Moschos, Russosque spoliis omnibus exutos interimant, vel in fugam convertant, vel captos arcibus vicinis dura servitute premendos includant, aut persequi non desinant, donec consumantur in fuga, vel sese loco munitos defendentes, ad turpem deditionem (tam etsi efferate resistant) compellere possint. Eoque modo expectata securitas reducitur ad incolarum diuturnam tranquillitatem. De modo ## Liber Undecimus, kap. 10 (s. 367–368) De modo recipiendorum oratorum apud Moschovitas. CAP. X.                                         PERHIBENT nonnullæ Septentrionalium regnorum                                         veteres historiæ, quosdam Principes Moschovitarum miris                                         præstigiis Regum & principum legatos excepisse, atque                                         adhuc excipere solere. Siquidem elegerunt, nuncque pro tempore                                         e plebeia multitudine quamplurimos procerioris staturæNobiles ficticii.                                         viros, insigni canitie, & prolixioris barbæ forma spedabiles,                                         elegantissimo cultu, vestitu scilicet Principis, eos exornantes,                                         eligunt, vt in amplissimo nobilium cœtu hincinde                                         cum silentio sedentes, sui ornatus splendore, & multitudineOrnatus alienus. oculos perstringant ingredientium oratorum: qui tanto apparatu fascinati, aut territi, nihil austerum proponant, vel propositum communibus eorum sententiis annuant concludendum. Sed is apparatus, vti mentitam magnificentiamMagnificentia mentita. continet, ita & frequentius in suo exitum vilescere judicatur. Longe etenim ab ea æstimantione aberrant, quam se putaverant consecuturos. Nam expertioribus legatis, Legati experti non terrentur. qui latius arduis deductis negotiis penetraverant orbem, totus ille splendor, præstigiosusque cultus, contemptibilis apparet, & pudendus. Præterea mos est apud Tartaros, Tartarorum mos. vt legati, antequam eorum Imperatori commissa proponant, inter duos ignes ire cogantur, ea potissimum causa, vt si venenum portaverint pro intoxicando Principe, Venenum igne dissolvitur. ardore ignis in portitorum necem prius dissolvatur. Noluntque aliter eosdem legatos audire, nisi munera ferant, flexisque genibus commissa loquantur, Munera offerenda principi. cæteraque cœlincolis debita homini mortali impendant: & hæc facere recusantes, vix sine vitæ periculo absoluuntur, prout latissime Vincen. in spe. histo. lib. XXXI. cap. XXI. & sequenti attestantur. Vt autem hic ritus recipiendorum legatorum apudLegatio Regis Poloniæ. 1551. Moschovitas, clarioribus ostendatur exemplis, inserendam esse volui Serenissimi Regis Poloniæ legationem, anno Domini M. D. LI, ad Ducem Moschorum, ordine quo sequitur, institutam Orator Regis Poloniæ Matthæus Barthlomievicza KnezeOrator. Gedroitzki, vir nobilitate insignis, per milliaria Germanica CC. a Vilna civitate celebrioriDistantia magna. Mosqua. Lithuaniæ, ad Mosquam Moschoviæ metropolim pervenies, Mosquam igressurus consummato prædicto itinere, aliquot equitibus ad hoc a magno. Duce destinatis Receptio oratoris. susceptus est: ac postea paucis diebus elapsis, ad tradendum Regias lias solenni pompa (vti Moschovitis visum est)in arcem per duo atria, quæ homines proceræ staturæ, ac prælongam barba nutrientes, et plerumque servilis conditionis, in subselliis orbiculatim sedentes, splendidisque Satrapæ ficti. satis amictos vestibus, ad magnum Ducem pertinentibus, vt possit solumodo ex Ostentatio stulta. longinquis oris venientibus ostentare suæ auJæ magnificentiam, continebant: ad palatium tandem, in quo magnus Dux vna cum suis principibus, etiam eiusdem formæ Magnus dux. indutis vestimentis, morabatur, introductus est. Magnus autem Dux in sella Vestitus ducis Moschorum. aliqua, ab aliis principibus multum separata, longa talari tunica e serico villoso, cujus extremæ oræ margaritis vnionibusque prætextæ, indutus sedebat, ac scipionem, Baculus preciosus. sive baculum, superiori e parte inauratum, inferiori vero argento inductum, cui Mitra Kalpack. innitebatur, manum tenebat: denique capiti suo mitra ( quod illi sua lingua Kalpack Pelles vulpinæ nigræ pretiosæ. appellant ) de præstantissimis subnigris vulpinis pellibus ( quæ istis in terris maximo in pretio, longeque superant zebellinas pelles, quoad æstimantionem ) imposita erat. Quando autem legatus palatium ingressus est, illico qui eum adduxerunt, ac Magno Duci præsentabant, in pavimentum coram eo se prosternebant, ac capite Moschi adorant principem. terram terque quaterque ( quemadmodum Moschovitis moris est, hoc modo reverentiam supremam suo domino exhibere opinantibus ) quatiebant. Verum oratori ad Orator distat 50 pedum spatio a principe. fores distantia L. pedum a magno Duce, vna cum famulis suis, quorum XII. cum illo advenerant, consistere, per procuratorem sibi (quem illi Przistavv vocant ) constitutum, jussu magni Ducis injunctum est, nec propius ad eum progredi per Procurator. missum: ibique, donec ad magnum Ducem orationem haberet, ac Regias literas Cæsar Russiæ appellari vult Moschorum dux. secretario ad hoc destinato traderet, perstitit: cujus quidem Regis literas, orator magni Ducis, alias dum in Polonia esset, quod suum deminum Czar Ruski (hoc sonat Cæsarem Russiæ) a Metropolitano istius terræ sic creatum, minime compellarent, atque hanc ob causam idem Dux proprium oratorem postmodum misit, recipere recusarat. Orator reducitur in hospitium. Postea dictus Regis Poloniæ orator a procuratore iterum in hospitium satis magna pompa, ostentandi gratia deductus est. Hæcque de modo recipiendi oratores apud Moschovitas sufficiant. ## Liber Undecimus, kap. 11 (s. 368–369) De Italico oratore crudeliter occiso. CAP. XI.                                         INSVPER Albertus Crantzius historicus Germanorum Orator Italus.                                         insignis, in sua Vandalia asserit, oratorem Italum, eoque caput                                         suum totaliter coram Principe Moschovitarum verba facturus                                         non nudaret, crudeliter fuisse intremptum. Cum enim orator                                         patriæ suæ consuetudinem (qua nullius dignitas, vel Facinus crudele ac horribile.                                         majestas tecto capite orantis offendi putaretur) allegaret, efferus                                         Princeps ferreo clavo tegumentum cerebro conjungi                                         jussit, irrisorie afferens, se ritum hujusmodi tali memoria non                                         violaturum, sed confirmaturum. Quo crudelissimo facto tantam Nomen infame. infamiam, & vilem opinionem sui nominis omnibus in orbem Principibus, ac eorum oratoribus intulit, quod etsi pro tempore quivis potentissimus Moschorum Princeps nunquam ad similem insaniam, & barbariem, ob evitandam detestabilem horrendi scelerit memoriam, sit perventurus: tamen suspicio inaudite crudelitatis perpetratæ, Suspicio indelebilis. plena terroris, perenniter invalescet, ne forte sopitæ absurditati successor regiminis adhuc superadderet detetiorem, quemadmodum de quodam Cardinali, propagandi Christiani nominis, vnitatisque in ecclesia Dei reparandæ studiosissimo, memoriæ proditum est: qui cum Ruthenis, seu Moschovitis concordiæ ineundæ, vnionisque fidei suscipiendæ, fidissimus autor esset, ab illis indigne excoriatus est. Propterea prudentis viri, præcipue Principis, officium erit, vt peregrinas, et nondum cognitasOfficium principis. nationes benevolentia, & humanitate conciliet: quia e hoc necessario crescet suavis concordia, vt opus non sit de vicinitate collidere, aut truculenti regiminis horrendum nomen incurrere, vel tam ferocem barbarum, & inhumanum cæteris omnibus obiici, vt potius, et tutius feris, ac bestiis communicandum sit, quam talibus spectris, omneBestiæ videntur tyranni sub humana forma. malum agentibus sub humana forma. Sed admirabile est, quæ magna pars Principum Aquilonis, antequam venerint ad principatum, coronam, aut majestatem, tam humani, benigni, & modesti videntur, quasi ad delicias, & aurea secula geniti, exaltatique videantur. At habita autoritate, & potestante, omnibus importabiles, paucis exceptis, Principes Aquilonis sæpe importabiles reperiuntur. stupidi, avari, feroces, et inhumani fiunt, vt qui prius reputati sunt intimi, postea omnium suspectissimi redduntur, & in omni momento sub formidine severissimæ mortis expavescendi. Vnum tamen omnibus commune remedium est, quod eorum regimen, & gaudium est instar puncti ad ævum transiens, nullo fine claudendum. ## Liber Undecimus, kap. 12 (s. 369–370) De ingenio negotiatorum Moschoviæ. CAP. XII.                                         HAC imagine prope cum titulo concordante, qualiter Moschovitæ                                         negotiantur, satis aperte monstratur, etiam e prioribus                                         lembis latronum humeris, vt cernitur, deportatis. NegotiatorumMos e negotiatoribus novas initinere fabricare naves.                                         tamen hujus gentis alius mos est, novas scilicet                                         diversis occurrentibus stagnis, & fluminibus fabricare naves,                                         & merces eisdem immittere comportandas. Iter enim quæstus                                         causa in Septentrionalibus terris institutum, ad CCC. Iter amplissimum.                                         vel CCCC. leucas se extendit: in cujus spatio cum sylvæ,                                         atque longi amnes, vel lacus frequenter occurrunt, comportatis rebus, navibus iam fabricatis, aut fabricandis vtuntur. Nec est qui de injuria, autLacus plures. incisione sylvarum, vel piscatione talium mercatorum querulatur, modo vltra hæc naturæ dona alia non vsurpaverint, patronis ignorantibus, aut invitis, veluti jumentis eorum navibus pretrahendis aut edendis pecoribus: loco quorum carnibus ferinis inter itinerandum sagitta quæsitis, abunde vtuntur. Merces aut eorum sunt pelles pretiosæ, et omnigenæ Pelles pretiosæ. fortis apud eos in pretio, vc3 zebellinæ, mardurinæ, & varolinæ, alias vulgari Italico Dossi dicti: de quibus superius, ac inferius nonnihil est annotatum, & annotandum. ## Liber Undecimus, kap. 13 (s. 370–371) De diversis modis praeliandi Finnorum. CAP. XIII.                                         CVM apud Finnos, seu Finlandos populos Septentrionales, Populus ferox.                                         ob eorum nimiam ferociam, gravibus pœnis censura                                         Regia edictum sit, ne domi in mutuam perniciem bellicis Arma bellica.                                         armis vtantur, videlicet lanceis, ttlis, jaculis, gladiis,                                         aut pugionibus oblongis: attamen securium, dolabrorumque                                         vsum pro domestica necessitate levanda omnimode Instrumenta permissa.                                         permissum habent: quibus etiam conficiunt stucturas                                         admirandas. Verum ne defensoriis armis, quibus sese                                         a Moschovitis latrocinantibus nimium vicinis, opportuno Fundæ hastatæ. tempore defendant, carere videantur, hastatis fundis primos insultus sufferunt, aut repellunt. Deinde cominus certaturi, jactilibus saxis cingulis eorum alligatis se tuentur. Fortissimi enim sunt brachiorum, atque plurimum jaciendo experti, ita Iactus certus. vt nullus frustra pereant iactus. Habent etiam longissimas hastas abietinas, sole arefactas: quarum cuspides clavis, vel sudibus acuunt. Hique velitum, seu levium equorum Vsus restium in prælio. impetum primi repellunt. Quidam restibus instar retium ferinorum ductilibus sublimi jactatione vtuntur. Vbi enim cum hostem congressi sunt, iniiciunt eos restes quasi laqueos in caput resistentis, vt equum, aut hominem ad se trahant. Quidam etiam lapide pugillaris qualititatis funiculo quatuor palmorum longitudinis Globi projectiles. ( quibus ferrei, vel plumbei globi, vel catenulæ ferreæ non sunt ) baculo alligato equitum brachia, vel equorum pedes involuunt, trahendoque in casum repentinum Canes insidiosi. retorquent. Nec minus eisdem Finnis adjutorio sunt maximi, ac mordacissimi canes: Equi Persici timent camelos. quos non minus equi Moschovitarum horrent, & fugiunt, quam Persici equi camelos. Hi etenim canes saltu, & morsu ( prout disciplinati sunt ) Equi elevati præcipitat sessores. naribus equorum insidiantur: quo evenit, vt ea formidine subito se in posteriores pedes erigant, equitem abiicientes, illico interimendum vel captivandum. Adhuc ## Liber Undecimus, kap. 14 (s. 371–372) Adhuc de eorundem armis, & munimentis. CAP. XIIII.                                         VTVNTVR & iidem Finni pro corporum munitione,                                         partim thoracibus e corio phocarum calce macerato, partimThoraces coriacei.                                         corio alcium jubato: quod superfusa aqua (si hyeme                                         bellandum sit ) congelari permittunt, nec glacies piles forinsecus                                         adherens, sudoribus portantis a concepta duritia                                         relaxatur. Galeis quidam eorum instar squamarum pisciumGaleæ diversarum formarum.                                         ex vngulis alcium, sive rangiferorum (de quibus inferius                                         lib. de animalibus plura dicentur ) aut boum ingeniose                                         connexis vtuntur: quidam vero certarum volucrum exuviis intrinlecus filis ferreis diligenter contextis: quidam coriariis galeis e spissa, humidaque cute calce decocta, super ligno ad formam capitis contracta, eaque aëre sensim siccata, tutissime muniunt caput. Verum galeas hujusmodi, ne capite incalescenteModus conficiendi galeas. flaccescant, subtili cortice arboris populeæ intus piscium visco (qui liquoribus resistit confirmant. In simili etiam casu refert Herodotus lib. VII. vni e supremisViscus piscium liquoribus resistit. præfectis, seu ducibus Xerxis Persarum Regis accidisse. Ait enim: Tertius horum collega Pharnuches, Sardibus erat relictus ægrotus: nam cum Sardibus proficiceretur, in calamitatem incidit insciens: equitante enim eo, canis sub pedes equiEquus elevatus domini occidit. intercurrit: quo equus improviso deterritus, atque erectum sese attolleris, Pharnuchem excussit. Hic collapsus sanguinem evomuit, nactusque morbum, qui in phthisim evasit. Equo autem a casu statim domini, fecerunt famuli, vt ille jusserat. Phthisis. Abducto nanque in eum locum, vbi dominum straverat, crura cum genibus absciderunt. Nec omittendum est hoc passum, quod Regem Armeniæ Tiridatem ( de quo Iosephus lib. VII. belli Iudaici cap. XLII)supradicto artificio prope captum, Rex reti capitur. quidam misso laqueo circundatum tracturus fuerat, nisi celeriter gladio rupisset laqueum, atque ita fugisset. ## Liber Undecimus, kap. 15 (s. 372–373) De præfectis Septentrionalibus Regis Suetiæ. CAP. XV. Islandia.                                         QVEMADMODVM superius dictum est de præfectis                                         Islandiæ, id est, terræ glacialis, qualiter edicto Regis Norvegiæ                                         jura reddendo, lites pro portubus illius terræ motas averterent,                                         aut inter mercatores Germaniæ flagrantes, justa pœna                                         corriperent eo navigantes, ne vel ipsi negotiatores legitimo                                         quæstu, vel ipsi incolæ suo commodo, vel ipse fiscus debito                                         tributo, & omnes amœna commutationis pacifica societate Præfecti Finlandiæ.                                         privarentur: Ita & in his Finnonicis terris populosissimis,                                         & opulentis, Regis Suetiæ præfecti, viri sagaces, & prudentes, strenui, & mansueti, vt jurgia tam indigenarum, quam alienigenarum recto justitiæ tramite auferant, & pacem vnicuique adjudicent, constituuntur. Quanto enim Populus ferox mansuete regendus. ferociores, austerioresque eo sub climate reperiuntur populi, (prout revera sunt ) tanto prudentioribus viris opus est, qui magis suadeant (salva justitia ) quam rigide cogant, spolient, vel tormentent: eoque casu nedum præscripta tributa alacriter exhibent, sed ad quævis imperata, etiam si periculis mortiferis annexa sint, vt eis obediant, sese promptissimos reddunt. Talibus præfectis prudentibus, justis, & moderatis, semper Regna floruerunt sub bonis præfectis. floruerant Aquilonaria regna cum Regibus, & principibus suis, vt suaviter recordari congruit antiqui Stenonis Sture, XXIIII. annis durissimum populum spatio bis mille Italicorum milliarium strenue, & pacifice moderantis, & rursus Regis Caroli ob avaros, contumeliosos, ac violentos omnium suarum provinciarum præfectos, VII. annis exulantis. Quid etiam cæteri ante eum Regeæ in extrema calamitate ob insatiabiles officiales passi sunt, ex annalibus eorundem ( quatenus opus fuerit: curiosus Carolus magn’. inquisitor testimonium sumat, & insuper ab externis, videlicet Caroli Magni invictissimi Imperatoris, sicuti et Alexandri Magni, ac Pompeii Magni et Constantini Magni gestis, quod eorum semper maximum augebatur imperium, & gloriosum nomen, opera prudentissimorum officialium, ac præfectorum: quorum, vtri etiam mansuetorum Pontificum, consilio & præsidentia idem Carolus Magnus vsus, austerissimam gentem Saxonicam, infinitis discordiis & ruinis attritam, constitutis optimis legibus ad optatissimam pacem, concordiam, & omnem felicem conditionem reduxit: ab Lutherani seditiosi. qua moderno tempore non parum turbata videtur, cooperantibus impiis hominibus, per seditiosam doctrinam Lutheranorum. ## Liber Undecimus, kap. 16 (s. 373–374) De arcibus violentorum præsidum comburendis. CAP. XVI.                                         RVRICOLÆ, seu communitates, sentientes se quandoque                                         incessabili violentia ab iniquis præsidibus prater omnem                                         æquitatem vexari, ad amaritudinem provocati, fortissimas                                         arces ampla glacie circundatas, cohortibus ac turmis, Modus debellandi arces.                                         quasi vir vnus, modo quo sequitur, aggrediuntur debellandas.                                         Quoties enim in Septentrionalibus regnis intolerabilia                                         vulgi onera ( nulla exigente necessitate ) vel aliæ crudelissimæ                                         oppressiones inducuntur, toties vi priblica armorum                                         gravaminibus tam atrocibus perpetue infringendis obviatur, ita videlicet quod incolæ, seu rustici (. qui semper potentes, & vniti ibidemRustici aquilonares potentes & feroces. sunt ) hujusmodi fortalitia demolituri, condictos tempore plura millia eiusdem territorii in sylva, ac glacie arcibus viciniore conveniunt, communi ferocia repente quid faciendum sit consulentes, & concludentes. Inter quos viri acrioris ingenii, brevi exhortatione ad multitudinem furentem super passis, ac patiendis gravaminibus exposita, vnicuique agmini sub ductoribus leverioribus officia distribuunt opportuniora: Officia distribuuntur. aliis, vt machinas fortissimas, ac altas subito e lignis super glaciem construant: aliis, vt multa millia fasciculorum penes eos e sylva excisa comportent: aliis, vt magistros operis ballistis, & armis per excubias a tyrannicis incursibus tueantur, donec omnibus paratis vnanimiter institutum negotium aggrediantur: quo sit, vt primum machinas, sive propugnacula, contra hostium tormenta, vel sagittas securissimeTormenta bellica. antrorsum in lubrica glacie trudant, manipulatinique fasciculos infinita multitudine & humeris, & vehiculis congestos, super muros, & mœnia jactent, donec nec eorum altisudine vel superata, vel æquata, ignibus immissis flamma, & fumoObsessi flamma & fumo superantur. absumantur inclusi: qui neque periculum, hoc avertere, neque sese ob immensam combustibilis materiæ molem delendere possunt, aut æquis conditionibus apud inexorabiles, & furiosissimos hostes invenire: neque fugere conceditur, ob multitudinem ad omnem cædem, & truculentiam excitatam. Nec aliter quam stupa exardescens, comburunturAedificia vt plurimum lignea. hæc fortalitia: quæ incendiis obnoxia sunt. Majori enim parte non latere cocto, aut campestribus saxis, sed e densis sylvis (ob arcendum frigus) coagmentatis lignis concamerata ædificia constituuntur, prout infra dicetur de domibus Aquilonarium regionum. ## Liber Undecimus, kap. 17 (s. 374–375) De eodem. CAP. XVII.                                         QVOT autem, & quando, ac vbi sæviens communitas Gothorum                                         & Suecorum combusserat arces, & quo ratione, aut                                         necessitate id faceret, in historiis Sueonum Gothorumque ciare                                         describit charissimus frater meus Io. Magnus Archiepiscopus                                         Vpsalensis in vita Regis Alberti, & Erici: quorum                                         præfecti ferina rabie vbique sæviebant in incolas earum regionum,                                         & rursum tot injuriis & violentiis provocati incolæ,                                         nullo humanitatis respectu vlti sunt in impios, & crudeles                                         ipsos præfectos, exemplo ad posteros relicto ne provocent crabrones aculeata cauda concertantes. Non enim Aquilonares gentes aliter hostibus congrediuntur, quam furiæ quædam ex inferis provocatæ. Nec eo modo in Livius. campos, aut glaciem exeunt, vt spectrorum imagine territent inimicos, vt Livius Deca. I. lib. IIII. de Fidenatibus refert: quorum portis erupit nova acies inaudita Acies inusitata. eo tempore, & inusitata. Ignibus nanque armata ingens multitudo, sacibusque ardentibus tota collucens, velut fanatico instructa cursu in hostem ruit, formaque insolitæ Dictator. pugnæ Romanos parumper exterruit. Tum Dictator, magistro equitum, equitibusque, tum e montibus Quintio accito, prælium ciens, ipse in sinistrum cornu, quod incendio similius, quam prælio territum cesserat flammis, occurrit, claraque voce, Examen apum. Fumone victi, inquit, velut examen apum loco vestro exacti, inermi cedetis Exhortatio. hosti ? non ferro extinguitis ignes ? non faces has ipsas pro se quisque, si igni non telis pugnandum est, ereptas vltro inferetis ? Agite nominis Romani, & virtutis patrum, vestræque memores, vertite incendium hoc in hostium vrbem, & suis flammis delete Fidenas, quas vestris beneficiis placare non potuistis. Legatorum hoc vos, Imperium dictatoris. vestrorumque colonorum sanguis, vastarique fines monent. Igitur ad imperium Dictatoris mota cuncta acies, faces partim emissæ excipiuntur, partim vi eripiuntur, vtraque acies armatur igni. Magister equitum & ipse novat pugnam equestrem. Frenos vt detrahant equis imperat, & ipse princeps calcaribus subditis evectus effreno equo, in medios ignes infertur, & alii concitati equi libero cursu ferunt equitem in Fumus elatus. hostem. Pulvis elatus, mistusque fumo, lucem ex oculis virorum, equorumque aufert. Ea quæ militem terruerat species, nil terruit equos. Ruinæ igitur similem stragem eques, quacunque pervaserat, dedit. Tandem Fidenates victi. Fidenates victi, fugaque pavidi cæduntur, ac obtruncantur, partimque gurgitibus nando lassati suffocantur. ## Liber Undecimus, kap. 18 (s. 375–376) De machinis glacialibus. CAP. XVIII.                                         VTVNTVR etiam Gothi, ac Sueci in aggrediendis, diripiendisue                                         fortissimis arcibus, castellis, & vrbibus, machinis,                                         seu propugnaculis obliquis, e trabibus abietinis validissime                                         fabricatis: quas quidem machinas facilimo compendioMachinæ ligneæ altissimæ.                                         super ipsam glaciem impetuosa manu admotas, mœnibus                                         opponunt, earumque præsidio muniti, omnem saxorum,                                         trabiumque jactum directe, vel superne emissum, ne                                         noceat, avertunt. Nihil enim vel altitudinis impetum, vel                                         gravitatis impulsu, quantuncunque violenter demissum fuerit, machinas ipsas propter earum obliquitatem infringere, vel dissolvere potest, immoMachinæ glaciantur. nec ignibus immissis ab obsidione clausis comburi: quia continue aquam in vehementi frigore desuper effusam, spiscius congelari procurant, paulatimque propinquius ad portas, & mœnia vi armata protrudunt, ac turmis militaribus firmant, eadem fere sub machinis, & castrensibus præsidiis vtentes commoditate, quo perfrui solent viatores in glacialibus casis ( prout primo lib. dictum est ) vbi pro frigoribusCasæ glaciales. arcendis copiosa suppetunt ligna, itidem & commeatus sufficientes, ac stipendia liberaliter distribuenda: & ob id atrociorem obsessis inferunt difficultatem. Quo viso trepidum militare agmen obsidione clausum, intramuros, & mœnia acrius seAgmen militare conclusum superatur. tueri compellitur, dum nullus insidiarum locus pro conficiendo, vel abigendo hostem vndique attentatus occurrit. Non enim combustibilibus fomentis hostiles machinas propter circundantem glaciem comburere possunt, nec dolosis cuniculis ob terram saxea duritie congelatam erumpere, nec bombardis, aut tormentis minimo saltemModi erumpendi. loco hostes conficere, vel sagittis, aut fundis deturbare, nec aperto congressu eisdem tute resistere, nec arcibus relictis sylvarum latebras ob asperrimum gelu fugiendo recipere. Constantibus tamen armis, & animis iidem inclusi sese defendunt, donec obsidentes formidine glaciei resolvendæ machinas ipsas aut sponteGlacies resoluta solvit obsidionem. comburant, aut longe remotius in littora fugientes secum abducant. Neque sic ab eorum atroci impugnatione securi redduntur obsessi. Machinas enim easdem subito in latissimas rates conversas, eodem loco super apertas aquas, quo alias in solida glacie steterunt, facilime reponunt, aut sinunt eas majori super inducta amplitudine in ipso gurgite liquefacta glacie firmiter permanere, additis lembis, seu lyntribus, alioque navigiorum genere, quo peritissimi sagittarii rates hujusmodi valeant defensare, Vigiliæ nocturnæ. & nocturnas vigilias, ne quisquam obsessorum evadant, diligenter observare. Idemque faciunt campestribus propugnaculis vbique præsidentes. Pari enim atrocitate persequuntur obsessos, quorum impia crudelitate ad tantum vindictæ ardorem diutius Varia obsessorum miseria. fuerant provocati. Quo fit, vt pro majori parte tam duris custodiis constricti, sæpe imaginantur an gladio, an laqueo, an aqua, an igne, an præcipitio, an veneno, an mutuo jugulo seipsos occidant, exemplo Romanorum, quos L. Florus secundo bello Punico vrgente Hannibale his verbis commemorat periisse: Interim iam novem mensibus fessi fame, machinis, ferro, & igne, versa denique in rabiem Mors ardua vidis. fide, immanem in foro excitant rogum, tum desuper se, suosque cum omnibus opibus suis ferro, & igne corrumpunt. ## Liber Undecimus, kap. 19 (s. 376–377) De vehiculis igniferis. CAP. XIX. Hostes Aquilonarium incolarum.                                         CVM Gothis, ac Sueonibus glacialis pugnam per equestres,                                         vel pedestres turmas a Moschovitis, Danis, Germanis, vel                                         internis hostibus intentantur, iidenique hostes diutius ad vim                                         inferendam suas munitiones in faucibus montium, vel vallium                                         collocare disponunt, vnde irruptiones faciant in regnicolas,                                         qui pro sui defensione simili proposito in armis                                         congregati, ne eisdem hostibus tantillulum digrassandi spatium Vehicula ignifera.                                         temporis, vel locum concedant, ingeniis & viribus                                         vtuntur opportunis: tunc vehicula oblonga aridis sarmentis, Equi sylvestres & indomiti. & cæteris combustibilibus materiis replent, vt aterrimum fumum, intolerabilemque fœtorem igne ( directorum audacia ) accenso, attractuque equorum sylvestrium, & furiosorum inimicis opponant: idque celerius committitur, quo collateraliter equi ligati ardore ignis retropositi stimulantur ad cursum, nec currere desinunt, donec hostilem aciem turbaverint, vt vel eo loco, vel alibi a latere armatis incolis Fuga simulata. impetuosissime insultantibus cedant, vel eosdem fugam simulantes, quasi certi victores insequantur, vt sic educti, dispersique potius secretis glacierum voragimbus, quam quam armatorum insidiis interimantur. Hisque ex aliis sylvarum angustiis(si opus fuerit ) agminatim populus erumpens, ballistis, & telis armato hostium certamini sesePopulus e latebris erumpit in bellum. immittit, & opponit, nec persequi cessat, donec hostem abegerit severissima vltione. Glaciales vero hæ pugnæ, vbi fieri soleant, aut in quibus lacubus, aut locis, sequentibus capitulis diffusius ostendetur. ## Liber Undecimus, kap. 20 (s. 377–378) De eodem ab externis exemplis. CAP. XX                                         LIVIVS lib. II. deca. III. prædicto stratagematii non admodum                                         dissimile per Hannibalem contra Romanos excogitantum, Hannibal contra Romanos.                                         ac commissum facinus meminit, idque eo modo:                                         Dum vrgeretur armis Romanorum intra saxa, arenas, &                                         stagna perhorrida situ hybernare: nec eum fefellit suis se artibus                                         peti, vt nec montes transcendere, nec hosti rupibus                                         incluso congredi potuit. Ludibrium igitur oculorum specieLudibrium oculorum.                                         terribili, ad frustrandum hostem commentus, principio                                          noctis furtim succedere ad montes statuit. Fallacis consilii talis apparatus fuit: Faces vndique ex agris collectæ, fascesque virgarum, atque aridaApparatus fictus. sarmenta præligantur cornibus boum, quos domitos indomitosque multos inter cæteram agrestem prædam agebat. Ad duo millia ferme boum effecta, HasdrubaliqueBoum 2000. negotium datum, vt primis tenebris noctis id armentum accensis cornibus ad montes ageret, maxime, si posset, super saltus a hoste insessos. Primis tenebris silentio mota castra, boves aliquanto ante signa acti: vbi ad radices montium, viatque angustasCastra mota. ventum est, signum extemplo datur, vt accensis cornibus armenta in adversos concitentur montes, & metus ipse relucentis flammæ e capite, calorque iam ad vivum, ad imaque cornuum adveniens, velut stimulatos furore, agebat boves. QuoBoves igne stimulantur ad cursum. repente discursu, haud secus quam sylvis, montibusque accensis, omnia circum virgulta ardere, capitumque inquietatio excitans flammam, hominum passim discurrentium speciem præbebat. Quid ad saltus insidendos locati erant, vbi in summis montibus ignes conspexerunt, circumventos se esse rati, præsidio excessere, qua ingens emicabat flamma, velut tutissimum iter, petentes summa montium juga: vbi attoniti novo miraculo, constitere. Deinde vt humana apparuit fraus, Fraus humana. tum vero insidias rati esse, cum multo maximoque strepitu concitantHannibal meliore pugnandi locum fraude obtinuit. se in fugam. Hisque ludibriis Hannibal meliorem locum sortitus, opportunius pugnavit. ## Liber Undecimus, kap. 21 (s. 378) De bombardis, ac globis evehendis, & modo sagittandi. CAP. XXI.                                         HAC imagine satis aperte ostenditur, quibus ingeniis & artibus                                         Septentrionales populi in promovendis præliis, sive                                         super campos, sive glaciem, intrepide adversus inimicos                                         injuria vexati vti consueverunt, Cernuntur hic vehicula                                         ( sic enim hyemalia, seu glacialia plaustra vocantur ) oblonga                                         antrorsum ob majorem flexibilitatem, & agilitatem                                         cuneata, seu incurvata: quorum tanta, commoditas, & firmitas                                         est, vt objectos viarum gibbos, sive tumentes glacierum, Pondera majora portantur in glacie.                                         aut nivium colliculos, vno vel pluribus equis trahentibus, plus que oneris ponderisue sustineant, quam quinque, vel sex rotati currus in itineribus complanatis, & communitis. Tamen vno potius vtuntur equo in lubrica Vnus equus cur plaustralis. glacie, tritaque nive, quam duobus, vt occurrentibus plaustris in viis strictis, parumper declinando cedere possint, immo propter altitudinem nivium totum vehiculum (lege Lex viarum. pœnali constituta ) & graviora plaustra, evertere teneantur. In glaciali autem itinere ob infinitam latitudinem nulla difficultas occurrit, nisi incertis rupturis glacierum, vehementia inferioris exhalationis, quasi vi tonitruorum, ob pinguedinem Sonus vehemens in fundo aquarum genitus. fundi causatis. Dico quasi vi tonitruorum, quia tantus sonus, tamque horrendus mugitus subtus glaciem longo tractu veluti in lateribus densarum nubium hincinde auditur, vt necessarium sit quasi fulgurum vehementia generari scissuram vnius pedis, duorum, trium, vel sex in amplitudine exhalationis impellentis, & spiritus a fundo excitati. Adhuc ## Liber Undecimus, kap. 22 (s. 379) Adhuc de eodem, & modo penetrandi rupturas glacierum. CAP. XXII.                                         QVAS quidem rupturas vt pertranseant viatores, subito                                         ex obliquo latere integras partes glacierum repertas, dolabris,                                         & securibus adaptant, & reponunt, quasi petras redactas                                         in pontes. Si vero jumentum non prævisa rupturaPontes glaciales.                                         in vastis tenebris immersum fuerit, tunc illico chordis, & lignis                                         subtilibus, semper comportatis, assueta agilitate extrahiturModus extrahendi lapsos sub glaciem.                                         viatoris. Si vero homines inter glacies ( vt sæpius                                         accidit ) inciderint, mox eruti jucunda memoria prosequuntur                                         adjutores. Nec terrorem exinde concipiunt, quod illico circunstante frigore glaciantur in veste: motu enim, cursuque continuo causante, celerius restituitur calor. Igitur in his vehiculis tempore glacialis prælii commeatus, Instrumenta bellorum portantur in glacie. globi, pulveres, ac alia ad vsum præliorum necessaria, constituto laboris pretio ab incolis facilime comportantur, quemadmodum æstate vsu navigiorum in eodem maris, vel aquarum sinu, vel curribus rotatis, industria aurigarum, vel nautarum fieri solet: immo vehicula hæc in maximo numero multiplicata, veluti propugnacula, Plaustra loco propugnaculorum habentur. aut aggeres ipsis hostibus opponuntur (velut carri in Cimbricis bellis ) sagittæque arcuales, vel bombardales, ex iis in hostem facilime excutiuntur, donec vel interposita pace, mutua concordia abeant, vel timore glaciei resolvendæ præpropere cedant, Vis naturæ compellit ad pacem. in pertinacia perseverantes, velut plumbum in aquis vehementibus dimergantur. ## Liber Undecimus, kap. 23 (s. 379–380) De impedienda aquarum congelatione. CAP. XXIII.                                         MVNITISSIMæ civitates, & arces hyberno temporeCivitates in hyeme durius obsidentur.                                         dum omnia loca invia, ac pervia glacie constricta                                         sunt, arcta obsidione premuntur: quæ alias æstivo tempore                                         quasi insuperabiles, & inaccessæ videntur. Quocirca                                         monstratur hac tabula, quomodo se muniunt, qui talibusModus muniendi loca in frigore.                                         angustiis, & periculis sunt subjecti. Imminente igitur publica,                                         vel privata hostilitate, si loca sita sunt in mediis aquis                                         fluvialibus, vel stagnatis, valde soliciti sunt inclusi,                                         vt dolabris, ac ligonibus in modum circundantium fossarum aperiant glaciem, ad minus spatio XXIIII. vel XXX. pedum, glacialia fragmenta Pinguedo vitu lorum marinorum prohibet constrictionem. introrsum trahentes, vt super glaciem relicta, aucto gelu, & frigore in modum aggeris congelentur: eaque apertura confecta, mox pinguedinem balenarum, phocarum, vel vitulorum marinorum infundunt, hastisque sufficienti, & magna quantitate infusum commovent, & dilatant. Quo sit, vt aquæ sic congelatæ, hostibus Pinguedo prohibet congelatione. spem adimant, ne propius accedentes diu cupita victoria potiantur: immo sæpius evenire consuevit, vt prius glacierum voragine temerario ausu, & accessu suffocati Obsidentes suffocantur. intereant, quam conspiciant, vel accedant obsessos, vel obsidione claudendos: non quod glacies ipsa in profundo lacu, vel flumine debilis sit, sed eo forsan loco audax, Glacies debilitatur hoc modo. & minax inimicus aggreditur, vbi labentibus e littore paludinoso rivulis, glacies tat ipsa subtus exesa sit, & debilitata. ## Liber Undecimus, kap. 24 (s. 380–381) De eodem ab externis exemplis. CAP. XXIIII.                                         ITA etiam L. Floro astipulante, Minutius Romanus in Locus belli vnice cavendus.                                         bello Thracico dicitur plurimos bellaces, & strenuos milites                                         amisisse. Hoc tamen casu, seu eventu, de quo hic agitur,                                         clare monstratur, quanta diligentia, modo, & ingenio                                         custodiendus sit locus, cui omnis afflictio, dissipatio,                                         calamitas, cædes, rapina, & omnigena bellorum incommoditas                                         præparari videtur. Ideoque inclusi, vel includendi,                                         nunquam intermisso labore se mutuo juvant. At ex                                         adversa parre, quem contemplantur inter adversarios singulariter Vestitus suspectus. esse vestitum, præsertim candido, rubeo, vel glauco corporis tegumento, vel pluribus vallatum ministris, hunc exquisitis ingeniis, globis telisque super vniversos ac singulos infestant, validoque clamore socios excitant, vt illi, vel huic sic vestito, equove pallido, aut discolorato insidenti inferant manum, vel sagittam: quo signo alias M. D. XIX. in glacie ictu bombardæ Serenissimus Gothorum & Steno Sture periit in pallido equo 1519. Sueonum Princeps Steno Sture junior, alias Suanteson, omnium mœrore fortissime pugnans dicitur periisse: idque nulla glaciali fragilitate, sed proditione satellitis Danici, quem indiscretius, quam cautius præ cæteris indigenis diligebat, & ornabat, Principes proditione non glacio plerunque pereunt. exemplo ad posteros relicto, ne talibus se confidant custodibus, a quibus ( teste Saxone Danorum historico )plurimi Reges clarissimi millenis fraudibus illusi, proditi, atque crudeliter fuerant interempti: de quibus speciale & ingens volumen Volumen proditorum. veraciter conscribi posset, si alicui fideli scriptori otium cum experientia foret, & vellet contra tam nequitiosos, & domesticos insidiatores, ac proditores extendere Officium boni ductoris. veritatem, prout superiori libro nonnihil est demonstratum. Boni tamen ductoris est strenue semper agere, scilicet inter bellatores volitare, ac fortiter exhortari, vt acriter pugnent, & dimicent, aliosue segniter procedentes increpare, & forsitan castigare, vt properent, ne vno socorde, ac leviter moto, fugamque capiente, cæteri pecudum more in Multi labuntur vno fugiente. fugam lapsi victoriam, & vitam sibiipsis, ac domino adimant in momento. De mœ ## Liber Undecimus, kap. 25 (s. 381–382) De mœniis glacialibus. CAP. XXV.                                         EST præterea alius in obsidione glaciali servatus, Vel servandusMunitio glacialis.                                         muniendi modus, is videlicet, vt cum pertinax hostis                                         equis dimissis, vel voragine aquarum perditis, aperturam                                         aqueæ fossæ pinguedine prædicta (ne congeletur)                                         impletam, transilire velit, trabes longissimas suprapositisTrabes longissimæ sunt pro ponte.                                         tabulis, seu asseribus in modum ampliatæ scalæ connexas,                                         nocturno præsertim tempore, impetuosius quo poterit                                         per aquas versus obsessos, vel obsidendos, vt marginem                                         glacialem penetret, præcipiti servato cursum intrudit, quasi solido ponte vsurus. Contra quem impetum vbi sagittarum, bombardarumque resistentia præ nimia hostium festinatione ac ferocia non attenditur, tunc inclusi aquas super mœnia, atque ad latus infundunt, quæ subito magis magisque adaucta, asperrimoMœnia glacialia. gelu cooperante, longissimo vrbium tractum veluti specula conspiciuntur: quæ mœnia vti ab imbellibus fœminis, pueris, juvenibusque, multiplicatis & apportatisPersonæ in belles laborant. aquarum vrnis, hyeme & glacie constricta sunt: ita & frigore durante quemcunque globorum jactum infracta fortitudine sustinere non horrent. Mulieres etiam subductisMulieres porrigunt vrnas. supra genua vestibus, inter glaciatas aquas porrigunt vrnas aquarum plenas. Ita in angustia inventionis necessitas cogit omnia audere, & attentare. Sed dumNecessitas omnia audet. homines hujusmodi stratagematibus inter se dimicant, finem tandem, quem Deus volverit, vel vna, vel altera pars, etiam nova suborta difficultate, consequetur, licetVictoria cruenta. non incruenta victoria, quæ tot trophæis, quot funeribus invicta cohorte bellicis cincta legionibus conquiri solet. Itaque suspensis super glaciem machinis, tamMachinæ glaciales. foris quam intus constituti, ad complusculos dies, septimanas, vel menses mutuo conflictu sese molestant, donec resolvenda glacies indomitos obsidentes (si propriamGlacies resolvenda accelerat pacem. vitam servare voluerint ) celerius abire, quam alias advolavere, compellat. Dignum risu spectaculum, si cui in tali casu ridere vacaret, & alienum periculum, & turpitudinem spectare voluptati foret, præsertim vbi majus certamen contra aquas, Certamen contra aquas. quam arma subeundum erit: quod etiam eo terribilius adesse, & vrgere dignoscitur, quo repentina suborta tempestate, & rupta glacie, quasi in abyssum dimergi videntur, vbi paucis antea diebus instar triumphantium victorum aggredi, & ingredi continuo credebantur. ## Liber Undecimus, kap. 26 (s. 382–383) De glacialibus excubiis, & nocturnis. CAP. XXVI.                                         ARCIVM, & civitatum, castrorumque obsidionem Aquilonares                                         armati milites, tam equestres, quam pedestres, in Noctes 20. horarum.                                         campis, vel aquis solidissima glacie rigentibus, servaturi,                                         vigilias longissimæ noctis XX. fere horarum in medium divisæ, Custodes castrenses mutantur in media node.                                         diligenter attendunt, atque custodes mutant, non cornibus,                                         aut campanulis, quasi dormitare videantur personantes,                                         sed signis secretis retentis, vt nocte aliunde accedentes Tessera militaris.                                         ex verbo responsionis vnde, & qui sint, intelligere queant:                                         quo verborum signo forsitan per oblivionem amisso, Loësn. non secus acproditora Principe (si jus militare exterior debeat ) in vita, vel bonis omnibus condemnari meretur: quod adeo rarissime evenit, vt pro portento reputandum Proditores in caligine nocentiores. veniet, si quispiam ea negligentia inculpentur. Vigilantissimos etenim semper oportet esse castrenses custodes, ob proditores, qui caligine periculosius nocent, quam quoduis asperrimum frigus, quo sunt assueti, non autem proditoribus, quos Impatientia equorum. abominantur. Sed major vis est in equorum impatientia, propter frigus, quo stridor pedum in collisione glacierum, vnde sonus excitatur altior, continue causatur: Exonnes vigiles. vbi fessores armatos, etiam pellibus indutos, in frigore portant, licet hi per vigiles, Insidiæ majores in aurora cavendæ. exomnesque custodiunt commissam stationem: eoque diligentius, & cautius, quo nox progreditur ad auroram, circa quam violentiores committi solet insidiæ, dum humanæ vires stupore, somnoque graviore ligantur: tuncque insidiatores omnium temporum Gedeon in aurora vicit. quasi ex constitutis articulis sunt attentiores. Quomodo vero fortissimus Gedeon sæpius antelucano tempore tales superaverit, e sacris historiis relinquitur manifestum. ## Liber Undecimus, kap. 27 (s. 383–384) De fortunatioribus præliis matutinis CAP. XXVII.                                         MOS igitur fortissimorum militum est in diluculo obequitare,                                         aut in classe navaliter pugnare, nec grandinum, nebularum, Pugnatorum impedimenta superanda.                                         pruinarum, nivium, frigorum, nec hostium expavescere                                         injuriam: & hoc non tantum Principis charitate,                                         sed æmulatione fortium virorum dura quæque pati, &                                         jurejurando statuere, ac firmare sese nullo terrore locum deserturos,                                         pœna addita. Si eques discesserit, nedum armis, Pœna excedentium præliis.                                         & equo exuitur, sed & legali fama, honore, ac fideli existimatione                                         privatur, immo & circunstantiis ponderatis, gravissima pœna multatur. Si pedes, certo plagarum numero cunctis aspicientibusPedestres. castigatur, pœna nihilominus perpetuæ infamiæ penes vtrosque, quasi cicatrice indelebili, remanente. Ad hunc passum militaris pœnæ non incongrue Iustinus volumi. XXXII. invitandus asserere possit in hunc modum: Daci quoque soboles GetharumDaci soboles Getharum. sunt: qui vbi cum Orode Rege adversus Basternas male pugnassent, ob vltionem segnitiei capturi somnum, capita loco pedum ponere jussum Regis cogebantur, ministeriaquePœna contumeliosa. vxoribus, quæ ipsis fieri solebant, facere. Neque hæc ante mutata sunt, quam hanc ignominiam bello acceptam virtute delerent. Hæc ille. Si vero fortissime pugnando, vel constantissime stationem servando, adustione frigoris perpetuo debilitatus fuerit, tunc vnicuique juxta qualitatem honoris, & generis, liberale subsidium, Præmia victorum. quo in reliquum tempus commodissime vivat, more veteris militiæ deputatur a fisco: Munificentia principis. quod & Principis munificentia favorabiliter ampliatur. Pro remedio tamen adusti corporis in frigore, vtuntur medicina speciali, Medicina notanda. cinere scilicet combustæ pellis leporinæ, quo optime linitur infirmitas pedum applicato: de quo etiam aliquid de medicinis simplicioribus Aquilonarium gentium infra dicetur. ## Liber Undecimus, kap. 28 (s. 384) De exernis exemplis mollium virorum in frigore. CAP. XXVIII. L. Lucullus. PLVTARCHVS in vita L. Luculli, asserit eum adeo magna victoria devictis Parthis barbaris elatum fuisse, vt animum elevaret ad subvertendum penitus reliquos barbaros, suo imperio rebellare, aut contradicere præsumentes. Sed autumnale tempus tunc erat, & æquinoctium, omniumque illusa spe celerius frigidissima e cœlo frigora cecidere, omnia nive obruta, & si quando serenus aderat aër, tum Impedimenta bellorum perficiendorum. gelu, tum pruina humana corpora perrigebant. Difficilimus erat equis ob extremam frigiditatem fluminum potus, difficilimus erat eorum transitus: quia concretis in glaciem aquis, glacies ipsa transeuntium gravitate confracta, asperitate sua equorum tibias, nervosque cruentabat. Sylvestria deinde, ac angusta itinera tellus humiditate abundans, cadentes e cœlo nives, & ipsa in madidissimis locis acerba pernoctatio, difficilimam, ac prope intolerabilem Rebellio militaris. militiam faciebant. Quo factum est, vt milites ob asperitatem itineris licentiam abeundi petentes, & non obtinentes, murmurare, ducem crudelem insimulare, Princeps collachrymabat. omniaque infestissimis verbis, fœdoque tumultu replere cœperunt, nec a Principe suppliciter petiti, a seditione cessare, etiam quod coram eis collachrymabat. Verecundia Verecundia non virtute serviuntur multi. tamen magis, quam virtute, & fide eius ruinam spectaturi, pactis interpositis sequebantur. Similem etiam difficultatem Cæsar ipse sæpius sese expertum fuisse in hybernalibus bellis affirmat, vt cum vltro clarissima victoria eius viribus, & ingenio Cæsar. arrisisset, nequaquam milites ob frigora forsitan levia, vt secum consoderent hostem, Milites ob frigora molles. inducere prævalebat. Neque in aquis semper ea strenuitate, vt frequenter voluit, inimicis congredi fas erat: quod & Procopius, ac Herodotus cum plerisque aliis Milites delicatuli. attestantur, milites scilicet delicatulos dixisse, Nequaquam oportere simul confligere cum hostem, & elementis, scilicet aquis, frigore, tempestate, & similibus. Aquilonaria bella frigoribus immensis aluntur. Quam frivola, & effœminata querela hæc esset ? si in Aquilonaribus regnis e multis præmissis exemplis non illico ob intensissima frigora corriperetur. Immo quanto acriora sunt frigora, tanto austeriora certamina geruntur, & continuantur. ## Liber Undecimus, kap. 29 (s. 384–385) De oppugnatione arcium in glacie munitarum. CAP. XXIX.                                         EST & alius pugnandi modus super glaciem valde tritus, Hyems aditum concedit obsidioni.                                         & vsitatus in Septentrione. Vbi æstatis tempore ob aquarum                                         voragines, accessus hostilis intentari non possit, orto demum                                         immenso frigore, glacieque concreta, vltionem contra arces                                         immanium præfectorum assumere volentibus in glacie lubricissima,                                         castra seu munitiones imponere, facilimus offertur                                         accessus: in quo non segnius in arcem, & hostem emittuntur Sagittæ tanquam imbres emittuntur.                                         sagittæ, quam si in campo fortissimo firmata præsidia                                         forent. Vbi vero arx est insularis, admotis machinis quadrato agmine fine intermissione oppugnari videtur: eoque acrius proficiunt obsidentes, obsidentes, quo magis vniti fuerint, & concordes, vnius scilicet gentis ritus, &Vnitas linguæ et morum prævalet. mutuæ confortationis in quod exercitus e diversis hominum generibus collectus, sibiinvicem nondum vel lingua, vel vsu vivendi notus, alter alteri diffidens, efficere sit ineptus: quoniam exinde discordia nascens, fictum aggressum, vel fugam apertam, Exercitus variæ linguæ plerumque inglorius abit. aut proditionem ostendit, maximæ quia tales extranei milites (vt proximo cap. dictum est ) frigoris impatientes, ita assueti non sunt, vt incedere, vel accurrere valeant, eminus aut cominus pugnaturi. Longe etenim alia ratio est in glacie, Ductor præliorum hæc notet. vel nivibus (vt alibi etiam ostendetur ) quam montibus, campis, sylvis, vallibus, vel arena præliandi. Glacialis congressus sit in laneis calceis, non pellibus, aut coriisRatio pugnandi vara. vnctis. Vis etenim frigoris, quodcunque sit vnctuosum, evestigio convertit in lubricitatem glacialem. Vsus tamen armatorum est, vt tribulis, sive triangularibusCongressus glacialis. ferreis, seu triplicato stylo pro firmiori cursu, vel statione muniantur. Quidam vero præmeditato congressu, vel insultu, in medio noctis silentio cineres super glaciemTribulorum vsus. late dispergente, securissimam efficiunt præliandi stationem, aut cursu. Cinis glacie firmat. ## Liber Undecimus, kap. 30 (s. 385–387) De oppugnandis navibus inimicorum congelatis. CAP. XXX.                                         ACCIDIT plerunque in littoribus Gothici maris, vt inimicæ                                         naves. tam rostratas falces, quam harpagines, aliasque                                         terribiles munitiones, & noxia instrumenta habentes, contrario                                         flatu diutius vexatæ, repentino gelu superveniente, Naves firmatur in glacie vt muro.                                         quasi in muris intra angustias glaciales fortissime concretæ                                         perstringantur, nec se eruere, neque transmarina auxilia petere,                                         aut expectare, aut assequi, neque sociales naves eadem causa                                         tempestatibus interclusas, commeatum ferentes accipere possint.                                         Quare difficultatibus his, vel similibus, præcipue caristia lignorum in asperrima hyeme constricti, necessitat mortifera vrgente, se dedunt,Perplexitas mortifera. vel præsentissimam mortem incurrent. Veruntamen sceleris immanitate ( quia inter circumpositas gentes in cædibus, spoliis, & crudelitatibus vltra morem humanum sævierant) obstante, mulioties ad extrema vitæ remedia concurrentes, infatigabili labore Glacies succisa dat exitum inimicis. in mediis tenebris glaciem confringere student, ne forte succisa glacie interstitio quatuor, vel decem millianum, vel plurium Germanicorum, ad apertum mare evadere possint. Interea tamen incolarum (ad debellandum, spoliandumque eos) accedentium Sagittæ per aëra emissæ nocentiores. sagittis, quasi imbribus per aëra sublimius ad eorum navigia directis, & cadentibus, in periculo occisionis velut desolati consistunt, immo frigoris horrore plerunque mortui sociorum manu, dum terra sepeliri nequeunt, vrna inclusi Sepultura glacialis. perforata glacie dimerguntur in aquas: vel si nobiles, aut alterius reputationis insignes viri sunt, fine horrore fœtoris, quasi ligna virentia saxea duritie congelati, sociis Cadavera sine fœtore. a periculo evadentibus, ad honestiorem tumulum, ne in hostili terra permaneant, reservantur. Attamen petitis, & obtentis induciis, si cadavera sua humo sacram recondere Hostes mortui honorantur. poscunt, nunquam eis denegatur, immo nobiles, & præstantiores terrarum incolæ adsunt in eorum honorabili sepultura: quod & in campestribus præliis hostilis terræ satis cærimoniose servatur: veluti recentius exemplum est de quodam potentissimo Acho Hanson eques auratus. equite aurato D. Achone Hanson Vestrogotho anno M. D. X. in Schoningia haud satis feliciter pugnate, ac lancea veteris sui familiaris Dani transfosso: qui totius terræ nobilibus accurentibus, honestissimæ traditus est sepulturæ. Quod homines moriantur gelu, nonnihil naturæ vim attestari videtur Vincen. in spe. histo. lib. XXVII. cap. CXXVII. & dicit: Mirabile non est, nec quod soveæ glaciales Natura triumphat. tam tristes aspectu, vt aspicientes in circumgelata navi terreant: sed mirabilius est, quod potentissimæ naves triumphante natura deveniunt in prædam inermium ruricolarum, Fuga denegatur in mari glaciato. dum nullum supersit remedium, nisi fuga, quæ ob glaciem durissime constrictam vbique denegatur: & forsitan, nisi justo Dei judicio ita permitteretur, omnia Victores dicaces & petulantes. prædatoribus conculcarentur, ac occuparentur, dum in malis successibus victores dicaces, petulantes, & in omni sævitia importabiles, & crudelissimi redderentur. Ideoque tam acriter in omnibus aquis, & terris resistitur prædonibus illis, maximæ ob sceleris immanitatem, quam vlciscitur ipsa natura: quæ etiam Natura abhorret & punit sceleratos. abhorret hanc crudelitatem navigantium prædatorum, qui sæpius fame, & frigore, vbi nusquam peramplius comparere poterunt, moriuntur. De pœna ## Liber Undecimus, kap. 31 (s. 387–388) De pœna infidelium servitorum per aquam gelatam inflicta. CAP. XXXI.                                         PVTABAT Paulus Iovius Episcopus Nuncerinus externarumPaulus Iovius.                                         regionum curiosus scrutator, & scriptor, furum latronumque,                                         & similium malefactorum gravissimam fore pœnam,                                         quod frigidis aquis guttatim super colla eorum dimissis,                                         tanquam durioribus tormentis commissa flagitia confiterentur.                                         Ita enim in Sarmatia sua teslatur: Fures, sicarios, Verba Iovii.                                         latrones per quæstionem examinant Moschovitæ eo modo,                                         quod aquam gelidam super caput ex alto paulatim dimittant:                                         hocque habent pro intolerabili tormento. Hæc ille. Sed revera vel ludibriose bonus præsul a versuto Moschovitici principis nuntio, DemetrioDemetri’ Moschorum nuntius. dido, tempore Clementis VII. informatus est Romæ, vel aliis rebus curiosioribus intentus, non integre referentem patrios mores intellexit, hoc scilicet pro terribili tormento in ea durissima gente reputari, quæ flammis & eculeis adhibitis, vix vt acta revelet, tantillulum commovetur. Hos tamen Moschos in robore exuperant Sueones, & Gothi, qui Calendis Ianuarii solum in rebelles, discolos, & insoletesSueones & Gothi durissimi. has pœnas infligunt, ea præsertim causa, quod qui principes, & dominos suos in sacris Christi natalitiis primum nocte, demum die accedentes, secuti non fuerint, ac permanserint, immo etiam quicunque in aliqua privata æde, vel familia idem non fecerint, aut turpia verba, scandalosaque facta commiserint, hos socii, testes, accusatores, & judices sonoroso æris, tympanorumque strepitu, longo ordineAqua guttatim dimissa. ad congelatas aquas eductos, genibusque innixos, nudato collo, & prono vultu in genua pressos, guttatim gelida aquam omnium applausu perfundunt. Quibus tamenVrna integra gratiose effunditur. compendiariam pœnam ( promissa erratorum emenda)celeriter infligere decreverint, ea gratia conceditur, vt simul & semel toto nudato capite, justæ quantitatis, & mensuræAethiopes. vrna totaliter perfundantur. Soli Aethiopes ob verticis nimiam nuditatem, hanc pœnam horrescunt. Licet raro perveniunt ad Aquilonares regiones, veniunt tamen inter subsidiarios milites a Rege Galliarum, Regi Danorum ad impugnandum Sepultura Aethiopum & Danorum. Suetiam & Gothiam missos: quibus plerunque Aethiopibus, pariter & Danis infeliciter pugnantibus, non frigida aqua infligitur, sed dura captivitas, & inevitabilis sepultura. ## Liber Undecimus, kap. 32 (s. 388–389) De eisdem pœnis. CAP. XXXII.                                         EST & alius modus omni alio tempore hyberno contumacibus                                         & obstinatis a majoribus decretus, scilicet vt perforatis Pœna sub glacie.                                         glacierum foraminibus XX. vel XXX. pedum ab                                         invicem distantibus, chorda sub brachiis ligati, quod vno                                         foramine subtus glaciem immissi, fune altero prætenso ad                                         aliam pertrahuntur glacialem aperturam. Si celeriter id factum Gratia datur pro pœna festinata.                                         fuerit, gratiam referunt amicis, quod festinanter, &                                         fideliter expedierint eorum causam: sin autem protractius                                         ( sic forte exigentibus demeritis animi pertinacioris ) tunc Periculum suffocarionis. extractus experitur se habuisse censores, & fautores rigorosos, quia in gravi periculo fuit suffocationis. Quod super glaciem instar speculi lubricam agiliter hæc fieri Remedia contra lubricitatem glacialem. videntur, mirandum non est, quia triangularibus vncis ferreis sotularibus, aut calceis affixis, non tantum ad hunc, sed quemlibent actum in glacie perficiendum, secure ( prout superius de bellis, & infra de piscaturis glacialibus dicendum erit ) vtuntur. Moschovitis tamen schismaticis hæc aquarum submersio pro religionis Ritus baptizandi apud Moschos. cultu deputatur, quia sub glaciem perforatam infantulos suos immergentes, ritu suo baptizant: qui si rapido fluminis impetu sub glacie deferuntur in longum, arbitrantur eos ad superos illico evolaturos. De scalis ## Liber Undecimus, kap. 33 (s. 389–390) De scalis super aquas in obsidione levandis. CAP. XXXIII.                                         LICET titulus cum sua imaginc videatur magnam in se                                         præmittere declarationem, tamen vt appareat explanatior,                                         nonnihil adhuc videbitur superanddendum. Solent Septentrionales                                         pugnatores, præcipue Sueones & Gothi, in stagnalibus                                         fossis, aquis, aut amnibus, quietiori silentio circa                                         arces, & mœnia labentibus, rates, seu tabulas super                                         longas abietinas trabes componere, scalasque certis adhibitisScalæ ratibus inhærentes.                                         funibus, et ferreis rotulis instarchalybeorum arcuum, furtivo                                         quasi tractu in densis tenebris, & pluribus locis declivioribus erigere, atque bona opportunitate silenter, & celerrime defensore vllo non attendente, vel dormitante, ascendere, ac in tanto numero citissime se conjungere, vt sociisAscensores scalarum. hincinde simili industria scalatim mœnia ascedentibus, & concurrentibus, in obvios quosque faciant irruptionem, quatenus portas violenter aperiant, & teneant, donec omnis exercitus, vel robustior eius pars, impetu stringente valeat introire. EtModus invadendi arces. licet præsumptuoso magis quam provido ausu idipsum impune quandoque fecerant, faciuntque eadem servata temeritate: tamen plerunque saltuntur in accessione portarum, dum super easdem e sublimiori loco simplex, vel gemina dependet ferrata, vel ferreaCrates ferrea super portas dependens. crates, vt hæc, vel illa facilime ad casum soluta, præsumptuosos portarum perfractores pro parte, vel toto comminuat, aut interimendos manifesto ludibrio vulneribus laceratos excludat. Similiter & fieri solet in ascendentibus mœnia tabulata, Mœnia tabulata. vt cum credant se ( somnum simulante custodia ) positos in tuta statione, ruptis infernis tenaculis, vigilum diligentia vno impetu decidunt interituri. Eoque casu cum sese reprimarit a præmeditato insultum, sagittis post tergum emissis vel occiduntur, vel laceri, vulneratique in castra difficilime relabuntur. ## Liber Undecimus, kap. 34 (s. 390–391) De scalis, vel fundis ignivomis. CAP. XXXIIII.                                         SATIS terribile, atque inusitantum videntur hoc bellicum                                         instrumentum, horribiliusque fieret, si quoduis eius secretum                                         pro loco, tempore, quomodo, ac quando, & vbi Multa libent sed non licent.                                         applicandum foret, declararetur. Verum cum multa sint,                                         quæ nequeant, aut congruant, vel expediant, etiam si liceant,                                         manifestari, volens hic prætereo malum interpretari,                                         ne cuiquam perniciosum, aut noxium fiat: satis esse reputans,                                         apud Gothos, & Sueones talia tormenta inveniri,                                         quibus hostis crudelis accedens arceri poterit, aut ita humiliari, vt discat quietius domi vivere, quam alienam infringere libertatem. Est & Tormenti genus. aliud tormenti genus bellicum, longe vetustius, inter duas sublimes, & elevatas trabes per modum libræ in medio suspensum: cujus altera pars humi, vel deorsum ligata, bursam habent duabus, vel tribus bovinis cutibus, & chordis, instar projectilis Cadavera putrida projiciuntur in arces. fundæ coriariæ adaptatam: quam putridis cadaveribus, equorum scilicet, vel canum, aut lapidibus, vel ferreis globis repletam, solutis tenaculis altera pars immensi ponderis alligati, vehementissimo impetu ad destinatum arcis, vel vrbis locum Blida. in obsidione per aëra fundit. Hocque instrumentum vulgari Gothico Blida dicitur, quasi alacritatis nomen per contrarium, omnibus incutiens terrorem, & ruinam. Blid jucundus dicitur, sed minime in hoc casu. Vetus relatio est, ante vrbem Anus per aëra projecta salvars reperta est. Calmarnensem Meridionalis Gothiæ anum quandam pausandi gratia sese in hujusmodi bursam immisisse, atque incaute baculo tenaculum resolvisse, etiam ob id per aëra injectam fuisse, vt cadens in pyramidem recenter collecti fœni, in hostili vrbe reciperetur illæsa: demumque pro miraculo cætteris eam intueri volentibus, per plures annos reservata. Sed de his ignivomis fundis superiori libro nonnihil diffusius est monstratum. De cursu ## Liber Undecimus, kap. 35 (s. 391–392) De cursu equorum pro pallio, vel bravio. CAP. XXXV.                                         QVID sibi titulus, & annexa figura velit, satis ostenditurVehicula.                                         sine vlteriori declaratione. Repletis enim vehiculis(sic enim                                         gens hyemales ihedas, aut currus appellat ) pluribus hominibus, Cursus glacialis celerrimus.                                         vno tantum præmisso equo, cursum impetuosissimum                                         ad V. vel VI. milliaria Italica intendunt homines, vt nonVngulæ equorum ferratæ.                                         currere, sed velocissime volare videantur, maximæ quia vncis                                         acutissimis, & ferreis clavis in vngulis firmati sunt equi.                                         Bravium vero (vt primo libro in simili cursu hominum                                         monstratum est ) vestis, sive equus victus, aut certa mensura salis, aut annona seminanda, illico solvenda taxatur ad certum tempus: quo nunquam ( nisi solverit obligatus ) habebitur liber. ## Liber Undecimus, kap. 36 (s. 392–393) De onagris, seu alcibus, in nivosa glacie currentibus. CAP. XXXVI. Onagrorum cursus.                                         ONAGRORVM, sive alcium, vehementissimus etiam                                         cursus in nivosa glacie est apud Sueones Septentrionales,                                         maximæ vltra regiam Holmensem versus superiores partes                                         Aquilonis. Inferius vero ad plagam Meridionalem, etsi in                                         magna multitudine vastorum nemorum sunt, ob Regium tamen Edictum regium ne cursu onagrorum vtantur viatores, & cur?                                        edictum in vsu non habentur, ne scilicet eorum currendi celeritate                                         (quæ longe superat omnium equorum velocitatem )                                         proditores vtantur in secretis regni, inimicis quam ocyssime                                         revelandis. Famis etenim, ac sitis, laborisque patientissima est hæc bestia, vt diem noctemque immensa spatia ducentorum milliarium Italicorum currendo valeat perficere, privata cibo. Cæteras eius animalis virtutes, infra de animalibus liber hic monstrabit. De rangi ## Liber Undecimus, kap. 37 (s. 393–394) De rangiferis in nive currentibus. CAP. XXXVII.                                         MAGNA etiam multitudo alterius generis rangiferorum est inRangiferi domesticati.                                         Septentrionalibus locis: quorum vsus est nedum pro curribus                                         trahendis ( vt infra de animalibus ostendetur ) sed etiam in                                         onerariis vehiculis super cacumina nivium pertrahendis. Et                                         hi quoque rangiferi ( a tractoriis instrumentis ita appellati )Edictum simile superiori.                                         edicto regni prohibentur a ministerio, Meridionales partes                                         inhabitantibus quovis modo exhibendo. Miræ etenim velocitatis, Forma vehiculorum.                                         vt onagri, sunt in absolvendo brevi tempore                                         longum, ac difficile iter. Vehicula autem eorum ab aliorum formis differunt, quia antrorsum instar calceorum sunt cuneata, ad penetrandum nives, veluti marina navigia ad dividendum fluctus, & vndas. ## Liber Undecimus, kap. 38 (s. 394) De suffocatione hostium in vallibus nivosis CAP. XXXVIII.                                         CVM superioribus primis libris abunde osten sum sit, quam Moles nivium instar montium.                                         immensæ moles nivium tota hyeme, magnaque parte veris &                                         autumni, campos Septentrionalium regnorum occupant, vt                                         & montes, & colles partim æquare videantur, & ob id præsentis                                         figuræ series facilius demonstratur. Dum itaque Sueci Certamen hyemale.                                         & Gothi hyemale certamen adversus Teutones, Danos, aut                                         Moschovitas, gravibus provocati injuriis, instaurare coguntur,                                         modis omnibus hostilem exercitum, quanta equestri,                                         vel pedestri potentia præditus sit, explorant: compertoque quod egregiis, ac grandibus equis, majori parte cataphractis, numero & apparatu quasi invincibili accedunt, quæcunque resistentia suis viribus prostraturi, in eorum Armati & animati incolæ hostibus resistunt. occursum non tam armati, quam animati viritim incolæ exeunt, maximæ vt hostes tam atroces, virium atque locorum congressibus attritos, jugulent, ac prædensur. Certa enim experientia norunt, talem hostem haud difficulter, aut trepide superandum Impedimenta equestrium. fore, qui pluribus gravis armaturæ impedimentis inter altas nives, opacas sylvas, abdita præcipitia, & nivales glacialesque voragines irretitus, & illusus, etiam si adversarius aliquis patriæ defensor non obstaret, necessario corruet vrgente natura: eoque celerius idipsum eisdem inimicis evenit, quo delicatius enutriti sunt, & locorum Ignari locorum celerins cadunt. ac periculorum ignari, dum ipsi Aquilonares populi, cœli terræque injuriæ assueti, per montes, & devia in ipsa sæva hyeme nivibus densatis, vel occurrentibus inimicis Fuga simulata. congredi non formidant: vnde & bello imminente superbos hostes simulata fuga, Vorago nivosa. vel in loca nivosa, vbi gravitate armorum velut in limosa voragine immersi, more ferarum retibus constrictarum, ab inermibus ruricolis interimuntur, vel in paludes, stagna, lacus, & amnes, propter latentem sub nivibus aquam, educunt, vt casu Nix apparens solida periculum affert. continuo ruant submergendi. Apparet quidem vix solida in supeisicie, sed subtus secreto fluminum esu adeo infirma, vt vix lupum, minus hominem, & maximæ armatum, sufferre possit. Prospiciat ergo hostis, quam infeliciter cum elementis pugnare præsumit. De globis ## Liber Undecimus, kap. 39 (s. 395–396) LIBER XI.         395De globis nivalibus equorum vngulis impressis. CAP. XXXIX.                                         EST præterea equestribus inimicis aliud spectaculum, seu periculum, Globi nivales sub pedibus equorum labentium.                                         inevitabiliter formidandum, quod vngulæ equorum                                         ferratæ, ob frigiditatem nivi connexam, accedente inferius                                         aqua, vel desuper pruina, cito generantur nivei globi                                         in forma pilarum, vsque ad magnitudinem capitis puerilis,                                         & ita rotundati, ac congelati adhærent, vt impossibile                                         sit quin eques a jumento, vel cum eo concidat occidendus, Eques cadit occidendus.                                         vel captivandus. Non enim quartum, aut sextum                                         saltum, ob globos niveos pedibus adhærentes, in rectum vel obliquum efficere potest, quin illico cadet: quantoque magis calcaribus equum stimulaverit, Equus stimulatus celerius cadit. vt currat, aut saltet, tanto velocius fatum accelerat, vt subito lapsus, corporeque fractus expiret, vel in aliam emigret miseriam, nece forsitan deteriorem. Talis autem globorum congelatio omnibus indifferenter vbique in campis, & viisCongelatio globorum. hyberno tempore accidere solet, quando ventus Australis tepidiores reddit nives, vt citius jumentorum pedibus congelentur, & corruat eques. Qui vero pro defensione patriæ militant, in ipso certaminis aggressu equos ferramentis sub pedibus totaliterEqui non sufferrati tutiores. denudant, vt niveis globis non adhærentibus expeditius irruant in hostem: qui hac commoditate, ac securitate non audet vti, quia refugium non habent, quemadmodum incolæ regni locum habent, & amicos. Neque minus periculum hostibus eisdem imminet, quando vallium montiumque latera lubricis glaciebus, veluti speculum micantibus, circumfusa ascendere, aut descendere constringuntur, quin adhuc majorem collisionem incurrent, quando præcipue glacies hujusmodi cooperiturPericulum sub glacie. tenuissima nive, vel ipsa vi ventorum coacta, fauces, & præcipitia claudit, voraginesque, & specus profundas veluti campestrem planitiem coæquat: in quam Teutones, & Dani, vel Moschovitæ locorum ignari, præcipiti cursu illapsi, pari calamitate ac nobilitate confœderantur: immo & quam plurimi milites bellicosissimi, Milites fortissimi naturæ imperio superant. qui cædibus, & flammis alibi concusserunt orbem, ibidem in nivibus facilime conficiuntur. Adeo cœli rigore, & elementorum asperitate, fine indigenarum formidoloso pavore ab armis vlterius inferendis arcentur. Est & alia inimicorum ruina in densissimis sylvis imminens, vbi casu niviumRuina inimicorum. a ramis arborum magna mose elabentium, in se, & jumentis infestantur, prout superius dictum est, de exigua nivium mole passerculo ab alto monte mota: quæ opprimit augmento suo suppositam civitatem, aut villam. ## Liber Undecimus, kap. 40 (s. 396–397) De divisione spoliorum. CAP. XL. Genera bellorum.                                         TANDEM tot generibus bellorum in terra, mari, paludibus,                                         glacie, nivibus ( vt proximis capitulis visum est )                                         quacunque forte deductis, maxima, hæcque pretiosa quæsita Spolia rerum.                                         spolia in omnium conspectu militari more ac lege distribuuntur.                                         Sed vt justius id faciant, super extenso arcu Qualitas juramentorum.                                         ballistæ, atque jaculo apposito, & ante cor eorum tento,                                         vt nulla re suppressa argui debeant, vitam, & mortem (vti Interpretatio juramentorum.                                         superius dictum est ) per acinacem, & ventum ( quæ iis                                         tormentis interpretantur) quod nullum mendacium dicant, Distributio prædarum. aut rem aliquam fallaciter fervent, jurant. Itaque observari solet, vt stipendia militaria ante omnem prædarum distributionem iis reddantur, qui fortius, & expeditius Saucii pro repub. victoriam peperere. Ita & sauciis, pro Republica incurabiliter vulneratis, præterea Ductores. ductoribus, capitaneis, primipilis, vexilliferis, & tibicinibus (fugitivis & crapulosis Fugitivi exclusi. exclusis ) multo plus quam cæteris ex æquitate præstari solet. In reliquis, vbi par periculum, labor, vigilantia, & audacia, & similia reperiuntur, par erit Paritas periculorum. distributio spoliorum. Bellica vero tormenta, Regumque, ac ducum ornamenta, ipsi Tormenta bellica. Principi bellorumque domino cedent, cum eorum conjugibus, & filiabus: de quarum Nullus violet captivas illustres fœminas. pudicitia tuenda diligentior & honestior habentur cura, ne quis eis sub pœna capitis, & bonorum omnium confiscatione, vim inferat, aut conamen affectibus iniquis. In quo etiam casu Saxo Danicus asserit, Frothonem Regem constituisse legem Lex contra stupratores. in tali forma: Si quis virginis stuprum vi petere ausus esset, supplicia abscisis corporis partibus lucret, alioqui mille talentis concubitus injuriam pensaturus. Si Connubium legale conceditur. tamen Principi visum est captivatæ virginis, ob vtiles & honestas rationes, inire legale connubium, antiquo ritu mitius quam raptu quæsitum, vtique licebit ei, quemadmodum Placida Imperatoris filia. Athaulpho Gothorum Regi, qui Gallam Placidam Theodosii Imperatoris ex alia vxore filiam, Vrbe captivam abduxit: quam tamen ob generis nobilitatem, formæque pulchritudinem, & castitatis integritatem, apud Forum Cornelii suo matrimonio copulavit, eiusque prudenti consilio omnia modestissime gubernabat. Consilium prudentissime, mulieres. bat. Nec prætereundus est Totilas, eius Regis antecessor: qui devida post biennalem obsidionem Neapoli, præcepto vetuit, ne quis suorum, sub pœna capitis, violaret pudicitiam virginum, aut matronarum, aut molestaret fugientes ad loca Deo dicata. De hujusmodi præcepto Totilæ Regis Gothorum, ne pudicitia violaretur, videatur historia Io. Magni Archiepiscopi Vpsalensis fol. 425. ## Liber Undecimus, kap. 41 (s. 397–398) De induciis, & pacem coostituenda. CAP. XLI.                                         ETSI belli administratio, & pacis constitutio, præ omnibusConstitutio pacis ad principes spectat.                                         aliis ad Principem spectat, vt maturius, citiusque de rebus                                         arduis consultatio, ac executio fiat: tamen opera fidelium                                         præfectorum, vt nunc cernitur, arduissima tam belli                                         quam pacis negotia, vtcunque constituuntur: qui eo prudentiores, Præfecti boni.                                         vtilioresque tam dominis suis, quam Reipublicæ judicantur,                                         quo promotiores fuerint ad inducias constituendas,                                         vbi solida, ac longæva pax nequeat stabiliri, ne forte                                         seditiosis exclusis, talia præter spem reperiantur media, Seditiosi nolunt pacem. vnde vtrique discordantium parti, & eorum posteris, ac subditis, amor & concordia dulcis generetur, ac roboretur. Nil enim vtilius, ac decentius, vti antiquius inter claros Principes est, quam bella potius arcere, quam promovere, odia claudereActa principum clarissima. cum sepultis, irarum oblivisci, seditiosos abigere, tumultuosos ac insoletes corripere, vt concordiæ constituendæ aliquando ( pessimis amotis consiliariis ) placidissima sternatur via: in quo gloriosius, securiusque semper regnabitur, vbi omniaRegna firmissima vbi & quando. fundantur in charitate. cujus rei etsi innumera hic adduci possent exempla, vnum tamen cæteris recentius, & jucundius sufficiat hic afferre, quod supra LX. annos accidit in Suetia, inter Principem regni antiquum Stenonem Stur, & Iacobum ArchiepiscopumExemplum velocissimæ pacis. Vpsalensem: qui seditiosis, & truculentis persuasionibus vtrobique decepti, minus provide ad acerrima bella, ob exiguas quasdam offensiunculas, procedentes a Principe fortissimo milite cincto, Archiepiscopus arctissime obsiderur. Quo viso, etsi potentissima defensione non careret, nempe in arce insuperabili Almersteck dicta, viribus, & expensis, ac naturali munitione provisa: tamen ipse Archiepiscopus, sciens Principem virum prudentissimum, ad omne salubre consilium valde propensum, elevata galea ab alto muro, solitarium Principis colloquium obtinuit: quo obtento, mutius rationibus, & totius regni periculis imminentibus examinatis, Pax fit in momento. nedum in vna hora pacem mutuis amplexibus, vtriusque casiris intuentibus, soli confecere, sed ne verbum in contrarium ab vtraque parte fieret, severissimis pœnis prohibuere. Quo factum est, vt malis contristantibus, bonisque exultantibus, Amicitia indissolubilis. amœnissima pax est constituta: quæ & vtriusque durante vita, indissolubili amicitia servabatur. Si hac prudenti modestia erga juniorem Stenonem Sture in ortis controversiis, Gostavus Trolle. ob publicam patriæ suæ quietem vsus fuisset Gostavus Trolle, eiusdem Iacobi immediatus successor, infinita strages, & cædes aversa, tranquilliorem regni & Ecclesiæ causam reliquisset. ## Liber Undecimus, kap. 52 (s. 398–401) De obsessorum petenda pace. CAP. LII. Causæ petendæ pacis.                                         POSTQVAM pertinacibus armis, strenua defensione,                                         morborum patientia, aëris & frigoris duritia, vulnerum cruciatu                                         & tolerantia, incessabili vigilia, inutili expectatione                                         venturi præsidii, illusione continua, importabili stipendiorum                                         earistia, omnique pressurarum angustia, fame, & media,                                         omniumque pressurarum, ac stratagematum varietate,                                         ac cunctarum necessariarum rerum penuria, arcibus inclusi Galea pro pace petenda elevatur in hasta.                                         nil amplius efficere, aut inimicis obsidentibus resisfere queunt,                                         galea e sublimiori loco propinquioris propugnaculi hostibus indicant pacis conditiones petere, ac suscipere velle, ne forte de rebus suis iam prorsus desperatis, pactis intervenientibus, armis, & vestibus, vel ipsa vita retentis, in tuta recedant: quod forsitan ipsi obsidentes similibus angustiis, aut majoribus Conditiones. sub inclementia cœli solique vexati, non ægre concedunt. Sæpissime etenim Incommoda obsidentium. hujusmodi conditiones quæruntur, ac reperiuntur, vt nisi a hostilibus incommodis vtriusque partis abstineant, nedum ipsi forte ob vilissimam alicuius despecti sermonis, Causæ altercantium. vel turpis rei originem altercantes, sed & eorum amici, confœderati, ac soboles successuræ perpetuo odio contabescant. Itaque ne patiantur, & hæc fiant, intervenientibus. Firmamenta pacis. sanis consiliis, literis, sigillis, juramentis pœnarum gravitate firmatis, sæpe in gratiam & concordiam redeunt, vt obsessi cum omnibus, Pax vera vel fallax. quæ quisque sene possit, in tuta, quieta pacem fruiturus abscedat. Quo casu ibi pax fida, tuta, stabilis, & perpetua erit, vbi voluntarii fuerat concordati: fallax autem non permanet diuturna. De scele De sceleratis mediatoribus, & quaestoribus pecuniarum. CAP. XLIII.                                         SCELERATISSIMA ac pessima mediatorum consuetudoConsuetudo pessima est despicere veritatem.                                         est, despicere vel intercipere velle veritatem. Qui                                         enim fine lege rationeque agere disposuerint, constat eos regna,                                         populosque, & vrbes citius destruere velle, quam servare: Destructores vrbium.                                         vbi melius esset, maximæ inter bellorum initia, discordiarum                                         radices reprimere, quam privata vltione publicam                                         inducere calamitatem, & discrimen: & quid tandem                                         discordantibus ad vltimum eveniet ? nisi quod aultos                                         in manus vilissimorum hominum expendent thesauros: quos vel a negotiatoribus sub iniquo fœnore, vel ab amicis ficta dolositate mutuatos, Modus iniquissimus fingendi exactiones. vel forsitan ab Ecclesiis, & piis locis impia rapacitate extortos, vel a ruricolis contemplatione pacis procurandæ emunctos, vel theloneorum, seu gabellarum augmento quæsitos, vel victualium humano victui necessariorum intolerabili exactione corrasos, vel miserabili mancipiorum mercede congestos, vel a numero pecudum, eorundemque membrorum taxatione contributos, in vaferrima crudelium consiliariorumConsiliarii crudeles. astutia, quasi justa conscientia gloriantur se congregasse. Sed revera detestabilem memoriam, immo sempiternam infamiam in se, & stirpe, ac posteris suis, in eorum annalibus deprehendent se longe incautius, quam prudentius thesaurisasse, omnemque maledictionem accumulasse: quam patientissimus Iob dicit Regi evenire, Rex bellum √πeditans infelicissimus. qui meditatur bellum. Quod quanta incommoda habet, lib. III. cap. III. de seditiosis D. Brunus Germanus vir clarissimus, his verbis attestatur: Religio neglectaBrunus in lib. de seditiosis. jacet, spretus Dei cultus, templorum direptiones fiunt, & sacrilegia, horrendæ audiuntur blasphemiæ, variæ eduntur cædes, rapinæ, populationes agrorum, Mala terribilia. deprædationes domorum, carceres, vincula, auulsi a sinu matrum filii, raptæ ad stuprumArma non servant modum. virgines, incendia pagorum, vrbium, &c. Arma etenim non servant modum: non temperari facile, nec reprimi potest stricti ensis ira: bella deledat cruor. Belluarum enim est iste furor, vnde bellum nomenBellum a belluis ortum. accepit, inquit Festus. Veruntamen ob reprimendam violentiam, defensionem oppressorum &c. juste suscipitur bellum, vt ibidem pulchre diffusius narrat idem autor Brunus. De commitiis insularibus, & consiliariis. CAP. XLIIII.                                         ACCIDERAT præterea temporibus antiquis intantum Pestis antiqua.                                         prævaluisse mortalium luem in Septentrionalibus regnis, vt                                         sublatis principibus, immo Regia stirpe, & potiore nobilium Stirps regia consumpta.                                         prosapia, longo temporum intervallo quasi acephalus                                         populus coalescens, discordi regimine, atque tumultuario                                         gubernio disponeretur, vt penes nullum solida potestas lege Malum intestinum.                                         vel autoritate roborata maneret: quinimmo eo fors infelix                                         devenerat, vt nemo alteri in concilio fideret, nemo obtemperaret,                                         nemo attenderet, quid e hac detestabili discordia Seniores populi. exurgere posset, dum domi ruinam, & rapinam, forisque contemptum, & infamiam incolæ ampliarent. Quocirca seniores populi emeriti vestitu, & barba horridiore, ob experientiam, & naturæ bonitatem, citra vllam scientiam, & citia literas Conventus insularis. convenientes, ne amplius totam regionem periclitari sinerent, consilia quæsituri in insulam aliquam sese transtulerunt, vt potius sub aperto cœlo quam tectis, de Paucorum judicia expeditoria. concordi atque vtile regimine providerent. Et ita fuisse commemorat antiquitas. Nam paucorum, & bonorum sagaci judicio eo res perplexa deducta est, vt vni omnium consensu gubernandi traderetur autoritas, quo tanquam electus supremus Princeps Amnestitiæ lex. subjecta dominia moderaretur, optimeque diebus eorum, atque subsequentium ætatum successivis temporibus providerentur: hac tamen lege amnestiæ, seu oblivionis relicta, vt nullus retroacti temporis injurias, vel offensas vllo vnquam ævo revocaret in vltionem. Eaque lex pro tanto semper fuit habita vtilior, quo eius imitatio tenacior fuerit in executione. De eis De eisdem eventibus, & procerum consiliis similibus. CAP. XLV.                                         CVM vero proceres successiue de simili calamitosa regionum                                         ac incolarum reparanda vnitate, ac avertenda desolatione,                                         coguntur inire consilia, simili providentia strictioriConfilia & conventus in insulis.                                         compendio in arcibus, vel angustis insulis omnibus a se                                         navigiis abductis inclusi, brevissimo temporum curriculo                                         quæ salubriora videntur concludunt. Nec cuiquam instante                                         quacunque necessitate, excepta ægritudine mortifera, inde                                         exire permittitur, donec quid prudentius agendum sit, vnanimi                                         sententia constituatur. Quo facto tempus affigitur, Plebiscita dicuntur. vt quisque procerum in sua reversus, constitutionem subjectis populis aperiat illico exequendam. Nec segnius factum quam dictum, vita & bonis oblatis deducitur adPœna oppressorum patriæ. effectum, scilicet quod libertatis violatores, & hostes, vel capiantur, aut exturbentur a regno. Tandemque potessas, & autoritas vt deinceps penes vnum caput, adPotestas penes vnum. omnia juste prudenterque moderanda, remaneat, simili consensu stabilitur. Neque hic modus in insulis consultandi contrarius illi est, qui Regiæ electioni deservit in campis, duodecim circumpositis saxis, vt IX. lib. fuerat declaratum. In horum etenim medio sliper latum, & ingentem lapidem Rex electus stans, populi consensu sausta acclamantis, approbatur. Idque fieri solet triplici via. Prima, neConditiones regiæ electionis triplices. dolo, blanditiis, aut insidiis: secunda, ne promissis, aut terroribus: tertia, ne minis, ac vi eligendus extorqueat suæ præsidentiæ, ac eminentiæ dignitatem. ## Liber Undecimus, kap. 56 (s. 401–403) De fidelibus secretariis, & eorum vtilitate. CAP. XLVI.                                         SECRETARIORVM, sive scribarum officium, securitasOfficium secretariorum.                                         esse solet vniversorum: quia jus omnium, eorum solicitudine                                         & fide servatur. Alios forsan depopulantur incendia,                                         alios denudat furtiva surreptio, nonnullis negligentia perit,                                         quod integra diligentia sit quesitum: sed de fide secretariorumVigilantes secretarii.                                         fidelium facilime reparatur, quicquid a privatis perditum                                         fuerat, aut male probatum. Solent vigilantiores esse                                         in alienis quam propriis. Armarium enim eorum fortuna                                         cunctorum est, & merito refugium omnium esse censetur, vbi omnium securitas frequentius inquiritur, & habetur, ac quasi veritas incorrupta custoditur: quia nullum permittit in sua vtilitate fraudari. Præcipitur ergo, vtCustodes veritatis. tanti officii sint fidi custodes, nec variari se sinant in silentio, qui provida censura abundare teneantur in lingua. Eis enim committitur antiqua fides, & quotidiana diligentia, Fides antiqua. vt dirimant jurgantium detestabiles lites, vincula rumpant, & adductis evidentioribus causis innocentes absolvant. Et hoc honorabile decus est, quando indisputabili testimonio vocem afferunt antiquarum chartarum, quibus improbi litigantes ratione convicti, obedire cogentur. Ament ergo justitiam (de qua nemo conqueri poterit ) vt indissolubilem in omni objecto & eventu, ac necessariam valeant Veritas firmanda. firmare veritatem, quo publica tranquillitas inducitur: quæ omnibus exhibebit Assentatores evertunt regna. accommodam vtilitatem. Tales itaque secretarios domini terrarum habeant, & diligant, non assentatores & adulatores, qui regna citius evertunt, & principes enervant, quam quivis truculentissimus hostis. De prudenti commissione Principum. CAP. XLVII.                                         RECEPTVM est a majoribus, atque recte observatur ab Reges bene imperantes tutius regunt.                                         omnibus, quod illa dominia, seu regna, optime gubernantur,                                         quando Reges bene imperare didicissent, immo &                                         tranquilliter, quando subditi fideliter obediant Regi justa                                         imperanti. Verum vt prudentius, & securius vtrobique agatur,                                         vtrunque semper servare necessarium est. Quis enim Obedientia subditorum.                                         parere ei potest, qui imperia nescit, aut vnquam addiscere                                         curat ? Subjectorum quidem obedientia a Principis prudentia, Dures imperiti fallunt.                                         atque doctrina proficiscatur oportet. Itineris duces, qui recte antecedunt, e suis vestigiis hoc præstant, vt qui eadem terunt, nunquam Virtus bonorum equorum. oberrant. Qui vero errabundi ducunt, & seipsos perditum eunt, ae alios in præcipitium rapiunt. Atqui vt equestris munus militiæ habetur, mansuetum equum reddere, Officium regium. nec respuentem frena, nec duriore cervice obluctantem, vt infra de conditione bonorum equorum lib. XVII. cap. X. & XI. dicetur: sic Regium officium est, populum vltro obsequentem reddere, & gratia, benevolentia, æqualitate, benignitateque sic homines sibi devincire, vt sponte sua parere studeant, nec imperata detrectent, Principis facilitate sæviunt subditi. aut iniquo animo obsequantur. Contra autem videndum erit, ne facilitate Principis cives inpetulantiam, & sævitiam ( vt superius lib. VIlI. cap. XXXI. dictum est ) convertantur. Sic qui mites ingenio principio erant, cum se contemni Oblivio clementiæ quando. vident, acerbiores fiunt, & durius regnant. Principes enim, dum sibi ab insidiis subditorum cavere cogentur, clementiæ, misericordiæ, & benevolentiæ obliviscuntur, vt de vt de Alexandro Magno, & similibus plurima redduntur exempla. Cogitandum ergo erit, Regem quasi theatrum esse, in quo ormes virtutes præbeantur, vitia autemRex vt theatrum est. explodantur. Magna, præclaraque res est, coram eo agere, penes quem praemii, pœnæque arbitrium sit. Et ita videntur ante oculos Principum acriora fieri spectacula in quovis exercitio militari, vbicunque fuerint intentanda. Iucundius quoque est, RegemRex melior judex quam communitas. habere judicem, quam communitatem, quia non auro, argentove, aut similibus corrumpitur, aut frangitur minis. LIBRI VNDECIMI FINIS. ## Liber Duodecimus, inledning (s. 405–408) AQVILONARIBVS LIBER XII. PRÆFATIO.                                         TRANSCRIPTIS superioribus XI. libris de secretioribus                                         naturæ effectibus, deorum mani cultura, minerarum opulentiis,                                         Regum electionibus, armorum præparamentis,                                         atque campestribus, sylvestribus, navalibus, & glacialibus                                         bellis, sereno tandem fœdere compositis, atque firma pace corroboratis,                                         ordo necessarius exigit, vt ad ædes hostili furore                                         consumptas, artificis industria properet, & restauret: quod                                         eo facilius efficiat, quo materialia gratis inveniet bonitate                                         naturæ, præsertim in saxifodinis, accommodata. Quales autem sint hæ partes ædificiorum componendorum, illico primo capite sequenti dicetur. Nec desunt vires quin arduas ædificent ædes, licet ordine variato ab Italicis structuris, insigni magnificentia ac altis operibus elaboratis. VErum vt moderni temporis Aquilonares architecti, insigniores stucturas prisci seculi late per orbem divisas, magis admirari, quam imitari valeant, præstat intelligere, septem tantum terris loco miraculi fabricas fuisse relictas, 1 Ephesi videlicet Dianæ templum, 2 Regis Mausoli pulcherrimum monumentum, 3 Rhodi Solis æneum signum, 4 Olympici Iovis simulachrum, 5 Cyri Medorum Regis domum, 6 Babiloniæ muros, quos Regina Semiramis latere cocto, sulphure, ferroque constuxit, & 7 Pyramides Aegypti. Sed quis illa vlterius putabit esse præcipuas cum in vna vrbe Roma IVLII III. PONT. MAX. pretiosum, & admirabile theatrum, atque decorum fontem, pro publica cunctarum gentium salute, incomparabili naturae & artis pulchritudine excogitatum, diversicolorumque lapidum concordi varietate conspexerit fabricantum: vt merito totius orbis octavum spectaculum æternis laudibus asserat prosequendum, ac extollendum. Habuerunt honorem veteres fabricæ, quia tempore inrudi seculo præcesserunt, dum quicquid emergeret insolitum, ore omnium, & jure quidem, ferebatur eximium Nunc autem eo clarior, ac excellentior æstimatur antiquitas, quo novo vestita decore ornatum adauget, & vtilitatem: quæ vti longis ætatibus retroadis ignaræ vetustati non patuit, ita nunc stupenda pulchritudine aquarum necessariam abundantiam, cunctis seculis clausam, gratis, & perenniter infinitis ætatibus, & creaturis administrat. IN VINEAM IVLII III. PONT. MAX. QVI maris & terræ grandi sub pondere pressam Naviculam, summi patris regit inclytus orbi, Vt consurgentes valeat superare procellas Julius: hic rerum moderator maximus, omne Extento vt possit pelagus decurrere linteo, Sustineat curas, & tanta negotia, quorum Maius onus non est humeris torquere carinam Curarum: vt præsto valeat prudentibus vti Consiliis, extruxit opus: cui mira salubri Temperie, cœli loca præstant apta quieti, Ad Flumentanam portam: cui copia rerum Cunctarum, cedunt cui magna palatia Romaæ. Collibus hinc inde est pulcherrima vinea tanti Pontificis, passim quocunque in tempore cultu Percelebris: sunt læta die, sunt omnia nocte Grata, & amœnus ager secessibus vndique septus. Perpetui fontes labuntur, celsa theatri Atria marmoreis exurgunt plura columnis. Vt valeant superare orbis miracula septem, Quæ tot magnisonis buccis jactare Pelasgi Non cessant, statuis circundata machina surgit Antiquis, subeunt memoranda insignia vivis Vultibus: inde latex latebris emanat abunde, Exilit, & properat terras cum Sirius vrit, Vt defessa levi requiescant membra labore. Parua cano, nam mira nimis spectacula cultu Multiplici, atque avium concentus æthera pulsant. Vt divisa homines possint sua tempora vitæ Pertrahere, assiduo populus stupet anxius ore. Propter iter summa de mose hinc visitur ædes, Marmore tum Pario erecta in fornice celso, Andreæ apostolica cum Petro puppe vocato. Hoc testudineum templum radiantia templa Insignita auro exuperat, pietate flagranti Pontificis summi: loca, quæ celebrare per ævum Sic merear, nunquam excipiat mea lingua quietem. Angelici vt proceres soveant sua vota salutis, Atque decus cumulent, ferventque in honore perenni, Culminis excelsi cœlorum exercitus omnis Pontificem associent, fruiturum monte superno. Et quoniam heroum sancte sunt gesta canenda,         Hoc placuit nobis scribere mente pia. Vivunt artifices sub tanto Principe egeni,         Quos facit assiduos res variata bene. ## Liber Duodecimus, kap. 1 (s. 408–409) De muratoribus, ac varietate, & forma saxorum. CAP. I.                                         MVRATORES quidem sunt fideles, & ingeniosi pro                                         conditione fortissime gentis, hoc est, quod densos ob infinitam                                         materialium abundantiam, quasi in omni opere construunt                                         muros: maiori tamen fortitudine, vt infra dicetur,                                         quam pulchritudine, contra quemuis impetum corroborantes.                                         Sed nec excellentissimi artifices desunt, tam indigenæ quam                                         alienigenæ: qui ob ingentem mercedem eo aliunde proficiscuntur, Artifices periti.                                         quique vtrique & firmitati, & decori satisfacere norunt,                                         & possunt. Nam præter eorum manualem artem, reperiuntur Lapides naturaliter apti. in plerisque montibus Septentrionalium provinciarum lapideæ moles, ita a natura in diversitate figurarum, præcipue quadratarum, & oblongarum formatæ, vt vix aliquid præter politum splendorem ad ornatum pulchriorem eisdem superaddi possit, Mons Amabergprout apparet in vasto quodam monte Amaberg dicto, non procul ab insigni Monasterium Vastenense. monasterio Vastenensi, per illustrissimam mulierem S. Birgittam ( cujus corpus in celeberrima memoria, & filiæ eius beatæ Catharinæ primæ Abbatissæ, ibidem requiescentis, Aluastra monasterium. habetur) ædificato, immo & alio quodam cœnobio divi Benedicti, Aluastra appellato: vbi lapides varii coloriis, præsertim atri, ad quævis ædificia incolarum Saxa gratis extrahuntur. gratis extrahuntur, ac ratibus, seu promonibus deportati, in pulcherrimum & commodissimum vsum a fundamentis fenestrarum interpositione ad culmina tectorum rediguntur, Certamen artis & naturæ. hoc opinabili relicto iudicio, quod vel natura artem, vel ars ipsa naturam superare videatur. Dixi gratis, quia nec pretio, nec precibus emitur a possessoribus loci, ob inexhaustam huiusmodi saxorum abundantiam, vt deputentur ad Mons vt vasta civitas apparet. publicam, & privatam vtilitatem. Nec mons ille, omni amœnitate plenissimus, latus & sublimis, a longe navigantibus aliter, quam civitas aliqua turrita mœnibusque cincta, apparet. Extant hodie plura ædificia prædicti cœnobii Aluastra, atque civitatis Lincopensis, eius generis saxorum vetusto tempore, quadrato opere satis polita, sicut & alibi fabricata. Sunt præterea alii montes Ostrogothorum versus Lapides hexagoni. Orientaliora littora maris Gothici, lucidos lapides adamantinæ speciei forma hexagoni, instar crystallorum, longo ordine hincinde producentes: e quibus (si supervacaneus luxus æstimatorem haberet)splendidi parietes, admiratione pleni formari possent. Præterea apud Vestrogothos mons est eminentissimus Kindaberg dictusKindaberg. (de quo supra lib. II. cap. XX. II. mentio facta est ) in circuitu marmorea saxa adeo pulchro colore naturaliter variata habens, vt cuiuis stucturæ applicata, plurimum decoris afferant, & vtilitatis. Demum in suppolaribus insulis magnetumMontes magnetum. montes reperiuntur, quorum fragmentis ligna fagina certo tempore applicata, in saxeam duritiem, & vim attractivam convertuntur. Deinde tam vivi campestres lapidesLigna fagina fiunt lapides. diversarum formarum, quam cocti, in maxima quantitate, nedum pro tectis, sed & muris, vbique applicabiles reperiuntur. ## Liber Duodecimus, kap. 2 (s. 409–410) De domibus fabricandis, & earum varia forma. CAP. II                                         DIVERSITATES ædificiorum miræ, multæque suntFormæ ædificiorum variæ,                                         in Septentrionalibus regnis, videlicet pyramidales, cuneatæ,                                         arcuales, rotundæ, & quadratæ. Pyramidales scilicet                                         e solis hastis sursum connexis, deorsumque ampliatis, Operarii manuales.                                         idque pro tempore æstivo, ne fumo & flamma pariter cum                                         solis ardore molestentur operarii manuales. Cuneatæ ædesAedes cuneatæ, & quare?                                         fere omnes in altum porrectæ sunt, vt densæ, onerosæque                                         nives citius vento arceantur, ne deprimant tecta: quæ corticibusTecta vnde fiant.                                         betulæ, vel tegulis, vel fissilibus scandulis e pino, Tecta cuprea vel plumbea. ob innatam picem, vel abiete, vel quercu, vel fago confectis, divitum vero tecta vel cupreis, vel æreis, aut plumbeis laminis, quemadmodum templorum, Structuræ arcuales. sunt cooperta. Arcuales stucturæ satis artificiose contra vim ventorum, casumque nivium, tam muro quam lignis, ad varium & valde necessarium vsum fabricantur. Structuræ rotundæ, & cur? Talesque reperiuntur in ædibus magnatum pro supellectilibus domesticis, aut rusticanis conservandis. Rotundæ, & hæ plurimum raræ, vt diversi artifices pari luce exStruc. quadratæ. culmine reflexa, in exercitiis suis potiantur. Quadratæ autem domus frequentioresMagisterium artificiale. sunt, sed lignis grossissimis mira combinatione in angularibus iuncturis (quibus magistrale artificium ostenditur)coaptatæ: & hæ quoque fenestras habent plurimum inFenestræ in tectis, & cur?. tectis elevatas, vnde lux introrsum super quemlibent descendere possit. Muratæ autem Aedes muratæ, tem ædes portas habent proportionatas, sed strictas fenestras, ob intensissimum frigus, & pruinosas nives. Nam si maiores, amplioresque more Italico essent, confestim Nix obruit ædes. minutissimis nivibus vento valido (veluti pulveribus turbine) agitatis, ædes ipsæ importabili mole illico casuræ replerentur. ## Liber Duodecimus, kap. 3 (s. 410–411) De fenestris in tectis. CAP. III. Fenestræ in tectis.                                         FENESTRAE communiores Aquilonarium ædificiorum,                                         præsertim in vaporariis, sunt in obliquis firmatæ tectis,                                         per quæ purior lux e cœlo descendit. Ex vitro autem,                                         vel tela picata, pro pluvia arcenda ponuntur. A latere Portæ strictæ apud limitaneos incolas.                                         vero in vrbibus, propter vicos angustiores, ferreas habentes                                         craticulas, & clausuras, portæ incolarum extremos limites                                         regnorum inhabitantium, ex industria strictæ, depressæque Parietes pro mœnibus habentur.                                         sunt, ne prædonibus pateant, & inimicis. Immo                                         vt eisdem & apertis hostibus sagittando resistant, parieribus vtuntur perforatis. Similiter & egestæ terræ secretis fossis, culmo, vel stipitibus Insidiæ tectæ. frondosis, seu aridis contectis, ne forte eo modo conficiant hostem. Sed hæc superioribus lib. VII. cap XXI. de pœnis incendiariorum particularius enarrata Tecta terrea. videntur. Tecta vero trabibus, & tabulis abietinis, corticibus populeis, & germinantibus terreis glebis, gemino ordine, interjecto pauco avenæ, vel hordei semine, Pascua in tectis lib. 9. cap. 38. combinantur: & hoc ne fulgure comburantur, immo verius vt supereffusa aqua tempore hostili pascua præbeant ovibus, & agnellis, prout superius reperitur Domus incastellatæ. ostensum. Quidam etiam in vrbibus eo constringunt loca ædium struendarum, vt mutuo sumptu, & consensu, coniunctis quinque vel sex lateralibus ædificiis, constituunt vnum castellum, vnicuique portam ferream fortissimam præfigentes, vt etiam Holmia. si hostis muros, & mœnia superarit (quemadmodum in regia Suetiæ Holmensi a culmine domorum vbique arcetur) resiliat ab incepto. Materiem autem ædificiis aptam & fidelem, ad vetustatem inducendam & conservandam, periti Aedificia nociva. architecti noverunt invenire, immo ab arboribus abstinere, quæ ædificiis impositæ, difficultatem parientibus ingerunt, & miseras mortes, vt Plinius etiam testatur lib. XIII. cap. XIX. ## Liber Duodecimus, kap. 4 (s. 411–412) De maxima multitudine, & magnitudine arborum in Septentrionalibus terris. CAP. IIII.                                         ABIETVM, & pinorum, ac iuniperi, laricisque maxima                                         abundantia est in Aquilonaribus sylvis, tantæque proceritatis, Abundantia arborum.                                         vt altis turribus æquari possint: & ob id quæ mari sunt                                         propinquiores, ad antennas, malosque magnarum naviumAntennæ.                                         adaptantur, & præcipue pineæ arbores: quæ ob cognatam                                         resinam, & picem, sui natura imbribus, ne cito putrescant, Resina.                                         sed diutius durent, resistere solent. Abietum tamen fructus, Pix.                                         vel pinorum, in nullo vsu sunt, quemadmodum in Italicis                                         oris, vnde voluptuosa medicina conflatur. Arbores pineæ. Medicina voluptuosa. navigiorum tabulatis operimentis ferrarum sectione, dolabrisque aptantur. Harum etiam dulcibus medullis in cacumine (quæ cerebrum vocantur) regnicolæ, præsertim Lappones, in principio æstatis recollectis, loco panis, vt Parthi palmis, vtunturPanis corticeus. Rami abietum pro vasorum circulis, immo & sepibus agrorum, ac arcubus ballistarum, sicuti & larices, quasi flexibiliores, coaptantur. Trabibus vero abietinis perpetuus honos attribuitur, quia tecta templorum durabili earum firmitate & levitateHonos arborum pinearum. teguntur, eoque proceriores sunt, quo locus nativus fabulosior inveniatur: macro tamen corpore, quia arenosis fomentis haud nutriuntur, vnde pinguissimus succus resinam, seu picem emittens, connasci videtur. Præterea betulæ arboris copiaBetula. maxima est in toto Septentrione: cuius hæc est virtus, vt incisa infra corticem & librum, Lachrymæ arborum potabiles. lachrymas potabiles emittit, vti fructus eius tempore famis habentur pro pane, cortexque tegumento. Similiter & iuniperi legumina, immo & radices eius, Radices iuniperi. beatissimo Iob teste, loco panis habentur, licet anxium accessum ob aculeos præbent: in quibus aculeis, seu spinis, prunæ vivaces, ignisque per annumIgnis conservabilis per annum. durat: quem nisi restinguunt incolæ, suborto cœli turbine, ac tempestate, sylvestre incendium excitatum, quasi vagabundum, circumiacentes agros depopulatur. ## Liber Duodecimus, kap. 5 (s. 412) Adhuc de arboribus Septentrionis. CAP. V. Quercus.                                         QVERCVS incorrupta sub aquis durat, & ob id vtilissima                                         navium costis. Corticibus vero eius coria præparantur,                                         & perficiuntur, vti infra de glacialibus stucturis ostendetur.                                         Sunt & aliæ arbores durioris naturæ, e quibus detornantur Resina prohibet putrefactionem.                                         annuli pro vsu antennarum, ac vtres, & amphoræ, resina,                                         ne intus putrescant, liniendæ. Præterea aliæ ignoto nomine Qualitates arborum.                                         sponte nascentes: quæ tamen ob effectum in pondere, colore,                                         duritia, rotunditate, proceritate, & fructibus vtiles                                         æstimantur. Cotoneæ autem, & sambuci cum ruiubis dulcissimis Salices duplices. ibidem reperiuntur. Itidem & salices duplici genere annotatæ: quibus ad premendam famem lepores vtuntur. Et hæ licet steriles sint, densissima tamen sobole Arbores renascuntur. excisis ramis, & plantatis renascuntur, vt reliquæ lignorum cæduæ sylvæ germinantes, rursus a radice succisæ. Multæ etiam arbores inveniuntur, quæ quia altas, multasque radices habent inextricabiles, nisi turbine, vel fulmine tangantur, continue perseverant: quarum facilis ratio non datur, dum aliæ, alibique nascantur. Hedera adulatrix. Hedera præterea veluti adulatrix adeo communis est, & onerosa, vt nivium fomento paulatim muros & mœnia, nisi extirpetur, absumat. ## Liber Duodecimus, kap. 6 (s. 412–413) De diversitate arborum. CAP. VI. Arborum diversitas.                                         SVNT præterea multiplicis generis abores in eisdem frigidis                                         locis, & hæ præcipue, præter superius dictas, vt                                         populeæ, fraxineæ, & altarum iuniperorum, quæ ob proceritatem                                         commode, propter annexum odorem quasi cypressinum, Aedes odoriferæ.                                         aptantur ad electas mansiones, & ignea fomenta,                                         tam tempore pestis, quam alio quotidiano vsu. Perpetuitas stirpis.                                         Sponte enim huiusmodi arbores genitæ, perpetuitate stirpis                                         indesinenter accrescunt, & inextirpabiles coalescunt, Sepes arboreæ,                                         ita vt productæ ad robustam ætatem (vt iam dictum erat) sublimibus, & imis structuris, tanquam fortiores trabes, coaptantur. Quercus vero, & fagi, vltra septuagesimumFagi. elevationis poli Arctici gradum, versus zonam frigidam non reperiuntur: Zona frigida. immo paucæ reliqui generis, nisi be uleæ, veluti incurvati frutices in extremis Oceani Scythici littoribus, ob frequentes tempestates. Verum in terris versus Meridionalem plagam, maximus est proventus arborum fructiferarum: quarum fructu, glandiumArbores fructiferæ. scilicet, & corylium nucum, ac fagorum, tempore sterilitatis incolæ loco panis pariter cum cæteris animantibus vtuntur: quæ tamen animantia, vt mures, glires, &Panis. aves, futuræ farmis arcendæ vltra humanam sagacitatem hoc habent, vt hos fructusBestiæ sagaces. ad antra, cavernasque comportant: vnde & providi terrarum incolæ imminere famemFames futura notatur. futuram cognoscentes, diligentius solito prospiciunt eventibus suis. Fagorum nuces triangulæ sunt, rubeo cortice munitæ, subintra barbatum calicem habentes: quarumNuces triangulæ. esu, sicuti glandium, mire impinguantur porci, sola inspecta differentia, quod laridum his durius, illis vero mollius, seu fluidius reperiatur. Laridum. ## Liber Duodecimus, kap. 7 (s. 413–414) De fructuum qualitate. CAP. VII.                                         NVCES corylinæ adeo abundanter ibidem crescunt, vt indigenis, Nuces.                                         & advenis sufficiant ad omnem optabilem vsum:                                         quo fit, vt quæstus causa, ac mercatorum lucro aliquot millia                                         vasorum e Septentrionem in Germaniam exportantur:                                         etiam stipites corylini, quorum tortuosa flexibilitate fereFlexibilitas tortuosa.                                         omnia vasa commodissime colligantur. Poma vero, ac                                         pyra diversorum generum ibidem, vel seminata, vel transplantata, Poma & pyra frigore maturescunt.                                         satis abunde crescunt: quorum etiam aliquod genus                                         generosissimum est, vt (instar olivæ, quæ nusquam in Aquilone crescit)in summo frigore maturescat: etiam sylvestria poma, quæ sibi ætatemOlivæ nullæ in Aquilone crescunt. a natura retinent propagatam, vt in Decembri primum maturescant: & hæc vinosum saporem habent, ideoque in potum musti nomine, torcularium pressura disponuntur. Aliqua etiam tantæ acerbitatis reperiuntur, vt aciem gladii succo suoPoma mense decembri maturescunt. perstringant: iisque loco aceti vtuntur. Quædam rotunditatem habent mali, quædam turbinationem pyri, quædam figuram ovatam: quibus natura honorem tribuit peculiarem. Sed quæ exotica sunt, & vltramarina, quia carnosiora, dulcioraqueAcies gladii perstringitur. iudicantur, pretio maiori æstimantur. Similiter & pyra, ac pruna siccata: non enim, nisi duo genera, in Aquilone nascuntur, alba scilicet, & nigra. Cerasa etiamFiguræ variaæ pomorum. in duplici genere, sylvestria scilicet, & hortensia: quæ tamen nimia acerbitate edentibus generant stuporem, aceti loco deputata: & hoc, quia in opacis, vmbrosisqueVltramarina poma. locis sine solis attactu enascuntur. Quæ vero sole tanguntur, satis grato sapore placere solent. Sunt præterea quædam arbores ignotæ virtutis, quæ sine floribusPoma hortensia. producunt nivales fructus, vt Plinius lib. XIII. cap. V. opinatur. Fructiferaæ tamenArbores ignotæ virtutis. arbores gaudent mutatione, & dulcescunt. Sylvestres vero ferinum habent saporem, forte propter canos arborum villos, solisSapor blandus. ardorem excludentes: alioquin aliqua possent blandiri suavitate vescentibus ## Liber Duodecimus, kap. 8 (s. 414) De Gummi abietino, sive Resina, & origine Ambræ, seu Succini. CAP. VIII. Succinum & ambra.                                         QVIA maxima varietas in scriptoribus de origine, & natura                                         ac qualitate succini, seu ambræ reperitur, præcipue                                         Perotto referente, qui insigni diligentia concordare nisus est                                         multorum opinionem singularem, vnde, & quomodo nascatur Origo verior succini.                                         hic liquor gracilis, & mirandus: idcirco quid verisimilius                                         est ex Aquilonarium sententia, hic veniet attendendum.                                         Abietes, seu pineæ arbores, natura sua resinosæ, excelsa Maturitas succini quando.                                         proceritate sive super littora maris, sive super rivos,                                         vel alias sylvarum declivitates crescentes, succinum sudant, maximæ dum maturis frugibus solis fervor (vt infra præsenti lib. cap. XX. latius dicetur) torrentibus ipsis Iunio, Iulioque mensibus incendiosior, Cancri atque Leonis tetigerit metas, tum istæ arbores æstu valido fissis Ranæ. corticibus, succinum sui liquoris in subjectos latices, seu fluvios, indurandum Mures. emittunt: sicque stillando, quodcunque obiectum corpus sui tenacitate tanquam glutinum Culices. involuit: quo fit, vt ranæ, mures, culices, araneæ, muscæ, aristæ, legumina, & his similia, in resinoso hoc visco (vt infra lib. XVIII. cap. XII. patebit) rapta Succinum in mare defertur. involvantur, ac indurentur, etiam si in arenam ceciderint continuatæ guttæ, quia imbre supereffuso ad rivos, inde flumina, & tandem in mare deferuntur: vbi instar aliarum Durities saxosa. arborum tantum certo tempore indurantur, vt saxosa duritie coctum, dira tempestate Prutenicum littus. per mare Gothicum, seu Finnonicum, ac Livonicum evomatur in Prutenicum littus, scilicet Meridionale, directe oppositum Septentrioni: & hoc omni Edictum de succino. tempore, quo flatibus vndæ volvantur ad Prutenicam terram: in qua ob Principis edictum, nulli nisi deputati, & iurati laboratores, succinum huiusmodi colligere possunt. De quæstu ## Liber Duodecimus, kap. 9 (s. 415–416) LIBER XII.         415De quæstu, & vsu Succini. CAP. IX.                                         HVIVS autem succini non exiguus quæstus est primumQuæstus succini.                                         Principi, in cuius littore ad plura millia vasorum quotannis                                         colligitur, & mercatoribus in ipsa grossitie venundatur:                                         qui politiori superinducta purgatione, in variis                                         formis tum terrestri, tum marino itinere, sic splendide purgatum, Succinum exportatur.                                         in longinquas deportant regiones, vt indurati liquoris                                         splendorem admirantes, pulcherrimam raritatem                                         appretientur. Vbi enim nascitur, ob assiduitatem parum                                         voluptatis allicit, vel vilescit: vbi alienigenis in maximaVoluptas nauseam habet. aviditate servatur. Adeo nulla voluptas est, quæ non assiduitate sui fastidium mortalibus pariat, vbi raritate, & temperamento affectuum, ac vsuum, in maximo desiderio postulatur. Ex hoc succino gentilium superstitiosa vanitate, ob mirum splendorem, simulachra, immo & latæ mensæ fusorum singulari artificio fabricantur. Mensæ succini. Ideo pretium eius per occasionem eventuum, ac vtentium variatur, & eo avidius, quo in se contineat omnium colorum diversitatem, atque formam, seu corpuscula animaliumDiversitas colorum. prædictorum minutorum, origine distillationis incorporata, veluti nonnullæ arbores, quæ asperitate aquarum lapidescunt, prout alibi relinquitur enarratum. Arbores lapidescunt. Sunt igitur artificum huius succini maximæ societates, quæ eo quæstu partim sub dominio Regis Poloniæ in opulentissimo oppido Gedanensi, partim sub Duce PrussiæRex Poloniæ. liberaliter vivunt, largumque tributum principibus, ac magistratibus eorundemDux Prussiæ. pendunt: & forte opulentior fors eisdem artificibus proveniret, si fragmentorumQuæstus major quomodo fit. succineorum fusoria conglutinatione minutias igneo fervore conflare scirent. Et licet hæc ars avide satis desideratur, ibidem tamen adhuc, vt apparet, nondum adepta, & forsan vix vt fusilis, aut malleabilis fiat, adipiscetur. Pompeia Neronis vxor succinei coloris capillos incessanter nutriens, omnes fœminas habuit in ea voluptate sequaces. ## Liber Duodecimus, kap. 10 (s. 416–417) De palis intra glaciem firmandis. CAP. X.                                         MAXIMA præterea commoditas fundameritorum sub arcibus, Glacialis fortitudo.                                         turribus, aut muris firmandorum, præbet ipsa planities,                                         & fortitudo glacialis, vbi rotulis, & funibus inter Pali firmantur.                                         altas trabes dispositis, pali prædictorum lignorum ferreis                                         cuspidibus muniti, violento casu gravissimi ponderis                                         suspensi, ac artificum manu laxati, ad ima truduntur, longoque                                         situ & ordine, quomodo & quantum sufficere videtur, Modus calcandi glaciem.                                         diligentissime collocantur. Nec lubricitas glaciei laborantibus                                         obstat, ne trabes, seu palos plurimum magnos, & ponderosos extollant in altum: quia plantis ferreis, triangulis sub pedibus alligatis, gressum vel regressum, iuxta exigentiam intensi laboris, moderantur: immo talibus suffulti ferreis stylis, tantum trahunt bini homines in glacie, quantum iumenta Navis vastissima movetur a puero. decem in plana tellure vix amoverent. Nec indiget probatione vis ista, dum homunculi quovis impulsu facilime movetur in aquis vastissima navis. His igitur, & similibus palis innititur regia civitas Stocholmensis regni Suetiæ, in profundissimis Holmiæ fundamentum. aquis magnificentia, & sumptibus antiquorum in Meridionali latere ac littore fundata, & ita portubus, ac pontibus distincta, vt nullæ naves, quantuncunque in toto Portus apertissimus sine anchoris. Oceano vastæ sint, velis laxatis illico ad pontem sine anchoris solo fune ad omnem vsum mercium exponendarum, vel imponendarum firmari possint, prout superius de eius magnifico portu, & emporio est ostensum. De conge ## Liber Duodecimus, kap. 11 (s. 417–418) De congelatione aquarum impedienda. CAP. XI.                                         NE autem longissimæ noctis gelu glacies contra palos intrudendosNoctes longissimæ.                                         constringatur, aqua perfunditur viscosa pinguedine                                         marinarum belluarum, qua supernatante omnis congelatio                                         aquarum prohibetur, quemadmodum superius in libro                                         de glacialibus bellis cap. XXIII. satis est ostesum. Super                                         hos etiam palos taliter aquis fundoque immersos, ædificantur                                         domus ligneæ magnarum trabium, tabulisque abietinis, Domus super aquas ædificantur, & quare?                                         vel pineis superpositis, populeis, sive betuleis corticibus,                                         & subtilibus truncis rotundis conteguntur, maxime ad effectum mures, vermesque arcendi, ne grana, vel alia esui necessaria corrodantur, vel igne domestico indiligenter custodito consumantur. Attamen domus illæDomus in mediis aquis comburuntur. quandoque, etsi super aquas firmatæ sint, tamen fulgure, vel hostilibus insidiis aliquando incenduntur quemadmodum in mediis aquis Venetiis multoties fieri vidi, scilicet domestico foco male sopito optimas, ac ornatissimas ædes concremari. Quod si ignis non fecerit depopulationem, tunc vis ventorum adeo sævire solet inNaves submerguntur. plerisque portubus marinis, præcipue regiæ Holmensis in Suetia, vt maxima navigia multigenis referta divitiis, ad vela parata in vno momento submergantur. Nec plus ex eo naufragio, ob inscrutabilem profunditatem, conspici permittitur, quam summitas mali maioris, seu antennæ, vel candidi veli. Crediturque propterea diversisDivitiæ infinitæ aquis inclusæ. temporibus eo in gurgite maiorem auri, argenti, æris, ferri, cusæque monetæ thesaurum fore, quam habeant pronunc ditissimæ arces, & civitates: cuius evidens testimonium, & exemplum si quis admirari velit, videat historias charissimi fratris & antecessoris mei Io. Archiepiscopi Vpsalensis. ## Liber Duodecimus, kap. 12 (s. 418–419) De fundamentis super glaciem constructis, vel construendis. CAP. XII.                                         VOLENTES insuper architecti sagaces in aquis supponere Tempus observatur in structuris.                                         fundamenta, & erigere sublimes ædes, tempus observant,                                         quo stagna, vel flumina glacierum fortitudine vnius                                         saltem palmi (cum aliquando ad X. palmos, & vltra) sunt Fundamenta fiunt super glaciem dimergenda.                                         constricta: tuncque ligna vi aquarum imputrescibilia, saxis                                         annexis gurgiti convenienti ordine immergunt, omniaque                                         mensuratim adaptant, vt glacies solis ardore resoluta, super                                         littora, vel remotiores aquas habeant fundamenta firmissime Ligna apta pro fundamentis.                                         collocata, ea præsertim causa, quod tutius ab incendiis, fulgure plerunque suscitatis, meliores res suas valeant observare. Ligna autem eisdem imposita fundamentis, alnus, fagus, pinus palustris, & quercus sunt: quæ tantum aquis immersa indurescunt, vt fere in ferream duritiem convertantur. Ideoque Quercus indurescunt aquis immersæ. huiusmodi ligna, præsertim quercus supradictas, magno numero & quantitate aquis annuatim immersas, donec ædificandum sit, diligenter observant: immo etiam, vt apud Helvetios (Suecorum Gothorumque soboles, & aborigines) passim cernitur, Ligna quercina. ipsa quercina ligna vasta magnitudine & multitudine in aquis, tanquam hereditarius & dotalitius thesaurus, perpetuo custodiuntur: nec postea ab aquis ad vsum extracta, absque infusione aquarum terebrari, vel dolari valebunt. ## Liber Duodecimus, kap. 13 (s. 419–420) De eodem CAP. XIII.                                         ÆDIFICIA vero lignea super aquas in altum elevanda, Ligna non rimosa.                                         e trabibus fissilitatem rimarum non habentibus, commodius                                         (ne obliquo imbrium, vel nivium casu, & impressione                                         putrescant) construuntur. Quo autem tempore ex nemoribus                                         artificum industria secari, & extrahi debeant, brevitatis                                         causa curiosum lectorem ad Plinium lib. XVI. Plinii positio notanda.                                         cap. XXXIX. remittendum puto: qui & alibi lib.                                         XXXVI, cap. XV. ædificia sine clavo & ferro fieriAedificia sine iunctura ferri.                                         probat: quod in Septentrionalibus locis (minime indigens probatione) fieri solet: vbi spatiosæ ædes sine ferrea compagine solidissime fabricantur, præsertim in extremis terris Bothniæ, vel Septentrionis, vbi rarus est vsus ferramentorum, ob defectum eius metalli, & propter excellens artificum ingenium, Vsus ferri rarus sub polo arctico. qui non secus ædes, quam arcas bituminatas (vt ne aquarum guttula instillet) perfecte construere norunt. Ab his autem lignis cavere coguntur, quæ intus lapides nutrierant tacitis incrementis, ne ferris & dolabris sint nocitura. AttamenLapides arboribus connati obstant ferris. vt pontibus in paludinosis voraginibus, vel calcibus coquendis inserviant, diligenter aptantur. Sunt & certa lignorum genera, quæ forinsecus ad structuram ob scabrosos cortices omnino videntur incommoda: sed duobus, vel tribus digitis a corticeLigna intus aptiora. depositis, optima redduntur ad quemlibet artificis vsum: immo tota arbor ex incisione, vel fissione, quam apta sit, architectorum experientia manifestatur, prout etiam toti fontesExperientia architectorum, ex venula cognoscuntur, quemadmodum superius de scaturigine fontium est ostensum. ## Liber Duodecimus, kap. 14 (s. 420–421) De portubus expurgandis. CAP. XIIII.                                         QVIA littora, ac portus marini, vbi navigia vel ingredi                                         vel egredi, aut in anchoris stationes habere solent, ventorum Violentia ventorum obstruuntur portus.                                         violentia, & arenarum egestione in grave damnum Reipub.                                         sæpius obstruuntur, vel limo e fluminibus egesto elevatiores,                                         & angustiores constringuntur, provisum est veterum                                         sagaci industria, vt modis hic depictis, vel aliis similibus                                         remediis contra tam insignia damna publico stipendio                                         occurratur, eo videlicet modo, quod aliquot peritioribus, Modus purgandi portus.                                         vel pluribus in populo operis magistris, ducenti, trecenti, vel plures, aut pauciores stato tempore deputantur laboratores, qui non segniter ordine & pretio constituto, exequantur imperata. Hi igitur per decades Portus sarculo ferreo purgantur. distincti, vt pars in littore, pars super aquas, ordinate laborant: idque per sarculum ferreum dentantum, sive vngulatum, qui inter duas naviculas suspensus a littore educitur, ac inter disiunctas hastas in fundo fixas, recto descensu gravitate vrgente dimittitur in momento, sicque dimissum arena, vel limo repletum, fune fortissimo eius caudæ alligato, per littorales laboratores magna violentia extrahitur, eo quod plus molis in littus reducitur, quam in curru trahentibus odo equis educi posset. De fossis ## Liber Duodecimus, kap. 15 (s. 421–422) De fossis, & canalibus repurgandis. CAP. XV.                                         CÆTERVM stipendio publico, ac denario diurno                                         plures homines, vt aqueas fossas, sive canalia distinctoModus purgandi fossas.                                         ordine, & loco purgent, cum naviculis a præsidentibus                                         conducuntur, hoc scilicet modo, vt vnusquisque longum,                                         sive protensum fossorium cavum, & curvatum habeat, idque                                         in fundum purgandum demissum, arenaque, vel limo repletum                                         extrahat, ac naviculæ propriæ , qua more piscatorum                                         vehitur, donec repleatur, immittat, sicque repletum ad locumLocus palustris fimo firmatur.                                         præsidentium iussu ad iustam distantiam extra mœnia designatum, comportet: qui locus si palustris, & mollis est, longo & lato tractuOrdo faciendi hortos, ædes, & muros in palude, vel molli loco. ordinatis firmatur palis, diurnoque aquarum fimo, & platearum luto repletur, & elevatur, vt sole ventisque desiccetur: tandem primum oleribus, inde plantis, & fructiferis arboribus, postea solatiosis ædibus pro hominum convictu distinctis plateis, sive regionibus adaptantur. Talesque ædes regimine præsidum multiplici modo & iure, secundum providam obligationem eorum, qui ædes, & hortos huiusmodi inhabitandos suscipiunt, disponuntur. Plateæ vero, vel vici publici, eo ordine distinguuntur, Distinctio platearum. vt decorum, vtilemque aditum habeant ad principalem civitatem, vel castellum, cuius leges, & mensuras, ac onera comportare teneantur. Si vero arida, ac plana extra mœnia videntur loca, congestum nihilominus limum super ea componunt, donec foraminibus distinctis, apta sit pro defensoriis tormentis sustinendis. Mira itaque industria soliciti sunt laboratores prædicti, vt aucto numero navicularum, Industria fidelium præsidentium valde laudanda. quibus fimum exportant, auctam recipiant mercedem, continuo labore cumulandam. Sed mirabilior, ac discretior præsidentium est industria, qui cives indigentes eo compendio relevant, civitatem incolis habitandam amplificant, ac fiscum sineFiscus sine iniuria augetur. ne quoruncunque iactura provide adaugent. Reliqua qui videre velit, in simili Reipublicæ bono multiplicando, Strabonem legat lib. primo in verbo Sarbonicus lacus: Sarbonicus lacus. vbi plurima recenset de inundatione, & decursione maris, lectu Cassiodo. lib. 2 non indigna. Etiam Cassiodorum lib. II. in epistola directa Senatui Vrbis, hoc modo: Theodericus Rex. Grata nobis est &c. Et sequenti: Iustitiæ ratio &c. ## Liber Duodecimus, kap. 16 (s. 422–423) De navibus extrahendis, CAP. XVI. Res desolata iuvatur.                                         LICET sola inspectione figura hæc videatur se, suamque                                         causam sine quovis vlterori interprete manifestare: attamen                                         nonnihil addendum erit, quo deprehendatur, humano ingenio                                         desolatis admodum rebus succurri posse. Evenit                                         enim aliquando, quod tempestatum vi, vel alia quamvis negligentia,                                         etiam in sereno vento, & tuto portu, excelsa navigia                                         submergantur: quo casu duo, vel quatuor eximiæ naves                                         aquis repletæ, trabibusque desuper connexæ, in vtroque Navigia in portu submersa extrahuntur.                                         latere adhiberi solent, vrinatorumque ingenio fortissimis funibus subtus erigenda navis colligari, ac desuper dextrorsum & sinistrorsum in trabibus firmari, & demum omnibus rite dispositis, atque aquis e navibus exhaustis, Navis submersa levatur. paulatim suo ascensu exoneratis, submersum navigium elevatur. Si autem vicina littori submersa videtur navis, funibus ac rotulis inter palos, sive machinas ligneas affixis, virtute robustorum hominum (quorum numerus illic infinitus est) facilime elevatur, & educitur extra aquas. Navium vero bellicarum, æneis ferreisque bombardis, Naves bellicæ rarissime levantur, & quare?& tormentis, lapideisque globis repletarum, inter multas quomodolibent submersas, vix vna salvatur: non quod vires, sumptus, & ingenia pro eisdem extrahendis in Principe, & populo deesse videantur: sed quia inter cæcas (vt vocant) Antra cavernosa sub aquis. rupes, veluti turres, aut antra cavernosa, demersæ tenentur: eiusque rei periculosus casus fere continuis annis in Septentrionalibus aquis incidens, memoriam ad posteros mittit, ne putent se vel a tempestatibus, vel naufragiis, vel aliis horrendis incommodis, Vltio divina. vel severa Dei vltione securos, & immunes, quando tales res in navibus Campanæ in bombardas transfusæ bellatoribus infortunatæ. portant, vnde offensus Deus vltionem emittit, sicuti sunt campanæ divino obsequio dedicatæ, quæ sub colore defendendæ religionis, & patriæ, contemptibiliter vertuntur in bombardas. Nec negandum erit defensionem fieri debere: sed non cum iniuria divini honoris, propter quem in Ecclesia Catholica ad excitandum populi devotionem, campanæ sunt institutæ. Quid etiam lucri Lubicenses, & eorum Auro Tholosano omnes depauperantur. complices anno M. D. XXVI. ex talibus profanatis Ecclesiæ rebus habuerunt, eorum annales, sicuti & vicinarum regionum, vnde fuerunt violenter extractæ, quasi de auro Tholosano occupato, nil profuturo, perpetue attestantur. De trabi ## Liber Duodecimus, kap. 17 (s. 423–424) De trabibus, marinis fluctibus in littore opponendis CAP. XVII.                                         QVAM vehemens, & tempestuosus ab Aquilonaribus spiraculis                                         exurgit ventus, superioribus primis libris cap. de naturaTipho.                                         Tiphonis, ventique Circii, extitit demonstratum. NuncCircius.                                         autem quale commodum, vel damnum in portubus salvandarum                                         navium efficere soleat, paucissimis exemplis ostendetur.                                         Extant in Occiduis littoribus Cæs. Maiest. Zelandiæ,                                         Hollandiæ, ac vtriusque Frisiæ, altissimi arenarumMontes arenosi vulgariter Sanddunen dicti.                                         montes & colles, solummodo e visceribus profundi maris                                         Germanici, dudum vi ventorum integro anno aut plus, a Septentrione perflantium, recollecti: qui nec herbam, nec fruticem, nec virens aliquod, ob solis adustionem, & continuam ventorum asperitatem, gignunt: attamen eminentissimo aspectu suo multis instanti naufragio perituris, indubiam spem afferunt, vt sinum vmbramque eorum arripientes, salvi fiant: hocque solum commodum est, vt a longe hos montes prospicientes, & accedentes, directius inveniantMontes ostendunt portus. portuum securitatem: & forsitan vno, aut altero monte infelices, ac trepidos nautas non excipiente, tunc ordine naturæ sese alii montes offerunt, eosdem continuo in portumMontes quasi a natura ordinati. tuto recepturi. Neque tamen turres in portubus melioribus ostendendis desunt, in montibus his fabricatæ, aut alia signa gibbosaTurres portuum. montium, ne periclitentur navigantes. ## Liber Duodecimus, kap. 18 (s. 424) De vehementia ventorum, & fluctuum in multis portubus Aquilonis. CAP. XVIII. Vis ventorum vehementissima.                                         VIS etiam ventorum tanta est in littoribus Germaniæ, Septentrionalibus                                         regnis oppositis, vt robustissimos lapideos                                         aggeres, lignis lapidibusque quasi impenetrabiles muros instar                                         montium congestos, fluxu & refluxu strictentibus continue vndis                                         (veluti stupas) divisos infringit, secumque in profundum Nil relinquit sæva tempestas.                                         extrahit, ac demergit, nec vllum vestigium tam vasti aggeris,                                         & fortissimæ compaginis post se relinquit. Quocirca                                         maritimi præfecti, seu portuum conservatores, vrbium scilicet                                         magistratus (ad quos depopulati portus cura pertinet) Strues lignorum immensa. immensam lignorum struem craticulato, vel retiario opere connexam, vacuis doliis, seu vasis suppositis, quasi natantem, in locum exesi aggeris ardua manuum multitudine, & magnis sumptibus apportari procurant, infinitisque lapidibus diverso navigiorum, Vsus promonum. præsertim promonum, vel dromonum genere, apportatis & impositis, ad ima disposito ordine dimergunt, ferreisque juncturis multarum millium librarum ita connectere conantur, vt nulla vis humana vnquam credatur opus illud resolutura: attamen Rapax elementorum vis. ne rapax elementorum vis redeat, in continua formidine pendent. Vasa autem moli illi subiecta, vel alligata, funibus excisis, violentoque pondere liberata, adeo Vasa exilientia. repente ab aquis in altum exiliunt, vt fulminis impetu videantur eiecta. ## Liber Duodecimus, kap. 19 (s. 424–425) De portubus per signa littoralia petendis. CAP. XIX. TVRRIBVS altis in littore, & portu vrbium, ignis copiosus, maxime in latissimis lucernis multitudine candelarum, in loco eminentiori repositis, in autumno, Ignis refovetur in noctibus eminentiori loco. hyemeque in mari Germanico, Sarmatico, ac Gothico, sub continuis noctibus refovetur, vt navigantes securius, commodiusque optatos portus valeant invenire: quia in nonnullis eiusdem maris littoribus importuosa loca, vel rupes sub aquis Colles arenosi. latitantes, vel arenosi colles vi tempestatum (vt prædictum est) coacti reperiuntur, vt naves vt naves his obstantibus, nunquam dirigi poterunt in tutas stationes, præsertim temporeNavigatio hyemalis lucrosa sed periculosa. densarum tenebrarum decrescentis autumni, & hyemis, quando negotiatores ob classes hostiles frequentius quam commodius, causa ingentissimi quæstus & lucri navigare consueverunt: & ob hanc rationem communibus mercatorum expensis continuoLucernæ continuæ in turribus portuum. hæc luminaria nautis intrare volentibus, super portuum turres incenduntur. Sed rursus cavere solent, ne navis aliqua hostilis e sublimiori culmine mali, vel antennæ, pro insidiis instruendis ardentes habens lucernas, latitet obliquo latere dextrorsum, Insidiæ piratarum cavendæ. vel levorsum extra communem viam. Verum his, & similibus occurrentibus malis, periti fidelesque nautæ ex industria, & experientia, virtute adhærentis arenæ, Profunditas maris bolide investigatur. bolide in profundum dimissa, cognoscere possunt, & an prope, vel procul petendus sit portus, vt aliorsum insidias fugiendo declinent. Præterea cernuntur ingentia dolia, intus & foris picata, ferreis catenis, & anchoris in profundo ligata, quæ diurnoDolia picata natantia introitum monstrant. tempore, vel hyemali plenilunio trepidantibus nautis securum ingressum ostendere solent, quemadmodum in portubus Venetorum cuneatis lignorum, vel saxorum turriculis demonstratur. Veruntamen post sævas tempestates novos semper introitusPortus Venetorum. anxie scrutari coguntur, quemadmodum Romani in hostiis Tyberinis, vel potius aliunde adnavigantes, ne forte affluxus & refluxus maris, ac Tyberis ore obstructo, Hostia Tyberia. aliquando limo saxoque congestis, vel innavigabilem, vel periculosum, autRomani notent periculum, et caveant in tempore. flexuosum efficiat portum. Quomodo autem id fieri credatur, supraallegatus Strabo capite huius libri XV. in verbo Sarbonicus lacus, ostendit. ## Liber Duodecimus, kap. 20 (s. 425–426) Adhuc de origine Succini, vel Ambræ, superius non notatum. CAP. XX.                                         DE Succino, seu ambra, & eius origine, ac quæstuosa collectione, Natura & origo succini, seu ambræ.                                         licet multi graves autores minime conveniant, tamen                                         eius naturam verius quam alii, Cassiodorus lib. V.                                         Epistolarum cap. II. Hæstis scribens, attigisse videntur. Ait                                         enim: Hæc quodam Cornelio scribente, legitur in interioribus                                         insulis Oceani ex arboris succo defluens, vnde & Succinum                                         dicitur, paulatim solis ardore coalescere: fit enim                                         sudatile metallum teneritudo perspicua, modo croceo coloreMetallum sudatile.                                         rubens, modo flammea claritate pinguescens, vt cum in maris fuerit delapsa confinio, æstu alternante purgata, littoribus tradatur exposita. Hæc ille dicit, videlicet ex arboris succo, nimirum abietis, vel pini, vel vtriusqueVermes diversi succino incorporantur. succinum nasci, vt defluens viscosa tenacitate sibi quodcunque obvium, vt sunt ranunculæ, araneæ, vespæ, formicæ, vel vermes, sibi incorporet, atque diverso coloreColor variatur in ambra. decoret. Immo eiusdem autoris opinioni superaddendum erit, apud pictores vix coloribus res ita depingi posse, sicuti natura colorem variavit in ambra, seuSuccinum vnde venit. succino, arte peritorum artificum elaborato. Ex Sueticis, Finlandicis, ac Estonicis littoribus succinum indeficiens perpetuo venit in Prussiam, & inde in remotioresPrussia. regiones effertur, sed præcipue ex Prussiæ emporio Gedanensi. Talisque ambra, seuGedanum. succinum, omnium colorum capax est, & vermiculorum. Nec solum in littoreSuccinum a Prussia portatur in remotas regiones. hoc marino post diras tempestates colligitur, sed & duobus, tribusue milliaribus a mari in agris vomeribus exaratis. Sed hoc quod quasi atra flamma resplendet, semper ad ornatum plebeiarum fœminarum venundatur. ## Liber Duodecimus, kap. 21 (s. 426–427) De incendiis extinguendis. CAP. XXI. Ignis quasi perpetuus in Septentrionalibus regnis.                                         CVM majori parte totius anni ob intensum frigus homines                                         Septentrionales perpetuum enutriant ignem, mirum non est,                                         si illic grassentur incendia vsque ad extremam omnium rerum                                         depopulationem. Aliquando enim populis magnis laboribus & Causæ variæ vnde incendia fiunt.                                         vigiliis fatigatis, aliquando potu somnoque sepultis,                                         aliquando hostilibus insidiis, aliquando coruscantibus tonitruis,                                         aliquando secretis naturæ fomentis tempore nimii                                         æstus, & continuarum balnearum, & clibanorum, quandoque                                         bombardalium pulverum incaute custoditorum, quandoque Res vilissimæ citius quam bonæ salvantur. etiam pistorum, cocorum, coctorumque cervisiæ, & fusorum metallicorum pigritia, vel alio quovis fortuito casu excitantur ignes, vel extincti tenuissima relicta scintilla, majoribus flammis erumpunt. Quo eventu quicquid occurit ( citius tamen Affectus ostendenduntur in calamitate. res vilissimæ, quam pretiosæ) turbata ratione salvatur: nec alio periculo magis, citiusque ostenduntur affectus, aut passiones, quam in simili miseria, & repentina calamitate, vbi intervallum non admittitur consulendi peritos, vel expectare Cura prima liberandi parentes & infantes. amicos. Prima tamen cura debilium parentum, imbecilliumque infantum, tanquam melioris substantiæ, periculo eruendorum adesse consuevit, Deinde supellectilium pretiosarum, atque literarum, & jurium quarumlibent possessionum. Insuper thesauri: Supellectilia. cujus amori perplexo, vel difficili extractioni plurimi intenti, cadentibus Jura. incendio tectis, parietibus, portisque, & fenestris flamma præclusis, ibidem intereunt, Thesauri. vel parte infelicis pecuniæ, auri, & argenti humeris suspensa, Onusti pecunia eruenda cremantur. præcipitio & gravitate sese salvare cupientes, vel illico obeunt, vel membris confractis sempiterno dolore tabescunt. De fideli ## Liber Duodecimus, kap. 22 (s. 427) De fidelibus amicis tempore incendii probandis. CAP. XXII.                                         MVLTIS tamen prosunt fideles amici, qui subita præsentiaAmici fideles.                                         tam homines, quam thesauros, ac quicquid pretiosum                                         fuerit, congregantes, ad omnimodam resiitutionem                                         servant, eaque omnia præter spem patronis salvata consignant.                                         Sed neque negandum erit, quin rapaces, & furtivæManus furtivæ adsunt.                                         manus adsunt, quæ occasione quæsita, & inventa, magnam                                         partem diripiunt, & exportant: quos ideo recenter                                         apprehensos, velut incendiarios non fortuitos, ignibus                                         cremandos immittunt. Veruntamen subortis flammis, Campanæ pulsat omnes excitant ad extinctionem ignis. mox signo sonoque prætorianæ campanæ, & si fortius vrset. majoris Ecclesiæ, cuncti excitati, ad incendia restinguenda harpaginibus, atque coriariis vrnis arreptis, celerrime accurrunt. Statuto enim vrbico quisque civi s X. vel XX. XXX. aut amplius ad eum vsu reservat vrnas: quia ab alto effusa aqua, illæsæ jactantur, & subitoVrnæ coriariæ. repletæ redduntur. Mos erat fratribus religiosis, viris satis valentibus, primumHarpagines. præ omnibus cæteris ( quia vigiles sunt) ad reprimendum ignium incrementum concurrere, Fratres diversorum ordinum extinguunt incendia. & sese extremis periculis alacriter pro civibus, quorum eleemosynis viverent, exponere, vbi reliqui inspectores quasi otiosi astabant. Sed nunc vnius perditissimi fratris apostatæ Lutheri, tantum vbique incendium excitantum est, vt nec monachi, Incendium Lutheri apostatæ. nec fratres vniversi, vel cives, vel magistratus, Duces, Reges, aut Imperatores, aut Summi pontifices totaliter illud ipsum extinguere possunt. Adeo voluptuosum est miseris apostatæ sequacibus, ardenti rebellione ruere in ignes & flammas, quibus comburentur peccatores: quorum etiam conscientiæ vermis non extingueturVermis consciæ. in sempiternum ## Liber Duodecimus, kap. 23 (s. 427–428) De naufragantibus, & naufragiis restituendis. CAP. XXIII.                                         SED nec minor cura adhibenda est in naufragantibus consolandis,                                         aut eorum bonis restituendis, omni jure, æquitate,                                         & pietate id suadente, ac legum veneranda potestateNaufragis bona sua restituenda.                                         sanciente. Dicit enim Iureconsultus I. qui levandæ. ff.                                         ad I. Rho. de iact. Qui levandæ navis gratia res aliquas                                         projiciunt, non hanc mentem habent, vt eas pro derelicto                                         habeant: quippe si invenerint eas ablaturos, & si suspicati                                         fuerint, in quem locum jactæ sunt, requisituros: vt perinde                                         sit, ac si quis onere pressus in viam rem abiecerit, mox cum aliis reversurus, vt eandem auserat. Præterea paragr. fi. Insti. de re. di. Alia saneRes in via abjectæ domini permanent. causa est earum rerum, quæ in tempestate maris, levandæ navis causa eiiciuntur. Hæc enim dominorum permanent: quia palam est, eas non eo animo eiici, quod quis eas habere nollet: sed quo magis cum ipsa navi maris periculum effugiat. ConstatNavis levandæ ca abjecta restitui debent. ergo eos Principes in Aquilonaribus regnis, ne dicam latius per orbem, nimis impie miseros naufragos, non solum ademptione bonorum affligere, verum aliquando etiam, vt eorum bonis potiantur, vita privare. Quo autem illud celerius & opportunius admittant, speculas, seu limites, signave littoralia, ad omneSigna littoralia iniquissime auferuntur. naufragium evitandum posita, abscindi, destrui, & auferri procurant. Nec tantum ingemiscendum est, multis retroactis temporibus hæc nequissima lucra talibus ingeniis Bona naufragantium plerunque inique detinentur. geniis quesita fuisse: sed quod & abominabile, hoc infelicissimo seculo, etiam ab illis, qui istis in locis Christianos meliores se esse profitentur, omni justitia, immo Dei timore posthabito, tales rapinas, quasi bono titulo quæsitas, summopere sine formidine amplectuntur. ## Liber Duodecimus, kap. 24 (s. 428) De pœnis bona naufragorum diripientium. CAP. XXIIII.                                         HANC autem malevolam præsumptionem, & execrabile                                         factum, qualiter iura tam divina quam humana, sacratissimis Constitutio Friderici 2. de naufragiis.                                         constitutionibus detestentur & puniant, aut punire                                         præcipiant, his verbis ostenditur: Navigia enim (inquit                                         Fridericus secundus in ti. De stantu. & consue. & immuni.                                         loc. relig. ) quocunque locorum pervenerint, si quo                                         casu contingenti rupta fuerint, vel aliter ad terram pervenerint,                                         tam navigia ipsa, quam navigantium bona illis                                         integre reserventur, ad quos spectabant, antequam navigium illud periculum incurrisset, sublata omnium locorum penitus consuetudine, quæ huic adversatur sanctioni: nisi talia sint navigia, quæ piraticam exerceant pravitatem, aut sint nobis, vel Christiano nomini inimica. Transgressores vero huius nostræ constitutionis, bonorum suorum publicatione multentur, & si res exegerit, eorum audacia iuxta mandatum nostrum modis aliis compescatur. Insuper per Pœna raptorum, bona naufragorum detinentium. textum in vers. fi Insti. de re. di. hoc modo puniuntur: Qua de causa, si quis res fluctibus expulsas, vel etiam in ipso mari nactus, lucrandi animo abstulerit, furtum committit. Deinde I. si quis. ff. de incen. rui. nauf. ra. na. expug. taliter corripiuntur: Furti astringuntur qui naufragia rapiunt. Si quis e naufragio, vel ex incendio, ruinave servatam rem, & alio loco positam subtraxerit, aut rapuerit, furti scilicet, aut alias bonorum raptorum iudicio tenetur, maxime si non intelligebat e naufragio, vel incendio, ruinave eam esse. Iacentem quoque rem e naufragio, quæ fluctibus expulsa sit, si quis abstulerit, plerique idem putant: quod ita verum est, si aliquod: tempus post naufragium intercesserit. Alioquin si in ipso naufragii tempore id acciderit, nihil interest, utrum ex ipso mari quisque rapiat, an e naufragio, an e littore. LIBRI DVODECIMI FINIS. ## Liber XIII, inledning (s. 429–430) GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE AGRICVLTVRA ET HVMANO VICTV LIBER XIII. PRÆFATIO.                                         BONæ, & tranquillæ, ac securæ vitæ quantum præstatConditio & commendatio agriculturæ.                                         agriculturæ conditio, nemo ignorat, qui variis agitatus                                         lucripetis quæstibus, nil præter inane fastidium reperiens,                                         ad vltimum se contulerat securissimo exercitio agrorum colendorum:                                         quale etiam norunt in Septentrionalibus terris, Aquilonares agricolæ periti.                                         tempus alternantes secundum syderum, & hyemis qualitatem,                                         prout inferius ostendetur. Quæritur, & inveniturQuæstus varius.                                         in Aquilone maxima opulentia e metallis, in visceribus                                         montium, & pretiosæ pelles e verticibus arborum, ac pisces diversorum generum in vasto gurgite: idque conjunctim, vel divisim summo discrimine exercetur. Sed e facie terræ nil nisi tranquillum, & suave rogatur, ac offertur. Producit enim incredibilem annonæ vtilitatem, cujus amorem necessitas omnemVtilitas annonæ. pretiosam supellectilem, vires, vitamque reparando profanat. Testatur hoc ipsum Cicero de Senec. Veniam, inquit, ad voluptates agricolarum, quibus ego incredibiliterCicero. delector: quæ nec vlla impediuntur senectute, & mihi ad sapientis vitam tam proxime videntur accedere. Habent enim rationem cum terra, quæ nusquamTerra reddit vsuram. recusat imperium, nec vnquam sine vsura reddit, quod accepit: agroque ornato, & bene culto, nihil potest esse vberius, nec specie ornatius. Præterea lib. I. Offici. Omnium autem rerum, e quibus acquiritur aliquid, nihil est agricultura melius, nihil vberius, nihil dulcius, nihil hominem libero dignius. Catonisque sententia vir bonusCato. ab optima agricultura digne laudabatur, velut locuples a locis, id est, agris plenis: & econtra probrosus ab agro male culto, & deserto ( quo nihil est damnosius ) judicabatur, etiam scriptura testante, quæ pigrum damnat, cujus agrum spinæ, & vrticæPiger. in supeisicie repleverunt: quem doctus & impiger agricola, vt a dumosis sentibus purgare deberet. Laus enim excolentis est, si agreste solum dulcissimis fructibus amœnetur, eo quod talibus (teste Saxone ) vitæ subsidia justo laboris commercioSaxo. repetuntur: qualem nimirum quæstum non nossent, nisi quem fusi sudoris impendio peperissent. Nec immerito ruralis vitæ habitus, etiam excellentissimis opibus præferendus putatur, cujus integerrimi fructus inter splendidam, abjectamque fortunamMilites robustiores ab agri. mediocritatis gremio orti, educatique viderentur. Hoc tamen consyderandum est, longe robustioris valetudinis juvenes in agris fieri, quam in vrbana vmbra: inVmbra vrbana. qua somno, & libidinibus indulgentes, imbecilles fiunt: quales in militia strenui duces rarissime conscribere solent In eorum enim numero computantur, qui superius lib. VII. cap. XIX. enumerantur. ## Liber XIII, kap. 1 (s. 430–431) De impinguatione agrorum. CAP. I. Agricolæ periti.                                         VIX est gens in Europa, vel toto orbem, quæ diligentius &                                         exactius agrariis officiis intendere solet, quam Septentrionalis: Tempus & instrumenta.                                         quæ temporibus, & instrumentis adeo novit proprietate                                         quadam singula disponere, ac distinguere, vt nedum Terra impinguanda.                                         pro sulcanda arandaque terra, sed & ea impinguanda, aptissimum                                         modum observet: idque eo magis, & attentius peragit, Vitis nulla fructifera in Aquilonaribus terris.                                         quo vitem nullam in toto amplissimo orbem Aquilonari,                                         ob asperrimum frigus, habet fructilerarm. Quocirca necessarium                                         erit incolis earum terrarum in plerisque locis ab eodem Panis & potus e granis. semine potum quærere, quo panem acquirunt: qua difficultate si Italicæ nationes premerenrur, certe magna felicitatis ope carerent. Volentes igitur compendiose Modus cito impinguandi agros. impinguare latissimos agros, statuto die circa geminum æquinoctium plurimos vicinos cum bobus, & equis, ac hyemalibus vehiculis, modo hic depicto convocant, acervumque fimosæ pinguedinis exportandum demonstrant: quem illico plaustris onustis per nivosos campos, aut lubricas argillas conformi labore dispergendum Nix densa impinguat agros. educunt super agros: in quibus quanto densior nix jacuerit, tanto fertilior, lætiorque multiplicanda seges æstate resurgit. Experto etenim agricolarum vsu evenit, vt qui diligenti solicitudine, & sudore agros impinguando, præparando, seminandoque, expectationem imbrium præveniunt, spe certa creduntur fructum suscipere vberiorem: ne parce colligant, aut metant, vbi parce seminarunt. De modo ## Liber XIII, kap. 2 (s. 431) De modo impinguandi. CAP. II.                                         NEC ignorant quo fimo aptius in arenoso, lapidoso, atqueVarietas fimorum.                                         eminentiori loco vtendum sit: quia alio pro tritico & siligine,                                         alio pro hordeo & avena, alio pro pisis & fabis,                                         alio pro lino, & canapo, & excellentissimis rapis, justa                                         disttibutione vti norunt: satisque proceris culmis, & aristis                                         omne genus seminum, præter linum & canapum, elevatur. Semina Aquilonaria.                                         Nec alia semina sunt in vsu Septentrionalium regionum,                                         quam hic enumerata: quia nec spelta crescit, nec surgum, necSemina hæc in Aquilone non sunt.                                         milium, nec panicum, nec ciceres, nec faseoli, nec cucumeres, aut melones, aut cardi, vel carcioffi: qui forsitan debilioribus stomachis pro nutrimenso reservantur. Agros tamen providentius tempore autumnalis æquinoctii, Providentia agricolarum tempore hostili. quam vernalis impinguant, vt hostili imminente depopulatione, inter nives projectas fruges ex industria seminantis, resurgente calore vernali in segete & fructu, resurgat & semen. Impinguatis igitur agris, pro mercede diurni laboris aliud non exigitur, Pastus liberalis pro mercede datur. aut datur, nisi hilaris liberalisque cœna, quo membra fatigata restaurentur. Vsus etenim ita ex antiquo suavi concordia servatus est, vt mutuis laboribus alterutrius portandoLabores sub subsidiarii dulciores. onera, sese invicem consoletur. Idemque sic in aliis subsidiariis laboribus, pro fœno, grano, aliaque messe ab agris colligenda, & sub tecta diligentius inferenda. ## Liber XIII, kap. 3 (s. 431–432) De præparatione agrorum. CAP. III. QVALIBVS autem instrumentis vtuntur Septentrionales agricolæ, proCultura variatur instrumentis. parte præsens figura demonstrat, licet in tam amplissimis regionibus facile non sit omnium applicare imagines: quia aliter agri saxosi, aliter argillares, aliter palustres & molles, aliter montani vomeribus & ligonibus, alternatis etiam temporibus, sicuti & instrumentis, præparantur ad semen. Habent veteres agricolæSigna cœlestia attenduntur. certa cœli signa in observatione seminum emittendorum, vtpote crispatas, & raras nubes tanquam aratro divisas. Præterea e vepribus, & foliis crescentibus, sive casuris, vti astronomi fertilius e stellarum inspectione seminari confidunt, quod alibi Natura clemens. tardius, alibi tempestivius emissum semen emergat: & hoc quoque clementis naturæ ( quæ nihil occultum esse voluit ) verissimum signum, quod secum affert, vt se, Terra invitat abgricolas. terramque peti suadet, promittitque quandam stercoris & pinguedinis vicem, præcipue e densitate nivium relictæ, & contra rigores terram, sataque operiri a se nuntiat, Siligo. & monet festinari. Siliginem tamen hyemalem seminant circa occasum Caniculæ, Sex septimanis quoddam genus hordei maturescit. quam evoluto fere anno colligunt fertilissima messe maturam. Vernali etiam tempore eandem in sine Tauri seminant, maturamque colligunt in corde Leonis. Hoc idem de tritico, hordeoque, & avena servatur: similiter & de fructibus antedictis, in campestribus agris. Alia etiam vis est in novalibus, vbi excisis dumetis, & sylvis, Novalia. pariterque combustis, fructus copiosus ascendit: sepibusque oblongis contra feras depopulantes Pigri præda excitantur. munitur: atque ob hanc causam rusticorum turba quandoque pigra, aviditate mira excitatur ad quæstum raptarum pellium ferinarum. ## Liber XIII, kap. 4 (s. 432–433) Adhuc de vtilitate agriculturæ. CAP. IIII. Henricus episcopus Lincopensis.                                         EXTANT in vulgari Gothico pauci rhythmi cujusdam                                         sancti Henrici Episcopi Lincopensis in commendationem                                         agriculturæ, satis compendiose posteris pro memoria sempiterna                                         relicti, his verbis: Rhythmi Gothici.                                         Haved draeper maangen mari,                                         Haa jorden brukar sael aer han. Interpretatio.                                         Id est, mare multos occidit, vbi felix est, qui terram colit. Fertilitas indefessa.                                         Et ita revera compertum est, vt non tantum mare negotiatoribus                                         fœneratur, quantum agrorum indefessa fertilitas cultoribus suis: qui eo securiores sunt in colligenda messe, quo diligentius arte & labore præparaverant agros. Adeo potentis naturæ beneficio excellentissimis opibus Lucra arvorum. præferenda sunt lucra arvorum: quæ nemo novit, nisi qui labore sudoreque solatium Scriptores agriculturæ. hoc peperisset. Sed his, & similibus felicis agriculturæ laudibus, præceptis, & instrumentis, suis autoribus, Catoni Romano aliisque, relictis, vnum annectendum hic erit, morem scilicet in populis Septentrionalibus fore, vt quotiescunque ager, pratum, Mos Christianorum agricolarum. lacus, aut domus humani sanguinis effusione per homicidium polluitur, tunc illico fusa communi oratione gentis, & sacerdotali reconciliatione vbertati pristinæ Benedictio agrorum & aliarum rerum. restituunt fertilitatem. Et insuper mos est populis illis, vt in vigilia divi Ioannis Baptistæ, tempore mediæ æstatis, circumeant agros florentes, eisdem certis precationibus adhibitis, frondes in modum crucis imponentes, vt divini numinis virtute segetes sine fulgure, coruscatione, & tempestate perveniant ad maturitatem. De quibus inferius lib. XVI. in pluribus capitulis, præcipue IX. ( si lectori placet ) extensius aliquid intueatur. De cine ## Liber XIII, kap. 5 (s. 433) De cinericiis, & sylvestribus agris. CAP. V.                                         VETVSTO tempore vnicuique in funiculo distributionis Agri distributi.                                         ager proprius divisus, & deputatus erat, censuque descriptus,                                         vt possessio sua nulli habererur incerta, quam pro tributorum                                         susceperat quantitate solvendam. Attamen oborto                                         per occasionem latiore terrarum spatio, & fertiliori, nulliAugmenta agrorum.                                         violentiam faciens, quisque contendit pro ingenio & viribus                                         aliquid superaddere solo quæsito. Et hinc est, quod virgultaVirgulta comburuntur.                                         noxia importunitate in vicinioribus sylvis nascentia, evulsis                                         cespitibus pro fertiliore agro formando, igne supposito conatur auferre, ne radicum quidem capilli, & sylvestres asperitates paulatim surgentes, agrorum visceribus inferantur, & more viperino prolem sibi fœcunditate contraria nutriat, vnde se propago ventura corrumpat, Cineribus itaque e cespitum, Fœcunditas mira. virgarumque, & sarmentorum combustione super faciem terræ relictis, mira fœcunditas exurgit, vt siligine præsertim, rapisque, & papavere, lino, & canapoFructus varii. seminatis, multiplicatus enascitur fructus. Cavent tamen, ne sic solutus ignis, obviasBellum contra ignem. populetur incendio sylvas: & hoc circa rupes, & aquas: quarum objectu, ne amplius coalescar, metas impermeabiles ponunt. Alioquin evenit, vt viritim singuli domos exeant a toto territorio, pro restinguendis flammis, veluti contra hostes, omnia incendiis & rapinis crudeliter devastantes. ## Liber XIII, kap. 6 (s. 434–435) De fertilitate talium agrorum. CAP. VI. AGRI cinericii.                                        AGRI igitur hi cinericii pro tanto cæteris sunt fertiliores,                                         quod siccitate superveniente secretis humoribus sunt abundantiores,                                         sparsaque semina solari accedente calore coalescere Seges læta.                                         faciunt, vt e læta segete felicissimus fructus exurgat. In aliis                                         vero campestribus agris communi more sulcatis, cum                                         compluuntur iacta in eos semina, fortius ligantur. Sed rursum,                                         si agros illos pluvia immoderatius irrigat, in culmo Ratio seminandi, & vtilitas.                                         pinguedinem frumenti, virtutemque mutat. Sin vero jactatum                                         semen post pluviam gelu premitur, quo foris citius apparere repellitur, eo intus fœcundius radicatur: & quo magis vetatur progredi, cogitur multiplicari: quia cum ab immaturo ortu restringitur, e conceptionis suæ tarditate laxatum, ad fructum vberius repletur, & ampliatur. Et hæc sint dicta pro seminibus hyemis, quando etiam ingruente hostilitate ( vt superius dictum est ) ruricolæ Ruricolæ seminat super nivem. super faciem nivium seminant, supposito agro præparato, vt sine læsione avium sensim vento Australi cooperante, descendat in terram. Habent præterea Aquilonares Agri distinguuntur. populi agros suos saxosis aggeribus, similiter & obeliscis, rupibus, aquis, amnibus, & perennibus venis scaturientibus, immo & carbonibus tilieninis imputrescibilibus, Agrimen fores. vbique distinctos: & qui talibus signis diffiniri nequeunt, judicio agrimensorum in hastis, aut pergulis, vel passibus, aut funiculis, vel jugeribus cedunt: immo in colligendis messibus sese alacriter, & mutuo juvant, lætoque convivio Lis dirimitur convivis. litem (si quo orta videtur ) pariterque laborem absoluunt. Hacque Via concordiæ plures agri redduntur pacifici, & fertilioress similiter & novalia virgultorum extirpatione ampliata redduntur: & inde tanquam ex optima terra, odor optimus exit, vt Plinio placet lib. XVII. cap. V. ## Liber XIII, kap. 7 (s. 435–436) De trituratione per hyemem. CAP. VII.                                         COLLECTA messe diversarum frugum in amplissimisTriruratio hyemalis.                                         horreis, ad hoc specialiter fabricatis, aptiorem trituram                                         omnem vsque in profundam hyemem, quando longiores sunt                                         noctes, reservant. Tunc etenim pacto pretii, vel frumenti                                         loco mercedis interveniente, duo, tres, quatuor, vel plures, Modus triturandi.                                         grana super amplo asserum pavimento contabulato,                                         manipulorum positione ac concussione, picea in medioFlamma picea.                                         horrei lucente flamma, excutiunt, triturant, & expurgant, Ventus triturantibus necessarius.                                         tempus diligenter observantes, quo paleam a frugibus separaturi ventos habeant, qui pulveres seorsum deferant, ne vitalibus membris triturantium nocere possint. Pulvis enim ille quasi imperceptibiliter sui subtilitate osPulvis frumentarius noxius. ingrediens, adeo conglomeratur in faucibus, vt nisi celeri remedio hauriendæ, seu bibendæ recentis cervisiæ occursum fuerit, nil amplius, aut exiguum defrugibus trituratisAgricola habet suas contrarietates. edet: ne Platonis sententia frustra videatur assumpta, qua dicitur, Omnem agricolam suas habere contrarietates: quia etsi tutus videtur (vt supradictum est primo capite ) habet tamen vlcera fortunæ, scilicet siccitatis, ardoris, pluviæ, ac tempestatis: Vlcera fortunæ. quibus interdum hostilis furor, ae depopulatio superadditur, vt inde proBellum impacabile pro horreis. horreorum defensione quandoque oriatur impacabile bellum. Quando enim rusticiHorrea propria comburunt incolac cum hostibus inclusis. intuentur hujusmodi horrea sua a hostibus in vsum equorum, & stationum armatorum violenter assumi, obseratis forinsecus januis, immisso igne, propria granaria, seu horrea, quasi hyemalia latibula inimicorum, repentina conflagratione absimi procurant. Si vero domestico furto e granorum acervo sic triturato, quocunque aiodo vel ingenio aliquid ablatum fuerit, vix vlla emenda oblata fur ille, licet rarissimusFur granorum. ( patria appellatione Drosagump dictus ) sine gravi supplicio absolui solet: Drosagump. quia furari nec licet, nec opus erit, quando tempore famis, vel agri seminandi, mediante pretio, pacto, vel pia subventione, nunquam subtrahitur indigentibus annona. Annona conceditur indigenti. Igitur in profundissima hyeme, sicut beneficio ignis tempore longæ noctis triturantibus geminatur quæstus, ita colonis vberiores accrescunt fructus, vt in omni rerum eventu multis succurrerere possint. Iumentorum vero vsu & calcatione, quemadmodum in Italia modus est triturandi, nunquam in toto Septentrionem dissoluuntur a spicis grana, sed privatis horreis (vt dictum est ) in longissima nocte. Granaria ampla& longa. Granaria etiam magna sunt, & multa in Septentrione, vicatim divisa in maximis pagis, & villis, vbilibet in provinciis separatis. Sed longitudinem, aut latitudinem Horrea regis Theoderici. horreorum Regis Theoderici, qualem in agro Ravennati habuit, nequaquam attingunt. Refert enim Procopius, ea fuisse trium milliarium Italicorum in longitudine, & amplitudine vnius milliaris continuata mensura. ## Liber XIII, kap. 8 (s. 436–437) De diversitate messium colligendarum. CAP. VIII. Diversitas agriculturæ.                                         ADMIRANDA naturæ dispensatio est, vt aliter, alioque                                         tempore, modo, & industria colatur terra Septentrionalis,                                         vt dictum est: aliter Aethiopica, vel Afrorum: aliter etiam Fruges sex hebdomadis maturescunt.                                         novarum insularum. Quoad Aquilonares, hoc certum est,                                         in plerisque agris Vestrogothorum parte objecta Meridionali                                         plagæ, hordeum spatio XXXVI. dierum a semine projecto                                         maturum colligi, hoc est, a fine Iunii vsque medium Augusti, Causa repentinæ maturitatis.                                         & aliquando celerius. Ea nanque maturitas e soli natura,                                         aërisque clementia, ac humore lapillorum sovente radices, Aristæ hexagonæ. soleque torrente, necessario provenit, vt ita nascatur, ac maturetur: talesque spicæ sex ordines in numero aristæ habent, aliis tamen communibus minores: quæ cervisiæ coquendæ satis commode adaptantur. Reliqua vero semina in principio Maii projecta, circa medium Augusti mutua ope ruricolarum, non tam labore, quam alacritate, & voluntario impetu colliguntur, ne superveniens frigidus flatus messem exurat. Pretium laborum læto convivio solvitur. Nec aliam diurni laboris mercedem desiderant, quam jucundam convivationem vespertinam: in qua juvenes vtriusque sexus, ob fideles agrorum labores, providorum parentim judicio, & assensu, ac promissione eliguntur futuro conjugio copulandit: Conjugia fiunt ad domesticam honestatem dirigendam &c. non tamen ad delitiosa connubia, etiam si illustres sint, sed ad solicitudinem domesticæ honestatis, & vtilitatis, pro familia sagaciter, & suaviter dirigenda, quemadmodum inferius de conjugio nobilium, & plebeiorum sequenti lib. cap. VIII. ostendetur. Hoc autem capitulo ostendisse sufficit, quomodo ruriculæ norunt ex Experientia matrimonialiter conjungendorum. strenuo labore experientiam capere felicioris connubii suorum juvenum, matrimonialiter conjungendorum: & demum quod fortiter laborando, domesticam curam ad quemlibet honestissimum vsum valeant applicare. De infan ## Liber XIII, kap. 9 (s. 437–438) De infantulis tempore messis a serpentibus custodiendis. CAP. IX.                                         MEDIO Iulii fœnum, tandemque in Augusti medio messemInfantes custodiuntur a serpentibus.                                         collecturi Septentrionales agricolæ, secum lactentes infantulos                                         ad vbera pendentes comportant: quos interim matres,                                         dum laboribus intendunt, cunis impositos, fasciisque                                         ligatos, ad arboris fraxineæ ( dum haberi poterit ) inclinatæ,                                         seu reflexæ verticem, VII. vel X. palmis a terra levatum,                                         annectunt: hac potissimum ratione, ne forte terra                                         suaviter dormientium ora venenosi serpentes, aut noxii                                         vermes ( quorum magnus in Septentrionem numerus reperitur )Vermes noxii. ingrediantur. Compertum enim est multorum indelebili memoria, ac dolore, quomodo serpentes, præsertim parvuli longitudine palmares, ac bipalmares, rubei, Serpentes palmares. ceruleique coloris tantum, se faucibus imbecillium infantium, humi dormientium, immerserant, vt caudæ difficulter extrahendæ tantummodo apparuerant extraModus extrahendi serpentes ab ore infantium. ora. Quo casu mœstissimæ genitrices calido, mollique panno leviter admoto, caudam sic prominentem fricant, donec anguis se retrahat ab orificio, & gutture infantuli dormientis: deinde tyriacæ portiunculam ( cujus copiam ad manus incessanter abTyriaca. exoticis negotiatoribus emptam habent ) ori immittunt, vt gutturi, præcordiisque quantocyus pro toxici (si quod relictum est) expulsione jungatur. Quod vero noxii, ac venenosi serpentesSerpentes Aquilonares noxii. in Aquilonaribus terris reperiuntur, infra de eis ostendetur. ## Liber XIII, kap. 10 (s. 438–439) De frumentariis ratibus, & lembis. CAP. X. Navigia diversi generis.                                         ONERARIÆ rates, lembi, lyntres, scaphae, dromones,                                         & multiplex navigiorum genus, veris ac æstatis                                         tempore in fluminibus Aquilonarium terrarum ad portandum                                         frumenta, frugesque in emporia marina, conflatum, &                                         hic depictum, maximo vsui ac lucro negotiatorum deputantur,                                         præcipue in opulentissima civitate Gedanensi, super Gedanum Prussiæ.                                         littus Germanici maris Ducatus Prussiæ, dominio                                         Regis Poloniæ subjecta: vbi inæstimabilis diversarum frugum Grana portantur in remotas regiones.                                         & annonæ copia, per nobiles ac mercatores sic apportata, aliquot centenis grossileimis navibus vendita ac distracta, in regiones remotas, Portugalliam, Hispaniam, Galliam, Angliam, Scotiam, ac Hollandiam, & Brabantiam, vna cum cæteris rebus opulentissimis maximis sumptibus, sed longe majoribus lucris deferuntur, eo quod hæc Regia civitas inter potentes maritimas vrbes pro Civitas privilegiata. omnigenis mercibus distrahendis, convenarum habeat accessum, & recessum, etiam maximorum Principum privilegiis, & immunitatibus præmunitum. Quo eventu Nobile emporium. ( licet aliis emporiis recentius sit )in omni rerum affluentia, & multitudine civium, ac Senatorum ( quorum supremus eminentiori gradu Burggravius appellatur) adaucta, firmataque videtur: audiorque continuo fiet, si concordiam servaverit, & scripturæ præcepto mercatores eius non alta sapiant in abditis Ecclesiæ, & religionis sacramentis, prout anno M. D. XXV. reperti sunt errasse. De varietate ## Liber XIII, kap. 11 (s. 439) De varietate molendinorum. CAP. XI.                                         MVLTIPLICI præterea genere molendinorum vtunturGenera diversa molendinorum.                                         incolæ Aquilonares, videlicet variabili vi ventorum,                                         decurrentium aquarum, equestrium rotarum ductum, manuum                                         pedumque quasi trusatilium attractu & impulsu, rotarumque                                         pondere & mensura, more grandium horologiorum,                                         quæ elevatione depressioneque variata, motum continuant,                                         & laborem. Quæ autem ventis agitantur, solitoMolendina ventorum.                                         more situ sublimiore in collibus camporum, aut littoribus                                         maris collocata, aut in planitie inter vastos montes, frequentissimis spiraculis e montium cavernis ob vehementes exhalationes suscitatis, revoluuntur. Quædam super fossas infra maris aggeres, vt vi ventorum aquas tempestatibus infusas, super adaptata canalia elevent, & in mare refundant, in maximo numero & ordine collocantur. Taliumque molendinorum vsus nulibi frequentior, Molendina Hollandica. quam in Hollandia prope insigne emporium Amstelredamense reperitur, eo quod ventus Circius longissimo Oceani tractu vehementi impetu perflans, aquas &Naves super aggeres efferuntur. naves super altos aggeres in fossas immergit. Aquas quidem vi molarum (vt dictum est ) exhaustas, in mare remittunt: sed naves minutim fractas, ad alios vsus exportant. Hæc vrbs Amstelredamensis, nisi tam horribili maris inundatione in tremuloMagnificentia stucturarum Hollandicarum. fundo quateretur, tam magnifica templa, & palatia, ac ædes, ob innatam populi magnanimitatem, sumptuose construeret, vt vix pares Europa teneret. Solida tamen vis legum exercetur in hoc loco, vt etiam Reges potentissimi impune non præsumant eas in aliquo casu violare. Et hæc sufficiant incidenter e multis laudibus eius parce aliquid tetigisse. ## Liber XIII, kap. 12 (s. 440–441) De eodem. CAP. XII. Molendina contrario flumine versantur.                                         IGITVR molendina impetu fluminum ducta, vario modo,                                         forma, situ, & agilitate sunt constructa. Situ, scilicet in                                         aquis fluentibus, & refluentibus, vt in æstu maris antrorsum Holmia.                                         retrorsumque, vel vi ventorum in plerisque fretis, præcipue                                         in vrbe Regia Suetiæ Stocholmensi, intueri licebit. Modo,                                         vt alia desuper, alia subtus aquæductu, vel naturali                                         flumine impelluntur. Forma, latis scilicet stipitibus, vnico                                         vel gemino ordine radiorum, late vel stricte, longis vel Molendina equestria.                                         brevibus canalibus ad velocissimum cursum. Equestrium rotarum ductu in arcibus principum, & certis ædibus magnarum civitatum, pro necessitate obsidionis tolerandæ, sumptuosa mose fabricantur: & hoc eo artificiosius, ac Molæ manuales, pedales, & trusatiles. durabilius fieri videtur, quo hostilibus ingeniis naturales aquæ in scaturigine auferuntur. Manuales etiam molæ, ac pedales, sive trusatiles, vbique frequentissimæ in Septentrione, tanquam celeriora levandæ necessitatis remedia, maxime in obsidione Molæ rotatæ. reperiuntur. Sunt & rotæ impulsu pedum vsu mirabili cum ponderibus, celeriorem habentes motum, in arcibus constructæ: sed hujusmodi molæ oculis subjectæ, Certamem primum hostile de molis auferendis. apertiorem fidem exhibent, quam scripturæ. Pro molis autem, seu molendinis defendendis, prima solet esse cura in obsidionibus obfirmandis, & aquæductibus, atque secretis venis, ne auferantur. Nec exemplo caret, quale remedium Belisarius in Tyberi molis multiplicatis statuit, in obsessa Vrbe per Gothos, licet Cassiodorus Magnitudo romana cognoscitur multitudine molendinorum. XII. lib. dicat, Romanam magnitudinem cognoscendam fore ex vniversitate molarum, quam specialiter contributam constat ad victum. Hoc enim instrumentum (vt idem inquit ) nisi fuerit vsuale, necessarium non habetur, quoniam nec ornatui potest proficere, nec parti alii convenire. Refert Munsterus, diebus VII. in Papia centum millia hominum caruisse pane, ob molarum destructionem, donec manuales restaurarentur. ## Liber XIII, kap. 13 (s. 441) De pistrinis, & decoctione panum. CAP. XIII.                                         QVIA receptum est apud veteres, quomodo Ceres frumentaCeres frumenti in ventrix.                                         invenerit, & Pan conspersas fruges coxisse perhibetur: vnde                                         & nomine eius panis est appellatus. Ita & illa prædicata estPanis a Pan.                                         quod reperit, & iste laudatus qui decenter humanis vsibus                                         applicavit. Ideoque videndum hic erit, quæ frugum genera                                         ad hunc necessarium vsum afferuntur, & quibus hoc officium                                         competit apud homines Septentrionales: qui vt in regiones                                         multipiices tam situ, quam moribus distincti differunt, Regiones separatæ.                                         & separati sunt: ita etiam terræ nascentia pro qualitate regionum, & climatum, variata videntur. Quanto igitur magis ad Aquilonem acceditur, Triticum vbi abundat vel deficit. tanto minor tritici vbersas, & major ad Austrum vbilibet invenitur. Sueonibus tamen, sive Suecis, immensa vis tritici, sed major siliginis est concessa. GothisAbundantia hordei pro pane & potu. vero tam Orientalibus, quam Occidentalibus, vtentibus hordeo & avena, indeficiens abundantia pro cibo & potu propitio numine est largita. Omnium tamen harum frugum vtrobique vsus est. Sed diligentior siliginis præparatio apud Sueones: quorumSiligo redditur albissima. fœminæ ita noverunt purgare siliginem, vt colore, sapore, ac sanitate exuperet frumenti bonitatem. ## Liber XIII, kap. 14 (s. 441–442) De torrendis frugibus, duraturis. CAP. XIIII.                                         DIEBVS calidissimis ferventei sole, pannos instar velorum                                         navalium, sive ipsa vela, late super faciem terræ, vel planos,                                         ac nudos montes extendunt, ac desuper torrendam frugemFrumenta torrentur.                                         diebus sex, vel pluribus, aut paucioribus, juxta solis ardorem                                         imponunt: deinde eam purgatam, in quercinis repositoriis                                         collocant, vel in farinam redactam simili custodia servant:                                         multosque in annos sic torrefacta, integritate salva perdurat. Frumenta per secula durant.                                         Attamen si molita farinam non sit, sed fruges, expedit                                         vt interim soli obiiciatur semel in anno retorrendat: eoque modo nova fruges tosta, poterit illi, ne deficiat, quoties opus fuerit, sagaciter commisceri. Farina autem in quercinis vasis, aut cupis forti ligneorum malleorum impulsuFarma. intrusa, locoque sicco reposita, sine quacumque vermium corrosione pluribus annis durare solet: quod negotiatores ob quæstum, & domestici patroni ad escam, ac præfecti ad Arces conservandæ. arces fame ( in obsidione hostili ) non premendas, diligenter observant: ne fame ob hanc causam, aut annua sterilitate invalescente, panes, aut fruges deficiant pro publico nutrimento, præsertim in arcibus obsessis, vbi deficiente pane potius se mutuo Constantia obsessorum. inclusi devorant, quam fidem dominis præstitam violant, aut hostium crudelitati sese tormentandos, & turpiter jugulandos permittunt, prout superius de obsidione fortissime feren da, dictum reperitur. ## Liber XIII, kap. 15 (s. 442) De Vestrogothorum frugibus, & fortitudine. CAP. XV.                                         GOTORVM vero, præcipue Occidentalium, vsus                                         est pro majori parte in hordeaceo pane, artificiosa mulierum Mulieres generaliter panes coquunt.                                         ( quæ solummodo in toto Septentrionem panes conficiunt )                                         industria decocto: e cujus esu tantum roboris, ac virium                                         obtinent, vt vix fortior gens reperiatur in omnibus Aquilonaribus Gens robustissima pane hordeaceo vtens.                                         terris, exceptis Finningis, sive Finnonibus, qui                                         simili pane, & siligineo vescuntur. Avenæ etiam farinæ vsus                                         est in plerisque locis illarum regionum: forsitan & spelta                                         ibidem cum milio, & surgo cresceret, si aliquando seminaretur. Cernuntur præterea in superiori imagine saltantes grylli, ea ratione insculpti, Grylli saltantes. quod in hyeme caminis inhærent, cantum importunissimum hospitibus præsertim, Vermes augurales. dum indigenæ his assueti non turbantur, inferentes. Vermes augurii sunt, vt quanto frequentius saltu luminaria mensis imposita impetunt, tanto majores indubie sequuntur nives, & tempestates. ## Liber XIII, kap. 16 (s. 442–443) De variis modis formandi panes. Modus varius formandi panes. CAP. XVI Panis a nativitate pueri ad nuptias eius servatur. HAC figura monstratur varius modus formandi panes: qui tempore genitæ prolis formati, vsque in diem sponsalitium suum sine putrefactione reperiuntur sat integre conservati, dum tali modo decoquuntur, & conservantur: Mulieres, præsertim regni Norvegiæ, littus Oceani, aut alios Sueticos, ac Gothicos montes regnorum Mulieres pariter panes coquunt. Varmelandiæ, Daliæque inhabitantes, clara luce diurna tempore veris, stato loco, ac numero, vt mutuo se relevent, congregatæ, rotundas, sed subtiles ferri ferri laminas, magnitudine ac latitudine clypei militaris, in modum tripodum fabricatas, comportant: igneque lento sub vnaquaque lamina instructo, continueque nutrito, pastam e farinam hordei, fabarum, vel pisorum rotundis fustibus, seu baculis, Modus formandi panes durabiliores. instar subtilissimæ papyri, ad capacitatem ferreæ laminæ seorsum in tabulis extensam, celerrima alternatione in gyro sedentes superimponunt, citissimeque (instar chartarum in prælo ) ob tenuitatem, excoctum panem, &: ereptum, in ordine reponunt, certum cumulum in altum elevatum gravitate saxorum deprimentes, vt vixCumulus panum. ferro, minus dente corrosivi animalis cumulus ille infringi, vel conteri possit: sicque, si visum fuerit parentibus, modo sub tecto ( ob imbrem, & nivem ) permaneat, durare poterit ad XVI. XX. vel plures annos: idque efficit frigida natura regionis, &Panis durat 20 vel pluribus annis. aqua Martialis, seu vernalis: qua, arte fœminarum conficitur pasta, prout in simili inferius de confectione cervisiæ peramplius ostendetur. ## Liber XIII, kap. 17 (s. 443–444) Adhuc de aliis modis. CAP. XVII.                                         PRæTEREA in domibus magnatum Vestrogothorum                                         mos est, e siliginea farinam, quasi nive purgata, panem conficereFarina siliginrea.                                         orbiculari forma, sed latum, & minutum. Demum                                         majores instar clypei militaris, densos, & rotundos: quosPanis vento induratur vt saxum.                                         laterali foramine relicto, in hasta, vt aëre indurescant, appendunt,                                         palato fortium hominum plurimum gratos. In                                         mollitiem tamen aqua respersi, atque camino parumper immissi, Panis cito mollescit.                                         repente mutantur. Similisque fere mos est omnibus                                         Ostrogothis, qui tritici copia abundantius provisi, panes latissimos croco linitos, in ampla, sed rotunda forma conficiunt, ac honoratis hospitibus apponunt, liberaliterque eisdem itinerantibus, vt in vehiculis hyemalibus eos secum pro solatio deferant, velut munus pergratum elargiuntur. Ordinaria tamen triticei panis forma, est vtroque sine cuneata: nunquam tamen panis pondere, sedPanis sine pondere venditur. æstimantione vendendus habetur. Est & alia forma rotunditate, densitate, & longitudine pueri quinquennalis: qui natalitiis Christi diebus dono omnibus, etiam ignotissimisPanis natalitius gratis datur. hominibus, cum aliis delitiis gratis, & amore tantæ festivitatis vbique communicatur. Est & alia mediocris forma, instar capitis pueruli, siligineæ frugis, oboli vnius pretii: qui alibi vix asse quadruplici venundari possit. Est præterea panis melle & farinam, adjuncto pipere confectus: quo viatores hyberno tempore frequentiusPanis conditus. vescuntur. Deinde alius panis lacte, butyro, ovis, atque zinzibere confectus, languentibus ( vix cognita morbi causa )præstari solet. Est & alius pro vsu nautarum, & longa obsidione clauforum, biscoctus panis: in quo vetustateBiscoctus. immmente, albissimi vermes ( non tamen noxii ) passimVermes albissimi. generantur, maxime reposito in humido loco: de quo superius satis dictum est, de castrensi obsidione fortissime observanda. De pane delicatissimo Illustrium fœminarum languentium in Septentrione, & ## Liber XIII, kap. 18 (s. 444–445) forsan aliarum. CAP. XVIII. Pondera nulla vel rara.                                         CVM nullus, vel rarus sit vsus librarum in Aquilonaribus                                         terris, aut vnciarum in farina ponderanda, nec illarum terrarum                                         mensura possit alibi comprehendi, nisi interpretatione                                         facta in hoc casu communi librarum, aut vnciarum: quæ Modus formandi panes delicatissimos.                                         fere inter se conveniunt in omni regiene, exceptis minutiis                                         aliquot addendis, vel subtrahendis. Recipiunt igitur                                         mulieres ( quibus solummodo, licet paucissimis, hæc ars Farina floris.                                         est ) XXV. libras triticeæ farinæ e prima cribratura, Flore                                         dicta: demum sex ova recentia, duos cyathos Malvasiæ, ( licet raro ibidem reperiatur ) vel loco eius tantundem de vino Hispanico, Bastart dicto: item vnam libram sacchari candidissimi, & vnum cyathum aquæ rosæ: de quibus simul conjunctis, sit pasta, in qualicunque forma placuerit ipsi pistrici: led non densior grosso digito. Pasta ergo sic formata, ac in partes distincta, deponitur in patella ferrea, suppositis carbonibus vivis, interposita craticula, & super patellam cooperta ferrea, vel ærea: in quo etiam vivi carbones positi, vt æqualiter torreant panes interius coquendos, sicuti infra lento modo sunt positi carbones: & hoc faciendo, erit delicatissimus panis: qui solet languentibus secundum vsum (vt dictum est ) illustrium fœminarum permitti: quæ etiam lacte, ovis, saccharo, cinnamomo, Obsonia delicatissima pro infirmis. & pauco zinzibere solent obsonia facere, ad lentum & temperatum ignem, pro viribus restaurandis, non animadvertendo causam languoris, & diætæ, cum cæteris regulis Medici nulli vel rarissimi in Aquilone. prudentum medicorum: qui rarissime in toto Aquilone reperiuntur, prout infra dicetur cap. de medicis, & medicinis. De exoticis vinis, cum nulla vnquam crescant ## Liber XIII, kap. 19 (s. 445) in Septentrione. CAP. XIX.                                         ETSI regiones Septentrionales vino nativo, ob extrema frigora, Vina nativa non sunt in Aquilone.                                         gaudere nequeant: tamen vinis exoticis, & domesticis                                         cervisiæ potibus diversorum generum, admodum exhilarantur,                                         prout aliæ nationes de suis delitiis, & rerum affluentiis                                         in excellentissimis vinis, vt sunt Hispania, Italia,                                         Gallia, & Germania, merito gloriantur, immo insigniter                                         ab omnibus cæteris provinciis ob hoc commendantur. Siquidem                                         vina sua cœli solique vberrima fertilitate producta,                                         nedum pro vsum domestico abundanter accipiunt, verum etiam opulentissimo omnigenarum rerum commercio ad exoticas regiones emittunt. Inter quas cum omnium remotissimæ sint Septentrionales, locus hic exigit, vt antequamRegiones Septentrionales remotiores. de cervisiæ natura aliquid ostendatur, de vino, tanquam nobiliore hospite illarum frigidarum nationum, mentio fiat, cum minime a natura concessum sit, vt producantur in frigida terra. Vina igitur Hispanica, etsi Bastarda nomine, a negotiatoribusBastarda vina. in Aquilonem delata, appellantur: tamen sapore, colore, & odore, ob excellentiam dulcedinis, ab omnibus legitima reputantur. Est enim suave, pingue, Vina legitima reputantur. molliter crassum, vivacitate firmissimum, nare violentum, colore quam perspicuum: quod ita redolet ore ructatum, vt merito illi excellentior aliqua æstimantio debeatur: Qualitas vini, & eius medicina. viscera nanque delecta constringit, vulnera madida desiccat, lapsum reficit pedus, & quod vix valet implere potus arte compositus, hic naturaliter præstat invectus: immo alterius generis vina restaurat, quæ fulguris, tonitruumue tempestatibus suntVtilitas vini Hispanici. corrupta. Alterius autem generis hic appellantur e Gallia, Romenia dicta, duriRomenia. austerique saporis, allata. Ita & Rhenensia vina, e diversis Germaniæ provinciisRhenensia. longissimo maris tractu in Septentrionem lucroso mercatorum quæstuGabella levis. producta. Sed hæc vinariis tabernis soluta exigua gabella, omnibus honesto pretio vendenda inferuntur. ## Liber XIII, kap. 20 (s. 446) De diversitate vinorum adductorum. CAP. XX. Aqua vino non miscetur.                                         NEC exigua aviditate ob delicatum saporem emuntur, ac epotantur:                                         sed ea sobrietate, vt nulla admixta aqua, alicujus                                         excellentissimi, ac fortissimi vini depravent, aut violent Canicula vinis nocet.                                         proprietatem: immo exorta Canicula stella, vinorum custodes                                         diligentius attendunt, ne vina fulmine sæviente, in sapore Ictus tonitruum avertitur.                                         mutentur, vel illico corrumpantur: vnde pro remedio                                         pellibus vitulorum marinorum cooperiunt vasa, quibus & Genera vinorum triplicia.                                         psi cooperiuntur. Genera igitur vinorum in Septentrionales                                         terras adducta, triplicia sunt, dulcia, austera, & tenuia. Vina Hispanica. Prima, vt dictum est, a Hispaniis, vbi olim Reges Gothorum, forte XXXVIII. successive dominabantur, & vineas plantare jusserunt, afferuntur, solum suavem Vina Italica. saporem soboli, vbi vitis penes matrem nativam remanet, exhibentes. Italica autem vina, cum ob sui excellentiam ad alias nationes non exportantur, certum est plurimos Vina Gallica austera, Romenia dicta. in Vrbem passim concurrere, vt ibidem voluptuosius ea bibant: nec amplius, ob vini bonitatem, exinde recedunt. Austera autem vina e loco Galliæ, Romenia forsan dicta, (quia durabiliora sunt, sic appellantur) frequentioribus vsibus sacrorum Vina Peithana. Ecclesiæ ministeriorum deputantur. Tenuia etiam appellatione Galliæ Peitha dicuntur, rubeum colorem habentia. Sed paululum, quia parva sunt, nisi tempore caloris æstimantur. Attamen nullum vinum majoris pretii est, quam Bastardum, ob dulcedinjs Vina Rhenensia. nobilitatem, & inde Rhenensia: quæ generalius epotantur. Omnia tamen fisco Fœminæ raro bibunt vina. plurimum tributum pendunt, eo quod avide sine aqua epotantur. Fœminis tamen nullus, aut rarissimus vinorum vsus est, nisi dulcissima, tenuissima licet quantitate. ## Liber XIII, kap. 21 (s. 446–447) De durabilitate vinoium. CAP. XXI. Vina Rhenensia durabiliora.                                         SVNT & certa genera vinorum Rhenensium, quæ pro ævo                                         hominis æstimantur pretiosa, prout vnicuique sapor placet                                         immo ducentorum annorum, prout magnificus Senatus imperialis Senatus Lubicensis.                                         civitatis Lubicensis gloriatur se ostendere Principibus,                                         in eorum ditissimis cellariis: quæ tamen longevitate                                         sua procedendo, convertuntur in speciem asperi mellis,                                         si Plinio credendum sit lib. XIIII. cap. IIII. Etenim natura                                         hæc vinis in vetustate est, ne potari per se queant sine Vina vetustate redduntur indomita.                                         provinciæ aqua, vsque in amaritudinem carie indomita. Quomodo autem falsisicantur, eodem lib. Plinius cap. VI. & aliis declarat, multaque de natura vinorum sequentibus subinfert, scitu non indigna, etiam de hydromeli: cujus Vina falsisicanturfrequentissimus vsus est in frigidis terris, prout wox ostendetur capite sequenti. Hydromeli. Fiunt tamen factitia vina e pyris, pomis, mespilis, sorbis, per succi torcularem expressionem: Vina factitia vnde. quibus piper, zinziber, & gariophylli adduntur, pro temperamento agrestis saporis. Præterea vinis imponuntur, aliis salvia, aliis absynthium, Vinorum sapor varius. aliis ruta, aliis lavendula: & inde nomina fortiuntur, Vt cæteris omnibus in esu, tanquam potus salubris & medicinalis, præferantur, De conficiendo hydromeli, mulsa, vel medone, ## Liber XIII, kap. 22 (s. 447) secundum modum Septentrionalium. CAP. XXII.                                         RECIPI solet vna pars boni mellis, & quatuor partes aquæHydromelis confectio.                                         bullientis in caldari vltra teporem: deinde medietas aquæ                                         sic calefactæ, infunditur in aliquod vas ligneum, superius                                         amplum & latum in quo mel crudum immiscetur:                                         postea eadem aqua cum melle resoluto pariter imponatur ad                                         caldare, supposito bono igne, vt competenter bulliat, vsquequo                                         appareat spuma: quæ lineo panno baculo longo alligato, Spuma.                                         vel cochleari perforato, paulatim deponetur. Hoc                                         quoque continue stet, donec coctura mellis ataquæ appareat depurata. Cumque ista fiunt, coquantur seorsum eodem igne flores lupuli in sacco lineo, proportionata quantitate, in olla cooperta, vsque ad decoctionem dimidiæFlores lupuli. aquæ, & amplius, vt appareat eius amaritudo: qua temperabitur major, vel minor dulcedo decocti mellis, & aquæ: ita tamen, quod aqua cum melle taliter cocta, & despumata, prius infundatur ad prædictum vas ligneum, ac statim simul saccus lupuli imponatur, Lupuli saccus. vt mutua virtute mellis, & aquæ, ac conjuncti lupuli, temperamentum fiat. Quo facto, pannis densis cooperiatur vas, & stare permittatur, vsquequo calor in teporem pene resolvatur. Deinde capiatur sex cervisiæ(de qua infra dicetur) juxta quantitatemFex cervisiæ vel fermentum. decoctionis: quasi coagulum superponatur, & iterum vas cooperiatur, donec tota mixtura velut albissima spuma cooperiri videatur. : vel fermentum panis: fece deficiente. Quo facto, sequenti die coletur hæc mixtura per pannum lineum, & in aliquod vas nudum, in quo reservari debeat, infundatur, & servetur clausum: Potus quo vetustior eo sanior. diecque octavo, vel prius necessitate vrgente, tutissime bibi poterit: quanto tamen vetustior fuerit potus ille, tanto purior, melior, & sanior erit. ## Liber XIII, kap. 23 (s. 447–448) De cautelis materialum. CAP. XXIII.                                         AT si flores lupuli deficiunt, tunc recipiunrur leguminaLegumina myrti.                                         myrti, instar juniperorum: quæ maxima diligentia coquenda                                         sunt, vsquequo purus sapor cum temperata amaritudine                                         relinquatur. Adeo omnia indigent temperamentis: Temperamentis omnia indigent.                                         opus emim est semina hæc myrti fortissime coqui. Si                                         etiam sex cervisiæ defuerit, capiatur fermentum pistorum, Fermentum.                                         illudque resolvatur in aqua calida, ac superinfundatur, &Hydromel.                                         fere similem operationem faciet, vti sex supradicta. AdMedo.                                         hoc hydromel, sive medonem, vel mulsam, vt delectabiliorMulsa. in sapore, & virtute fiat, poterit sacculus ( adhærente lapillo ) contriti zinziberisZinziber. per filum ( vt natando cum liquore semper descendat ) interius in vase suspendi: Aquæ partes quinque et vna mellis pro æstivo potu. mireque proderit, præcipue tempore hyemis, contra vim frigoris coërcendi. Sed pro æstate serventur quinque partes aquæ, & vna pars mellis: vel vt magis tenuis fiat, sex partes aquæ, & vna mellis: quia vtraque bona, & potabilis, & mirabilis erit inVineis tempestate destructis, vina factitia, veli hydromel fiet. reprimenda siti, ac sanitate conservanda. Sed hæc mixtura fidem vix meretur apud fortunatas gentes, quæ abundantiam vitium, & vinorum habent, nisi tempestatibus grandinum vineis, eorum desolatis, ad supradictam mixturam, vel cervisiæ decoctionem Austria, Stiria, Carinthia. coctionem (si siti periclitari non velint ) sese totaliter convertere compellantur, prout sæpius contingit in Austria, Stiria, Carinthia, & Germania, vbi prædictæ tempestates Potio sanissia. incolas vrgent ad hydromel, & cervisiam conficiendam: quia vtraque potio Aqua martialis electa. est sanissima, eoque melior ( aquam tamen Martiali cocta ) quo majorem habuerit vetustatem, vt inferius de eius virtute, & vtilitate ostendetur. De modo coquendi medonem Polonico, vel ## Liber XIII, kap. 24 (s. 448) Lithuanico more. CAP. XXIIII. Modus conficiendi hydromelis, seu medonis.                                         CAPIATVR certa quantitas boni mellis puri & integri,                                         juxta præmeditatam quantitatem conficientis, hoc scilicet                                         exemplo: Decem libræ mellis, & XL. libræ aquæ,                                         aut plus aut minus, juxta fortitudinem desideratam. Calefiat                                         aqua in caldari, seu cacabo cupreo, vel æreo magno, melque                                         imponatur, vt bene coquatur, & despumetur. Coquatur Lupulus seorsum coquatur.                                         etiam lupulus seorsum in vno sacculo ( modo superius dicto )                                         ad quantitatem vnius libræ, vel minus, juxta quantitatem                                         mellis, & aquæ: quo decocto, & aqua bullita, ac expumata, deponatur, vsquequo parum tepescat, & imponatur saccus lupuli cum aqua Fex cervisiæ. suæ decoctionis, ac sex cervisiæ(vel fermentum, vt supra)beneque cooperiatur, vt stet per vnum diem, ac noctem: & demum hæc decoctio, sive mixtura, valde plane reponatur Potus sanissimus. ad vas mundum, & erit delicatissimus, ac sanissimus potus, qui vel vino æquiparati poterit, vel in necessitate vineis destructis, commodissime deservire, immo dignitatem suam inter pretiosissimos quosque liquores merito obtinere. Omnem enim habet Color, odor, et sapor. in suo genere colorem, saporem, odorem, & secretam sanandi vim, & fortificandi naturam in robustissima gente, qualem vix habet vinum in sua perfectissima æstimantione. Modus temperandi confectionem hydromelis. Si vero quis remissiorem medonem, vel fortiorem habere volveris, secundum hoc addat, vel subtrahat mel in appositione decoctionis. Et hæc veraciter relata sunt mihi Rome M. D. XLIII. per venerabilem virum D. Martinum Polonum Pœnitentiarium Gnesnensem, qui & sua manu talem medonem gratissimo sapore, & bonitate confecit: atque ita caristia vini surgente, in Roma commodissime fieri poterit. Adhuc de cautelis hydromelis, vel medonis, sive mulsaæ ## Liber XIII, kap. 25 (s. 448–449) conficiendæ more Gothorum. CAP. XXV. Modus alius conficiendi medonis.                                         FACTVRI grandem quantitatem medonis, maximæ ad quæstum                                         & lucrum, Septentrionales populi, quandoque capiunt                                         mille libras, aut duo, vel tria millia librarum mellis purissimi Myrtus.                                         cum aquam proportionata, & myrto: quæ instar granorum                                         juniperi in humili frutice, vlnæ vnius longitudinis                                         in loco paludinoso crescit, & maturescit in Augusto: & Lupulus.                                         sufficit apud prædictos populos loco lupuli, dummodo                                         per integram horam & amplius, forti igne coquatur, prout                                         alias lupulus: sed mixtura grandis mellis & aquæ, bullire Quantitas magna. solet ad diem, & noctem, & demum apposita fece cervisiæ, vel fermento pistorum, quatuor, vel pluribus diebus dimitti in sua operarione, & conjunctione. Fit& apud & apud Gothos, præsertim Meridionales, quidam potus Mulsum appellarum, exMulsum. cervisia, & melle, ac myrto: qui quarta parte in sua appositione assumitur, id est, quatuor partes cervisiæ, & quarta pars myrti: & decoquitur hæc compositio igne forti, per vnam horam, vel duas, donec mel fuerit despumatum: & tandem superposita sece cooperitur, & cooperta manet vno integro & dimidio die, & exit potusPotus fortissimus. fortissimus: qui sicuti antiquum hydromel, aut medo, crateri, aut cyatho impletus, præ fortitudine radios mittit scintillantes, velut candens ferrum. Eo liquoreRadii guttatim præ nimia fortitudine ascendunt. gens illa frequentius vtitur in nuptialibus festis, & honorabilium amicorum, ac hospitum receptione. Neque in hoc solo potu, sed fortissima cervisia semper abundant: licet mulsum hoc mellis adulteratione artificiosa sit excogitatum, prout & aliorum cura semper ascendit, vel serpit in diversorum fructuum musto conficiendo: quod opus ingenii est, & non naturæ. Vinum tamen omnibus his præfero in suaVinum bonum eligibilius. nativa terra, vbi genti suæ redditur proportionatum &c. De præparatione hordei, & aliarum frugum, pro ## Liber XIII, kap. 26 (s. 449–450) cervisia decoquenda. CAP. XXVI.                                         QVIA inter præcipuos rerum naturalium scrutatores, & scriptores,                                         maxime in his, quæ ad salubriorem hominis victumHippocratis censura de bonitate hordeacei potus.                                         pertinent, Hippocrates videtur habere de hordaceo potum rationem,                                         & censuram meliorem, prout in libris eius desuper                                         confectis, clarissime demonstratur: propterea magnam vim                                         facit de natura hordei, & eius potione (cui multa, variaque                                         imponit nomina ) quod omnibus annonis, seu frugibus sanior,                                         & vtilior sit, vbi eius vsus habetur pro optimo potumModus Hippocrati ignotus.                                         decoquendo. Nec tamen modum ob inexperientiam regionum exprimere potuit, qualis saltem generaliter in conficienda cervisia reservatur. Quocirca quibus placet, offeratur is modus Septentrionalium incolarum: qui decocturi cervisiam, quanto electius hordeum invenerint, & diligentius præparaverintModus conficiendi cervisiam. tanto saniorem exinde potum non dubitant eventurum. Sicque præparant, juxta exigentiam familiæ majoris vel minoris, publicæ vel privatæ domus: Eligunt pavimentum tabulatum, longum, & amplum: super quo impositum hordeum X. rugiorum, vel XXX. aut plurium modiorum, aquam sparsum continue voluunt: vnde fit, vt vna nocte & die mollescat, & intumescat: hocque secundo & tertio simili Hordeum germinare videtur.revolutione versum, quasi radicibus emissis germinare videntur, vt conglobatis manipulatim granis, illico concrescere velit: triduoque iam per pavimentum ampliatum, Clibanus aptatur.relinquitur exiccandum: quo viso, clibanus adaptatur satis amplus: in cujus ampliore latitudine interpositis rarioribus pannis, suppositpque lento igne, hordeum apportantur dispergendum, & detorrendum. Induit enim eo torrore miram suavitatem, vt mellis videatur habere saporem. Demum aquatili, seu trusatili, vel ventorum Brasium quid sit.mola parumper attritum ( vnde Brasium dicitur ) aquæ calefactæ, atque in amplum vas ligneum continua motione paulatim immissum, multo majorem dulcedinem spargit, & tumorem: hacque commixtione remissius defervente, vasculo pertuso, Lupuli decoctio.quasi cribro, vel craticulatis foraminibus, totus ille liquor fortiter coctus, exhaustus, & depuratus alteri imponitur vasi: in quo decoctio amari lupuli pro tertia, vel Fex vetustæ cervisiæ.quarta parte admiscetur, juxta majorem suavitatem, vel amaritatem cervisiæ conficiendæ. Illicoque sex vetustioris cervisiæ, quasi fermentum, non magna quantitate Hordei suavitas.imposita, totalem formam, & perfectionem inducit: eaque compositione, seu incorporatione horum trium, scilicet suavis saporis hordei, amaritudinis lupuli, & Lupuli amaritudo.coagulantis fecis, lente ferventibus sub coopertis cervisia maturatur. De quo commixtione si quis pectorali strictura pressus, bonum haustum biberit, omnimode restitutus Fecis commixtio.evadet. Illeque liquor vulgari Gothico Buska dicitur, quasi hominem liberans Buska.ab oppilationum sylvis. Similis etiam præparantio fit in tritico, & avena: sed raro Frumentum.in siligine, quæ panibus excoquendis specialiter reservatur, veluti frumentum delicatius omnium nutrimentum. Adhuc de frugum præparantione pro cervisia in diversis, ## Liber XIII, kap. 27 (s. 450–451) & distantibus provinciis conficienda. CAP. XXVII. Modus alius in diversis regionibus.                                        NEQVE tamen modus omnibus provinciis in frugibus                                         præparandis idem est: quia aliter apud Norvegianos in Occidente,                                         aliter in Meridie apud Gothos, aliterque in Oriente Finni gens robustissima.                                        versus Moschos, & Finningos versus Septentrionem: qui                                         etiam optime præparant hordeum, & ex eo conficiunt fortissimum Absynthium contra vermes.                                        potum: vnde gens redditur robustissima, ad quodcunque                                         exercitium, vel arduum opus subcundum, & perficiendum. Semicocta cervisia laxat.                                        Quidam enim fruges præparant, vt ex iis decoquant potionem                                         amariorem, absynthium addentes contra vermes, seu lumbricos: quidæm, vt dulciorem faciant, scilicet ex industria non integre coquentes, vt qui e lactis esu frequentius constipentur, ventris habeant liberiorem laxationem: Acetum fit.quidam fruges parant, vt inde data opera conficians maximam aceti quantitatem, Cervisia in Martio cocta, durat 10. vel 20. annis.pro arcibus conservandis, ac curris insignium dominorum: quidam præparanta annona in Martio, & Aprili, cervisiam decoquunt decem, vel XX. annis pro medicina duraturam. Aqua etenim illius temporis (hyemalis dicta )ad panem, vel potum tum conficiendum admixta, nunquam acescere potum, vel putresecre panem sinit: hacque providentia vsi Gedanensis cervisiæ plusquam sexcenti coctores, seu braxatores, Cervisia Prutenica ominum excellentissima.multa millia vasorum nobilissimæ ac sanissime cervisiæ lucri causa, vel in suo portu honesto pretio exoticis negotiatoribus vendunt, vel marino eventu ad exteras, & longinquas terras Portugalliæ, & Indorum emittunt. Tantæque virtutis est hic liquor, vt eo poto poto sanentur quicunque corporis pessimi humores. Ideoque quocunque hæc cervisia venerit, nunquam ingrata, sed veluti efficacissima medicina illico comparatur in meritoqueGedanensis cervisia. palmam obtinet, vt in Septentrionalibus plagis omnibus cæteris præferatur. Non ita de quolibet genere vinorum, sicuti Plinius lib. XIIII. cap. primo attestatur: quorum aliqua hominem in rabiem vertunt, & fœminas partu infœcundas, & quædam soecunctas faciunt: quæ diversitas formidanda non est in genere cervisiarum: Cervisia affert mulieribus miram fœcunditatem. nam in Fmlandia adeo soecunctas facit mulieres, vt plerunque gemellos pariant: e quibus, tanquam fortissima sobole, Rex Suetiæ novas provincias dato felici principio instituere posset, vnde tributum fisco, & robur regno non modicum accrescere posset. Sed nescio qua stupida cæcitate provenit, vt fortissimæ puellæ in maximoPræsides aperiant oculos. numero quotannis ad oras Germaniæ alienis miseriis servituræ exeant, vbi domi reservari possent ad vtilitatem regni. Vsque improvidentia notetur major, certum genus equorum in regno Regis edicto remanent: at fœcundæ virgines laxantur, vt in terris non satis amicis procreent inimicos. Domi desolantur agri, & ædes, vbi regni soboles foris ædificant civitates, & augent tributa. ## Liber XIII, kap. 28 (s. 451–452) De cervisiæ decoctione vario modo. CAP. XXVIII.                                         PRÆPARATIS, vt præmissum est, frugibus, diversæ nationes                                         proprium & peculiarem modum retinent, aliter et aliterModus diversus conficiendi cervisiam.                                         cervisiam conficiendi: quidam celerius, quidam tardius,                                         quidam majori, quidam minori quantitate, vti etiam in                                         vindemiantibus est vsitatum. In Aquilone caldaribus, &                                         vasis vtuntur amplissimis: vna tamen miranda conditione                                         inspecta, quod solis mulieribus cervisiam panesque coquendi, Officium mulierum.                                         tanquam principalius officium, in toto Septentrionem,                                         exceptis curiis Principum, ac procerum, & magnorum conventuum, est attributum. Fœminæ enim adeo munde fideliterque singula negotia sibi incumbentia tractant, vt nulla suspicio oboriatur, quod non omniaMulieres mundissime sua officia tractant. sint bene facta, etiam in præparantione ciborum, vt nedum patronis offerantur in esam, sed medicinalem præservationem. Magnam nanque experientiam habent cum Cibi medicinales. arte conjunctam, quomodo hordeum fit præparandum, aut, aliæ fruges, quemque effectum & vim fit habiturum. Similiter & lupulus: qui nisi naturali calore suo per Lupulus non coctus perniciosus. decoctionem sufficientem purgatus fuerit, non sanitatem generat, sed tormina ventris, & ægritudines nervis nocituras. Quando autem lupulus (hortensis dictus) sufficienter coctus creditur, tunc probatio capitur per exiguum manipulum culmorum: Probatio lupuli satis cocti. qui immissus in decoctionem, & extractus, secum viscositatem retinet cum amaritudine amarissima: & hinc emerget salubrius temperamentum in omnibus rebus dulcibus, humano potui profuturis. De diversitate cervisiarum, & earum virtute ## Liber XIII, kap. 29 (s. 452–453) medicinali CAP. XXIX. Calculi remedium delectabile.                                         HORDEACEA cervisia quanto antiquior, tanto purior,                                         & sanior: & hæc pota in castrensi obsidione, morbum intercutaneum                                         tumore turgentem, atque calculum mire levat,                                         & sanat. Clausus ego in obsidione Regiæ civitatis Holmensis                                         Suetiæ M. D. XX. bibens talem cervisiam antiquissimam,                                         lapillos sine læsione, aut passione, singulo mane in                                         vrinali expulsos vidi, & instar granorum milii, ciceris, &                                         piperis, quantitati nucis similes ejeci, nunquam calculi speciem                                         postea sentiens, aut morbum. Præterea butyro in bullitione conjuncta, & bibita, tussim tollit: immo in læsione costarum cum ovis, & Tussis levaturzinzibere, ac saccharo per modum obsonii bullita, & ægro data, mire prodest: etiam Fractio costarum sanatur. ad restaurandum vngulas morsu, vel ferro cum carne abscisas, pota juvat, quemadmodum experientia comperitur apud Finlandenses in Aquilone, & VVratislavienses Vngulæ perditæ restaurantur. in cervisia Suinicensi: quæ mirum effectum habet in sanatione læsorum intestinorum, prout ipse sum testis. Sunt & aliæ præclaræ vrbes Germaniæ, suas peculiares Vrbes Germaniæ clarissimæ. dotes habentes in eo cereali liquore, veluti Turgenses, Friburgenses, & Suabaccensis apud Nurembergos laxans, & Mumma apud Brunsvicenses: quæ cum recenssit, Cervisia nova & vetus contrarias habent naturas, stranguriam vsque ad cruciatum excitat: quam vetus abstergit. Præterea Einbicensis: cui claritudinem simul & amaritudinem lupuli prædominans abundantia præbet: plurimum æstati conveniens in restinguenda siti. Demum Hamburgensis triticea, admodum nutritiva, & oppilationum dissplutnæ. Multa etiam genera cervisiæ Nomina diversa cervisiarum vti vinorum. diversarum civitatum alia nomina sortiuntur e loco, eventu, operatione, terra, aquis, & sylvis: veluti vina vetusta ratione loci, & ætatis, per Plinium Vina evanescunt non cervisia. lib. XIIII. enumerata: e quibus omnibus pauca nunc in vsu habentur. Cervisiarum tamen genera nullibi diminuta sunt, sed indies arte & ingenio. fiunt, Regula generalis vini & cervisiæ. hac relicta regula, quod vti versus Meridiem sunt potiora vina, ita vergendo in plagas Septentrionales, fiunt cervisiæ meliores. Et in summa dici potest, plures esse orbicolas latissime per mundum dispersos, qui cervisia communius vtuntur, quam vino. De Aethiopum, seu Indorum more cervisiam conficiendi, ex instructione D. Ioannis Baptistæ Habasciani ## Liber XIII, kap. 30 (s. 453) Indorum presbyteri. CAP. XXX.                                         CAPIATVR farinam cribro non excussa tritici communis,                                         vel hordei: inde enim melior fit cervisia. Fiat pasta, & ingeraturModus Aethiopum cervisia conficiendi.                                         fermentum, veluti conficitur panis cibarius: maneat                                         dicta pasta per decem dies, antequam coquatur: sed quotidie                                         bene misceatur, & inspergatur singulis diebus exigua farina                                         vsque ad decimum diem, ita vt dicta pasta acescat. Post decimum                                         diem fiat inde panis: coquatur in furno, & fiat biscotus:                                         cum acuerit: frangatur in frusta, & ponatur in vrna, superponendo                                         pauxillum hordei germinati: impleatur dictaHordeum germinatum. vrna aqua: bene obturetur vsque in triduum. Post aperiatur, & manus protendatur vsque ad fundum vrnæ, miscendo optime, infringendo, & liquefaciendo biscoctum panem, qui non fuerit ab aqua liquefactus. Deinde statim ingeratur panis e hordeo factusPanis hordeaceus. eodem die, incidendo in offas: & iterum immittatur hordeum germinatum, plusquam prius: sed tamen oportet diligenti vti mensura, & ordine, pro quantitate cervisiæ: Cervisia quando insipida. quod nisi factum fuerit, cervisia fiet asperi, & amari saporis: si vero parcius immittatur, fit insipida, et insulsa. Necesse est igitur vti prudentia, in qua est omnis vis. Et cum omnia commixta fuerint, iterum obturanda est vrna, vsque ad quartum diem: inde aperienda, & paulatim solidanda per pannum lineum: cumque bene fuerit expressa, &Transfusio cervisiæ. cum fece purgata, infunditur in aliud vas bene purum: & qui volverit bibere eodem, hoc est quarto die, poterit, licet insipida fit vsque in vigesimum diem. ## Liber XIII, kap. 31 (s. 453–454) De eadem cervisia alio modo conficienda. CAP. XXXI.                                         RECIPIATVR panis biscoctus, & hordeum germinatum, Panis biscoctus.                                         & mittatur in vrnam grandem ( vt supra dictum est )                                         vsque ad tertium diem: deinde capiatur pila magna, melle                                         plena, vna cum savis, & cera: postea sumatur magnum vas, Mel & favuus coquitur.                                         quod capiat quintuplicis liquoris plus, quam ceperat olla                                         mellis, & bene lavetur: dumque adhuc humidum est, invertitur                                         ore inferius demisso, vt fumigetur aridis frondibus olivarum:                                         deinde infunditur totum mel prædictæ ollæ: eademque                                         olla bis impletur hordeo germinato, & pane biscocto mollito, Mixtio. tantundem aquæ in illud vas, vbi mel positum fuit, immittendo, etiam hordei germinati tantum, quantum oportebit. Cumque hæc omnia simul commixta fuerint in vase fumigato, cum melle, aqua scilicet, & cervisia prædicta obturetur vehementerPurgatio cervisiæ. creta in triduum: deinde aperiatur, & despumata omni fece, quæ invenitur in ore vasis, exprimatur, vt defluat, vt dictum est de superiore potione: panno nitido dividatur in diversa vascula pura, & speciosa: quæ bene obturentur. Et quotiesCervisia melior. volunt bibere, aperiunt vnum ex illis vasculis: quo exhausto, alia seriatim aperiuntur. Fœminæ menstruosæ, & homicidæ at polluti arcentur. Et hæc cervisia longe melior est superiore: nam illa durat octo, vel decem dies: hæc vero viginti, vel triginta: hæcque fit in locis calidioribus: & vasa pannis calidis teguntur: immo arceri debent procul homines scelerati, fœminæ menstruosæ, virique, & fœminæ polluti proximo concubitu: quod observatur per totam Aethiopiam. Illud autem, quod in superficie vasorum detrahitur, cum volverint vt defluat, ponunt ad solem, siccant, immittunt in ollam, sive ahenum, vt bulliat cum pauca aqua: deinde refrigerant, & remanet super aquam pulcherima cera. Hordei mollitio. Hordeum vero molliatur in aquam ad vnum diem, & noctem: hinc detrahatur, & mittatur in scyphum ligneum madefactum, superius & inferius compositis frondibus ficuum vel arundinum recentibus: & semper humectetur vsquequo germinet: & postquam Mola trusatilis. germinaverit, bene siccetur in sole, & molatur mola trusatili: sed non ita tenuiter, veluti farina, sed tanquam far confractum in duo, vel tria frusta. sine quo bona cervisia fieri nequit. ## Liber XIII, kap. 32 (s. 454–455) De diverso vsu cervisiæ provinciarum. CAP. XXXII.                                         HæC supradicta instructio prædicti D. Ioannis presbyteri                                         de Aethiopia, seu India, præsentibus inserta est, vt videatur, Diversitas cervisiæ coquendæ.                                         quanta sit horum hominum, ac nostrorum in cervisia                                         decoquenda diversitas: ibi scilicet in summo calore, & Deus laudandus vbique.                                         apud Septentrionales in extremo frigore, atque apud Germanos                                         in optima temperie: vt merito laudandus sit Deus vbique                                         in benignissimis donis suis, De modo Anglorum, Britanorum,                                         Scotorum, aut Hybernorum, puto fere judicandum                                         fore sicuti Germanorum: qui cervisiam potimo & compendiosissimo modo conficere norunt, multiplici forte, tam principibus, quam nobilibus, Modus prolixus Norveg anorum. & plebeiis congruentem. Apud Norvegianos satis est prolixus modus cervisiam conficiendi, vti vidi, & gustavi ante quinquaginta annos. Islandenses vero Islandensium cervisia. (de quorum moribus superius lib, II. fuerat enarratum ) non tantum domestica, quantum peregrina, hacque pingui, & subfusca vtuntur cervisia: quam & piscium, butyri, rerumque aliarum commutationibus cæteris insularibus liberalius emercanturt Bergis Norvegiæ. idemque fit apud Bergensem Norvegiæ civitatem, nobilissimum Germanorum emporium: quibus tam ad quæstum, quam domesticum vsum, multa millia vasorum Lubecum. cervisiæ e Germanicis oris, Lubeco videlicet, Rostochio, Vismaria, & Brema, quotannis emittuntur. Quod vero exotica cervisia deportatur per mare a Germania Lupulus Prutenicus fortior. ad Aquilonares terras, causa est, quia fortissimo lupulo ( qui humulus dicitur) ibidem cocta, & marinis fluctibus mota, sapidior, potentiorque redditur. ad majus robur, & conservationem. Lupulus nanque, sive humulus, in Aquilone Causa notetur. crescens, propter multitudinem ferrearum mineratum, & rubiginem ex earum exhalatione causatam, in fine Iulii floribus expositus, ad imbecillitatem exhalat. De voluntaria suffocatione Regis Hundingi in medone, ## Liber XIII, kap. 33 (s. 455–456) vel hydromele. CAP. XXXIII. PRÆMISSIS omnibus de vino, medone, hydromele, mulso, & cervisia, in virtute accommendatione adductis, nonnihil addendum occurrit, quod ostendere possit, quam infelicissimi sunt numerandi, qui talibus Dei & naturæ concessis donis, legitime non vtuntur. Quocirca adducendus est hic casus duorum Regum Aquilonarium, Suetiæ scilicet, & Daniæ: quorum pactis adeo inviolabilisReges duo insensati. quondam pax firmata erat, vt in vltimum vsque finem mutua amicitia pactum confirmarent: nec aures, aut animum illis accommodaturi essent, qui inter ipsos fœdera rumpere, odia ferere, concordiam labefactare molirentur: sed alter alterius commoda, honorem quietem, dignitatem, autoritatem defendere, & ampliare curaret, prout in historiis suis charissimus frater & antecessor meus, Io. ArchiepiscopusLib. 2. cap 14. Vpsalensis ostendit. Accidit tandem falsam famam circumferri, quod HadingusHadingus Rex Daniæ. Daniæ Rex insidiis generi sui Gutthormi ( cui pridem sororem suam Vlvildam matrimonio conjunxerat ) impetitus corruisset. Qua fama allata, Hundingus statuitHundingus rex Suetiæ. suam fidem Regiam ita declarare, vt omnis posteritas intellectura esset, plus ipsam valuisse, quam vitam. Proinde convocata totius regni nobilitate, convivium magnificum, tanquam mortuo amico parentaturus, instruxit: & ne quicquam Regiæ magnificentiæ deesse viderentur, jussus a Rege promus condus dolium ingentisPromus condus. magnitudinis cereali, sive melleo potu repletum, aulæ in medio collocavit. IpseMinisterium pietatis. Rex pincernæ officio pocula circumferens, pietatis ministerium implere putabatur: satagebat enim omnibus modis ostendere, quod non tam propter amici casum, quam ob servandam præstitam fidem, lætus & gaudens in fata concederet. Igitur postquam omnes ebrietate suffusos advertisset, seipsum in dolium dulcissimi liquoris præcipitans, Rex dulciter mortuus. ostendere videbatur, illud mortis genus dulcius existimari debere, quod pro amicitia & fide susceptum, gloriam laudemque mereretur immortalem. Quo cognito, Hadingus cogitabat quo genere mortis majorem, vel parem fidelissimo amico gratiam relerre posset, ( quanquam difficile crederet tam eximiam virtutem pari virtute, aut amicitia superari posse ) non coram satrapis, & proceribus suis, sed toto populoRex alter voluntarie suspesus. inspectante, sese (ne perfidia notaretur ) laqueo suspendi permisit: vt omnibus compertissimum fieret, ipsum plus promissam fidem, quam caducam vitam, & tandem necessario perituram existimasse. Affirmat Albertus Crantzius hanc duorumMors ridicula. Regum mortem perquam ridiculam fuisse: at ego eam parem puto præcipue virtuti magnorum Græciæ, & Latii principum, qui voluntariam in mortem, ne fidem promissam violarent, se tradiderunt. 456        DE HVMANO VICTVDe indiscreta familiaritate Principum erga contubernales, ## Liber XIII, kap. 34 (s. 456–457) aut servos. CAP. XXXIIII.                                         OCCVRRIT deinde alius ea sus, justiori forsitan censura                                         ridendus, ac damnandus. Gothi in primæva patria Fliolmus rex.                                         Regem habebant, Fliolmum nomine: cujus virtutes paucæ, Virtutes paucæ, vitia multa.                                         vitia vero multa numerabantur: inter quæ primum locum                                         habuit nimia familiaritas apud suos servos: propter Familiaritas nimia.                                         quam Augustus Cæsar Iulium avunculum, teste Eutropio,                                         acriter arguebat, quod milites, commilitones novo blandoque                                         more appellasset: quando enim affectabat charior fieri,                                         autoritatem Principis emollivit. Fliolmus vero milites Combibulones. suos indulgentius, quam prudentius tractans, non solum commilitones, sed combibulones Saturnalia festa. suos effecit, quotidianoque convictu ad exemplum Saturnalium festorum ( quæ servos dominis in mensa coæquans) vna cum eis comedere, & in longam noctem potare, vtile honestumque putavit: quod nimirum sub termino vitæ suæ expertus est, vt honestate vacuum, ita neque vllam vtilitatem afferre potuisse. Cum enim solito, & turpi more noctem cum eis potando deduceret, ab ipsis ebrietate suffusis, in ingens dolium cereali liquore repletum, quod pro explenda bibacium gula, aulæ Rex suffocatus interiit. in medio collocatum erat, per ludibrium præcipitatus interiit, relicto ad posteros Principes exemplo, ac documento, quod quamvis fideles servi diligendi, juvandi, promovendique sint: attamen a nimia familiaritate, quæ contemptum parit )prudentius cœrcendi: ne vetus proverbium, Ne quid nimis, frustra scriptum videatur. Quocirca Reges & Principes attendant, ne vlli se tam familiares vnquam præbeant, quin possint, si opus fuerit, est sine periculo adhibita ratione succenfere, aut sine rerum mutatione, sua securitate gaudere: immo cum amicis, & familiaribus ita versandum fore, vt cogitemus eosdem aliquando inimicos nobis fieri posse. Præterea attendenda sententia est, Nulli te facias nimis sodalem, Gaudebis minus & minus dolebis. ## Liber XIII, kap. 35 (s. 457–458) De diversitate, & forma vasorum. CAP. XXXV.                                         VARIA vasorum genera, vt sunt æneæ, seu cupreæ amphoræ, Figuræ vasorum variæ.                                         satis justa magnitudine & multitudine reperiuntur                                         apud Aquilonares: quæ quidem vasa vt sortia sint oportet:                                         tanta etenim ingentissimi frigoris, & durissimi tactus                                         hominum vis est, vt nusquam mollia vasa, aut fragilia vitraVasa solidissima Aquilonaria.                                         infracta serventur, vt infra de ritu epulandi dicetur. Præterea                                         pelues, æneæ ollæ, mortariola, ac lavachra diversarum                                         figurarum: demum stannea vasa, & hæc plerunque exotica, Genera vasorum.                                         vt Anglicana: quæ negotiatores propter naturalemStannum Anglicanum. duritiem, & splendorem, nisi crimine salsi arcerentur, pro argento divendere possent. Quod autem ænea, cuprea, aut ferrea sunt omnia, etiam aliæ rationes præterCausæ soliditatis vasorum. hyemis rigorem adsunt, nempe vt penes ignem pro liquoribus conficiendis, ne congelentur, pro tempore maneant, aut reponantur. Præterea quia cæteris durabiliora sunt, vt numero dotis computentur. Et demum, vt per sobolem ad hæredes, ac tempore belli in terra custodiri, & pro arcenda fame, accomparandis frugibus agrorum seminandorum, distrahi valeant, tanquam argentea supellex, diligentius cuslodiuntur: Argento redimitur incendium. immo nisi potentissimus hostis aliter repressus fuerit, argenti oblatione placatur. Vasa vero fictilia, quia liquore plena, glacieque constricta, citissime rumpuntur, in arte, Vasa vitrea inusitata. aut vsu non sunt, nisi quæ per mare quæstus causa a Germania afferuntur: similiter & viridia vitra, cæteris fragilibus fortiora. Sed adhuc fatendum est, ollas repeririOllæ lapideæ. lapideas apud Occidentales Gothos, & Meridionales Norvegos, quemadmodum Romæ videntur in Agone venales: quæ tantam vim ebullitionis ab igne super petram, vel frigidos cineres retinent, vt supervenienti inspectori appareant sine foco bullire: talique spe nonnulli Iuthones, seu Cimbri, decepti sunt: qui vt cibos fine lignis & igne decoquant, hujusmodi ollas hilariter comparare festinant, gens alioqui in fictionibus ingeniosa. Sunt & vasa instar Regii diadematis, seu coronæ, e crispatis arborum radicibus subtiliter elaborata: quæ voluptatis causa solennioribus conviviis ad bibendum applicantur, vulgarique verbo Kosa dicuntur. PrætereaKosa Finnonica. aliud genus vasorum deauratis labris, & pedibus, e gryphonum vngulis bonam liquoris quantitatem tenentibus, fabricatum. Item scyphi, seu crateres argentei, lata forma ( qui Schala dicuntur) ad modum cranii humani: qualem Albovinus Rex Longobardorum de cranio Cunimundi Regis Gepidarum, teste Paulo Diacono, craterem multo auro distentum, fabrefieri jussit: quo & in splendidis festis vsus est: & demum Reginæ suæ insidiis interremptus, suum quoque cranium forsitan tradidit pro poculo deaurandum. ## Liber XIII, kap. 36 (s. 458–459) De ritu veterum epulandi CAP. XXXVI.                                         VETVSTO tempore ( vt superius lib. V. de pugilibus &                                         gigantibus ) qualem ritum epulandi habuere majores, satis                                         integre videtur ostensum, ac insuper hoc loco nonnihil exactius                                         ostendendum. Sed vltra autores ibi allegatos, etiam Athenæus Græcus.                                         accedit clarissimus autor Græcus Athenæus: qui Aquilonaribus                                         populis eo tempore, & loque vicinus, ac Possidonius, Possidonius.                                         Cornelius Tacitus, & similes, qui de antiquorum epulandi Corn. Tacitus.                                         ritu plurima meminere in hac forma: Apponebant, & graminibus Forma epulandi.                                         prius sternebant ligneas mensas, paululum a terra elevatas. Nutriebant autem modique pane, ac plurima carne in aquam elixata, ac carbonibus & verubus assata: quam quidem non fastidiose apponebant, sed ambabus Culter cum vagina in propria lance circumferebatur. manibus elevantes, membratim manducabant. Dum vero caro separatu difficilis fuerat, exili cultro eam disciderunt: qui culter & cum vagina in propria lance circumferebatur. Pisces quoque apponebant consuetos fluminibus marinis: quos sale, Pisces. aceto, ac cymino assatos condiebant: quibus & ad potum vtebantur. Oleo vero Oleum. non fruebantur, ob rarum eius vsum: nam ob desuetudinem, oleum eis injucundum Antiqui circuli instar consedebant. videbatur. Quando autem multi simul cœnabant, circuli instar consedebant: in medio vero coryphæus præstantissimus, quemadmodum coryphæo convenit: qui ab aliis differt, vel virtute belli, aut genere, aut divitiis. Inde ex vtraque parte, juxta Coryphæus. dignitatis ordinem & præstantiam, quam consecutus erat quilibet, sibi invicem Clypei a tergo. succedebant. Hi simul & clypeos armatos a tergo sustinebant. Satellites autem illorum Satellites. e regione in modum circuli, quemadmodum & domini, convivabantur. Hæc Athenæus. Procedente vero tempore, vti cultus hominum redditus est ornatior, & Luxus appellatione civilitatis introductus. civilior: ita & luxus in rebus, & aboininatio in moribus cernitur introducta: & hac appellatione civilitatis incessanter ostenditur, vt nihil antiquæ, sed probatæ simplicitatis ad vitæ compendium videatur esse relictum. Nec opus est longa nomenclatura Tortores ventris. eos tortores, vel eorum instrumenta adducere, quibus angustissimus venter Simplicitas edendi sanissima. extenditur ad cruciatum. Olim Septentrionalibus populis, vti prædictum est, erat vna suavis, & amœna, ac secura in edendo, bibendoque simplicitas: quæ sanos, Farcinatores peregrini. robustos, fortes, prudentes, & strenuos, in militaribus præsertim exercitiis, efficiebat: nunc autem peregrinis farcinatoribus, & coquis accitis, ea morum qualitas Sobrietas virtutum mater est. in ventrem introducta est, quæ adeo effrenem lasciviam generat, vt sobrietate ( quæ virtutum custos est ) lacessita, nihil vtile, aut rectum corde cogitare poterit, aut inchoatum augere, vel manibus operari. ## Liber XIII, kap. 37 (s. 459–460) De ritu bibendi Septentrionalium populorum CAP. XXXVII.                                         NEC displicet curiosis inspectoribus interpretationem admittere, Modus absque modo bibendi.                                         qualis sit modus Septentrionalium gentium in bibendo.                                         In primis, quod religiosum sit stando pro reverentia                                         numinum, ac principum bibere, & quasi in agone                                         per sudorem contendere, quis vno, vel altero, vel multiplicato                                         haustu amphoram evacuet capitolinam, hoc est ingentem                                         mensuram: qualem Imperator ille Gothus Maximinus, Maximinus Imp. Gothus.                                         inter devorandum LX. libras carnium, alacriter hausisse                                         se videtur, velut alter Vitellius, qui integram avium venationem, Vitellius. alterque peponum latissimum campum vnico pastu absumpsit, & forsitan Milo aliquis, vnius bovis comestione satietatem non relinquens. Sed transeant illaMilo. tanquam sparsa in gurgite spatioso. Videntur itaque in mensa ( suprapositæ imaginis ) quasi coronati sedere, ac tali forma vasis potare: quod forsan inexpertis generare posset admirationem. Sed mirabilius esset longo ordine intueri ministros, Ordo portantium vasa. quasi cornutorum cervorum pastores gregatim incedere, vt ea vasa cereali liquore repleta, propinent convivis. Sed neque his contenti cerimoniis, etiam contendunt monstrare sobrietatem, vt vase tam alto, repletoque, nudo capiri superposito, choreamSobrietas mentita. gyrando reducant: similiter & alia vasa manibus vtrisque allata, vino, cervisia, medone, Chorizantes vasa in capite gestant. aut mulso, vel musto repleta, convivantibus ad æquales haustus exhibeant epotanda. Nec excusatio opponi solet, quod in tali certamine provocatus non exeat victor: vt sententia Platonis lib. de legibus, bonus socius, & illustrisPlato bibulos vocat bonos socios. appellari mereatur. Bonum socium Plaso appellat, qui bibendo, & judicando novit evitare ebrietatem. ## Liber XIII, kap. 38 (s. 460) Adhuc de vasis diversarum provinciarum. CAP. XXXVIII.                                         CORNVTA vasa supraposita, Finlandensium Aquilonarium Kosa.                                         artificiosa opificia sunt, Kosaque (vt prius dictum                                         est ) appellantur. Nec eis naturæ, vel artis honor, & decus Radices crispatæ.                                         abest, cum e pulcherrimis abietis radicibus, iisque crispatis,                                         intus cavatis, ac foris figurarum varietate ornatis,                                         formantur, immo & arte aurearum laminarum, sive aliis                                         pretiosis coloribus depicta, sui decorem & affectum excitant, Facies animalium naturaliter vasis insculptæ.                                         vt carius redimantur. Fiunt etiam ampla, sed rotunda                                         vasa, ac oblonga pocula, e radicibus betulæ maculas discolores habentis, immo facies animalium, avium, atque aliarum imaginum, in vna Vernisa. massa distinctas, miro naturæ artificio fabricantas: quibus vernisa linitis, valde delectabilis Kindia. color, ob discurrentes venas, ciispatque lineas superadditur, vt aureo decori comparari Marchia. videantur. Isque mos est præcipuus apud certas provincias Vestrogothorum, Artifices. Kindia, ac Marchia dictas: vbi peritiores in opere tornatili artifices, quam alibi in Vitririces Venetiis super arte contendunt. cunctis regionibus Aquilonis, reperiuntur. Eo nanque quæstu pro maxima parte vivunt, sicque alterna æmulatione ligneorum vasorum, pulchritudinis inventione contendunt, quemadmodum vitrifices in Murano Venetiarum. Miraculo etiam deputatur, Vsus vitrorum nullus vel rarissimus in Aquilone, & quare?quando tabulæ radicum cupressini ligni, caudam pavonum distinctione colorum imitantes, voluptatis causa a Prælatis ex Italia redeuntibus, in Aquilonem comportantur, Vitrorum autem vel nullus, vel rarissimus vsus est in mensis illarum gentium, ob excessum ebriosorum: qui voluptatis loco ducerent, perfringere vitra: quorum Poculorum duæ decades vna manu franguntur. fragmenta nervos incidentia, nedum brachio incurabilem defectum ingerunt, sed præsentissimam mortem. Non ita in poculis abietinis: quorum duas decadas vno ictu perfringere solent. ## Liber XIII, kap. 39 (s. 460–461) De pœna potatorum. CAP. XXXIX. QVIA facilis hujus tituli, figuræque appositæ interpretatio aspicientibus ostenditur, Temulentia sibiipsi pœna.exigua interpretatione indigere videtur, cum temulentus, teste Platone, bis puer sit: ipsaque temulentia cæde non consequente, pœna est digna, quanto magis si ea consequatur? Et quia aliqua ratio non admittit, vt quis se inebriet, multominus in exercitu militari, vbi capite, & cerebro, immo ratione turbata, temulentus ignorat, quem armis invadat, dominum proprium, vel imperterritumMassagethæ duo impalantur. hostem: ideoque hoc loco inusitata impalationis pœna, duobus Massagethis infligitur: quia hominem de ebrietate eos irridentem, interemerunt. Nam omniumEbrii. maxime vino dediti Massagethæ sunt, manu ob id feroces, vt Parthi: nimioGalli. vino frequenter eporo, sunt ore fœtentes, Galli petulantes, Germani rixantes, GothiGermani. rebellantes, ac Finni plorantes: & forsitan ebrius quisque omnibus his vitiis deprehensus, Gothi. vti turpissimus, & sordidissimus est, ita digna pœna meretur affligi. Finni. Sed hac in parte cum serio non agatur, quomodo puniri debeant ebrii, arces & mœnia servaturi, ac Principem & totam Reipublicæ summam perdituri: verum qualiterVitia ebriorum. stupidi, ignavi, garruli, nugaces, qui noctem crapulando vertunt in diem, & econtra, vt celerius compotationes expediant, sint corripiendi: ne cum dormire, vel potare, vel silere, vel abire noluerint, ad rixas, & cædes, ac homicidia seSedes cuneata potantis. converterint: tunc lege sociorum constitutum est, quod illum, vel illos successive colcent super sedem cuneatam, vt funibus in altum levent, cornu bene magno in manibus cervisia repleto, sedenti dato, vt celerius ebibat, vel anxie resideat in ea acuataArs bibendi legibus constat. sede, atque experiatur artem hanc constare legibus ordinatis, & quæ sequuntur in prodigio ventris, & gulæ. Aurea fuisset lex ista, si dudum in Latio tempore portento forum voratorum, & potatorum ordinata, servataque fuisset. ## Liber XIII, kap. 40 (s. 461–462) De externis exemplis. CAP. XL.                                         ACCEDIT adhuc alius (teste Sabellico in vita AurelianiiPhagon.                                         insatiabilis, et portetosus vorator Phagon: item Clodius, &Clodius.                                         Albinus autore Suetonio. Præterea Firmus, & Bonosus bibax: Albinus voratores.                                         de quo ( Paulo Vopisco teste ) Aurelianus dixit, Bonosum                                         natum, non vt viveret, sed vt biberet. Tandem suspensus, Firmus & Bonosus bibax.                                         dicebatur non homo, sed amphora pendere: quod                                         & Sabel. lib. VII. Enne. VII. pariter attestatur. ImmoAmphora pendet.                                         Volater. lib. XXXII. cum sequentibus complurima dicit,                                         & ante eum Plin. lib. XIIII. cap. XXII. qui testes sunt, Gothi & Germani excellentiores potatores. Gothos, Germanosque reputari excellentiores potatores, & ideo frequentius cæteris gentibus inebriari. Sed nec Ovidius hæc ignorasse videtur, dum ait: Ille mero somnoque gravis, titubare videtur. Et forte eo vehementius, quo potus ipse calidioribus excitantur incrementis, vt zinzibere, Res contrariæ in vno ventre. cinnamomo, ac gariophyllis, cum admixtione butyri: quorum omnium infelicissimus venter expectat seditionem, & cruciatum, solo somno, vel abstinentiaRemedium. reparandum. Quid autem Beroaldus Commen. V. Tuscu, Quæst. de ebrietateEbrietas Gallorum. Gallorum commemorat, inter alia sat est vnum adduxisse, quod videlicet, farti, ac sepulti Baccho, vinum nocturnum edormire non possint, nec orientem solem aliquando, Servi corporis. nec occidentem contemplari. Et ita qui corpori serviunt, nunquam liberi erunt, donec e medio subtrahantur, quemadmodum jussu cujusdam Regis Septentrionalis quidam vorator illico suspensus est, cum diceret se Regibus, & PrincipibusVorator suspensus, quia solus multorum escas absumpsit. pro spectaculo gratum fore, quod singulo die escam decem hominum devorare posset, nec laborem honestum pro vno complere. ## Liber XIII, kap. 41 (s. 462–463) De turpissimis speciebus ebriosorum. CAP. XLI.                                         PER temulentiam quanta orbi mala illata sunt, neque hac exigua                                         pagina, immo nec voluminibus gravium autorum vsquam                                         sufficienter exponi potest. Nec mirum: quia tanta                                         solertia præter liberalem vini naturam reperta est, vt &                                         arte mutato latice, calidisque speciebus adjunctis, excitetur Voluptas insatiabilis.                                         in homine voluptas insatiabilis in bibendo: quæ consuetudinem                                         adauget, & aviditatem, & illa necessitatem,                                         vt quanto plus biberit, tanto plus sitire cogatur, prout Scytharum                                         legatis imputatur: licet (Plinio attestante lib. XIIII. cap. vltimo de Hispanis, Gallis, & Aethiopibus loquente ) nulla mundi parte cesset Ebrietas nullibi in orbe cessat. ebrietas: quæ & has vbique ineptias, & operationes habet, quod hominis mentem mutet, ac furorem gignat, Vt nec sui, nec alterius respectum habere poterit in inferendo gravissimo damno: in quod sobrietate gubernante, nunquam attentasset. Præterea Ebrietatis vitia. mille scelerum species, admissa ebrietate, immo detestanda malorum irritamenta, & turpior effectus, quam impura imaginatio præmittit, excogitantur, & committuntur: Volutatio in luto cum porcis. inimica scilicet exercitatio, scurrilis improbitas, volutatio in cœno cum porcis, fœtidus anhelitus vt cadaverum: insuper & vomitus cum canibus, visusque Ebrietas perdit quidam alea quæritur. vertiginosus vt hircis. Demum vt verbis Plinii vtendum sit, alius quantum alea quæsierit, tantum bibit. Tunc avidi matronam oculi licentur, tunc gravi produntur marito, tunc animi secreta proferuntur: alii testamenta sua nuncupant, alii mortifera loquuntur, rediturasque per jugulum voces non continent, quam multis ita interemptis: Somni furiales. vulgoque veritas iam vino attributa est. Hinc pallor, & pendulæ genæ, oculorum vlcera, tremulæ manus, effundentes plena vasa, furiales somni & inquies Dies perduntur. nocturna, portentosa libido, rerum omnium oblivio, morsque memoriæ, & abbreviatio vitæ. Attamen rapere se ita vitam prædicant, cum priorem diem quotidie perdant, alii præsentem, & venturum, lege servata non labasse sermone, nec levatum vomitione, aut alia corporis parte, optima fide bibisse, in hauriendo non respirasse, neque expuisse, nihilque ad elidendum in pavimentis summum e vino reliquisse, Plato vehementer ebrios carpit. ne fiat fallacia legi. De talibus etiam Plato lib. XXXIIII. pro levanda turpitudine ebriosorum, & stupidis ineptiis, plurima scribit. Præterea post eum plurimi clarissimi viri, indignum putantes, hominem Liber de arte bibendi. tam perniciosa voluptate, vel sordida arte in brutum verti. De arte bibendi extat cujusdam Germani Vincentii Obsopœi, opus elegantissimo carmine conscriptum. ## Liber XIII, kap. 42 (s. 463–464) De Personatis, seu Mascharis. CAP. XLII.                                         NON brevis, aut exigua hujus figuræ interpretatio fieret,                                         si stultorum hominum larvas ( Italice Mascharas appellatas )                                         tempus, aut pudor, tanquam vanissimam curiositatem                                         admitteret extendendas: immo nec carri, nec navigiaCarri aut navigia stultis non sufficiunt evehendis.                                         ea volumina evehere possent, quæ orbe condito in hac materia                                         ad refrenandam hominum stultitiam judicio sapientum                                         sunt conscripta, adeoque fere quævis natio, Latina, Græca,                                         & Barbara, sicuti peculiaribus est obnoxia vitiis, &                                         (vt dictum est ) inebriari solet, ita & malorum vsuum fideles consequitur increpatores. Cum autem frequentius quam vtilius, etiam a magnisQuæstio frequens. hominibus e me quæsitum fuerat, an mascharis vtantur durissimi incolæ Septentrionis. Sed responsione habita facile norunt, stultorum esse infinitum numerum: ideoque ibidem in suo genere & numero stultitiam fore ampliatam: & forsitan eo simplicior, ac purior, quo signis cœlestibus Cynosuræ, Caudæ bovis, & similibus, Signa cœlestia. in omni grosso edendo spectaculo sunt subjectiores, quemadmodum aliis majori versutia, & fatuitate præditis evenit, qui calidis regionibus sunt viciniores. Igitur cum depictæ, subtilesque maschararum facies, ob artificum inexperientiam, inImagines subtiles raræ. Aquilone fieri nequeunt, nobiliores fatui atro serico faciem obnuptam variato corporis vestitu, superadditis aureis zonis, & argenteis cingulis, voce mutata, amicisZonæ aureæ & argenteæ. scrutandam ostendunt: eorumque exemplo reliqua fatuorum turba diversitate formarum ( Ovidiana Metamorphosi descriptarum ) furit & insanit, præcipue tempore Bacchanalium sociætatum, quo vnicuique juxta suam conditionem pulchrius fore videtur in suo genere insaniendum: vt laniones in cornutis boum, caprarumque capitibus, Laniones. voce eorum simulata, vel suillo grunnitu: ita & piscatores retibus extensis, vt monstrent pisces: & sic de reliquis cunctorum civium exercitiis, alacriter fieri solet. Soloque sex dierum spatio ante initium quadragesimæ de permissione magistratusMaschari sex diebus insanire solent. hac vtuntur licentia, & libertate. Neque genus hominum inter larvatos mascharos est, quod petulantius turpitudine fœminearum imaginum se vestit, quam exotici pictores: qui etiam extra hoc tempus lascivas mulierum formas turpitudinePictores exoticii. aperta depingentes, odio, & ostentui habentur incolis: qui nunquam hac inspectione Cynica Diogenis secta odiosa. lætantur. Sunt enim pudore bono, St verecundia casta firma, vt nunquam hanc Diogenis Cynicam sectam sequantur. Miserimi ergo arbitrandi sunt n aliis terris, qui supremam quasi voluptatem habent in inspectione nudarum imaginum fœminei Caro propria satis potens est in hominis perditione. sexus, quasi interior caro non sufficeret in dericiendo homine in mille tentationes, fragilitate sua tandem collapsuro, nisi & externæ augerentur provocationes. ## Liber XIII, kap. 43 (s. 464–465) De diversis modis coquendi salis. CAP. XLIII. Modus coquendis salis.                                         QVAM varius, & inusitatus modus coquendi salis servetur                                         apud Septentrionales populos, sequentibus indiciis exponetur. Norvegiani.                                         Norvegiani littus Oceani inhabitantes, sal decocturi,                                         findunt cavantque longissimas pinus, vel abietes, restibus                                         fortissimis, quasi circulis eas iterum numero sufficienti                                         resartientes: atque saxis alligatis, illas in profundum, foraminibus Aqua salsior in fundo maris.                                         in arborum extremitatibus, vt salsior aqua ingrediatur,                                         relictis, immergunt, canale propius quo poterint,                                         juxta littus pluribus officinis extructis obfirmantes, vnde aqua e profundo ingressa, extrahi possit, atque in caldare supposito igne lento, transfundi, decoqui, & in sal converti. Quod hyeme coquitur, firmius est æstivo sale: Sal hyemale firmius, æstivale mollius. quia hoc molle, & fluidum: aliud vero asperum reperitur. Et licet in hoc regno Norvegiæ tam ad domesticum vsum, quam quæstuosum extraneorum lucrum conficitur, & emittitur: tamen ita insulsæ sunt carnes, & pisces, vt vel opera data id fieri Carnes semiputres in Norvegia frequentius habentur. credatur, vel tanta inclemenna cœli syderumque videatur, vt nusquam non semiputres habeantur. Apud Sueones vero, sive Suecos, & Gothos, nulla fit decoctio salis: non quia e fundo maris extrahi non possit aqua falsa, sed quia gens aliis rebus abundans, facilius exoticum sal comparat, quam superfluis expensis id decoquat Sal exoticum. in littore suo. Adventu enim grandium navigiorum Hollandiæ, ac Germaniæ Montes salis. ab Hispanicis, & Gallicis, ac Britannicis portubus, Vlysbonico præsertim & Brovaso Vrelisca, & Bochna. portu, sal acceptum justo pretio venundatur. In Polonia vero montes profundissimi salis sunt, præsertim in Vrelisca, & Bochna: vbi videndi causa M. D. Loca profundissima. XXVIII. quinta Ianuarii, transcensis L. scalis sui, & vidi in profundioribus locis Minera salis opulenta. laboratores nudos, ob calorem, ferreis instrumentis eruere opulentissimum thesaurum salis, salis, veluti aurum, & argentum e mineris inexhaustis. Vidi etiam, & allocutus sum puleherrimam ac prudentissimam virginem Hedvigem, optimi Regis SigismundiHedviges pulcherrima virgo. primi filiam, omnibus prædictis divitiis meliorem, & sublimiori imperio digniorem. Aurum itaque, argentum, & reliquas res pretiosas cuncti immensurabiliter arripere cupiunt: sed nemo est, qui non desiderat salem invenire: & merito, quandoSalis sapor necessarius cibis. isti debet omnis cibus, quod poterit gratissimus æstimari. ## Liber XIII, kap. 44 (s. 465–466) De difficultate aduehendi salis in Aquilonaria regna. CAP. XLIIII.                                         AT vbi inciderint maritima bella in Balthico mari, vt defectu                                         salis videantur a hostibus premi posse Septentrionalia                                         regna, tunc arte quæsita domesticum sal conficiunt, ne ea penuriaSal domesticum fit tempore belli.                                         suam libertatem subiiciant inimicis. Vt tamen id expeditius,                                         etiam ad perpetuum lucrum, continue efficerent                                         incolæ Norlandiæ, id est, Septentrionales, R. D. Io. MagnusIo. Magnus archiepiscopus Vpsalensis, modumi et auxilium præstitit salis conficiendi.                                         Gothus Archiepiscopus Vpsalensis, charissimus frater                                         & antecessori meus, alias M. D. XXIII, Hadriani VI.                                         Pontificis legatus, & demum Electus, evolutis duobus inde annis, Vpsalensem diœcesim visitaris, propriis suis sumptibus, emptis scilicet & datis instrumentis vbique sufficientibus, modum & artem ab expertis acceptam, præcipuis in locis aptioribus incolis communicavit: quibus extunc, & in perpetuum necessario salis beneficio, quacunque imminente hostilitate, libere & facili labore vti possent, prout etiam in aliis eius voluminibus, & vita, ac actis, in Vpsalensi Metropoli ostendetur. Sed inexplebili avaritia quorundam mercatorum RegiæAvaritia destruit quod liberalitas præstat. civitatis Holmensis, eo compendio quæstum habentium, susurriis interpositis prævalente, subito in publicam ruinam corruit, quod tam prudenti consilio, & paterna benignitate, ac insigni liberalitate, ad publicam vtilitatem synceriter fuerat institutum. Nec minor seditiosorum hæreticorum Lutheranorum livor, & furor affuit: qui vt scelera propria, rapinasque, & horrenda sacrilegia impunita committerent, & defenderent, omnibus modis suadebant, & prævalebant, vt pater patriæ pro bono opere vel lapidaretur, vel in exilium ( prout factum est illico ) extruderetur: in quo XX. annis exactis, in æterna patria perpetuo consolandus, RomæIo. Magnus Archiepiscopus mortuus Romæ. M. D. XLIIII. moriens, ad superos est vocatus. Quocirca aliquando adhuc providendum erit, ne similes, vel forte pejores cives, in Deum contumeliosi, in Principem tacite rebelles, & in publicam salutem & vtilitatem crudeles, sic propriis inhæreantCives perniciosi evertunt rempub. commodis, vt successivis annorum curriculis regnicolas tantis naturæ donis & bonis, in propriis provinciis & domibus. privent, & divitias astuto commercio partas, ad regni hostes ( prout sæpe compertum est) emittant. ## Liber XIII, kap. 45 (s. 466) De maxima copia butyri. CAP. XLV.                                         TRANSCVRRENDO singulas provincias Septentrionalis                                         plagæ ab 52. vsque ad 84. gradum elevationis                                         poli Arctici, vbique propter fertilissima terrarum pascua, Abundantia butyri.                                         & armentorum abundantissimos greges, maximam butyri                                         copiam reperire licebit: non tamen æquali virtute, tum                                         propter salis varietatem, tum etiam propter floridiores, ac Provinciæ distantes.                                         tenuiores herbas, longe a seinvicem distantium provinciarum                                         nutritivas. Vbi enim pascua sunt grossiora, saleque butyrum Modus idem condiendi butyri.                                         conditum in grossiore, eius efficaciæ non est, vt alterius conditi in pascuis herbarum minutarum. Modus tamen conformis est omnium regionum, Butyrum venundat infinita quantitate. vel sale grosso, vel tenerimo & candido, multa magnorum vasorum millia negotiatoribus vltramarinis vel pretio, vel rerum commutationibus, nisi Regio edicto (instante, vel flagrante bello ) prohibitum fuerit, distrahendi vel venundandi. quemadmodum Oelandia de qua supra 2. lib. cap 23. pluradicuntur. in annona, lardo. atque aliis necessariis nutrimentis, ne hostibus afferantur, caveri solet. Insula præterea est Meridionalis Gothiæ, Oelandia appellata, vbi aëris salubritas cum pinguis arvi fœcunditate consentiens, herbas producit dulcissima qualitate conditas: quarum pastu vaccarum turba saginata, lac tanta salubritate conficit, vt quibus multa medicorum auxilia vel consilia prodesse nesciunt, solus Butyrum Oelandense salubrius. videatur potus ille e butyro expressus, optabilem afferre sanitatem: hocque butyrum tanquam aromaticum, & cæteris omnibus salubrius, appretiatur. ## Liber XIII, kap. 46 (s. 466–468) De magnitudine, & bonitate caseorum. CAP. XLVI. Longobardi e Scandiana peninsula profecti. SI Parmensis, aut Placentina, vel aliæ terræ, ac villæ Longobardorum de magnitudine, multitudine, ac vtilitate caseorum vbique commendari poterint, profecto origini suæ nativæ, scilicet Scandianæ peninsulæ, & præcipue regioni Vestrogothorum Vestrogothorum in regnis Septentrionalibus, gratias sunt acturæ. Hi enim VestrogothiVestrogothi. super omnes incolas Aquilonares maximam commendationem obtinent, quod nulla gens illis similis est in confectione caseorum: quod provenire videtur ex vberrimis pascuis: in quibus & militares equi fortes, alti, & robusti, bovesque proceriMagnitudo caseorum. innumerabili multitudine procreantur. Caseos itaque tam magnos plerunque conficiunt, vt duo valentes viri vix vnum ad breve spatium deferre possint. Virorum Casei conficiuntur manu et arte mulierum. tamen manu & arte nunquam fiunt, sed mulierum: quæ vicatim e pagis vicinioribus, adducti lactis multitudine, æstatis tempore in domo volentis caseos coagulare, confluentes, magnis caldaribus lac calefactum adhibito coagulo ligneæ formæ, quadrangulari præcipue, imprimunt, caseolosque alias sole aëreque siccatos, in particulasModus formandi. comminutos, eidem lacti quasi serventi imponunt, veluti fit in grandibus muris, qui lapillorum & cementi infusione compactiores exurgunt. Nec vir quispiam huic operi fœminarum interesse meretur, etiam si precibus hoc impetrare conaretur. HabentExercitia mulierum & virorum distincta. enim fortissimæ mulieres illæ divisa exercitia domestica seorsum a maritis, in quibus illi sese nunquam intromittunt, vt nere, texere, panes & cervisiam coquere, cibos parare, & proles ornare, ac vestire, lectosque & tegmina aptare, & agnellis, vitulis, alusque minutulis animalibus providere: vbi viris graviores incumbunt labores, vt agros colere, messes triturare, equos domare ( quod & fœminæ plerunque faciunt )Casei Ostrogothorum. arma acuere, atque sepes agrorum, aratraque, & agros disponere. Ostrogothorum vero casei lacte pecorino in maxima multitudine formati, mira commendantur bonitate: ita & superioris Suetiæ, , præterquam apud Helsingos, & Norvegianos: Casei putres. qui caseos quasi putres habentes, vermium scaturigine, & repletione visa, lætranturClypei e caeorum corticibus. in eorum bonitate: immo exesa interiori substantia, eorum corticibus loco clypei, instar indurati corti, vtuntur in bellis. Estque caseorum laudatissimus sapor apud Finningos, Casei Finnorum optimi. qui conspicuos eos multorum millium pondo faciunt e lacte caprino: quibus laudem augent, & saporem, submisso paululum myrtino fumo, vt sine vermibusRemedium ne casei putrescant. servari valeant ad plures annos, præsertim in obsidionibus ( vt prius dictum est) castrensibus tolerandis. Meminit Plin. lib. XI. cap. XLIII. Sorostrem in desertisSorostres 20. annis temperato caseo in deserto vixit. caseo vixisse viginti annis, ita temperato, vt vetustatem non sentiret. Apud Septentrionales scilicet Vestrogothos, naturæ beneficio ita temperari sunt, vt aromaticis speciebus ad senium vergentes, redoleant cum gratissimo sapore. Talibus etiam vtuntur nautæ, dumCibus nautarum in tempestate. tempestatibus, ne alia coquant, arcentur ab igne. ## Liber XIII, kap. 47 (s. 468–469) De ponderibus, & mensuris. CAP. XLVII.                                         DICTVM est superius de ritu Bothniensium, sive gentis                                         Lapponum, quomodo syncera fide & æstimantione numeros,                                         pondera, & mensuras ignorantes, in rerum commutationibus                                         vivunt: hic vero Sueonum, Gothorumque Mercatura discretior in ponderibus & mesuris.                                         modus ostendetur, quo tutius vivere, & justius mercari videntur:                                         & hoc quia viciniores sunt hominibus alienigenis,                                         vt sunt Dani & Germani: qui ab Australioribus Hispanis,                                         Gallis, Flandris, & Hollandis, sive Batavis, nimis Numerus.                                         acutam literaturam, & negotiandi astutiam (vtinam seclusa Pondus. fraude ) didicerunt. Rebus ergo communioribus distrahendis, numerus, mensura, Mensura. & pondus deputantur: numero, scilicet pelles pretiosæ per modum decadum divendendæ, Pelles. sicut & species quorundam piscium, Stocfisck appellatorum: de quibus Stocfisck. infra de piscibus multa dicentur. Immo & numero vaal last, & cast halecum comprehenduntur, Muli marini. vt etiam vorda mulorum marinorum, et lapidum coctorum, ac lignearum Mensura civica minor in vendendo. tabularum, & trabium pro ædificiis erigendis. Mensura plurimum vtuntur frumentaria, sed lege distincta, vt alia, eaque minor sit civibus & oppidanis, ob lucrum quærendum pro solutione tributorum, & muris fortificandis: sed major ruricolis Pondus. ad divendendum: & hæc supereffluens fit in omnium frugum venditione. Pondere Argentum &c. autem in omnium metallorum emptione, vel venditione, vt est argentum, cuprum, æs, ferrum internum, stannumque, & plumbum aliunde allatum, vtuntur: & vtinam hoc infelici Lutheranorum hæreticorum tempore, versum non sit in stateram dolosam, & præcipue in pondere florenorum, vt superius lib. VI. de falsis Pecuniæ examinandæ. monetis est ostensum. Pecuniæ ipsæ quamvis vsu celeberrimo viles esse videantur, scrutandum tamen est ( vt placet Cassiodoro lib. I. de sententia Theoderici Regis Solidus. Gothorum) quanta a veteribus ratione collectæ sunt. Sex enim millia denariorum solidum esse voluerunt, scilicet vt radiantis metalli formata rotunditas ætatem mundi, quasi sol aureus, convenienter includeret. Senarium vero, quem non immerito perfectum Vncia. docta diffinivit antiquitas, Vnciæ, qui mensuræ primus gradus est, appeliatione signavit, quoniam quoniam duodecies similitudine mensium computatam, in libræ plenitudinem ad anniLibra. curricula collegerunt. Merito ergo libra dicitur, quæ tanta rerum est consyderatione trutinata. Ideo eam violans vt crudelis hostis, & veritatis oppressor, merito. estViolator ponderum vti ctudelis hostis punitur. puniendus: quia cuncta turbantur, dum ponderis, & mensuræ integritas cum fraudibus admisceatur. Hæc ille. Quod vero congelatum est, vt in carnibus, piscibusqueRes congelata æstimatione pensatur. deprehenditur, recta æstimatione vendentis & ementis, consensum bono acceptatur, ne pondere ematur glacies inclusa. Grave etenim scelus judicatur, aut mensuras modum excedere, aut libram æquissimi ponderis justitiam non habere, aut pondus evanescens inter gravia computare, quia omni tempore & loco congruit, ne alter alterius lætetur incommodo. ## Liber XIII, kap. 48 (s. 469–470) De Textoribus, & Pictoribus. CAP. XLVIII.                                         TEXTVRIS lineis laneisque, Aquilonares foeminæ miroOfficium fœminarum.                                         ingenio callentes, incumbunt, exceptis Lapponum mulieribus:                                         quæ e nervis animalium ( vt alibi dictum est)Vestes e nervis confectæ.                                         conficiunt telas, & de pellibus diversarum bestiarum ac                                         commodas vestes: quia in ea regione extrema, linum non                                         crescit, neque oves gignuntur. Vbi vero in calidioribus locis                                         Septentrionis linum habetur, talia fila ex eo confecta colorant,                                         & texunt, vt opus in medio Latio ingeniose contextum                                         judicaretur. Vidi olim apud eas gentes textile opus lineum, varietate linearum cœlestini coloris pulcherrime elaboratum: quale demum Italiam, & Romam ingrediens, quasi vna manuSimilitudo texturarum. reperi ad similitudinem illius omnimode per texturam factum, & ordinatum, hoc solo discrimine viso, quod vti Romanæ fœminæ, vel potius viri, textores sunt ingenio vivaciores: ita & in opere manuum reperiuntur subtiliores: & forte quia exemplaribusIngenia Italica cæteris vivaciora. insignium pictorum vtuntur, vbi mulieres Aquilonares e floribus, iride aut frondium vmbris super aquas sole splendente reflexis, excipiunt formas. Retiaria tamen intexta filorum opera, qualia videntur in domibus Principum Romæ, Retiarium opus lini. facilime reliquos orbis artifices videntur excellere mulieres Aquilonares, dum huic exercitio, etiam illustres personæ ad evitandum otium, quasi hæreditario domorum ornatui praecipua subtilitate intendunt. Aedes enim diurno vsui deputatas, Spraangning. candidissimo illo opere retiario, quod Spraangning vocant, totaliter, etiam sub tectis, perpetua communiquue consuetudine exornant, exceptis proceribus, sericeis pannis ornantibus palatia sua: & hoc quoad thalamos, & ornatum illustrium fœminarum sum: ac nuptialium festivitatum. ## Liber XIII, kap. 49 (s. 470–471) De ædibus magnatum diversitate armorum exornatis. CAP. XLIX.                                         INTER alios ædium ac palatiorum ornatus. , nobiles ac                                         illustres viri, distinctas a legitimis conjugibus suis mansiones Ornamenta armata.                                         habentes, parietes ferreis thoracibus, galeis, brachiariis,                                         ac manicis micantibus longo ordine fulciunt, & exornant:                                         etiam loricis, frameis, scutis, & arcubus chalybeis,                                         haud remote pendentibus a prædictis, præter vetera                                         armorum genera, quæ e Gellio clarissimus doctor Brunus                                         VI. lib. De seditiosis cap. VII. adducit, seorsum ad omnem                                         defensionem, quoties opus fuerit, custodita: vt sunt Genera armorum. hasta, pilum, phalanca, semiphalanca, soliferrea, gesa, lancea, spari, rumigestri, faces, tragulæ, frameæ, mesanculæ, cateiæ, rumpheæ, scorpius, scibones, silices, veruta, enses, sicæ, machæræ, spatæ, lingulæ, pugiones, climaculæ. Veruntamen fatendum est, quod ad omnem vel ædium, vel corporum ornatum, ac vestitum Genera vestium. pertinentes pretiosos pannos, tam laneos quam sericeos, quæstu negotiatorum Germaniæ, interveniente pecunia, vel rerum commutationem, fortiuntur. Ast vbi grassantibus in mari vel terra acrioribus piratis, vel præliis, pannos hujusmodi pretiosos non obtinent: tunc deaurato, argentato, & margaritarum ornatu splendidius, Lana Anglica. quam sericeo incedunt. Ex patriam enim lana, etsi pannus non ita subtiliter, vt exoticus Flandrica. a Flandria, vel Anglia importatus, conficitur: tamen illum non despiciunt Vestes singulares in prælio periculosæ. fortissimi milites, ac nobiles viri, dum duro ferro frequentius, quam molli & delicata lana corporale munimen attendunt. Nullum enim proditoribus ad illudendum principibus in certamine positis, aptius indicium est, quam hostibus significare, quo vestitu, armis, vel equo colorato sint evecti, quemadmodum maximus Gothorum 1510. princeps Acho Hanson rubeo holoserico ( morbo Gallico laborans, & pugnans) indutus, Antoninus Imp. periit indutus sericea veste. atque a veteri suo familiari Dano, Lassefrost dicto, proditus, & lancea transfossus interiit, ac plerique spectabiles duces eius familiares. Ita & Antoninus Imperator, dum sericeis, Phœniceisque vestibus ( despecto Romano panno) indutus, præliando incederet, infelicissime commemoratur periisse. ## Liber XIII, kap. 50 (s. 471) Adhuc de Pictoribus Aquilonarium regionum. CAP. L.                                         QVANTVM ad pictoriam artem attinet, rari sunt in totoPictores rari in Aquilone.                                         Septentrionem exquisiti, vel excellentes pictores: non quia                                         ingenio carere credantur, sed quoniam ad artem non aptantur.                                         Naturali tamen ingenio ita quidam pollent, vt pura                                         simplicitate picturarum, quasi monstrando elucident apertissimam                                         historiæ, vel rerum proprietatem: vti celebris, ac                                         clara memoria adhuc habetur de quodam Augustino Vastenensi:Augustinus pictor Vastenensis.                                         qui tam devota, quam admiranda spectacula de passione                                         CHRISTI, & sacris mysteriis circa annos Domini1500. M. D. vbique arte, & pietate florens, & moriens reliquit. Habeo tamen pro verisimili, quod hac corrupta ætate sensati principes illarum regionum, vt in stucturis sunt magnifici, ita & in hac arte, & honestis imaginibus inspiciendis, potiusquam in turpibus admittendis, sunt animati, exemplum a gloriosis Regibus veteris ævi trahentes: qui virtutibus heroicis, ac clarissimis rebus intenti, nusquam deprehenduntur nudas hominum imagines, præsertim mulierum, quacunque excellentiaNudæ mulierum imagines quasi infames picturæ habentur in Aquilone. depictas, & suis aspectibus præsentatas admisisse, vel vt eorum subditis ostenderentur, sub pœna permisisse. Admirabili etenim verecundia populus earum frigidarum regionum, & castitatis observatione tenetur, vt ne signum quidem appareat, vnde excitari poterint ad brutalem lasciviam, & commixtionem: qualem vt Lutherani in hæretici omnium impurissimi statuerent, nudas, turpesque figuras connivente superiori potestate, sub excellentia picturarum, & admiratione artis introduxerunt: quæ licet-plures honestas personas turbarunt, nunquam tamen naturalem pudoremImpudicæ imagines constantes non turbant. in gente castis moribus instituta, extinguere valuerunt, immo nec impio ferro, flamma, vel exquisitis torturis pudicitiam violare mulierum, aut oblatione munerum evertere castitatem, quemadmodum superius lib. V. in aliquot capituli. versus finem reperitur ostensum, & sequenti lib. cap. IIII. ## Liber XIII, kap. 51 (s. 471–472) De admirabili effectu excellentium picturarum. CAP. LI.                                         CVM autem multa sint in disciplinis & artibus, quæ nullis                                         præceptis edoceri possunt, immo etiam vix ea propriis verbis                                         exprimi, quæ magno ingenio sublimes viri, alta cogitatione,                                         diurnoque vsu adepti sunt: ideoque recurrendumPictorum ars.                                         est ad intimum eximiorum pictorum opificium, qui animi                                         affectus penicillo, vmbra, lumine, ac colorum varietate rectius                                         exprimere, & tutius patefacere possunt. Non enim satis                                         est, pictorem corporum tenus laborare, sed animi quoque                                         sensus, vt exprimat omni cura, omnique diligentia innitatur oportet, quemadmodum plurimi ( teste Plinio), aliique artium inventores, excellentes Pictorum a diversitas. fuisse commemorantur, ita vt alii, quales foris apparerent homines: alii, qnales intus viderentur, in affectu declararent: alii lineamenta membrorum: alii gratiam, venustatemque eisdem adhibuisse probantur. Immo alii tanta arte penicillorum agilitate imagines statuunt, vt nihil illis præter spiritum desit, prout bovem vivum ad aspectum pidæ bovis asseritur mugiisse, & pictis vuis nonnullos fuisse deceptos, atvesque Pido¤a diversiad pictam speciem sui generis excitatas, Pictura quoque gratiam, & delectationem habens, præteritarum rerum memoriam servat, resque gestas ante oculos præfert. Quinetiam recordando picturas obliviosi, bona deperdita recolligere solent. Verum Picturæ vtilitas. vt sacris rebus suus honos attribuatur, aliquot divæ. Virginis imagines adeo perfecta arte, partim depictas, partim sculptas in Gothicis oris adesse perhibeo. , vt ad eas intuendas multi devotissimi homines non graventur XL. dietas, vel amplius, hilariter a Nidrosia Norvegiæ metropoli, ad Vastenum Ostrogothorum nobile oppidum, divæ Birgittæ veterem mansionem, peregrinari: vnde ad propria revertentes, magnalia Dei enarrant, atque e visis imaginibus, quasi viventibus, plurimos confortant bonos, & revocant a via pessima malignantes. LIBRI XIII. FINIS. Imagines B. virginis in Septentrione pulchræ. ## Liber XIIII, inledning (s. 473–474) GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE VARIIS CONDITIONIBVS AQVILONARIVM POPVLORVM. LIBER XIIII. PRÆFATIO.                                         MIRARI quispiam non debet, in amplissimis Septentrionalium                                         terris, præsertim peninsulæ Scandianæ ( quamScandiana peninsula alter orbis æstimatur.                                         Plinius, ob incompertam magnitudinem, alterum orbem,                                         & Iordanes, ac Paulus Diaconus vaginam, sive officinam                                         gentium appellant ) diversitatem fore habituum, ac vestimentorum,                                         pariter & morum, ac conditionum, circa incolarum                                         convictum, & cohabitationem adventantium alienigenarum,                                         ac judicia vtriusque, & quam syncera tranquillitate                                         veteribus institutis olim adhærentes, singuli concorditerConcordia vetus. vivere dicebantur, vbi nunc crescente discordia, paucissimi sua forte contenti videntur: in quo rursus mirandum non est, dum eo processit astuta hominum pernicies, vt quisque suæ destructionis factus sit artifex ingeniosus, foris scilicet habituPernicies astuta cuncta subvertit. discissus, & intus in mente corruptus: foris legibus parere simulans, & vbique disseminans dolos: quorum tandem effectum, & exitum, ad vltimum infamia plenus, & omnibus odiosus e vita discedet. ## Liber XIIII, kap. 1 (s. 474–475) De diversitate habituum. CAP. I. Diversitas habituum.                                         LONGE aliter olim vestitus in Septentrionalibus regnis,                                         & populis, quam nunc est, formatus erat, præsertim exteriori,                                         interiorique ornatu mulierum. Exteriori inquam, quia                                         vetusto tempore illustres fœminæ tunicis vtebantur, ad pectus                                         & brachia strictissimis: sed in extensione fimbriarum Fimbriæ monstrosæ.                                         monstrosa videbatur longitudo, adeo vt vix vna sufficeret                                         ancilla in fimbriis hujusmodi comportandis: quæ etiam                                         in hoc abusu aliqualiter dominæ suæ conformabatur. In Ornatus capitum.                                         capitibus vero subtilissimis pannis lineis, negotiatorum quæstu ab exteris regionibus longo maris circuitu importatis, sub his tamen tegumenns, Aureæ coronæ. aureas coronas lapidibus pretiosis intextas, secundum qualitates stirpis, & Zona aurea. opulentiæ, portabant: ad vmbilicum vero pro cingulo, vel zona, aureis filis contexta, vel fusa, extensaque in longum aurea, aut argentea lamina, latitudine duorum digitorum, Manicæ cuneatæ. vtebantur. Reliquæ mulieres latissimas habebant manicas, sed has in medio cuneatas, ac argenteis, vel deauratis noctis quasi tenaculis clausas. Præterea capitis Tegumentum capitis. ornamentum erat de panno rubeo superius strictum, ac cuneatum, similiter argenteis nodis claudendum, vel aperiendum: & hæ quoque coronis deauratis sub lineis Togæ brevissimæ. pannis, valde subtilibus, ornabantur: & vti earum togæ, præsertim nobilium, pariter & plebeiarum ( excepto valore panni ) erant strictissimæ, ac brevissimæ: ita vrbanarum longissimæ, deauratas & quadratas in anteriori parte Togæ latissimæ. laminas. a collo vsque pedes super fimbriis ex vtioque latere dependentibus, habentes. Vestis autem scapularis, qua hic virgo induta conspicitur, ipsam pudicitiæ, castitatisque observantiam designat. ## Liber XIIII, kap. 2 (s. 475–476) De pudico virginum ornatu. CAP. II.                                         VIRGINVM autem ornatus in pretiosis, & amplissimisHabitus virginum pudicissimus.                                         aureis, vel deauratis coronis, in capitibus erat: & pro pudicitiæ                                         custodia, a collo antrorsum retrorsumque dependebat sericeum,                                         vel lineum candidi coloris pallium: quale nunc religiosi                                         Scapulare, vel Patientiam nuncupant: quo habitu, vel                                         pallio, omnia corporis membra, tanquam freni moderamineFrenum virginale.                                         incedendo, vel conversando, cum admirabili modestia &                                         verecundia ( visu, vel colloquio virorum nusquam, nisi parentum                                         licentia permisso, vtentes ) dirigebant. Tantaque inerat eis pudicitia, vt vix rogatæ virum publico in cœtu, donec conjugali vinculo stringerentur, raroque tunc, inspicere vellent. Adeo casta celebritate oculos vbique, Oculorum casta celebritas. etiam a licitis, refrenabant. Surgente demum tempore spurcissimæ hæresis Lutheranæ, monstroso vitulo vaccæ partu in agro Vittembergensi, Ducatus Saxoniæ, edito, Vitulus monstrosus. anno M. D. XVII. præsignatæ, qua vbique, & fere in omni regione frena pudicitiæ laxabantur, mores corruptissimi exinde secuti, præsertim fœminei sexus in visu, linguaMores corruptissimi fœminarum. habitu, gressu, tactu, & denique omnibus impudicitiæ signis: quibus ostendunt se lascivas, garrulas, procaces, & nugaces, ita vt exigua differentia a lupanari reperiatur, & præsertim vbi materfamilias est corrupta: quam tota familiaMater familias. in omni scelere imitari consuevit. Olim glauci coloris vestitus, quasi portentosusColor glaucus. in Aquilone videbatur: nunc vero & ille tanquam splendidior, & aliæ petulantes vestium scissuræ, exotica vanitate admissæ, signum infallibile scissæ castitatisInventio vestium incisarum. & pudicitiæ ostendunt: quales supervacuæ vestimentorum rime, nunquam, nisi ab infamibus mulierculis, originem & abusum susceperunt, & continuarunt. Quid obsecro Reginæ, Ducissæ, & ita de reliquis, vanissimus iste vestitus ad ostentationem, & impuritatem, ac perpetuam infamiam, a scurris, nebulonibus, ac meretricibus solicite quæsitus, repertus, & continuatus, præter venturæ senectutis lachrymas lascivi habitus, Lachrymæ senectutis. vt eternæ gratiæ pulchritudo reparetur, deferre possit ? ## Liber XIIII, kap. 3 (s. 476–477) De nuptiis Illustrium, ac Nobilium personarum. CAP. III.                                         NVPTIæ illustrium, ac nobilium personarum, magnis,                                         & claris, ac arduis conditionibus vetustissimo more                                         gentis, & generis celebrari solent. Inprimis vt providi                                         parentes vtrobique mores, & vitam ingeniosa charitate, Consyderatio parentum erga conjugendos filios.                                         & sagacitate consyderent conjungendorum, scilicet ansponsus                                         tali claritudine & conspicuitate genitus sit, vel arvitate                                         virtuti & strenuitati comparandus, aut optima opinione Conditiones notabiles.                                         illustrior aliquando evasurus. Item an vir patiens                                         fit in adversis, moderatus in prosperis, & quod difficilimum Eruditio literarum perficit nobilitatem. potestatis genus est, olim rector sui. Præterea an in eo sit eruditio literarum. quæ naturam laudabiliorem in eximia virtute reddit, quia per eam prudens invenit, vnde sapientior fiat. Item bellator reperit, vnde animi virtute roboretur: & inde Princeps accipit, quomodo populos sub æqualitate componat. Nec enim aliqua Literarum gloriosa notitia. in mundo potest esse fortuna, quam non augeat literarum gloriosa notitia. Hinc recte judicare poterit, bonum sapere, divina venerari, futura cogitare judicia: hine Qualitates optimæ. admonitio proprii, & alieni honoris eminet, vt juste, & pie vivat, atque hospitalitate promptus, & commiseratione benignus evadat: & ita de reliquis bom viri Sponsæ virtutes. virtutibus ostensio fiet. Quæ etiam bona suo gradu in ipsa sponsa, tanquam eximiori ornatu, & conjugali consortio copulanda, requiruntur, vt quasi e duobus luminibus vnus generetur, & servetur aspectus, atque honorabilius parirate morum Ornamenta matronarum. valeant vivere, qui similitudine bonæ institutionis fuerint eruditi. Vera autem ornamenta matronarum, non vestes, sed pudicitia ( Pythagora teste ) æstimantur. Margaritæ auribus nunquam. Nec visum est vnquam in Septentrionalibus regnis, vt mulieres pendentibus margaritis in auribus ornarentur, quia ibi turpe in fœmina, turpius in milite, & turpissimum in Principe reputaretur. Insuper & fatuus diceretur, & esset, qui labiis gemmas, aut margaritas pro ornatu alligaret, prout Petrus Reges Indorum. Martyr in descriptione novi orbis meminit, videlicet quod Reges, & magnates Indorum in populo talem ornatum certatim gestant in labiis suis. ## Liber XIIII, kap. 4 (s. 477) De rigore pudicitiæ, de armorum interpretatione. CAP. IIII.                                         MIRA etiam est, & pertinax Aquilonarium fœminarum suæ                                         pudicitiæ custodia, vt etiam admisso honesto conjugio certisCustodia pudicitiæ.                                         temponbus refrenent amplexus, ea scilicet constantia, vt                                         in toro interpositione districti gladii mutuum sibi coarctent                                         congressum, veluti Saxo de quandam Thira Regis Angliæ filiaThira.                                         meminit, & insuper de singulari castitate multarum virginum                                         illius ævi, prout & superius in finalibus capitulis lib.                                         V, dedaclabatur. Nuptæ tamen a maritis obtinent dotem, Dos datur a maritis.                                         veluti hæc Thira regnum Daniæ, teste eodem Saxone in vita Gormonis Impii. Sed quomodo hæc possessio exigui temporis fieri potuerit, ipse autor declarat. Dos quidem a marito offertur, sed non ad muliebres delicias, aut novæDos ad quid datur. nuptæ comptum, vel fastum: vt signisicatione intervenientium armorum in nuptiisHasta. declararetur, que ( sicuti in hasta, quæ signat prima veterum connubia olim fuisse violentaConnubia prima e raptu. e raptu) etiam vxores fortibus & bellicosis conjunctæ, severum & minime effœminatum, sed virilem cultum magna operando probarent. Nam & hastam IunoniHasta Iunoni consecrata. consecratam esse veteres Romani existimabant, & eius statuæ vt plurimum hastæ innixæ cernuntur. Hasta etiam significat nuptias olim ferro diremptas: framea vero, Framea. & scutum, vt fœminæ meminisse debeant ex illustri, seu nobili stirpe ( vt eam communiterScutum. cum marito defendant ) prodiisse. Hisque consummatis cum pactione dotis, Hasta proiicitur extra fenestra. hasta solenni ritu eiicitur extra fenestram palatii nuptialis, in signum mutui fœderis, & perpetuæ coliabitationis. Forma deinde honesta, & morum probitate mulier, a viro diligitur, & virtute progrediens, amabilior retinetur: quo plerunque evenire solet, vt taliumEventus optimus conjugiorum. conjugali amore & consortio, inextricabiles bellorum lites, & livores, rapinæ, cædes, & denique infinita mala citius excidantur, atque ad pacem redigantur, quam simultorumVna fœmina nubens infinitam strage avertit. millium strage dubio Marte, & certo incommodo decernerentur: & hinc emergit pax stabilis, pretiosior cunctis opibus, quemadmodum in nova historia Gothorum Sueonumque, charissimus frater & antecessor Io. Magnus Archiepiscopus Vpsalensis de S. Olao Rege Norvegiæ, & filia Olai Scotkonung Regis Gothorum & Sueonum, provide factum fuisse testatur. ## Liber XIIII, kap. 5 (s. 477–478) De ritu Regalium nuptiarum. CAP. V. QVIBVS autem pompis, & ritibus Regales nuptiæ in Septentrionalibus regnisRegna Aquilonaria distincta. fieri soleant, cum distincta sint regna, Daniæ scilicet, & Norvegiæ a Sueonibus, & Gothis, ne magnificentiæ cuiquam earum regionum honoris amplitudinem Principes invitantur ad nuptias. denegasse videar, satis solide asseri potest, eas nuptias insigni celebritate per multos laudabilesque ritus, ac inæstimabiles sumptus, invitatis cunctis vtriusque sexus suarum, vel vicinarum regionum principibus, fokre sieri. Insuperque Rex, Reginaque, si adsit, ab Archiepiscopo, & Episcopis sanctæ Sedis Apostolicæ communione habentibus, Dei invocata benedictione, in singulis regnis prædictis præsenti communitate coronetur, atque sceptro, pomo, & gladio insigniatur, quemadmodum in Catholicis regnis, Insignia regum. & Regibus, ab introducto Christianismo laudabiliter fuerat observatum, donecPræsumptio detestabilis hæreticorum. ab infamibus hæreticis, & Lutheranis aliter in Dania persuadebatur faciendum, maxime a Bugenhagio Pomerano, scilicet que æque sanctum, & honestum esset, more raparum Regem inungi abdomine coquinario, veluti oleo benedictionis: quo Dei præcepto vnctus est mansuætissimus David, & alii fortissimi ac excellenstissimi viri, gloriosaDavid vnctus est. memoria, perennique laude dignissimi, quemadmodum scriptura sacram in Ecclesiastic Viri heroici. meminit de heroicis viris: quorum virtutes, & honores ardentius Reges imitari condecet, quam crudelium hæreticorum, & apostatarum, qui vti degeneres, pusillanimes, ac spurci sunt: ita & in terra scripti perpetuam merentur cum sequacibus suis ignominiam, & confusionem: horum etenim memoria sine honore manebit ævo sempiterno. ## Liber XIIII, kap. 6 (s. 478–479) De benedietione Catholicorum Regum. CAP. VI. Benedictio Regis catholici. CATHOLICO ritu in populo fideli regnaturus, multis & magnis bene vt Deo acceptior, & populo vtilior, ac sibiipsi securior fiat, repleri solet. Sed in primis sponte per sancta Dei Evangelia jurat, & coram Deo, & angelis eius promittit, vt legem, justitiam, & pacem Ecclesiæ Dei, populoque sibi subjecto cum observatione jurium, & privilegiorum, ac omnium bonorum Virtutes sanctissimæ. custodiat: & hinc benedictionem Ecclesiæ postulat, & illi tribuitur, vt in donis gratiarum multiplicetur, dextera potentiæ Dei vbique circundetur, & protegatur: vt Abrahæ fidelitate, Mosis mansuætudine, David humilitate, Salomonis sapientia decoratus, Oleum. Deo in omnibus complaceat, juste incedat, in hostes Crucis Christi fideliter Dona invisibilia. triumphet, & optabilem pacem in omnibus servet. Deinde visibili oleo, sanctissimi verbis benedicto, inungitur, vt dona invisibilia percipere, & temporali regno justis moderationibus executo, eternaliter cum Deo, Regum omnium Rege, glorietur. Qualitates boni Regis. Insuper orat Ecclesia, vt efficacia illius sacræ vnctionis principatus sit super humerum eius atque vt sit justus, fortis, fidelis: pro viduis, & indefessus regni, & populi gubernator, Gladius. infidelium expugnator, justitiæ cultor, Ecclesiæ sanctæ, & fidei Christianæ defensor, ad decus & laudem gloriosi nominis Dei. Demum virtute Dei dato gladio ad vindictam malorum, & laudem bonorum, vt in hoc æquitatem exerceat, iniquitatem destruat, & sanctam Dei Ecclesiam, eiusque fideles propugnet, ac protegat, atque falsos Triumphus virtutum. Christianos disperdat, viduas & pupillos clementer adjuvet, & desendat, desolata restauret, & ea conservet, quatenus in hoc virtutum triumpho cum mundi salvatore, cujus Corona. typum gerit, sine fine regnare mereatur. Insuper corona capiti eius imposita: qua gloria, & honor, ac opus fortitudinis intelligitur, vt participatione ministrorum Ecclesiæ Christi in omni adversitate defensor adsistat, regnique a Deo dati, & Pontificalis benedictionis vice Apostolorum, qui per fidem vicerunt regna, omniumque Sanctorum Athletæ gloriosi. eius regimini commissi, vtilis executor, perspicuusque regnator semper appareat: vt inter gJoriosos athletas virtutum gemmis ornatus, & præmio æternæ felicitatis coronatus, Virga seu sceptrum. cum Christo sine fine glorietur. Deinde accepta virga, seu sceptro, intelliget se obnoxium mulcere pios, terrere probos, errantes reducere, lapsis manum porrigere, superbos Formai intronizationis regiæ. disperdere, & relevare humiles. Postea intronizato Regi in solio sedenti, dicet Archiepiscopus, qui eum assistentia Coœpiscoporum introduxit: Sta, & retine amodo locum tibi a Deo delegatum, per autoritatem omnipotentis Dei, & traditionem nostram, omnium scilicet Episcoporum, cæterorumque Dei fervorum: & quanto clerum Rex mediator cleri & populi. sacris altaribus propinquiorem prospicis, tanto ei potentiorem in locis congruis honorem, inpenclere memineris: quatenus mediator Dei & hominum, te mediatorem cleri Omnio Archiepiscopi super Regem. & plebis in hoc regni solio confirmet, & secum regnare faciat Iesus Christus. Vltimo Metropolitanus inter alia orationem super Regem ad Deum facit: Sis ei contra acies inimicorum lorica, in adversis galea, in prosperis sapientia, in protectione clypeus sempiternus, et præsta, vt gentes teneant illi fidem, proceres habeant pacem, diligant charitatem, Reginæ benedicuntur. fugiant cupiditatem, loquantur justitiam, custodiant veritatem, vt semper maneant tripudiantes, & in pace victores. Reginæ etiam mutatis mutandis, quæ sexui fœmineo congruunt, plurima e supradictis a Deo reverenter optantur &c. ## Liber XIIII, kap. 7 (s. 479–480) De Equitibus auratis, & eorum juramento. CAP. VII.                                         FACTA igitur juxta præmissas cærimonias (apud Deum                                         & homines, omni ævo commendabiles)coronatione, ipse                                         Rex secundum formam antiquarum legum regnorum                                         suorum, nova privilegia diverso hominum statui, quatenus, Privi legia dantur.                                         & quibus opus sit, liberaliter concedit, vel pridem                                         ab antecessoribus suis concessa restaurat, & auget. DemumInsignia militum auratorum.                                         milites auratos, feudis abundanter distributis, cingulo,                                         & ense, ac clypeo præstitis, tali tamen interveniente juramento,                                         in manibus alicujus Prælati assistentis facto, creat: Ego. N. opto mihi ita Deum propitium, & beatam Virginem, ac sanctumIuramentum militis aurati. Ericum, quod volo juxta extremum meum posse per vitam, & bona mea defendere fidem Catholicam, & sanctum Evangelium, & tenere, ac protegere Ecclesiam, & eius ministros in sua libertate, & immunitate, & stare contra omne quod iniquum est, & confortare pacem, & justitiam, & defendere pupillos & orphanos, virgines, viduas & pauperes, & fore fidelis & securus meo Regi, & regno, seu patriæ meæ, & juste exhibere & exercere meum militarem statum ad honorem Dei, secundum vltimum posse meum. Sic me Deus adjuvet, & omnes Sancti eius. Amen. Iuramentum strictissime observandum. Hocque juramentum adeo fideliter, & stricte observare solebant, vt audita proclamatione belli contra hostes fidei, maxime schismaticos Moschovitas in Orientali limiteMoschovitæ schismatici. regni Suetiæ, & Finlandiæ, immo & a Summis pontificibus prædicata Cruciata contra Turcas, illico propriis expensis, armata & valida manu alacriter prælia Domini bellaturi sese in expeditionem contulerunt, vel ad terram sanctam peregrinantes, accepto ad sepulchrum Christi militiæ cingulo, se in numerum fidelium armatorumCingulum militiæ. contra eosdem Turcas pro religione præliaturi, voluntarie immiscuere: quo plerunque evenit, vt gloriosi victores redirent in terrenam patriam, & tandem coronam suscepturi, in patriam cœlestem ac sempiternam. Estque notatum in annalibus Germaniæ per Albertum Crantzium lib. VII. cap. IX. & sequentibus, conira Saracenos terram sanctam occupantes, geminum exiisse validissimum exercitum, equestrem pedestremue, & navalem, voluntana militia pro majori parte pugnaturum: & ii erant e Dania, Frisia, Hollandia, Zellandia, Flandria, Francia, Hispania, & Anglia: magnaque victoria feliciter peracta, pro majori parte in sua quisque commemorantur rediisse. ## Liber XIIII, kap. 8 (s. 480–481) De nobilium nuptiis. CAP. VIII. Nuptiæ, nobilium.                                         NOBILIVM nuptiæ, gradu & ordine suo, præmissis ritibus                                         in forma Christiani conjugii sub sacerdotali benedictione, Ius municipale.                                         & annuli impositione, ac dotalitio munere (e municipali                                         jure, quod volens hic sileo) tam pro Regibus,                                         quam privatis nobilibus, ac plebeiis constituto, celebrantur: Conjungendi matrimonialiter annulo & osculo firmantur.                                         scilicet vt matrimonialiter conjuncti, idem in pace,                                         idem in bello, idemque in prosperis, & adversis pariter vivant,                                         prout vterque in facie Ecclesiæ annulo, ac osculo susceptis,                                         inquirenti ac benedicenti præsbytero, sponte pollicetur: tantaque virtute, & mutua fide conservant, vt nedum claritudine bonorum morum, sed & vtilium exercitiorum sagacitate, aucta prole & familia, convivere Exercitia conjugatorum. videantur Vins tamen præcipua delectatio est in venationibus, ac magnificis stucturarum ædificiis erigendis, & colonis, vt agros, & prata amplificent, instruendis, ac subditis pacificandis &c. Mulieres vero etiam illustrissimæ, nunquam adeo vacant delitiis otiis, quin manum ad aliquod honorificum opus, æterna memoria Mulieres illuwwstrissimæ, sed laboriosissimæ, dignum, emittant (vt in vita CXX. interni Regis Ingonis Suetiæ, novæ Gothorum historiæ, de B. Ragnilda, Christina, & Margareta, ac prius de Giutha declaratur ) præcipue pro ornatu Ecclesiarum, & ministrorum eius, quemadmodum in Septentrionalibus terris nedum magnifico exemplo ostenditur, sed & late in Germania, ac Polonicarum reginarum manibus vestes sacræ confectæ. Polonia: vbi in templo Regiæ arcis Cracoviensis tanto splendore, & pretioso sumptu M. D. XXVIII. vidi vestes sacras Reginarum, llustrium Dei ancillarum, manibus elaboratas, vt nullius excellentissimi artificis ingenio, etiam in medio Latio, vel Damasco, illustrius fieri potuissent. Præterea in dirigenda domestica familia, muliebri præsertim, tanta sagacitas est, vt nusquam nisi ordinata, ac honesta judicanda videatur. Materfamilias. Bona etenim materfamilias, quæ castitatem diligit, ancillas habet Princeps impius. bonas, & pudicas: sicuti princeps, qui libenter audit mendacia, omnes ministros habet impios, & crudeles. ## Liber XIIII, kap. 9 (s. 481–482) De nuptiis plebeiorum. CAP. IX.                                         MOS est plebeiæ multitudinis apud Gothos, & Sueones,                                         sponsalia contrahere cupientis, pluribus vti cærimomis, diversoCerimoniæ multiplices.                                         tempore, modo, ordine, ac testimonio repetitis, præsertim                                         hac ratione, vt stabiliores permaneant in mutua cohabitatione,                                         vt nullo sit opus divortio, etiam a lege permisso. Divortium.                                         Parentes nanque puellæ ad conjugium petendæ, cujus stirpis,                                         honoris, famæ vel infamiæ, probitatis aut improbitatis,                                         morum & industriæ sit procus, immo an legitimo toro procreatus, Qualitates boni sponsi.                                         diligenter inquirunt: compertaque virtute viri, præsentibus duobus e paterna maternaque linea testibus, pater præsentat filiam sub his verbis astanti proco: Do tibi meam filiam ad honorem, & vxorem ad medium lectum, Forma tradendi, filiam conjungendam. ad januas, & claves, & ad omnem tertiam pecuniam possidendam in mobilibus bonis ac immobilibus, & ad omne jus, quod superior Suetia a S. Erico habet, & ipse S. Ericus dedit. In nomine patris, & filii, & spiritussancti. Amen. Quam si quis alius postea violaverit, pace nunquam recuperanda cum amissione bonorumPœna violantis sponsalia. omnium, nisi sponsus illi indulserit, aut moriens vindictam reliquerit, perpetuo est cariturus. Eoque casu sponsalitia pacta vigorem suscipiunt, & accelerata maturitate, melioribus superadditis solennitatibus absoluunt, talibus præsertim, vt affines, agnati, & consanguinei sub prudenti virorum ductore, ac honesta mulierum Directores nuptiarum. ductrice, statuta die in equestri pompa vndequaque ornatius ad Ecclesiam confluant parochialem: vbi ardentibus faculis mirifice factis, & incensis, sacerdotaliFaculæ ardentes. benedictione coronata sponsa producitur, atque ante summum altare lateraliter cum sponso collocata, vtriusque solenniter requisito cohabitationis in prosperis & adversis consensu, per annuli impositionem, & nuptialem benedictionem, omnes præmissæ cærimoniæ ratificantur. Nec silendum est, quod sub ipsa annuli impositioneFeste duch vulgare Goticum. dorsotenus pugno sese astantes impetunt, vt eadem ratione actum corroborent, vti alapæ impressione in sacramento Confirmationis, & Aurati militis creatione, vt memorAlapæ. fit, servari solet. Moschovitæ autem, Rutheni, Lithuani, Liuonienses, præsertim Curetes, gentes his Septentrionalibus hominibus fere conterminæ, quos ritus, maxime plebeiæ conditionis, in nuptiis celebrandis observent, quoniam matrimonia Curetes per raptum virginum matrimonia contrahunt. absque sponsalibus per raptum virginum saltem contrahunt, paucis hic ostendetur. Veluti enim Romanæ leges, Principumque placita, has solas legitimas nuptias esse sanciunt, quæ per sponsalia, dotisque interventionem rite celebrantur: sic hæ nationes legitima connubia fore, pro gentis consuetudine plane sibi persuasum habent, dum virgines insciis parentibus infelici auspicio, aut aliis parentum loco constitutis Penuria mulierum apud Romanos. (haud aliter, quam quondam apud Romanam gentem, cum inter eos penuria mulierum hominis ætatem duratura magnitudo erat, connubiaque a vicinis populis denegata essent, quemadmodum Livio placet ) rapiuntur. Quicunque enim paganorum, sive rusticorum, filius suus vxorem vt ducat in animo habet, agnatos, cognatos, cæterosque vicinos in vnum convocat, illisque talem isto in pago puellam nubilem versari, Modus rapiendi virgines. quam rapi, & suo filio in conjugem adduci proponit: hi commodum ad hoc tempus expectantes, ac tunc armati, equites suo more vnius ad ædes conveniunt, posteaque ad eam rapiendam proficiscuntur. Puella autem quoad matrimonii contractionem Puellæ apud Curetes quoad connubia liberaæ. libera, ex insidiis opera exploratorum vbi moretur per eos direpta, plurimum eiulando opem consanguineorum, amicorumque ad se liberandam implorat: quod si consanguinei, , vicinique clamorem istum exaudierint, ipso momento armati adcurrunt, atque pro ea liberanda prælium committunt, vt qui victores ista in pugna extiterint, his puella cedat. ## Liber XIIII, kap. 10 (s. 482–483) De honestate copulæ conjugalis. CAP. X.                                         NEC ante completam hanc celebritatem mutua carnali copula, Crimen immane.                                         pacto parentum interveniente, se commiscere solent                                         conjungendi: quia immane cunctis gentibus crimen apparere                                         dignoscitur, si ante sponsalia sacra stupri illecebris virgo                                         temeratur: immo summopere cavent puellæ, ne copulam                                         anticipent, quia perpetuam cum prole sic suscepta infamiam Infamia perpetua.                                         luent, prout infra de illegitimis ostendetur. Est &                                         alia ratio continentiæ, quod die desponsationis suæ coronata Ratio continentiæ                                        diademate imaginis divæ Virginis ( quod dono parochianorum Pudor inviolatus. pro tali effectu remanet ) incedere valeat inviolato pudore. Præterea spe bona ducuntur, vt quæcunque sponsa tali diademate amicta fuerit, nunquam ab fide mariti fœcunditate prolis, & morum honestate confirmata discedet: immo vt Nupti se refrenant a lascivia. hæc a Deo novi conjuges consequantur, doctrina parentum admoniti, per aliquot noctes & dies a carnalibus lasciviis sese refrenant: hæcque nuptialia festa vt plurimum Tempus et loca sponsaliorum jucundiora. circa æstivale solstitium in ædibus frondosis, floribusque dispersis, insigni alacritate, & tripudiis frequentius fieri consueverunt. Nuptias enim exornant circunstantiæ celebriores, tempus scilicet anni Iucundius, nativa soli cœlique temperies, pene ad contrahendas nuptias nata. Hacque ratione plures in amœnis insulis accessu navicularum Clementia elementorum. fiunt nuptiales festivitates: quia tanta est elementorum clementia, vt sub aperto cœlo sine ægritudinis incursione dormire valeant æstivo die, nulla existente nocte. Qui Dona porriguntur nuptæ. vero talibus adsunt nuptiis, vt agnati, cognati, affines, & amici, dona plurima, videlicet equos, boves, pecora, lectos, pannos, & fruges liberalitet offerunt: vt iis felicibus auspiciis incipiant, & perficiant lætiorem cohabitationem. Specialibus Societas indissolubilis. tamen cærimoniis equus, ac bos, & securis traditur: vt sciant se venire ad eum laborem, periculorumque societatem, quo idem nolle, & velle permanere debeat, donec vel divortio, si lex vrserit, vel morte solvatur. Sunt & multæ cærimomæ circatori Hymnus Veni creator spiritus. introitum, vt parochialis sacerdos, si adsit, vel clericus, canat hymnum Veni creator spiritus, cum invocatione divini auxilii, vt novis conjugibus prospera cuncta desuper desuper elargiantur. Præterea mos est, vt aliquot delicatiora fercula in lecto sedentibus nuptis exhibeantur, vt iis cum astantibus brevi mora vescantur: tandemque valedicentibus amicis sua pacem fruuntur. Sequenti tamen die nova nupta crinibusNova nupra crines abscondit absconsis, affabili incessu convivis argenteos scyphos electiore liquore repletos, in signum quod materfamilias effecta sit, liberaliter propinat, quemadmodum superius de projectione hastæ nobilium, & exhibitione dotis dictum est: quam & plebeii in moneta, vel rebus observant. ## Liber XIIII, kap. 11 (s. 483–484) De casibus incidenter evenientibus. CAP. XI.                                         EVENIT aliquando, vt mulier, nova scilicet nupta, abEventus inopinati.                                         domo paterna per sponsum (vt præmittitur ) exportata, antequam                                         habitationem viri attingat, in via moriatur: tunc eo                                         casu illius corpus reduci solet ad domum paternam, vt ibi                                         funeralia fiant, vbi nuptiæ, vel sponsalitia festa sunt celebrata.                                         Hoc idem de viro in itinere moriente. Si vero cohabitatione                                         stante maritus emoritur, mulieri incumbit cum consilioCautelæ.                                         proximiorum propinquorum gubernantio infantum, donec                                         fuerit in viduitate. Exinde altero suscepto viro, retinebit vestes meliores, ac lectisternia cum tertia parte mobilium rerum: e quibus duæ partes cum patrimonio filiis relinquuntur. Similiter de rebus mobilibus, & immobilibus communiter emptis, divisio fieri solet: & ea invita nunquam divendere, Divisio bonorum. vel alienare mulieris bona, sed meliorare licebit. Mortuo marito mulieri dantur decemMenses 10. ad probandum partum. menses, vt producto partum adeat hæreditatem cum filio, si ritu Christianorum fuerit baptizatus. Allegans abortum, probabit testimonio duarum mulierum, & juramento XII. virorum, & liberabitur a solutione spe partus distractorum. Verum post decimum mensem natus, hæres secundum gentis rigorem minime fiet: quod singulare videtur contra jura, quæ XI. XII, ac XIII. mense allegantur pro favore parturientiumIura favorabilia. mulierum. Si præterea per cognatos defuncti partus, mulieri objectum fuerit, quod peperit abortivum: tunc ei alleganti fœtum fuisse vivum, & baptizatum, Mulier habet testimonium. tanquam duorum virorum testimonio statur, & hæres prolis fiet. Mulier a viro per vim rapta, quadragesima hebdomada postea pariens, proles illa suscipiet hæreditatem. Casus singulares. Si vir, mulier, & filius in glaciali voragine pariter suffocati fuerint, proximi consanguinei eorum hæredes fient. Proscriptorum filii in proscriptione manentes, non hæreditabunt: proscriptione tamen concepti filii parentibus restitutis hæreditabunt. Ante proscriptionem conceptus filius, vbicunque nascitur, hæreditabit. Fugitivus maritus rediens domum, furtinique generans prolem, hæc non hæreditabit patrem: qui si restitutus in patriam non fuerit, eius, & filiorum hæreditatem capient propinquiores in patriam propria. Si occiditur fœmina a defuncti mariti consanguineis, propter vsurpandam hæreditatem, sepultaque ea, rumor exit eam esseSepulchrum aparitur pr testimonio. imprægnatam, aperto sepulchro & vtero, fœtuque vel lineamentis humani corporis inventis, fœtus hæreditabit patrem, & mater defuncta fœtum, vbiIllicitum est. vivi puniendi retruduntur: quia nulli licitum est alium occidereIllegitimi. pro acquirenda hæreditate. Filii adulterini, incestuosi &c. in nullo hæreditabunt, etiam si Principis beneficio fuerint habilitati. ## Liber XIIII, kap. 12 (s. 484–485) De differentia legitimorum, & illegitimorum filiorum. CAP. XII.                                         CVM magna sit honestas, & securitas propagabilis sacramenti Conjugium honorabile.                                         conjugalis, quod tam divino quam humano jure ab                                         omnibus, qui eo confœderati sunt, honoratur: ideoque tot                                         cærimoniis, testibus, & solennitatibus fit, præcipue inter                                         Septentrionales gentes, vt salva omnium aliarum nationum Conjugia Aquilonarium firmissima.                                         laudabili consuetudine, vix crediderim sacramentum                                         hoc fortiori vinculo, quam in illis regionibus posse firmari.                                         Non enim ignorant, quomodo inter cætera humani Reparatio posteritatis.                                         generis onera, conjugalis affectus curam præcipuam sibi vendicavit. Nec immerito: quia in honore esse meretur, vnde reparatio posteritatis Error matris transit ad filios. acquiritur, omne facinus autores solos insequitur, error matris transit ad filios, & novæ infelicitatis eventus, fit dedecus proprium, scelus alienum. Ideoque (vt dictum est ) jura nexum conjugii tanta cautela præcipiunt custodiri, vt crimen sit magnum Adulteri pestilentissimi. conscientiæ, alienos affectus in reverentia non habere. Nec parentes truculentiorem inimicum reputant, quam omnem hominem illum, qui domesticæ eorum pudicitiæ, & irreparabili honestati insidiatur. Ideoque talem lege, & vltione persequi non desinunt, donec læso honori quomodolibet satisfieri possit. Cuncta quidem jura detestantur Scelera detestantur. scelera, sed ea maxime execrantur, quæ domesticam maculant gloriam, & excitant Horrore cunctis ingerunt fornicatores. infamiam, nullo ævo, ordine, aut modo delendam. Horror est genti sentire fornicatores, horribilius illis conversari: sed detestabilissimum omen sic genitæ proli eveniet, vt nunquam, vel rarissime, etiam si filius Principis sit, aut cujuscunque nobilis, nisi illegitimus, & per hoc quasi infamis, ab omnibus meretur reputari. Nec Conditio gravissima. illi ad ætatem maturam pervenienti militare fastigium creditur, nec judicis officium exhibetur, aut testimonium deferendum permittitur, etiam si Principis autoritate ob heroica militaria gesta legitimitate donetur. Ideoque de patre impio conqueruntur filii (vt Ecclesiastici cap. XLI. dicitur ) quoniam propter illum sunt in opprobrio. De eodem. ## Liber XIIII, kap. 13 (s. 485) De eodem CAP. XIII                                         SEMPER nativus pudor, & verecundia in facie, & cordePudor nativuus manet.                                         remanent, vt extra legitimum matrimonium natus nunquam                                         putet se gloriosum futurum, licet non suum, sed maternum                                         crimen sibi fuisse, & esse opprobrio agnoscat. Nec plus                                         dictamine patriæ legis in petenda hæreditate, quam dimidium                                         Hungaricalem florenum obtinere licebit, vbi reliqui                                         legitimi fratres XX. millium florenorum, si adsint, acceperint                                         hæreditatem, Et hoc præscientes puellæ, vel viduæ,                                         tam irreparabilem videlicet eventuram infamiam, & detestabileConstantia mulierum. damnum, nunquam, vel rarissime ante solenne tempus ( parentum reverentiali judicio moderandum ) sese a quoquam, nisi vis fiat, tangi, vel contaminari permittunt: quæ vis si probata fuerit, vita privabitur lædens, vel corruptam vinculoVis vita punitur. matrimoniali honestabit, vel ob disparem conditionem, dote sufficientissima data, eam alteri desideranti conjunget. Raro tamen beata stirps oritur, quia patri pudori sunt, non honori, vt Ambrosio placet, alleganti illud Sapientiæ III. AdulterorumAmbrosii allegatio. filii in consummatione erunt, & ab iniquo toro semen exterminabitur. Asserit præterea idem Ambro. Sermo. LXV. de concubinariis, Vxorem non habeo, ideo mihi ancillam sociavi: ad quod respondet scriptura, Elice ancillam &c. Præterea neque adulteri, neque fornicatores &c. possidebunt regnum Dei. Igitur tales filiiIllegitimi filii testes sunt paternæ turpitudinis. testes sunt paternæ, maternæque turpirudinis, & demum judex conscientia pudorosa. Ad hanc quoque materiam, referendam duxi historiam charissimi fratris & antecessoris mei, D. Io. Magni Archiepiscopi Vpsalensis, de Gothorum ac Sueonum Regibus, & gestis eorum nuper impressam, sequenti capitulo vniversis hominibus insinuandam. ## Liber XIIII, kap. 14 (s. 485–486) De internis exemplis. CAP. XIIII.                                         AMVNDVS a vilitate cognomen adeptus, post fata AmundiAmundus Vilis Rex.                                         Annosi, alias Carbonarii, ad Regium sceptrum pervenit:                                         cujus origo, quia contra leges erat, silentio supprimi                                         consuevit: erat enim præmortui Amundi e concubinaFilius e concubina.                                         filius: quod tunc adeo vile existimatum fuit, vt qui ea illegitima                                         commixtione nati erant, perpetuo rubore suffusi, vixRubor perpetuus in illegitimis.                                         audebant inter honestos comparere, etiamsi Regum filii fuisent:                                         quod etiam vsque ad nostra tempora apud Gothos,                                         & Suecos observatum fuisse didicimus. Nondum enim elapsi sunt LXX. anni a morte Caroli Sueonum, & Gothorum, ac Norvegianorum Regis: qui optimæ, spei adolescentem e concubina procreaverat, eamque in lecto extremæ Conditio infamis illegitimorum. ægritudinis agens, vt filium legitimum efficeret, desponsaverat: attamen idem filius non solum paternis regnis, sed & omni alia hæreditate seclusus, infami conditione vixit, & consenuit. At presbyterorum filii in Gothia & Suetia, semper fuerantFilii presbyterorum vilissimi. vilissimi æstimati, parentesque eorum ob læsæ honestatis infamiam, non minus contemptibiles effecti, quam si e genere furciferorum procreati fuissent. Nec dissimiliMaterialia faciei vngendæ. infamiæ subjecta contemnitur infelix mulier, si visco, cerussa, fuco, aliisque pigmentis Colores adulterini deficiunt. meritis naturam violare videbitur, dum paululum postea ablutis coloribus adulterinis, ad formam pristinam redit, non sine irrisione omnium familiarum, & damno Mala provenrientia ex vsu vnguentorum. nativæ venustatis. Ex illis nanque venenis rugæ ante tempus faciem arant, oculi caligant, dentes obscuriores fiunt, anhelitusque pessime olet. His commentitiis coloribus fœditatem aspectus, & contemptum sibi comparant, odiumque viri, & præsertim Labra miseri mariti viscantur. cum miseri viicantur labra mariti. Hæc tamen rarissimæ accidunt in Aquilonaribus regnis. ## Liber XIIII, kap. 15 (s. 486–487) De adulteris, & pœna eorum. CAP. XV.                                         QVEMADMODVM præclaræ vrbes Italiæ, ob excellentissima                                         hominum ingenia, vel facinora, pro eorum                                         perpetuanda memoria, ingentes statuas posuere, vt Verona Statuæ virorum illustrium.                                         suis Plinii, Mantua Virgilii, Roma Herculi: ita                                         & Germanicæ, ac Gothicæ civitates, ob heroica gesta,                                         statuas virorum excellentium in locis publicis apponere non                                         dubitarunt, vt Brema sui Rolandi, & Scheningia vetustissima Thuro lang.                                         vrbs Ostrogothorum sui Thuronis longi: qui                                         duobus concatenatis saxis rationabili causa ad clavam in humeris dependentibus, pingitur: quia honestum, & justum illi ( vti altero Starchatero giganti, de quo superius lib. V. dicebatur ) visum est, lege multare, vel cedæ corripere, qui matrimonialem pudicitiam spurca oppressione defœdare præsumebant. Lutherani propagatores omnium scelerum & impuritatum. Sed tractu temporis Lutheranorum impunita libidine hæc statua deleta est ne vel signo, vel terrore, vel pœnæ metu a sceleraro opere, vel proposito eius aspectu revocarentur impuri. Nullibi tamen in toto Septentrione severius puniri solent diversorum generum malefactores, maxime adulteri, ( rarissime licet reperti ) quam in Adulteri puniti. hac vrbe: quia, vt Cassiodorus lib. IX. in edicto Alarici Regis Gothorum asserit, impium est judices illis esse remissos, quos cœlestis pietas non patitur impunitos. Fatuitas. Qualis enim fatuitas est, creatorem vitæ: relinquere, & sequi potius mortis autorem? Si quis igitur in alienos thalamos dolosa machinatione sceleris aliquid attentare præsumpserit, Pœna mali affectus. facultatum suarum media portione privetur, statim fisci juribus applicanda. Si vero prohibente pauperie in aliquorum substantia nequierit vindicari, Exilium. pœna relegentur exilii: ne, quod dictu nesas est, ideo videantur juris pubiici comminationem evadere, quia vilissime. cognoscuntur subjacere fortunæ. Sed hæc deFortuna vilissima. solicitatoribus affectus alieni, pietas Regis prædicti decrevit. Cæterum in adulteris omnium rerum amissionis censura procedit. Si superflua libidine etiam ingenuaAmissio omnium bonorum. superinducta fuerit, jugo servitutis cum filiis suis modis omnibus addicatur vxori, vt illi juste subdatur, cui pollicitam libidinem credidit posse præponi. Si vero ancillaIngenua. ad tale flagitium pervenent, ( excepta pœna sanguinis ) matronali subjaceatAncilla. vltioni, vt illam patiatur judicem, quam formidare debuisset absentem. ## Liber XIIII, kap. 16 (s. 487–488) Adhuc de eodem. CAP. XVI.                                         MVLIER adulterans testimonio sex virorum deprehensa, Adultera perdit dotem.                                         perdit dotem, & quicquid secum tulit in cohabitationem                                         viri: qui ea suscipiet: immo vitæ vtriusque potestatem                                         habet, & hæreditatis eorundem vigore municipalium legum                                         patriæ Gothorum, & Sueonum. Si vero multa contentari                                         velet, etiam eam ex eisdem municipalibus præscriptam                                         habet: quam & volens hic pertranseo, licet Regi, Episcopo, Multa Regi, Episcopo, & fisco debetur.                                         & fisco civitatis pars eius debeatur, cuilibent separatim.                                         Si pœnam pecuniariam dare nequierit adulter, tunc duo saxa superius dicta, mulieri humerotenus imponi debent, & ipsa virilibus adulteriAdultera duo saxa collo portabit. funiculo ligatis, ipsum per plateas civitatis aspicientibus cunctis, pertrahere, ac demum abjurare civitatem, deinceps non ingrediendam, cogetur. Si vnus conjugum simile scelus commiserit, eadem pœna partialiter fiat, altero innocuo declarato. Verum ministro civitatis in talibus servienti, speciale pecuniarium munus, siveMunus pecuniarium. præmium deputatur. Ne autem hoc solum in gentibus his practicari videatur, simile apud Plutarchum Problemate centesimo quintodecimo de Cumæis, quomodo Onobotim, mulierem sic appellatam, in adulterio repertam, in forum deductam, & saxo impositam, omnibus spectandam proponebant: inde super asinum collocatam, Adultera asino imposita. & circa vrbem peruectam, in eundem locum restitui oportebat: vnde infamis reddita est: & ab eo tempore lapis tanquam impurus, & detestabilis vitabatur. PrætereaLapis infamis. legislatore Tuiscone, prioribus seculis inter alias scelestorum pœnas vna fuit levior, Lex Tuisconis. vt adulteræ vxori maritus abscissis crinibus nudæ verbera iniiceret, vt refert Cornel. Maritus verberat adulteram. Tacitus. Crescente tandem portentosæ libidinis lascivia, ne & status matrimomalis sub vaga libidine, & incerto hærede procederet, inventæ servatæque sunt contraVaga libido. quoscunque honesti toti transgressores, severissimæ constitutiones: quæ etiam jubent custodire juvenes viduas, post recentem maritorum obitum, ne forte ob adeundamViduæ juvenes custodiendæ. hæreditatem, collusionem inveniant cum sceleratis, Quam severæ etiam, & horrendæ pœnæ contra oppressores virginum positæ sint, non est quod congruat ad præsens diffusius manifeshrc. Leges enim apertæ sunt, si executioni demandarentur: quod sanctius & tutius esset, scilicet legibus, & judiciis potius punire flagitium, quam ferro, & cæde polluere manum. Lynceis tamen oculis circa conjugem, & filias custodiendas vtatur maritus, ne sic vxoris dissimulando turpitudinem, sit negligens, vt domi flagitia foveat, & foris incurrat vilissimam opinionem. Abutuntur enim fœminæ mariti patientia, donec visa impunitate peccandi, portentosæ libidinis suæ, multitudinem excipiant testem, & infame nomen. A Deo ergo suppliciter petere oportebit, ne cuiquam oppressio, & perpetua infamia fiat. ## Liber XIIII, kap. 17 (s. 488–489) De Iudicibus, & Iudiciis campestribus. CAP. XVII. Simplicitas antiqua.                                         CERTVM est primæva hominum ætate Septentrionalis                                         terræ inhabitatores, sicuti cæteras gentes legum expertes,                                         vsu, & commutationem rerum securius vixisse, quam hisce                                         temporibus anxiis, avaritia plenis, vivere dignoscuntur.                                         Tractum nanque annorum etsi civilioribus institutis, &                                         legibus mutua commercia, ac consortia inciperent colere: Aetas hominum ad malo prona.                                         tamen ætate ad malum procliva, passim prævalente, in contrarium                                         sic itum est, vt tantum securitatis in persona, bonisque                                         suis cernerent, quantum vis ipsa, vel potentia etiam nova quærendo defendere posset. Melioris tamen sensus, & rationis homines, etsi Iudices constituti communitatis voto. vltra mille annos sine scriptis legibus viverent, tamen ea, quæ legis sunt, naturaliter impleverunt, judices inter se constituentes, qui justa præmiarent, & iniqua punirent. Vnde, vt hoc securius, ordinatiusque fieret, constituta sunt inter altas sylvarum Tribunalia campestria. planities, apta tribunalia, ( quæ & hodie rigorose servantur ) vbi per longa terrarum territoria, infinitæ populorum turmæ certis anni temporibus, Regio præfecto, Præfectus regius & 12. viri. ac XII. viris electis præsidentibus, audiri & judicari possint: qui etiam viri in suo legiferatu ( id est, præscripta communitate, vbi jura dari solent ) inquirunt principaliter, quæ causæ ortæ, vel prolatæ sint in diminuenda Regia lege, vel publica Iuramentum iudicum. pace: & ita assumendi jurabunt: Nos petimus Deum ita nos invare, & has Sanctorum reliquias, quas tenemus, quod nullum est debemus reum dicere, qui reus non, nec reum excusare, qui reus est, secundum conscientiam, & rationem, quam Deus nobis favit, & concescit: & hunc non dimittere propter consanguinitatem, affinitatem, vel timorem, amicitiam, vel favorem &c. Quem autem hi XII. vel VII. ex his, salvant, vel condemnant, firmum erit secundum Regium judicium Pœna frangentium jura. in pœna amissionis manus, capitis, vitæ, bonorum, pecuniarum, Regio fisco, vel læsæ parti, aut legiferatui, seu communitati applicandarum. ## Liber XIIII, kap. 18 (s. 489) De juramentis diversorum Iudicum. CAP. XVIII.                                         EST & aliud juramentum Legiferi, sive Iudicis provincialis,                                         ab XII. viris electi, & a Rege, seu principe confirmati,                                         tale in forma: Sic peto ego Deum mihi in adjutorem, & hasIuramentS judicis provincialis.                                         Sanctorum reliquias, quas teneo, quod debeam erga pauperes,                                         & divites in toto meo legiferatum, in omni judicio justitiam                                         sequi, & non injustitiam, secundum mensuram conscientiæ                                         meæ, & cognitionem legum, & nunquam fovere                                         injustitiam propter timorem, amicitiam, vel cupiditatem                                         pecuniarum, nec propter invidiam, vel odium, nec propter consanguinitatem, aut affinitatem, vel amicorum confœderationem. Sic mihi Deus propitius sit, sicut dico veritatem. Si vero hic, & illi deprehensi fuerint secus, quam juraverant( accipiendo scilicet munera ) agere, gravi pœna, vel multa puniuntur. Pœna inique indicantium. Habent enim liberalem, & sufficientem mercedem pro laboribus judiciorum suorum a communitate, ne justitiam quocunque colore vendant: vt ostendatur apudCommunitas solvit judicibus pro labore. eos plus valere bonos mores, quam apud alios multimodas, & intricatas leges. Et revera sic est: eliguntur enim ad hoc opus pium, & justum, ruricolæ bonas possessiones in domibus, agris, & pascuis habentes, solius naturæ instinctu, bonitate, & ingenio, ac dotibus præditi: qui citra vllam scientiam, ac literas, sagaciter judicant, vt appareat e homine nativis bonis excellente, formari potius judicia, &Naturali æquitate rectissimum judicium fit. præcepta sapientiæ, quam e præceptis sapientiæ formari hominem excellentem. Ideoque miræ, libertatis, ac nemini, nisi justitiæ, obnoxii existimantur. Jus dictant in casu perplexo, cum lege scripta, & eis lecta, vt quævis eorum dicta per omnia innitantur æquitati: meritasque constituunt pœnas, & eas, si opus fuerit, vita & sanguine (nisi læsæ parti satisfiat)vt executionem habeant, nulla attenta comminatione, Executio censo rarum. prosequuntur. ## Liber XIIII, kap. 19 (s. 489–490) De qualitate pœnarum virorum nobilium, vel plebeiorum. CAP. XIX.                                         GRAVES tamen casus aliquando incidunt, vt non nisi                                         Regio tribunali absolvi debeant, aut possint: videlicet                                         crimen læsæ majestatis, violatio Regiæ securitatis, proditioCrimina læsæ majestatis.                                         in Rempub. & reliqua similia proditorum, ac transfugarum                                         facinora: quos quadripartitos integros, vel divisosPœna proditorum.                                         rotis imponunt, aut gratiosa Principis permissione                                         gladio truncant: quæ indulgentia solis nobilibus, ob magnificam                                         originem & stirpem, plerunque concedi solet: nisi                                         tanta sit atrocitas sceleris, vt omnium acclamatione, &Atrocitas sceleris. juris rigore, sit suspensione plectendus: quo casu torque argenteo, vel fune sericeo, & frondoso ligno (ne etiam in mortifero cruciatu cærimoniaæ desint ) suspenditur: Cærimoniæ mortiferaæ. vbi in arbore putrida, ac vermibus esa, ignominiosum elevari, & consumi reputaretur Genus regale puniendum. Genus tamen Regale, ob vim stupri, conjurationis in patriam, ac Principem, quando morti condemnatur, submissa purpura, id est, excellentissimo panno rubeo, qui vnquam reperiri poterit, gladio in eminenti loco tabulato detruncatur. Patricii. Ita & Coloniensium mos videtur, quando sæuiunt in magistratum, prout recentiori Poloni. eorum historia fertur. Polonorum nobiles in surto deprehensi, candidissima Moschovitæ. camisia, instar rochetti longa, in furca elevantur. Moschovitarum etiam nobiles Finni. asuro, seu ceruleo, aut cœlestino colore suspenduntur, & Finlandenses eorum vicini in rubro panno. Genera tamen mortis extraordinaria, qualia sunt stellionatus, non inquirunt, nec a crudelibus edocti admittunt, satis credentes puniendis Casus quasi omnium legum in municipalibus comprehensus. mortalibus ea sufficere omnia, quæ in suis municipalibus majorum prudenti censura conscripta leguntur, & servantur. Nec casus in toto corpore Iuris civilis insertus est, cujus compendio sam in eisdem suis municipalibus non habeant resolutionem. Mulieres morti adjudicatas, nunquam suspendunt, sed vivas terra obruunt mortificandas, Mulieres nunquam suspendi solent. exceptis maleficis ( quarum magnus in Aquilone numerus est, vt supra monstratum fuerat ) flamma comburendis, aut ob aliud crimen lapidandis. ## Liber XIIII, kap. 20 (s. 490–492) De temerariis Iudicibus, & eorum pœnis. CAP. XX                                         QVIA Regum, & Principum corda in manu Dei sunt,                                         nescit humana imbecillitas, divina ope semper indiga,                                         aliud sustinendi regiminis remedium inquirere, & inquisitum                                         agnoscere, nisi quod a regentibus bene gubernaturis, Iuramenta regum & subditorum.                                         verax juramentum de servanda justitia exposcat:                                         quale & ipsi subditi per obedientiam syncerissimo animo                                         præstiterunt, & præstitum servant ; vt cum subditorum ob                                         injustum & crudele regimen, tumultum & rebellionem,                                         imminere non timeant, saltem Dei vlciscentis potentiam (quam ( quam evadere nequeunt ) expavescant: quod quidem attendentes, optime regunt, Superbia impotens. & judicant. Quidam vero impotenti superbia in tantam crudelitatem, & injustitiam erumpunt, vt mitius feras, quam subditos homines, alioqui obedientes, pertractent, nulla, vel levissima causa audita, aut recto dictamine legis accepto: sed suiIudicium temerarium perniciosum. capitis furore subditis his quando, & quomodo volunt, sine quavis æquitate mortem infligunt. De quorum numero, etsi plures in Septentrionem reperti sunt, & forsitan adhuc reperiuntur: tamen vnum, aut alterum adjunxisse sat est, qui recentioribus annis horrendum spectaculum ad posteros, ne inique judicent, aut opprimant innocentes. suo fato transmisere. Erat apud Vestrogothos vir eximius & illustris, D. Eques auratus potentissimus. Ioannes Turson nomine, pater D. Turonis Ienson equitis aurati, supremi legiferi, seu judicims: qui severius, quam æquius jussit quendam regnicolam capite plecti: Citatio morituri ad tribunal Dei. qui genibus innixus. , gladioque truncandus, eidem domino dixit, En morior injuste judicatus, te voco hac hora ante tribunal Dei, vt respondeas cur me innocentem morti condemnes. Moxque sublimis ille vir homine sub gladio, vel securi ( vtroqueIudex ab equo cadens comparuit in judicimo. enim ferro plectuntur Aquilonares) cadente, etiam ipse corruit ab equo, socius factus ante tribunal cœli, qui temere & inique Iudicavit in terra: tam subita morte percussus, qui virum innocentissimum trucidare præcepit. Plura hujus rei exempla si quis scire desiderat, & cavere, scrutetur scripturas, & cautior, ac æquior evadet: &Officium boni judicims. interim quisque bonus judex cogitet, potius moriendum esse, quam alicui præter justitiam ob odium, vel vtilitatem, inferre mortem, aut violentiam irrogare, vel calumniatores legum admittere: qui non minus quam pessimi medici, homines mortificantes, Iudicia apud Moschovitas quo peragantur. evertunt causas innocentum. Quam vero temerarium atque perversum judicimum, Moschovitarum gens inculta, hisce Aquilonaribus hominibus multum vicina, etiam hodie observet, paucis adiiciatur. Quando enim duo, controversia inter eos orta, coram Magno Duce, aliisue istius terræ judicimbus actione aliqua experiuntur, ac eorum more semper inter Christianos execrabili, in judicimo processum fuerit, vni tandem parti causa adjudicatur: non tantam autoritatem judices sibi attribuunt, neque ipse Magnus Dux, sententia quamvis juxta gentis consuetudinemIustitiæ executio in duello ponitur. prolata, vt rata habeatur: nisi etiam partes ipsam fortunam, summum illorum rebus finem imponentem, atque omnem justitiæ executionem in ea potissimum consistere sibi persuadentes, duello committendo experti essent. Quemadmodum enim Latini Rutulique, & ex adverso Hetrusci ac Troiani, controversiam eorum, si Aeneas, & Turnus, quorum causa bellum movebatur, singulare certamen haud inirent, summamque fortunam præliando experirentur, componi vllis rationibus posse, sibi persuarum habebant: ita etiam Moschovitæ aliquam sententiam, donec quorum interest, aut eorum pretio conductis militibus, supremam fortunam singulare certamenRes illi cedit, qui victoriam obtinuit. ineundo exploratam habeant, executioni minime demandandam esse constanter affirmant. Quamobrem huic tandem res, de qua lis orta est, cedit, qui post dirum commissum prælium, aut eius nomine stipendiarius miles palmam pugnando obtinuerit, adversariumque aliquando vita privarit, etiamsi per sententiam a judicimbus latam, alteri causa prius adjudicata fuerat. Atque sic apud eos judicima peraguntur, vt innocens plerunque ab aliquo crudelissimo sicario interimatur: quæ nostris Christianis auribus horrenda auditu videntur, illi summisRespub. Moschovitarum quo salva existat. laudibus prosequuntur, maximisque præconiis celebrant, ac suæ denique Reipublicæ (quanquam minime Respub. appellari possit ) incolumitatem ita commode salvam permanere firmiter asserunt. ## Liber XIIII, kap. 21 (s. 492) De civilibus Iudicibus, & bonis Advocatis. CAP. XXI. Multitudo ad malum inclinata.                                         IN Aquilonaribus regnis, quemadmodum & in aliis provinciis,                                         ob infinitam multitudinem, quæ ad malum prona                                         est, diligenter observatur, vt quandoque prudentissima, severissima                                         ac blandissima judicima fiant. Dico prudentissima,                                         quando in tumultuosis processibus ordine querelæ, Clamor in judicimo.                                         affectuum diversitate cum incessabili clamorem permixtæ, judicim                                         fastidium, & horror generatur, vt quid & qualiter in                                         tanta perplexitate dicere debeat advocatus, & judex moderatius                                         judicare, nesciat. Ideoque in hoc agone nunquam satis Advocati fideles valde commendandi. laudari poterum fideles advocati, vel mediatores, qui sic prudentiæ inservire solent, vt dolores alienos subitis remediis valeant salva æquitate alleuminare. Arduum enim est trepidantium, sed gravius calumniantium dicta componere, eaque coram peritissimo Cautela servanda. iudice posthabita formidine, vel oblivione referre. Si enim minus dixerint, illico reputantur inimici: si magis, vel aliter, veritatis oppressores habentur: quo tamen casu, domino causæ ( si præsens fuerit ) patrocinio timoris licere videtur verba Iudicia exacta. subjicere meliori veritati. Sed hæc exacta judicima rarissime fiunt in Aquilonaribus locis, quia vt plana fiant judicima, & compendiosiora, (prout etiam Abbas de judicimis Iudex occurrat iniquitati per æquitatem. suadet ) recurritur ad arbitramentum, & demum quod judex occurrat iniquitati per æquitatem: quia multa consistunt in intellectu agentis, cum sit de sua conscientia, quæ per testes probari non possunt, sed per juramentum: scilicet in causa dotis, hæreditatis, homicidiorum, & suspecta calculatione tributi provincialium præfectorum. ## Liber XIIII, kap. 22 (s. 492–493) De severissimis judicimis. CAP. XXII. Iudicium severissimum.                                         FIVNT etiam severissima judicima quando agitur de crimine                                         læsæ majestatis, proditione Principum & provinciarum,                                         publicis incendiariis, & falsisicatione monetæ, atque                                         limitibus agrorum, & possessionum, ac virginum oppressione,                                         & similibus causis, in municipalibus earum regionum Edzoere.                                         ( sub titulo vulgari gentis Edzoere dicto) aperte contentis,                                         ne inopia justitiæ, & executionis eius, flagitia Municipalia Gothorum & Sueonum.                                         tam atrocia maneant impunita. Habent municipalia hujusmodi                                         Gothicam, aut Suetica, suas leges, vsus, & consuetudines, satis compendioso volumine per libros XV. ac singulos eorum titulos & capita, ac paragraphos æquissima ratione, & prudentia diligenter distinctas. Tituli distincti quid Deo & Regi &c. In primis videlicet, quid Deo, religioni, & clero debeatur: quid denique Regi, principibus, & patronis: demum nuptiis, hæreditatibus, agris, & possessionibus, ac judicimbus, et reis & c. fieri debeat. Sed hoc partito ordine, et moderamine: communi Civiles leges. tamen æquitate pro is, qui rurales provincias incolunt, ac civicas constituunt inhabitantiones. Omnibus tamen gratum, & vtile, immo necessarium videtur, interpretationem difficiliorum suarum legum sumere a Romanorum Principum prudentissimis rescriptisReges Aquilonares sui juris videntur. & legibus: licet Imperatores, Septentrionales Reges obedientiam eis exhibendo non agnoscunt, nisi perniciosa discordia moti, stupido consilio auxilia petituri, sese in cautius quam vtilius alieno moderamini subdant. Summo tamen Pontifici RomanoChristifideles obedientiam summo pontifici præstant. post acceptam ante sexcentos annos Anglorum prædicatione Catholicam fidem, obedientissimæ fuerant illæ nationes. Scriptum enim audierunt, In omnem terram exivit sonus eorum &c. Sed non ita edictum Imperiale, quemadmodum Gregorius VII. VVladissaum Bohœmorum Ducem specialibus literis informavit, ne vlloScriptura vulgari sermone non imprimenda. modo divina officia populis idiotis in vulgari lingua, propter arcana, ac inscruta bilia mysteria in eis contenta, traderentur. ## Liber XIIII, kap. 23 (s. 493) De blandissimo judicimo occasionaliter præferendo. CAP. XXIII.                                         OB austeritatem gentis, quæ proclivius alieno seducta erroreSimplex populus seducitur.                                         exorbitat, quam propria malitia, ratione addita delinquit,                                         prudenter admodum, & blande sapientes judices                                         legum severitatem infringere solent. Melius enim modestia                                         est, quam vt agendum, maxime in re dubia, ardua, Leges mitigatæ populum conservant.                                         ac perplexa, vt potius suffragiis, quam legibus terminetur:                                         vel ad tam mites leges cuncta remittere, vt & actor, aut conquerens                                         mercarur effectum, & reus nul!am, vel tolerabilem sePotentes armis, pauperes rationibus se tueri solent.                                         correptionem queratur sustinuisse, & præcipue in causis subditorum a Dominis in jus evocatorum, dum humana imbecillitas semper metuit potentiorem: quia plerunque potentes armis, & pauperes rationibus sese defendere nituntur: immo quia in judicimo semper est suspecta potentia, dum velle creditur, quodPotentia suspecta in judicimo. posse judicatur. Quocirca semper est verecunda pauperum querela, vel actio, ne videantur ex injuria provocare. Deputantur ergo illis mediatores, seu advocati, viriArbitri prudentes & pii. prudentes, ac synceri: qui justas eorum causas gratis defendentes, neque e patrociniis potentiorum favores, neque e humiliorum, gloriam, aut pretium captant. Et hiAvaritia vitiorum parens. quoque non parva anxietate vexantur, quando nulli, aut pauci in populo juri, sed amicitiæ savent, & avaritiæ ( quæ vitiorum parens, & magistra est) indulgent. AbolendaIob potentior principib. sed humilitate coservus. igitur erit talium suspecta in judicimo potentia, vt exemplo beatissimi Iob cum servo suo, & ancilla judicimum subire non recusent: erat nanque is potentior principibus, sed humilitate certaminis conservis æqualis. ## Liber XIIII, kap. 24 (s. 493–494) De conditione justi Iudicis, & Iudicii. CAP. XXIIII.                                         DEBET præterea Septentrionalis populi, sicuti & aliarum                                         gentium, æquus judex ad minus tres habere bonas conditiones: Tres bonæ conditiones judicim.                                         quarum vna est, quod discretionem habeat inter justum                                         et iniquum, & velit quod justum est, & nihil aliud obDiscretio.                                         quascunque causas judicare. Altera, quod sciat, & velitExecutio.                                         hoc exequi toto animo, & opere adimplere. Tertia, quePronuntiatio.                                         sententiam recte, & clare proserat, eiusque jubeat fieri executionem.                                         Demum daturus rectum judicimum, audiet æquanimiter actorem, reum, & testes: sed primo actorem, quid, & quomodo, an scilicetActor. Reus. e petulantia, vel necessitate alium accuset, & an reus frivole provocaverat actorem, Testis. & testes subornaverat munere, pretio, sanguine, metu, favore, vel odio corruptos: nulli tamen testi ( vt præmittitur ) corrupto, fidem adhibebit. Neque & ipse judex idoneus est, qui aliquo præmissorum defectuum notatur, maxime odio, etiam Reus juste judicandus est si patre judicis occidisset. si reus patrem judicis occidisset, aut munere, aut opulentia totius mundi oblata, aut metu, illico privandus vita. Solet insuper prædici volentibus coram Iudice deferre juramentum, vt valde caveant, ne periuri fiant. Circunstantiæ enim in eo actu concurrentes, plurimum ponderosæ sunt: quia jurans per librum tria facit. Primo, Iurans per librum tria facit. quasi diceret, Quæ scripta sunt in libro, mihi nunquam proficiant, neque lex nova, neque vetus, si mentior in hoc juramento. Secundo ponit manum super librum, quasi diceret, Nec bona opera, quæ feceram, proficiant mihi ante faciem Christi, nisi veritatem Osculum libri. dico, quæ in Christo fundata est. Tertio osculatur librum, quasi diceret, Nunquam orationes, neque preces, quas per os meum dixi, mihi ad animæ salutem valeant, si falsitatem dico in hoc juramento mihi apposito. ## Liber XIIII, kap. 25 (s. 494–495) De defensione, juratoria. CAP. XXV.                                         VALDE tritum, & vsitatum est apud Septentrionales gentis, Defensio per duodenas manus.                                         vt orta suspicione alicujus commissi gravioris criminis,                                         ipse suspectus, vel accusatus, debeat se defendere suo, &                                         alieno juramento: vt puta si alicui obiiciatur, quod societatem                                         spoliando, occidendo, comburendo, ac captivando                                         habuerat cum hostibus regni, aut maleficium, sortilegium,                                         & sacrilegium, aut domino fraudem intulerat, & ita de aliis: Iuramentum per librum.                                         tunc solet illi deferri defensio juramenti duodena, vel                                         duplata manu, pro sui purgatione, modo quo superius (per librum jurando dictum est, faciendi: isque modus adhuc, quoties opus fuerit, fideliter observatur, immo & vetusto tempore per Gothos in Italia manentes, diligentissime observabatur, quemadmodum evidenter ostensum fuit in quandam pecorina, Io. Lucretius. seu pergamenica charta, quam clarissimus vir trium linguarum peritus, Ioannes Gothicæ leges Perusiæ repertæ in charta pecorina. Albertus VVeidmestadius, alias Lucretius, anno Domini M. D. XXXVIII. ex antiquissimo libro in civitate Perusina reperto, vt notitia ignotorum characterum & scripturarum fieret, R. D Ioanni Magno Gotho Archiepiscopo Vpsalensi, manualiter tradidit interpretandam: quæ quidem charta quadrata, hoc in summa habuit: Tenor Gothicæ legis. Si patronus villicum, tanquam suspectum accusaverit, que tempore messis fruges dividendo, aliquid alicui mutuaverat in patroni damnum, tunc villicus iple in judicio duodecim legalium virorum juramento se purgare tenetur, vel geminata manu Gothi dominabantur in Italia. duodecim similium hominum, id est, XXIIII, aut plurium pro qualitate criminum objectorum. Et ita hodierna die in Gothicis regnis strictissime observatur. Leges Gothorum Perusiæ repertæ, & per Archiepiscopum Gothum interpretatæ, verificant originem esse ab Aquilone. Nec dubium est quin liber ille Perusiæ latens, eo deductus fit a regno Gothorum, dum ipsi dominium in Italia, ac Hispania, & aliis terris possiderent: argumento ad posteros relicto, Gothos ex ea terra originaliter exiisse, vbi tales leges, & characteres habentur, & in Perusia vrbe clarissima adhuc reperiuntur: & insuper in Italia, ac Hispania aliquot centena vocabula ( de quibus inferius nonnulla dicentur ) in vsu fore, quæ hodierno die in prædicto regno Gothorum perpetua hominum collocutione proferuntur. ## Liber XIIII, kap. 26 (s. 495–496) De castigatione insolentium puerorum. CAP. XXVI.                                         ETSI videtur quibusdam autoribus puerorum audaciam,                                         nec laudandam fore, nec vituperandam: tamen infalibilis                                         sententia manet, quod prona sit hæc hominum ætas ad malum,                                         licentiaque accedente fiat deterior, & vnum e quatuorQuatuor difficilima.                                         difficilimis sit, explorare vestigia juventutis. Quapropter                                         extremis ingeniis & modis intendendum erit, instar agri,                                         qui dumosis sentibus, & tribulis, ac zizaniis extirpatis, Zizaniæ extirpandæ.                                         abundantius fructificare debet, vt ætas puerilis ab illicitis                                         aspectibus, & officiis arceri, & abesse cogatur. Immo moreRemedia accelerata. peritorum medicorum sævioribus morbis accelerata remedia tribuuntur, vt inde curationis fiat initium, vbi majus noscitur imminere periculum. Pereant soli nocentes, in correptione multorum, quando & hoc pietatis genus est, coërcere infantiamGenus pietatis. criminis, ne juvenescat augmentis: etiam receptatores sceleris, quales plagiarii dicuntur, Plagiarii. severissima lege puniendi: similiter & otiosi, ac torpentes, quales in vrbibusOtiosi. Italiæ tanquam omnium majorum artifices, sine numero & castigatione videntur. Mala multa ex otio & alieno cibo. Nec dici poterit, quanta mala proveniunt ex otio, & alieno cibo. Ideoque in civitatibus, oppidis, ac castellis, & majoribus pagis, ac villis, præsertim in sacris cœmiteriis, legali vsu cautum est, atque diligenter observatum, vt quotiescunque pueri, & juvenes in chartis, taxillis, aut alia quavis arte pro pecunia ludunt, hos illicoPueri lusores ligantur ad statuas. ministri præsidis per vim raptos, ac catenatos alligent statuis publicis, ad eorum insolentiam citius corripiendam fabricatis: quo sit, vt terra, nequitiosa stirpe liberata, pacem sibi, &Conservatio pacis. peregrinis hominibus, ac vicinis amicis accommodet, ac actauge at securitatem. ## Liber XIIII, kap. 27 (s. 496) De mœstitia parentum levanda. CAP. XXVII.                                         MAXIMA interim mœstities bonis parentibus accedit, LIBRI XIIII FINIS.                                         dum filios suos in deploratam conditionem corrupta societate,                                         vel noxia seditione intelligunt incurrisse, vbi pridem                                         eosdem ad quævis virtutum exercitia educarunt contineri,                                         tamen ob sceleratam societatem a crimine non potuerunt                                         eorundem insolentiam aliquam vel molli, vel severa Societas corrupta vitanda.                                         castigatione coërcere. Attamen dum infantis vteri sui pii                                         parentes oblivisci nequeunt, judicis autoritate vel illico                                         virgis ( semota infamiæ nota ) eosdem pueros, & juvenes corripi postulant, vel si contumaces remanserint, in carcere strictissimo cibo fovendos includi precantur, donec rationis & discretionis accessu rectius intelligant, Pueri castigandi. Similitudines seminis & ferri in pueris instruendis. nequaquam honestum esse molestare parentes: qui demum eos tanquam de novo semine paleis purgato productos, offerunt mansuetissimis præceptoribus educandos. Nec frustra id effecisse cognoscunt: hos enim, vt ferrum igne mollitum, aquam densari solidarique consuetum, quovis genere voluptantum exutos, bonisque moribus & disciplinis instructos, piis mœstilque parentibus restituere solent. ## Liber XIIII, kap. 28 (s. 496) De bono modo educandi pueros. CAP. XXVIII. Puerorum educatio.                                         PRODEST plurimum in edocendis pueris (vt Episcopus                                         Caietanus Patricius Senensis refert ) laudata industria,                                         objurgata desidia, spes, metus, allusio, & dolus omnis                                         bonus, qui in curanda eorum valetudine in medicis fieri solet,                                         vt dulcedine decipiantur. Hoc quidem præclare versibus                                         exprimit T. Lucretius Carus in lib. suis de natura rerum:                                         Sed veluti pueris absynthia tetra medentes                                         Cum dare conantur, prius oras pocula circum                                         Contingunt mellis dulci, flavoque liquore, Vt puerorum ætas improvida ludificetur, Laborum tenus interea perpotet amarum Absynthi laticem, deceptaque non capiatur, Sed potius tali tacturæ creata palescat. Pueri laude excitandi. Hoc optimo præcepto non modo corporibus, verum & animis puerorum melioribus reddendis, prodesse videtur, scilicet præferantur æqualibus, & ab eis laudentur, a quibus instituuntur: vbi si bene gesserint, plurimum acuit pueros in omnibus (studiis, vt etiam in addiscendo fiant ambitiosi: sed disputatione victi, victori laudes reddant, contendantque, vt melioribus instructi disciplinis, victi resurgant. ## Liber XV, inledning (s. 497–498) GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE DIVERSIS HOMINVM EXERCITIIS. LIBER XV. PRÆFATIO.                                         PARENTES puerorum ingenia experiri volentes, quorsumInclinatio puerorum inspicienda.                                         naturali instinctu ferantur, ad hanc, vel illam artem sæpissimæ                                         prognosticando invigilant, quibus exercitiis, &                                         vtilibus officiis, innocentia dirigente, ad bonum Reipublicæ                                         pueros illos applicent educandos. Vis etenim ( teste Cicerone                                         lib. V. de felicitate & miseria) humani ingenii a naturaVis naturæ potens.                                         sic generata est, vt ad omnem virtutem perciplendam                                         facta esse videatur: ob eamque causam in tenera etiam ætate,                                         pueri virtutum simulachris, quarum semina in se habent, Simulachra virtutum. sine doctrina moventur: quocirca de eo, quod illis superest, aliis gratificari volunt: idcirco æqualibus elargiuntur: animadvertunt etiam quæ domi fiunt, curiosius conantur addiscere, & provide multa interrogant, etiam nomina eorum, cum quibus versantur, vt cum paribus decertantes, vel victores lætanter exultent, vel victi erubescant, Exultatio victorum. vt apposita diligentia perfectius studendo resurgant. In quo certamine cum pudor ingenuus potius, quam pallor exanimis apparcat, bonæ indolis est optimumPudor bonus. signum. Quocirca providorum parentum cura est, vt natos interrogent, quibus artibus, aut studiis malverint applicari, vt artis & naturæ foveatur ingenium, Ingenium artis et naturæ commendandum. guo civis, vel alumnus aliquis emergat, qui diis, parentibus, & magistris fit optime profuturus. Verum in Aquilone, cum a majoribus pueri nil præter arma, arvaque tractari prospiciunt, communius spectaculum imitantur armorum, quamProles sequitur patrem. literarum. ## Liber XV, kap. 1 (s. 498–499) De puerorum exercitiis. CAP. I. Exercitia puerorum et juvenum.                                         NE autem Gothorum pueri, & adolescentes ignavia, &                                         otio torpescere permittantur, aut damnatis artibus primos                                         annos transigant juventutis, pro consuetudine semper                                         servatum est, vt diversis exercitiis instruatur exilis ætas,                                         præcipue militaribus exercitiis reservanda, in sagittatoria                                         arte, juxta vniuscujusque ætatis capacitatem, vt se Panis non datur nisi tangenti metam.                                         diligenter exerceant: eo videlicet modo, vt non panis quidem                                         pueris exhibeatur, nisi sagitta prius tetigerint metam,                                         instructorum industria collocatam, prout in simili casu Strabo meminit lib. III. de funditoribus Hispanorum. Bestiæ rapaces. Hominibus vero grandioris ætatis nulla pœna infligitur, quia mutua æmulatione seipsos invicem artis perfectione omnimode superare contendunt, maxime vt rapaces Peritia puerorumbestias continue apud eos sævientes, interimere possint, & patriæ, suamque libertatem hac arte tueri. Reperiuntur itaque pueri vix XII. annos egressi, tanta peritia sagittandi instructi, vt jussi telo traiicere caput, pectus, pedesque minimarum avium, Ballista. a longe positarum, infallibiliter tangant: nec minus senes oculorum aciem adhuc Calami deni simul eiiciuntur ab arcu. retinentes. Hujus rei monstruosum exemplum Saxo Danorum historicus de quodam sene adducit: cujus ballista tam portentoso cornu protendebatur, vt denos nervo calamos adaptaret: hi vegetiore jactu pariter in hostem detorti, totidem numero vulnera confecerunt: quo facto in memoriam revocatur Periclymenes Neleus, cui (vt inquit Ovidius ) posse sagittas, Sumere quas vellet, rursumque reponere sumptas, Neptunus dederat, Nelei sanguinis autor. ## Liber XV, kap. 2 (s. 499) Ad idem. CAP. II.                                         ADDVCIT etiam diligentissimus Germanicarum rerum                                         scriptor Franciscus Irenicus, populos Septentrionales sagittariorum                                         nomen æquius ab antiquissimo tempore meruissse, Spicula veneno tincta.                                         eosque solere spicula veneno tingere: quod & Iordanes                                         asserit, atque Silius:                                                 Dacus in armiseris Gethicæ telluris in oris,                                                 Spicula qui patrio gaudet acuisse veneno.                                                         Ovidius etiam in Tristibus idem habet.                                                 Pars cadit hamatis misere confixa sagittis.                                                         Nam volucri ferro tinctile virus inest. Quod Ovidius de hamatis sagittis dicit, testatur hoc ipsum modernus vsus, etiamCimbri tricuspi de telo vsi. quod Plutarchus in Mario exprimit, Cimbros videlicet tricuspide telo vsos fuisse, prout superius ostensum est latius cap. de diversis telorum generibus lib. VII. PrætereaGothi & Massagethæ. Procopius lib. II. Gothos, ac Massagethas sagittarios peritissimos asserit, eosque eminus validiorem semper servare vim jaculandi, præsertim cum sagittas sublimius ad aëra tendunt, vt citato cursu, & ferrei teli gravitate descendendo nocentius lædant. Sed hoc specialius proprio cap. superius est ostensum: solum præsens capitulumTyrocinum puerorum. de tyrocinio puerorum in hac arte institutorum. , nonnullis exemplis & exercitiis declaratur. Præterea adversendus est Nazanus Mamortinus ad DiocletianumBohœmi optimi sagittarii. afferens, Optimos sagittarios Bohœmos esse: etiam quod historia Scotorum meminit de Rege Iacobo eius nominis primo, qui severis legibus, & pœnis artem sagittandiIacobus I. rex Scotorum. subditis suis M. CCCC. XXV. regnans, servare præcepit. Refert etiam Suetonius Domitianum Imperatorem peritissimum fuisse sagittatorem. Similiter (vt charissimus frater meus Io. Archiepiscopus Vpsalensis, in sua historia refert) Rex SuetiæStenchillus. Stenchillus peritissimus sagittator erat. ## Liber XV, kap. 3 (s. 499–500) De singularibus exemplis eius artis. CAP. III. EXPERIENTIA autem in prædicto Domitiano (eodem autore Suetonio)Domitianus. erat, vt nonnunquam in pueri procul stantis, præbentisque pro scopo dispansam dextræ manus palmam sagittas tanta arte direxerit, quod omnes per intervalla Aster. innocuæ evaderent. Nec minore artis excellentia commendatur Aster ille oppidanus apud Solinum, qui Philippo patri Alexandri Magni, sagitta oppido emissa oculum Avo triplici sagitta fretus. ademit dexterum. Erat etiam quidam Avo sagittarius cognomento, promptissima sagittandi opera vtens: dum videret in se arcum sinuosum per adversarium tendi, triplici sagitta fretus, eius impetum prævenit: prima nanque cordis summa tranxfixit, altera mediis digitis impacta successit, tertiam in applicatam nervo sagittam immisit, in nullo cedens prædicto Domitiano. Ita tenso arcu sagittarum vsum noverat Senex Biarmiensis. ad libitum moderari. Fuit & quidam Biarmiensis senex in vltima regione Arctico polo subjecta, adeo in hac arte peritus, vt tensa fortissima ballista, denos nervo calamos adaptaret, atque in hostem, aut quem vellet, rectissimæ dirigere posset. Darius. Nec parva laus Darii ad posteros relicta est, vt in epitaphio eius ostenditur, quod excellentissimus sagittator fuerit, & venator. ## Liber XV, kap. 4 (s. 500–501) Adhuc de aliis exemplis eiusdem artis. CAP. IIII. Vsus telorum acerrimus.                                         FVERAT quoque Gothis telorum vsus semper acerrimus:                                         nec alia gens potiore jaculandi peritia vnquam instructa est Vis sagittarum.                                         grandibus, & latis sagittis: quarum duro acumine ita dimicant,                                         vt clypeos jaculis transverberent, galeasque, & loricas                                         perinde ac inermia corpora penetrent: nec alia res hostibus                                         Gothorum vnquam perniciosior fuerat: quorum plurimi                                         adhuc præsenti ævo tam copioso sagittandi vsu callent, Pomum.                                         vt pomum quantumcunque exiguum, baculo certa distantia                                         superpositum, prima spiculi directione feriant. Tocho. Quod cum quidam Tocho de se liberius, quam securius olim polliceretur, Haraldi Regis improbitas filium eius loco baculi, imposito capiti eius pomo, statui imperavit: cui, nisi promissionis autor primo sagittæ conatu pomum impositum excussisset, proprio capite inanis promissionis pœnas lueret. Itaque Tocho in arcto positus Vultus aversus. consilium demendæ a filio formidinis circumspiciens, vultum eius, ne viso telo terreretur, avertit: monuitque, vt æquis auribus, capiteque indeflexo quam patientissime strepitum jaculi venientis exciperet: ne levi corporis motu, efficacissimæ artis experientiam Sagittæ tres. frustraretur. Tribus deinde sagittis pharetra expositis, prima, quam nervo inservit, propositum obstaculum incidit: cui si fortuna caput adolescentis objecisset, hauddubie in patris periculum nati pœna recidisset, spiculique error percussorem percussi exitio sociasset. Interrogatus autem a Rege Tocho, cur plura pharetræ spicula detraxisset, cum fortunam arcus semel duntaxat experiri debuisset, Responsio libera. Vt in te, inquit, primi errorem reliquorum acumine vindicarem, ne mea forte innocentia pœnam, & tua violentia impunitatem experiretur. ## Liber XV, kap. 5 (s. 501) De eodem CAP. V.                                         TRADIT præterea Saxo, Enarum quendam NorvegianumEnarus Norvagicus.                                         magno corporis, artisque sagittariæ robore præditum,                                         tanto rigore cujusdam mirifici arcus tormentum intendere                                         solitum, vt excussum ab eo jaculum nulla rerum duritia sisteret,                                         quominus citato motu vniversum penetraret obstaculum.                                         In malum navigii incidens, lignum violentia sua                                         pervium habuit Eodem interjecto Regis clypeo, tabulæ ratis                                         illapsum, vix inter vndas impetus sui finem reperit. ItaqueVnus cæteris gravius impetit hostem.                                         gravius hostem solus, quam tota sociorum manus affecit: & adeo certo ictu destinata feriebat, vt quicquid impetebat, offenderet: quo evenit vt Sueno Rex tormenti monstro territus, plus metus in vno stipite, quam tota hostiumSueno Rex Daniæ. classe reponeret: cumque solum in eius corruptione remedium animadverteret, non tam sagittarium, quam artis sagittariæ instrumentum, ab eius rei peritis impeti jubet, violata arcus fortuna tutius bellum gerere cupiens, in quo delectis certatim tela congerentibus, vnum forte arcui impactum artificem ingenio, hostem victoria spoliavit: cumque late ruptionis eius fragor obstreperet, stupens Olaus, quidnam essetFragor arcus intensi. comminutum, interrogat. Cui Enarus, Convulsam, inquit, abs te Norvegiam puta. Plus nanque opis in arcu, quam exercitu repositum judicabat, futurum pugnæEnarus. exitum abscisa responsi sagacitate complexus. Nec secus, quam prædixerat, evenit. Fractio nanque arcus insecutam Norvegianensium cladem ominata est: & illico Olaus armis onustus, præcipiti saltu profundum petiit. ## Liber XV, kap. 6 (s. 501–502) De sublimioribus metis, sagitta tangendis. CAP. VI. COMMVNIS apud Septentrionales, aliasque innumeras gentes, eis etiamLudus sagittariorum. vltramarino loco vicinas, vivendi ratio est, vt in principio æstatis omnes sagitarii, tam vrbani, quam campestres diebus feriatis, vel festis in planitie specialiter ad id ordinata, convenientes, sagittatoriæ artis omnimodam peritiam publicoBombardæ & ferrei arcus. aspectui æstimandam ostendant. idque vel in æreis bombardis, vel ballistis, vel arcubus est permissum: ea tamen lege, vt talibus tormentis, & globis in piano contingant signa. Fortissimis vero ballistis metam instar avis Papagalli, valde sublimi loco in hasta ferrea imposisam, atque versatilem, obtusis sagittis, vt excidat, dissoluunt. Quo facto, eius artis peritiorem magistratus insigni munere gratanter respicit, atque inter optimos quosque cives singulari aliquo privilegio concesso vivere finit. Reliquos etiam secundum vniuscujusque artis exce|lentiam, decenti liberalitate collectos, conservant: ea potissimum ratione, vt eorum singulari ingenio, paucarum sagittarum Remedium obsidionis liberandæ. emissione, obsidione ingruente, hostilem Principem interimant, atque eo compendio patriæ rapinas, & servitutem avertant, prout superiore capitulo Aster ille oppidanus Aster oculum patris Alexandri eruit. Philippo oculum eruit dextrum. Eoque exemplo plures apud Gothos, immo omnes alias orbis partes, sagittæ ictum olim in obsidionibus sublati sunt, recentique quidam solo capite, quidam dentibus evulsis, quidam oculis erutis, quidam gutture exciso, mox interiere, ita etiam, vt pueri artis peritia æreo tormento maximis Stocholmia. principibus vitam ademerint, prout superioribus annis extra Holmiam in Suetia, Groninga. atque Groningam in Frista, recens memoria attestatur. ## Liber XV, kap. 7 (s. 502–503) De externis exemplis. CAP. VII. Commod’ Imp.                                         QVANTVM vero Commodus Imperator sagittis in bello,                                         vel spectaculis valuit, satis claret e Herodiano lib. I.                                         Asserit enim eum adeo certum fuisse manum, vt quodcunque destinaret,                                         jaculo sagittave contingeret. Erantque cum illo assidue Sagittarii Parthorum.                                         Parthorum sagittarii lectissimi, ac Numidæ jaculatores:                                         quos ille tamen omnes longe artificio superabat. Publico                                         igitur spectaculo cervos, damas, & cornigera animalia, Paradromis.                                         præter tauros, in paradromide currens, atque insequens impetebat,                                         ac præventa fuga certissimis ictibus prosternebat. Leones vero & pantheras, aliaque id genus nobilissima animalia, jaculis confodiebat, sic vt Telum non erras. nec telum quisquam secundum, nec vulnus viderit, nisi lethiferum, quo bestiæ conficerentur: adeo telum certa manu eius missum, nunquam aberravit. Idem aliquando sagittas limatæ cuspidis in Maurusias struthios intorquebat: que & pedum celeritate, & alarum quasi velis ocyssime ferebantur, sic vt summum contingerent collum: atque ita capita amputaret, vt exectis cervicibus ( qui teli impetus fuerat ) aliquandiu Cursus continuatus evulsis capitibus. tamen viventibus similem cursum continuarent. Quin & pantheram, quendam scilicet in arenam deductum Ianiaturam, ita opportuno vulnere consecutus est, vt interfecta belua hominem servaverit, ac dentium quoque aciem cuspide ipsa Leones 100. occidit. jaculi præveniret. Leones item cavea centum eductos, totidem mmissilibus vniversos occidit: ita suo ordine jacentibus corporibus, Commodus veneno extinctus. vt numerari facilime singula possent, nullo scilicet supervacuo incidente telo. Sed hic Commodus, nulli commodus, ad vltimum veneno extinctus est. ## Liber XV, kap. 8 (s. 503–504) De ritu fugandæ hyemis, & receptione æstatis. CAP. VIII.                                         POSTQVAM Septentrionales populi communiter abQualitas temporum in Aquilone.                                         principio Octobris ad finem Aprilis asperrimas hyemes, &                                         longissimas noctes, sævosque flatus, pruinas, nives, caligines,                                         tempestates, immensaque frigora, & reliquas sævientium                                         elementorum mutationes, quasi concessa solatia alacriter transierant,                                         mos est diversus in gentibus illis remotissimæ distantibus,                                         nempe quod redeuntem solis splendorem singulari tripudio, Sol rediens tripudiis excipitur.                                         præcipue versus polum Arcticum habitantes, excipere                                         soleant. Qui enim montosa sublimioraque loca incolunt, mutuis conviviis gaudia multiplicantes exultant, eo quod vberior redit venatio, atque copiosior piscatura. Suecis autem Meridionalibus, & Gothis, longissimo provinciarum spatio a polo remotis, alius ritus est, vt primo die Maii sole per Taurum agenteRitus Aquilonarium hyemis fugandæ. cursum, duplices a magistratibus vrbium constituantur robustorum juvenum, & virorum equestres turmæ, seu cohortes, tanquam ad durum aliquem conflictum progressuræ: quarum altera, forte deputato duce dirigitur: qui hyemis titulo, & habitu, Dux hyemalis. variis indutus pellibus, hastisque focalibus armatus, globatas nives, & crustatas glacies spargens, vt frigora prolonget, obequitat victoriosus: eoque duriorem se simulat, & efficit, quo a vaporariis stiriæ glaciales dependere videntur. Rursumque alterius equestris cohortis præfectus æstatis, Comes Florialis appellatus, Dux æstivalis. virentibus arborum frondibus, foliisque & floribus ( difficulter repertis )Comes Florialis. vestitus, æstivalibus indumentis parum securis, e campo cum duce hyemali, licet separato loco, & ordine, civitates ingrediuntur, hastisque edito spectaculo publico, quodAestas victrix. æstas hyemem exuperet, experiuntur. ## Liber XV, kap. 9 (s. 504–505) Ad idem. CAP.IX.                                         VNDE & acriter vtraque parte triumphare cupiente , illa vehementius                                         alteram vrget , quæ eo die ex aéris dementia , vel Asperitas hyemis.                                        austeritate videtur mutuare vigorem . Si hyemis asperitas                                         adhuc suum gelu spirat,depositis hastis cineres vivis ignium                                         scintillis commixtos , vrnis vel saccis extractos , obequitando                                         hyemis persona , super aspicientes effundit . Similiter                                         & hi , qui eodem cultu & habitu , quasi auxiliares turmæ                                         adjuncti sunt, in equis ignivomos globos eiiciunt in aspicientes .                                         Ne autem æstatis persona ob defectum ramorum virentium , florumue , cum sua equestri cohorte privetur honore cupito , longe antea Factitii floresbetuleas frondes , seu tiliæ virgas vaporarii calore , & irrigatione artisiciose virentes , quasi e sylva productas , clanculo elatas , sed aperte reductas ostendit : quo Natura defraudaturs.casu ob defraudatam naturam hyemis propugnatores infestius instant , ne dolo quæsita victoria emergat , aut sistat in placida pompa: quæ tamen favorabili astantis populi , asperrimum hyemis dominium peramplius sufferre negantis , judicio , digna Hyems æstati ceditjustaque sententia convincitur, vt æstati pro publica lætitia victoria cedat,vi doriamque partam splendido instructo convivio æqualibus perficiat , & corroboret haustibus : quam assequi vix potuit hastis . Ne autem ritus is externo exemplo carere videatur, Herodotus lib . II . asserit Rhampsinitum quendam Aegypti Regem , ob sui memoriam perpetuandam , e regione vestibulorum templum Vulcani ab Occasu spectantium, duo simulachra Simulachra duoquinum & vicenum cubitorum longitudinis reliquisse : quorum quod Aquilonem spectat, id Aestatem: quod Austrum,id Hyemem Aegyptii vocant , præpostere facientes. De Maialibus ## Liber XV, kap. 10 (s. 505–506) De Maialibus festis. CAP. X.                                         DEMVM omnibus tam sylvis, quam pratis, & campis virescentibus,                                         & florescentibus, sole per Cancrum transeunte,                                         hoc est in Vigilia Natalitii ortus divi Ioannis Baptistæ, Aestas media die S. Io. Baptistæ.                                         (quem diem miris festivitatibus servabat antiquitas, celebrique                                         cultu posteris servandum docuit, & præcepit ) populus                                         omnis vtriusque sexus & ætatis, turmatim in publicis                                         plateis vrbium, aut planitie camporum, vbique copiosis                                         accensis ignibus, pro choreis tripudiisque exercendis,                                         concurrere solitus, vetustorum heroum domi, forisque magnifica gesta vbilibet in orbe peracta, saltando decantat: etiam quid illustriores fœminæCantilenæ heroum canuntur. pro æternis assequendis laudibus, amore servandæ pudicitiæ perfecerunt. Præterea quid degeneres, ignavique nobiles, crudeles tyranni, & turpes fœminæ exclusaTyranni crudeles. honestate fecerunt, patriis cantionibus, & rhythmis sonantibus citharis, ac tibiis alternatim adductis, exoluunt. Insuper puellæ matrum doctrina præmonitæ, quot quantaque mariti vitia, in lusibus alearum, rixa tabernarum, luxum vestium, Vitia maritorum. societate scurrarum, & continua ebrietate, & crapula exerceant, psallendo resoluunt. Sed rursus ingeniosiores adolescentuli concinere norunt, quam pigerrimæ, fallaces, indomitæ, rixosæ, garrulæ, nugaces, & infidæ sunt mulieres, ne sola querela maritosVitia mulierum. sugillent. Deinde quid perfidi cives, versuti artifices, vagi negotiatores, stertentes nautæ, rusticique infideles, & astutissimi proditores, ac blandiloqui adulatores, Vitia communia. & avari, crudelesque terrarum præfecti efficiunt, varietate cantionum, & musicis instrumentis exponunt: ea potissimum ratione permoti, vt tenera juventus agnoscat, quam excelsa, ac splendida virtus sit, æternisqueVirtus splendida. laudibus digna, bonorum inhærere vestigiis, & ab pessimis resilire, ac præcavere exemplis. ## Liber XV, kap. 11 (s. 506–507) De turpibus cantilenis avertendis. CAP. XI.                                         SOLENT tamen pii parentes præcipue cavere, ne proles                                         eorum turpes addiscant cantilenas, aut turpes exhibere                                         corporis gestus, neve innocentes mille scandalis lædant.                                         Nec vero negandum erit, quin aliquis in tanta multitudine                                         exiliens Hymenæus, velut Veneris Bacchique filius, ex                                         officio ad nuptias & thalamos psallere solitus, libidinosas                                         & lascivas excitet imaginationes, ac operationes. Sed                                         nunquam visum, nec auditum est, quod ad turpitudinem Mulieres nunquam nudo spectaculo se ostendunt                                         populi applausu, vel abdito loco, aliqua mulier seipsam (contempta naturali verecundia monstraverit inspiciendam: quia ea Diogenis Cynica secta, nusquam in Septentrionalibus populis repugnate pudore obtinuerat locum: Secta Diogenis quam B. Augustinus, aliique graves autores, gentilitate Romanorum, velut impurissimam & detestabilissimam, introductam fuisse attestantur: de qua etiam Perottus Plato prohibet turpes cantus in Commentariis suis, nescio quam caute, legentibus plurima exempla producit . Non fuisset contemnenda Platonis censura lib. II. de legibus: vbi sub constituta Pictur√¶ infames prohibentur pœna prohibet, ne turpes cantilenæ canantur, neque infames picturæ monstrentur, prout superius cap. de Mascharis & personatis est enarratum. Vnum tamen in Gedanensium commendabile judicium æternam commendationem Regiæ civitatis Gedanensis, terræ Prussiæ versus Aquilonem, hic afferre licebit, quod circa annos Domini M. D. XXX. quidam impurissimi mercatores, Lutherana licentia præsumptuosi facti, numero septem, cum Sexus nudus vtriusque generis saltans c√¶ditur & proscribitur tot meretricibus nudato sexu choream ( quam Adæ Evæque vocabant ) præmissa turpissima saltatione instituere conantes, in ipso exordio jussu magistratus capti, & ad publicam statuam ignominiis plenam, vehementissimis chordis, ac asperrimis virgis cæsi, bonisque omnibus privati, extra domima eorum, & portam civitatis. ministerio tortorum educti, perpetuo sunt proscripti, domusque solo æquata, sub lege annexa, ne quis eam vllo vnquam tempore inhabitaret. Fundus, Iacobus Campr mercator Gedanensis & domus hæc cuidam famosissimo mercatori, Iacobo Campen nomine, attinebat: huncque locum cum eorum sententiam prædicti magistratus approbante, aliquoties vidi. ## Liber XV, kap. 12 (s. 507–508) De lusu aleæ, & Schacorum. CAP. XII.                                         CVM nihil difficilius sit in humanis rebus, quam mentes &Scrutinium cordis humani difficilimum.                                         affectus hominum, quo judicio ferantur, intelligere aut                                         omnigenis voluptatibus, vel tristitiis immersos, quomodo                                         passiones moderari valeant, perspicaciter intueri: mos                                         est ergo apud iliustriores Gothos, & Sueones, filias suas                                         honesto conjugio collocaturos, procorum animos miris ingeniisMentes hominum ludo schacorum explorantur.                                         & passionibus examinare, præsertim in ludo Latrunculorum,                                         seu Schacorum Eo enim ludo ira, amor, petulantia,                                         avaritia, socordia, ignavia, aliæque plures demensiæ passiones, & animi motus, fortunæque vires, & proprietates demonstrari solent: scilicet an procus agrestis animi sit, quod subito triumphando indiscrete exultet, autProcorum probatio. injurias illatas cautius pati, vel modestius avertere norit. Sed in potu pro secretioribus cordis arcanis, & corporum vitiis detegendis, nullam existimant hac experientia voluptatem commodiorem. Nam cum biberit quis ( quod & Plato de legibus attestatur) primo alacrior fit, quam prius erat: deinde quo plus biberit, eo meliore, Potatorum gradus. majori, ac fortiori spe, atque insuper potentia pro sua opinione repletur: tandem quasi sapiens ea homo confidentia, libertate, audaciaque tumescit, vt intrepide & dicat, & faciat quicquid placet: & denice ea committit, que facile futuræ vitæ progressum certioribus signis ostendant. ## Liber XV, kap. 13 (s. 508) De eodem. CAP. XIII. Auspicia jugendorum connubia.                                         HISQVE visis auspiciis, providi parentes charorum liberorum                                         connubia discretius amplectenda, vel refutanda                                         moderantur. Non enim sallitur suspicio, quin ex improbo                                         ludo cujuscunque fit generis, sive Schacorum, sive aleæ,                                         chartarum, & tesserarum, ad exhauriendam longi temporis                                         quæsitam substantiam, & victum, etiam vsque ad venditionem                                         propriæ, libertati, intendatur via: prout Cornelius Mala e ludis importunis.                                         Tacitus, & Beroaldus de alteæ lusu meminerunt, quod                                         perversissima pertinacia cum adjuncta blasphemia, & sexcentis maledictionibus exercetur. Nec sibi blandiantur Ecclesiasticæ personæ, quod Perditio temporis. eisdem videatur Schacorum ludus esse permissus: quia ludendo deperditur nobilissimum tempus, melioribus incrementis pro scelerum expiatione, & pauperum consolatione, ac communi bono distribuendum. Contrarium facientes, etiam si Antistites Archiepiscopus Florentinus pœnituit. sunt, sequantur consilium Vincentii in speculo hist. lib. XXV. cap. LII. de quodam Archiepiscopo Florentino loquentis: cui propter ludum Schacorum persuarum suit, vt eleemosynarum largitione, manibusque abolere curaret, quod turpiter, & temere Ferdinandus rex Arragoniæ aleatores expulit. (vt eodem cap. dicitur ) polluerat manibus suis. Afferit præterea Valla, Regem Arragoniæ Ferdinandum, aleatores vt pestes habuisse exosos: nihil enim boni viri adesse existimatur in aleatoribus, & blasphemis. ## Liber XV, kap. 14 (s. 508–509) De variis exercitiis juvenum. CAP. XIIII. Otium militare pessimum.                                         CVM ex otio & torpore, præsertim in re militari, detestabilis                                         incommoditas enascatur, provisum fuerat a vetusto tempore,                                         duratque in hunc diem, vt juvenes freno militaris disciplinæ                                         ad bella domandi, alii hastis, alii saxis, alii saltu, Lusus hastarum cur fit ?                                        alii cursu, continuata agilitate exerceant vires suas. Hastis                                         itaque in primis, vt graves, densasque, & fortes militares lanceas,                                         intus non excavatas, in prælio ferant, & hostem duplici                                         thorace armatum, si poterunt, transfigant. Sive enim                                         gravis, sive levis armaturæ suo tempore campum ingressuri sunt. sunt, semper vtendum est grandibus, ac densis hastis, vt hostem gemino thorace, & lorica munitum penetrent aggressuri, prout superius de bellis fuerat enarratum. Lapides, Iactatio lapidum. seu saxa jactant, vt discant fortiori jactu objecta admota repellere, vel tenere, quemadmodum vulneratis in conflictu accidere solet: qui fortium sociorum manu, ne corruant, tenti, vt celerius curentur, e prælio sint deferendi. Saltu quoque seSaltus. vehementer exercent, vt crescentis aruinæ, vel abdominis incommoda restringant: ne forte obeso ventre laxato, sibi, aut aliis jumenta ascensuri, vel descensuri, fugiendo, vel aggrediendo non succurrere possint. Vnum tamen atque alterum exemplum licet hic referre, Nobilem quendam civem fuisse Regiæ civitatis Holmensis in Suetia, natione Germanum, vel Cimbrum de Ditmersia, nomine Clavos Boya M. D. XX. Clavos Boya. qui cum præcepto severissimi Regis Daniæ Christierni II. in carcerem, vt vitam amitteret, intrudendus esset, & ob nimiam pinguedinem, in carceris sublime ostiolumMorte afficiend’ ob pinguedinem dimissus. angustum nequaquam intrudi posset, indignatione impiorum satellitum, ad aliorum torturam festinantium, seorsum ad angulum est ejectus, & denuo durante vita salvatus. Is civis nihilominus, vt arvinam olim peritorum medicorum consilio reprimeret, Otium omni ætati nocet, præsertim adolescentiaæ . cymino, & aniso cum tosto pane vsus est: sed nihil in hoc naturaæ conflictu poterat prævalere, quia in adolescentia absque exercitiis fuerat educatus. ## Liber XV, kap. 15 (s. 509–510) De externis exemplis. CAP. XV.                                         PRæTEREA alius quidam malitiosus histrio, ob nimiamHistrio pinguis.                                         pinguedinem, teste Alberto Crantzio, eo quod singulo                                         die decem hominum cibos devorare soleret, ne vtilium                                         laboratorum escas quasi publicus depopulator consumeret,                                         jussu alterius Danorum Regis est suspensus. De saltu, &                                         commodis eius dictum est, scilicet quod dominis suis mira                                         agilitate fossas transiliendo, fideles ministri perticas, seu hastas,                                         quibus hostem a tergo persequentem evadant, administrare                                         possint. Cursu etiam satis diligenter sese exercent Aquilonares, Ludus cursorius. maxime vrgente asperrimo gelu, quo ludus convertitur in necessitatem. Præterea multis aliis seriosis exercitiis successivo tempore, vti olim Cæsaris milites, Iulius Cæsar. applicantur: scilicet aggeres componere, machinas trahere, naves reficere, agros demetere, Exercitia diversa. frumenta succidere, remos ducere, dominum humeris portare, equos adaquare, sylvas incidere, vixque nocturnis temporibus a laboribus quiescere, quemadmodum militaris disciplina requirit: ne detestabili otio, luxu, torpore, ignavia, Disciplinæ militaris proprium. stupiditate, & reliquis portentosis erroribus, & vitiis, optima adolescentia, vel militia turpissime corrumpatur, prout Iustinus attestatur, immo & Suetonius de Octavio Augusto: quod scilicet filias suas nolueritFiliæ Octavii Cæsaris fila texerunt. vnquam inani otio lascivire, vel perire. ## Liber XV, kap. 16 (s. 510–511) De exercitiis gladiatoriis. CAP. XVI.                                         DEMVM vt omnia alia, que ad servandas, acuendatque                                         vires attinebant, assidua ingenii exercitatione tractabant Gladiatorum exercitia.                                         antiqui Septentrionales: ita a gladiatoribus vitandi inferendique                                         ictus consuetudinem, studioso exercitii genere contrahebant: Dimicatores.                                         quorum quidam insigni dimicationis arte callentes,                                         adversæ frontis supercilium infallibili ictu ferire solebant:                                         quo si quis recepto versilitate palpebræ timidius conniveret, Visus immobilis.                                         mox aula ejectus stipendiis defungebatur. Tantum enim                                         virium animis eorum a natura, & visu insitum erat, vt etiam receptis in vultum ictibus, ne leves quidem superciliorum nutus ederent, atque Pugiles Olympici. adversus omne percussoris irritamentum in eodem habitu animum continerent, in nullo mollius se gerentes, quam pugiles Olympici: de quibus gravissimi autores testantur, quod durissimas plagas excipientes, & cæstibus contusi, nihil omnino ingemuerint. Ennii carmen. Enimuero Aquilonaribus viris nullo vnquam tempore jure dici potuit Salmacida spolia. Ennianum illud: Vos etenim juvenes animos geritis muliebres. Aut illud: Salmacida spolia sine sanguine & sudore. Sed tales erant, vt eis nullus labor insolitus, Fortitudo athletica. nullus locus asper, aut arduus erat: non armatus hostis formidolosus, non mors ipsa terrorem est incutere valuit, adeo vt quandoque in duello morientes, soluto in risum ore, per summam doloris dissimulationem spiritum reddiderint. ## Liber XV, kap. 17 (s. 511–512) De eodem, ne precario viverent CAP. XVII.                                         TAMQVE generoso animo fuerunt, vt bello intercepti, Vsus precariæ vitæ vitatur.                                         sæpe in libertatem restitui potuissent, si saltem preces                                         quantulascunque pro ipsa vita porrigere voluissent. Sed                                         precariæ vitæ vsum animi magnitudine floccipendentes, vitam                                         perinde atque parvulum aliquod beneficium respuerunt,                                         mortis sententiam sua sponte complectentes. Adeo salutem                                         dedecore, vel dedecoris specie mercari virtus ignorat.                                         Enimuero nullus vult laudis titulos, aut præmia captans,                                         ignavo torpere metu: sed fortibus ire obvius, nec gelidum expavescere ferrum. Quod autem contemptores mortis perhibentur, multipliciContemptores mortis. ratione consyderatur, cum in Septentrionem sana sit cœli influentia, & syderum bonitas: que robur his addunt, & mortis contemptionem pariunt, sicuti Ioannes Eschendensis in prima triplicitate sub Septentrione, & Occidentis angulo, vbi Iupiter & Mars imperia tenent, bellicosos, magnanimos, & fortes gigni, etiam cap. 5. Bellicosi & fortes in Aquilone gignuntur.         distin. 8. ait: cui opinioni Lucanus lib. II. innititur, dicens:                 Certe populos, quos despicit Arctos         Felices errore suo, quos ille timorum         Maximus haud vrget lethi metus, inde ruendi         In ferrum mens prona viris, animæque capaces         Mortis, & ignavum est redituræ parcere vitæ. Præterea Aristoteles in problematibus asserit in locis calidis timidos esse, & in frigidisAristoteles. viriles. ## Liber XV, kap. 18 (s. 512–513) De hastiludiis, & torneamentis. CAP. XVIII. Ritus Septentrionalium.                                         VETVS apud Septentrionales Principes ritus semper observatus                                         fuerant, qui & moderno tempore ardentissimis exercitiis,                                         & continuis studiis observatur, vt in publicis conventibus                                         Regum, & Principum, aut nobilium, nuptialibus                                         festis, aut equitibus auratis procreandis, aut bellicis                                         triumphis confectis vel conficiendis, aut natalibus Principum                                         diebus celebrandis, aut certa alia suadente ratione, vel Hastiludia quando fiunt et quomodo.                                         voluptate, frequentius fieri soleant diversi generis hastiludia,                                         ac torneamenta: quandoque integris armis præliaribus, & Galea sola. contis acutis, vel causa læsi honoris reintegrandi, aut amplificandi: quandoque sola: galea in capite, & thorace in pectore tectis, ob placidum clarissimarum, ac illustrium virginum, & matronarum favorem habitum, aut habendum: quandoque nudo brachio dextræ, vel sinistræ manus, sericeis fimbriis circumquaque pendentibus, & expansis: idque ob contentionem nobilium procorum dirimendam. His & similibus causis Lex militaris. multipliciter digladiantur, prout voluptate trahuntur, lege militari severissima strenue conservata, ne quis præter decorem & honestatem, alteri postea sive inermi, sive armato congrediatur, aut cadens membris ruptis insultet, aut fracta cervice necis actionem Arma integra victori cedunt. transferat ad hæredes. Solent etiam equos & arma, auri & argenti non contemnendam summam mediocris nobilitatis aulici in præmium victoris reponere, præsertim quando ex provocatione singulare certamen subeundum erit. ## Liber XV, kap. 19 (s. 513–514) Adhuc de eodem. CAP. XIX.                                         ACCIDIT tempore Regum, Magni Gothorum ac Suecorum,                                         & Erici Danorum, in publico Principum conventu,                                         apud Vestrogothos Scaris celebrato, quendam magnæ, Magnus Dysavald: de quo in Histo. Gotho. fol. 636.                                         nobilitatis virum, Magnum Dysavald nomine, in medium                                         exilire, verbis potius quam viribus abundantem: qui                                         Sueonum nobiles totus jactabundus ad singulare certamen                                         expostulare contendit. Leoninam fortitudinem præ se ferrePræmium victoriæ.                                         visus, equum, & centum libras argenti puri in præmium                                         certaminis reponebat, si victus pugna excessisset. Erengislus Plata. Quem e Sueonibus Erengislus Plata vir taciturnus, primo impetu, & facili negotio procul ab equo dejiciens, superavit: equumque, & argentum in victoriæ præmiumMilites strenui viribus non verbis pugnant. reportans, documento Danis fuit, Sueones magis viribus quam verbis instructos, ad prælia devenire. Itaque Dani viso occasu sui Achillis, a torneamentis, & verborum jactantia in longa tempora quieverunt. Verum vt interea sub publicoIactantia. Principum conventu in Regia vrbe Holmensi tempore Regis Christophori, insignius Holsat’ Ranson jactabundus. aliquod torneamentum ederetur, quidam Holsatus de genere Ransorum, excellentius quam Dani Sueonum nobiles superare existimans, singulos magno fastu & contemptu ad singulare certamen provocare non differens, exinde verecundius quam eredidit, insolentis sui clamoris invenit pœnas. Sueci nanque jactantiæ eius potius, quam viribus satisfacere cogitantes, monachum quendam ordinis S. Dominici. , alias veteranum equitem militia defunctum, Prioris sui conniventia, equo valido armis ornatum, galeaque tectum, ac hasta munitum, tubis concrepantibus loco vbi insignis jactator aderat, celerius sistunt. Nec moræ patiens Holsato congreditur, atqueIactator a monacho superatur. eum ab equo dejecit: similiter & reliquos suæ insolentiæ sectatores, quotquot occurrere vidit, ab equis eiecit. Pluribus deinde restare non visis, priusquam loco abiret, jussus pro honore suo ab astantibus sublimiori culmine illustribus fœminis vultum exhibere, quis esset, galea deposita, equoque calcaribus citato, ad monasteriumMonachus revertitur in monasterium suum. fugiens, cujus miles esset, monachali habitu & vita monstravit. ## Liber XV, kap. 20 (s. 514–515) De torneamentis strabonum, & luscorum. CAP. XX. Spectaculum pulchrius luscorum.                                        PVLCHRIVS tamen, & jucundius inter duos equites                                         strabones, seu luscos, hastis concurrere volentes, exoritur                                         spectaculum. illi enim vt obliquum ( equis licet directe                                         concurrentibus ) visum in se mutuo dirigunt: ita & vtrinque                                         lanceæ in obliquum directæ, impossibilem creduntur Hostis non contemnendus.                                         habituræ contactum. Sed ipso equorum congressu cominus                                         citato, facilime monstratur, haud difficile fore etiam strabonibus                                         concurrere contis, maxime in patenti certaminis.                                         loco, vbi nullus contemnendus est hostis, etiamsi fuerit simpliciter Lusci rari in Aquilone. cæcus, vti Cicero clarissimæ recenset de Appio Cæco, & similibus aliis in Quæstionibus Tusculanis &c. In Aquilonaribus vero regnis, etsi rarissimi strabones, Virtus. & lusci occurrunt: tamen vbi apparuerint, exercitatique fuerint, insigniter Dissensio tollitur hastiludiis. suis hostibus congrediuntur: adeo corporis defectus tollere, & sublevare nititur ipsa virtus. Vbi vero in curiis principum satellites hujusmodi, ob partam victoriam cæteris evaserint insolentiores, non nisi hastiludiiis, aut torneamentis, more militari dijudicant dissensionem: quæ quandoque vnius, quandoque amborum horribili morte determinatur, vel vnius fortunæ, arma, equi, & quicquid militaris ornamenti in auro, argentoque tempore congressus ostenditur, mutuo consensu ipsi victori non interimenti redduntur. ## Liber XV, kap. 21 (s. 515–516) De confusione ignavorum militum. CAP. XXI.                                         NEC dissimile luscorum spectaculis abesse solet, quod garrulisEquestres garruli.                                         equestribus, importuna dicacitate a lingua mutuantibus                                         spicula, & vires, tanquam improbis, rixosis, & contentiosis,                                         publica confusione corripiendis, aliquid opponi                                         solet, ea præcipue vilipensionis nota, quod aliqua mulierMulier animosa.                                         cordata armis, galeaque, ac hasta munita, vni alicui e prædictis                                         garrulis hastam frangendo concurrat. Neque invite eiusmodi                                         gloriolam quærit hic sexus, cum ab ineunte ætate                                         solitus sit equos domare feroces. Stato igitur loco & tempore, congressione facta, garrulus mulieris hasta ab equo dejicitur, qui epotandisSexus muliebris gloriabundus. calicibus inventus est non agnovisse fortiorem. Quo fit, vt alii satellites, seu equestres, nunquam proni sint ad inutiles proferendos garritus, more scurrarum, ac protomimorum. Nihil enim adeo necessarium est fortissimo militi, quam abditum servareMilites veri a garrulitate abstinent. silentium, & modestissimum pro tempore miscere sermonem, juxta carmen vsitatum:         Scire loqui decus est, decus est & scire tacere.                 Hæc duo si poteris, sæpe peritus eris. Summæ nanque levitatis, & ignavi animi est, militarem virum, garrulum, nugacem, de exigua gloriola suscipere inanem jactationem, & se extollere, quasi fortunamIactatio inanis. sub imperio suo haberet, certusque sit, eam nunquam in posterum adversari sibi posse: qua e re omnibus irrisioni, & ludibriis erit. Nimis etiam, & inepte seipsum amat, qui gesta propria laudant, vmbram pro corpore venaturus, vbi gloriosior expectanda sit laus, Gloria aliunde expectanda. & commendatio aliena. ## Liber XV, kap. 22 (s. 516–517) De hastiludiis nauticis, seu scaphariis. CAP. XXII. Hastiludium nautarum.                                         EST & aliud nauticum genus torneamentorum, generali spectaculo                                         sæpissime intuendum: in quo scilicet clypeis, & hastis                                         muniti naucleri, in puppi navicularum stantes, sociorum                                         remigantium impetuosissimo tractu se mutuo impingunt: Cadentes retrahuntur.                                         ambo tamen ventrotenus laxato fune ligati servantur,                                         vt cadentes e gurgite, ne illico suffocentur, educi possint:                                         vbi pariter ceciderint ab vtraque puppi, denuo repositi, pro                                         instituta priori victoria pertinacius certent. Nec cessant,                                         donec alteri eorum victoria cedat, vel pari casu certamen Causæ certaminis. ( composita causa ) dissolvant. Causæ vero hujusmodi aquatici torneamenti hæc, aut similis esse solet, vt vel exercitii gratia id faciant: vel pœnis navalibus adacti aquis puniantur, qui verbis, aut factis insolentius in aquis excedunt: vel etiam in portubus moroso sub anchoris vento navigia retardante, vel Principis aftantis aspectu Ars vrinatoria hoc casu vtilis. videantur, quam fortes, experti, ac animosi sint nautæ in eorum torneamentis, atque si opus fuerit, arte vrinatoria, vt aliquid marino fundo illapsum recipiant, exercitati. Hi tamen in eo congressu semper audaciores sunt, quibus ars natandi quasi a pueris connata est, vt necesse non sit vti præsidio funiculi alligati. ## Liber XV, kap. 23 (s. 517–518) De chorea gladiatoria, vel armifera saltatione. CAP. XXIII.                                         HABENT præterea Septentrionales Gothi, & Sueci, pro                                         exercenda juventute alium ludum, quod inter nudos enses, Chorea nudorum ensium.                                         & infestos gladios, seu frameas, sese exerceant satu.                                         idque quodam gymnastico ritu, & disciplina, ætate suæcessiva                                         a peritis, & præsultore sub cantu addiscunt: & ostendunt                                         hunc ludum, præcipue tempore carnisprivii, Maschararum Tempus carnis privii.                                         Italico verbo dictos. Ante etenim tempus eiusdem                                         carnisprivii, octo diebus continua saltatione sese adolescentes                                         numerose exercent, elevatis scilicet gladiis, sed vagina reclusis, ad triplicem gyrum. Deinde evaginatis, itidemque elevatis ensibus, postmodum manuatim extensis, modestius gyrando alterutrius cuspidem capulumque receptantes, sese mutato ordine in modum figuræ hexagoni fingendi subiiciunt: quam rosam dicunt: & illico eam gladios retrahendo, elevandoque reso!uunt, vt super vniuscujusqueRosa gladiatoria. caput quadrata rosa resultet: et tandem vehementissima gladiorum laterali collisione, celerrime retrograda saltatione determinant ludum: quem tibiis, vel cantilenis, Saltus cantu moderatus. aut vtrisque simul, primum per graviorem, demum vehementiorem saltum, et vltimo impetuosissimum moderantur. Sed hæc speculatio sine oculari inspectione vix apprehenditur, quam pulchra, honestaque sit, dum vnius parcissimo præcepto, etiam armata multitudo quadam alacritate dirigitur ad certamen: eoque ludo clericis seseArmatæ multitudo parcissimo præcepto dirigitur. exercere, & immiscere licet, quia totus deducitur honestissima ratione. Quod autem armati chorisent, Strabo de Curetibus Aetoliam habitantibus lib. X. affirmat, quod ab eis armisera saltatio (licet Persis contemptui habita) sit primum introducta. Sed econtra in ipsa pugna invicti habiti, & admirationi, dum fortiores cæteris viderentur, Armati chorisantes. qui versatam in armis vitam haberent. ## Liber XV, kap. 24 (s. 518–519) De arcuali chorea. CAP. XXIIII. Lex choreæ arcualis.                                        ALIA etiam juvenum exercitatio est, vt certa lege arcualem                                         choream ducant, atque reducant, aliis quidem instrumentis,                                         sed eadem vt gladiatorum saltantium disciplina reducta.                                         Arcubus enim, seu circulis inclusis, primum modesto cantum,                                         heroum gesta referente, vel tibiis, aut tympanis excitati, Rex choreæ.                                         gyrando incedunt, seque dirigentis (qui Rex dicitur) sola                                         voce reducunt: tandem solutis arcubus aliquantulum celerius                                         properantes mutua inclinatione conficiunt (veluti                                         alias per gladios rosam, vt formam sexangularem efficere videantur. Tintinabula tibiis alligantur. Vtque id festivius, sonorosiusque fiat, tintinabula, seu æreas campanulas genutenus ligant. Est & alia quædam choreæ, seu ludi species, quo machina quandam lignea homines per aëra rotarum more, & impulsu jactantur: vel alio modo agilitate corporum insignes ludunt: vt hastis, circa quas se voluunt: funibus etiam, supra Genera ludorum varia. quos reciproci ambulant: item circulis, per quos se more piscium transmittunt: item tabulis, e quibus in aëra pendunt, vno brachio se sustinentes: hicque ludus Petauristicus Petauristicus ludus. appellatur, quod juvenes levioribus saltibus moventur. Sed neque Cornelii Taciti sententia hic deerit: qui nudos juvenes inter gladios se jactare veterum Iuvenes nudi. more testatur, minime quæstus, aut mercedis causa, sed sola gloriola audacis lasciviæ, pretium ponentis in speculo voluptatis. Pilarum etiam projectilium, atque Ludi variarum specierum. sustium impulsu, aliarumque infinitarum specierum ludi, secundum varietatem temporum ibidem currendo, luctando, saltando, pedibusque sursum erectis super manus ambulando, fiunt. Sunt etiam bellicrepæ armorum saltationes, quæ clypeis, ac ensibus, tibicinis moderatione tardius, vel celerius variantur ad saltum. Qui vero plura ludorum genera videre delectatur, intueri poterit Commentaria Perotti, Genera ludorum 40.Plinium, & Livium: qui vltra XL. genera eorum ponunt, quæ minime respondent, nec quadrant cum Aquilonaribus ludis &c. Habet & Herodotus lib. II: Ambrosius. habet etiam beatus Ambrosius plurima de varietate ludorum, si cui otium fuerit in his, & similibus spectaculis perscrutandis. ## Liber XV, kap. 25 (s. 519–520) De chorea hormica. CAP. XXV.                                         SALTATIONEM, seu choream similem a vetustissimo                                         instituto servarunt, servandamque docuerunt antiqui: in                                         qua adolescens ductor erat armatus, militarem exercensDuctor choreæ armatus.                                         peritiam, qua postea in invadendis hostibus vti posset.                                         Sequebatur virgo modestia quandam insignis, quæ fœmineum                                         saltum decenter agebat: quæ quidem chorea tunc, &                                         nunc permissa, non dissimilis est illi, quam invenit Lycurgus, Chorea Lycurgi temperantia & fortitudine exercetur.                                         & Lucianus Hormum vocavit: voluitque ipsum e duabus                                         virtutibus, temperantia videlicet, & fortitudine constitui. Creditur mos ille olim e Græcis in Septentrionales regiones translatus. Prisco enim seculo Gothi ethnici Græcis viciniores, sacerdotium & vivendi disciplinamDoctrina catholica a Latio petitur. ab eis, non secus ac nostra secula a Latio Christianam doctrinam, acceptam didicerunt. Ita virtus temperantiæ, moderationis gratia, honesti cura, decoris consyderatio quæritur, & spectatur: cujus fundamentum est verecundia, & mentis placiditas proteruiamVerecundia. fugitans, sobrietatem diligens, honestatem fovens, & omne decorum inducens, vt probatissimorum senum præeligantur tutiora consilia, licet adolescentiumConsilia senum tutiora, juvenum vero dulciora. videantur esse dulciora. Vti etenim solertium, expertorumque judicio ignota loca penetrantur securius: ita ignavorum ductu arripiuntur infestius. Quærendum nanque est in omni actu, quid personis, temporibus, & ætatibus conveniat, & singulorumCircumstantiæ temporum, locorum, et hominum. ingeniis accommodum sit. Sæpe enim quod alterum decet, alterum non decet: aliud juveni aptum, aliud in prosperis, & aliud in adversis. ## Liber XV, kap. 26 (s. 520) De eodem. CAP. XXVI. Fortitudo in aduersis.                                         IN adversis enim virtus fortitudinis excitantur in gloriosam                                         mortem, et resistendo celerius eam aggreditur, quam alteri culcunque                                         asseritiatur turpissimæ conditioni: quia a tergo mors Fortitudo bellica.                                         sequitur, velut a fronte prudentius ipsa vita tuetur. In fortitudine                                         bellica non mediocris honesti, ac decori forma est, que Consyderatio futuri evetus.                                         mortem servituti præferat, ac turpitudini. Provida tamert                                         futuri consyderatio habenda est, quid possit accidere, &                                         quid agi debeat, ac in ardua perplexitate, si sic acciderit,                                         discretius diffiniri Fortitudinis ergo est, non dissimularc Turpe e dicerc non putabam. cum aliquid immineat, sed in promotis habere, quod eligat, & perficiat: ne postea dicat, Non putabam hoc posse evenire. Denique nisi exploretur adversa, cito occupatur, Hostis imorovisus. & subvertuntur prospera: vnde in bello improvisus hostis vix sustinetur, & si imparatos inveniat, facile opprimit. Quod præterea superius dictum est de verecundia, maxime vt in adolescentulis, & muenibus leruetur, instandum erit: vt illa etas, præcipue quod deerat, attendat, & recte conveniat, & quadret in ordine sequentis vitæ: de quo qui Ciceronem lib. I. Offic. de decoro legerit, facile docebitur, si sequi velit: immo quod Pomp. Læt. lib. II. ait, Feliæ qui victoriam consecutus, Verecundia felicem facit. temperatum se gerere novit. Hic præterea attendendum erit, quam multos etiam fortissimos a honore, gloria, & fortitudine, laxata verecundia disiecerit in illecebras, & e his ( dato erron loco ) in derisum, & ceritemotum ## Liber XV, kap. 27 (s. 520–521) De Pyrrhica saltatione. CAP. XXVII. Stridor ignis abietini. MOS est ante aulas Septentrionalium Regum & principum, tempore frigoris copiosos ignes, ex arboribus abietinis præcipue, quarum ibidem copia est, instrucre: quia e carum combustione tantus enascitur sonus, & stridor, vt a longe non videntes, sed audientes existiment corruere trabes, & tecta. Ne autem fragor ille naturæ videatur otiosus, quasi tympanis excitati circumsedentes ignibus fortissimi quique viri, in gyrum, saltumque se convertunt, tantoque impetu saltando constrindo constringunt, vt necessum fit postremum quenque, quasi rupta fortissima catena, in ignem illabi: moxque exiliens saltantium applausu in sublimiori sede reponltur, Postremus in igne projicitur. vt illico pro Regii ignis violatione, amphoram vnam atque alteram, bene magnam, fortioris cervivæ epotet. Eo enim potum sanissimo, sobrie tamen exhausto, animam viresque resumens, celerrime revertitur ad suos congyrantes, & saltatores: qui similiter motu, igne, sitique agitati, non inviti retrahuntur ad pœnas affixas, exceptisPœna delectabilis in potum. his, qui alias. flammarum saltibus fuerant exercitati: quibus ars, & robur inest, vt amplius haud possilit in ignem intrudi. Fortius nanque tenendo, per experientiam didicere in tali spectaculo subsistere cautiores. Ideoque majori mensura bibendi honorantur, licet minime deliquerint in Regium ignem. Reliqui vero successiva alacritateIgnis regius. etiam in profundam noctem saltum continuantes, quasi omnes altematim precipltantur in flammam: talique modo roboris firmitatem, varioque agitationis genere ryronesTyrones indurantur. militiæ plurimum consequuntur, vt constantissimos mores in igne, saltu, & duro tactu firment, quatenus seriosis instantibus bellorum congressibus, æquanimiter sufferre valeant turbationes vehementiores. Sortiuntur etiam taxillis adhibitis, quis ignem vestitus transiliat. Si vero quis januam Principis malitiosa præsuræptiotieIanua principis non pulsanda. jocum excedens offenderit, vix ignem, quod in eo non comburatur, evadet: prout Cæsar in fine primi libri de suo hospite Gailo lætatur, quod ignibus haud necaretur. Qualis autem Tartarorum mos fit, oratores principum ad eorum dominos ducereTartarorum mos. per medios ignes, superius de Moschoviticis consiliariis fuerat enarratum. De supraposita tamen Pyrrhica saltatione, plurima, & hæc pulchra in vita Hadriani habentur. Hadriani vita. Similiter apud Herodianum de motu Pyrrhico, & numero currentium in orbem, multa narrantur. ## Liber XV, kap. 28 (s. 521–522) De miris citharœdis. CAP. XXVIII. QVANTA vis Musicæ apud Septentrionales olim in admirabili arte, &Instrumenta invsicæ artis. vsu fuerit, paucis ostendetur argumentis. Plurimi erant qui sistro, barbito, lyraque, & chely, omniumque sidium modulatione ita callebant, vt ad quoscunque volebant motus, variis modorum generibus humanos impellerent affectus: gaudio, incestitia, comrniseratione, vel odio mortales afficere noverunt, auriumqueImpulsus invsicæ. voluptate, aut horrore ammos implicare sciebant: quinetiam tantas sidibus vires inesse monstrabant, vt perceptis carum modulationibus, astantes mente constare non Ericus rex cognomine Bonus. possent. Quod cum quidam Musicæ rationis peritus, de se apud Regem Ericum cognomento Bonum, pollleitus esset, tum precibus Regis, tum minis, vt operam sidibus daret, compulsus, inusitatæ severitatis Musam edictit: cujus prima specie præsentes Musica severa. veiuti incestitia, ac stupore complevit: qui postmodum ad petulantiorem mentis Mollis. statum vegetioribus liræ sonis adducti, iocabundis corporum montibus gestiendo, Clamorosa. dolorem plausu permutare cœperunt: postremo ad rabiem vsque, & temeritasem modis acrioribus incitati, captum amentiæ spiritum clamoribus prodiderunt. Ita animorum habitus modorum varietas insledebat. Igitur nisi præsto affuissent, qui surentium vesaniæ valenter occurrissent, lymphantes dementia in rixam versa, mutuis Musica furentis alumna. seipsos viribus interemissent. Rex tamen, cujus eximias naturæ vires etiam rabies cumulaverat, arrepto ense quatuor militum, continendi eius gratia propius accedentium, necem peregit, donec pulvinarium mole, quæ vndique a satellitibus congerebantur, obrutus, magno cum omnium periculo comprehensus, & vix tandem menti Rex occnitens obiit. restitutus est. Hierusalem expiandorum homicidiorum causa adiens, in Cypro defunetus est, atque ibidem cum conjuge sepultus, vti Saxo Danorum historicus lib. XII. attestatur. ## Liber XV, kap. 29 (s. 522–523) De externis exemplis similibus. CAP. XXIX.                                         HAVD dissimilia scribuntur de Musica Liberi patris:                                         quem cum puerum Tyrrheni navicularii transveduri essent,                                         & nymphis nutricibus reddituri, spe prædæ perdere voluissent, Symphonia.                                         ipse hoc intelligens, jussit comitibus, vt symphonia                                         canerent: quo cantu adeo objectatos Tyrrhenos ferunt,                                         vt saltare etiam cœperint, & mmis lasciviendo sese in mare                                         projecerint. Neque mirum est Musicam tantam vim habere                                         in homines, si Anonem citharcedum tergo delphini                                         per mana, ob dulcedinem symphoniæ, vedum memoratur. Vin. in spe. his. lib. 9. cap. 6. Natura, quæ videtur Musicam hominibus ad tolerandos facilius labores pro singulari munere dedisse, vt labores, ita de laborum solatio illis, qui sub laborioso Aquilone morantur, benigne providit. Inde provenit, vt sidibus assueti, optimc Assuæti sidibus optime ludut. ludant, etiam qui a præceptoribus artem nunquam suscepere: oro gloria, & artis perfectione, paulominus cum Nerone Imperatore certantes: cui ob hujus artis peritiam Nero. a citharœdis, forsan mimis, scurris, & histrionibus, plures coronæ offerebantur. Sed Gilmerus. nec omittendum est Procopii testimonium lib. IIII. Gothici belli asserentis, Gilmerum potentissimum Vandalorum Regem, obsidione ardissima clausum, solum sibi pro solatio mitti petivisse citharam, panem, & spongiam. ## Liber XV, kap. 30 (s. 523–524) De tibicinibus CAP. XXX                                         SVNT quoque tibicines, cornicines, liricines, lyricines passimSynonima.                                         in illis terris: etiam organa hydraulica, quibus amæmo                                         spnus excisatur: quo et Neronem delectatum fuisse Suetonius                                         affirmat. Peritiores tamen talium modulationum artifices,                                         alienigenæ sunt: eoque stipendia merituri, SeptentrionalesTibicines exotici.                                         terras ingrediuntur: quæ & larga suscipiunt, atque holpitum                                         more savoribus incolarum recipiuntur, maxime ab                                         Principibus, vt in equestri expeditione acutiore tubarum                                         sono homines, & equos ad hostiles insultus excitent: homines tanquam horribili præconis monitu: & equos veluti naturæ instinctu leroclter provocatos, quemadmodum Propertio placet. Buccina cogebat priscos ad arma Quirites. Et Virgilio: Tyrrhenusque tubæ mugire per æthera clangor. Hæc enim a Tyrrhenis prædonibus inventa dicitur, cum difficile per oras maritirnasBuccina convocatur armati. dispersi vento obstrepente ad prædam poterant convocari. Hinc postea bellicis certaminibus adhibita est, ad denuntianda signa bellorum, vt vbi præco præ tumultu exaudiri non poterat, sonitus tubæ clangentis attingeret, teste Virgilio superius allegato: At tuba terribili sonitu. Cujus varius sonus editur, vt bella committantur, Dirediones tubarum. interdum vt insequantur fugientes, interdum vt canatur receptui. Cæterum fistularum, aut chordarum lenocinium in hebetandis ferocibus animis virorum fortium, etiam in conviviis, parum essicax adhibetur. Adeo ponderosissimæ severitaris sunt, qui militiam amplectuntur, vt Marte non Musa, lorica non ludo pulchririsSeveri milites. se delectari testentur, in omnibus æque pertjnacem animi rigorem observantes. Immo plerunque accidit, vt tibicines, qui hujusmodi militares viros dulcioribus sonisTibicines iportuni cæduntur. recreare gestiunt, ni moniti præcaverint, celeri eorum severitate lædantur. Adeo obseratas aures muniunt, vt nulli penitus dulcisonæ pateant voluptati. Facile tamen in gratiam redeunt, dum dulces tibias horribiliore tubarum sono commutant, TragicaVitiges rex Gothorum. canentes. Quid autem bellicosissimus Gothorum Rex Vitiges de tubis omnibus Gothis senplerit, Cassiodorus his verbis fideliter lib. X. attestatur: Non enim in cubilis angustris, sed in campis late patentibus electum me esse noveritis: nec inter blandlentiumRex Martius bellator. delicata colloquia, sed tubis concrepantibus sum quæsitus: vt tali fremitu concitatus, desiderio virtutis ingenitæ Regem sibi Martium Gothicus populus inveniret. ## Liber XV, kap. 31 (s. 524–525) De Histrionibus, & Protomimis. CAP. XXXI.                                         NEMO miretur quod hac etiam pessima occupatione repleta                                         sit hæc charta pusilla, nempe talibus hominum generibus, Stultorum infinitus est numerus.                                         quorum numerus est infinitus, & tantæ reputationis                                         in curiis, & mensis sublimium dominorum, vt fere                                         vel nullum, vel exiguum credatur adesse solatium, præter Solatium ab infamibus quæsitum.                                         vnicum hoc, quod emanat ab infamibus his protomimis:                                         qui & suos omnibus retroactis seculis mervere scriptores,                                         vt puta Laberium mimorum scriptorem, qui decimo Laberius mimorum scriptor.                                         mense post Cæsarem obiit. Item Publium mimorum graphicum, natione Syrum. Item Suetonium, Isidorum lib. VIII. cap. VII. & Publius. lib. XVIII. cap. XLI. & XLIX. Item Volateranum. lib. XXVIII. Sueto. de parasitis, ac aliis stultis. Item Laurentium Vallam in vita Ferdinandi, de quodam Isidorus. mimo, Borra cognomento, qui mimica arte, adhuc ætatem LXXXIIII. annorum agens, Volateranus. lucratus fuit centum millia aureorum: quem adhuc meretrix illa Rhodopis, Valla. Plinio teste, Regias opes accumulans, superasse videtur. Speciale tamen testimonium Borra lucratus en centum millia ducatorum pro officio suo. histrionum, eorumque luxum, idem Plinius lib. IX. cap. XXXV. & LI. prosequitur. Refert etiam Trebellius, Galerum in tantum dilexisse scurras, & parasitos, & id genus infame hominum, vt poneret eos in secunda sua mensa. Si consilium Suetonii locum habuisset, tales mimi publico spectaculo virgis, & flagris cæsi, Rhodopis. remotiusque effugati fuissent: quod & Vincen. in spe. hist. Galerus Imp. lib. XXIX. cap. XLI. de Rege Galliæ Philippo Philippus Rex. attestatur: quem asserit dixisse, Histrionibus Gallorum. dare, est dæmonibus immolari: & reliqua ibidem notatu digna. ## Liber XV, kap. 32 (s. 525) De exoticis parasitis, mimis, & scurris. CAP. XXXII.                                         QVIA nulli, vel admodum pauci naturali rationis vsu privati,                                         apud Septentrionales populos generantur fatui, qui                                         simplicitatem originis superinducta malitia more mimorum                                         ostendere possint: propterea aliunde per mare e GermaniaExotici mimi.                                         quæstus causa, vel ob proditionis affectum faciendæ, eo conveniunt,                                         aut cum aliis principibus simul accedunt, aut aliena                                         mercede conducti. Vtcunque sit, Martialis ille populusPopulus durus non æstimat histriones.                                         Aquilonis ( vt superius de tibicinibus dictum est) nunquam                                         insidiosis hujusmodi artificibus recreari solet: quia castra replent, non aciem belli, nec vtiles erunt: & præsertim quia illuc venientes vt plurimum scelerati, proscripti, ære gravati, infames, dominorum & terrarum proditores, Qualitas histrionum. viarum grassatores, parricidæ, fures, sacrilegi, hæretici, & id detestabile genus horrendum: qui simulata stultitia, vel mimicis præstigiis, furto, vel proditioneStultitia simulata. commissa, opulentiis pleni exinde recedunt. Habuit ante XXXIII. annos Rex Daniæ Christiernus eius nominis secundus, quendam protomimum nomine Suikart, Christiernus 2. rex Daniæ. id est, deceptorem, versutissima arte insidiosum, a Brema oriundum, candida veste more clericorum semper indutum: cujus portentosis mendaciis in evertendisSuikart. omnium honoribus, ac inferendis nocumentis, tanta fides adhibita fuit, vt eius nutu, metu, & relatione, vel spoliarentur innocui homines, præcipue Danorum nobiles, Nobiles Daniæ data pecunia per fa tu um redemerunt vitam. aut necarentur: quo factum est, vt trepidi innocentes, præsertim Daniæ magnates, maximis muneribus datis, præsidio hujus abjectissimi scurræ bona redimerent, ac vitam haberent precibus & pretio comparatam. Tandem eo Rege ( bimestri spatio vix in factioso regimine completo) e Suetia, & Gothia in Daniam fugiente, caliidus iste scurra Bremensis, satis prolixæ ætatis, muneribus opulentissimis repletus, etiam extra Regis castra per sylvarum latebras fugere volens, a rusticis rebusScurra spoliatus. omnibus spoliatus, & verberatus, vix vivus evasit. ## Liber XV, kap. 33 (s. 525–526) De naturalibus satuis, & Musica muta. CAP. XXXIII.                                         BONO lectori fastidiosum non sit adhuc intueri diversitatemFatui quidam astutissimi.                                         fatuorum: quorum aliqui ita astuti sunt in thesauris                                         aliorum jactura (vt supra dictum est ) colligendis, vt vix                                         fiscus tantum in promoto ære habeat, quantum hi detestabili                                         quæstu repositum servant. Quidam vero, licet rarissimi,                                         adeo applausibiles, ac frugi, vt dominis & principibus                                         suis in mortifera perplexitate constitutis, LaconicoNaturales fatui tolerandi.                                         more quædam verbula proferant, vnde vitam, patriam,                                         ac totam secuturam stirpem secretius fervent. ItaSteno & Svanto principes Suetiæ. duo illustrissimi viri, Steno, ac Svanto, in Sueticis regnis dudum a potenti Principe, mortem eis machinante, fatuo credentes immunes abierunt. Quidam signis, dum muti sunt, adulteria detegunt, quatuor ponentes calceamenta in scabello grabatiPedes 4. in lecto absente marito. vtriusque sexus, vt rediens maritus eo mysterio videat infamem fore in sua absentia numerum quatuor calceorum ante lectum. Quidam proditores mutatione vestiumProditores furum. de similibus multis. Quidam per signa composita quasi quibusdam literis edocent Præstigia. intuentis aspectum. , inque manu leguntur apices rerum: & non scribendo facit, quod scriptura declaravit: & hæc pantomimis, ac mimis annexa sunt, qui Principes curis edacibus æstuantes, lætissimis signis, & gesticulationibus alacriores efficere solent. Musica muta. Hancque partem Musicæ disciplinæ, Mutam nominavere majores, scilicet quæ Principes effusis muneribus a mimis mercantur laudem. ore clauso manibus loquitur, & quibusdam gestibus facit intelligi, quod vix narrante lingua ( teste Cassiodoro lib. I. Epistolarum aut scripturæ textu, possit agnosci. Pro talibus tamen simplicibus fatuis, nulli fiunt sumptus, sed astutissimis, & scandalosis: quibus & pretiosæ vestes, aurei torques, ac splendidæ gemmæ a Principibus Graves historici vix aspiciuntur. donantur, vt aliquot adulatoriis scriptis, vel potius infamibus rhythmis amplificent eorum acta: que multo præclarius a gravibus historicis paucioribus expensis, honestioribus exemplis, & verioribus censuris, cum fide & laude perpetuari possent in toto terrarum orbem. ## Liber XV, kap. 34 (s. 526–527) De abjecta commendatione mimorum, & vtili laude prudentum. CAP. XXXIIII.                                         SED nec ignotum vniversis relinquitur, quanta ignominia                                         Principibus sit, aut laudis cupidis, a talibus commendari, Studium histrionum.                                         quorum præcipua proleleio est infamibus colludere, turpibusque                                         colloquiis bonos mores corrumpere, eosque effœminatos                                         efficere, ac libidinosos reddere, & luxuriosos: præterea Comœdiæ proprium.                                         comœdiarum more adulteria, & stupra repræsentare,                                         vel concinere, vnde spectandi enascatur voluptas, & consuetudo,                                         ac turpissima quæque faciendi licentia perniciosa: Meretrix.                                         et denique ad omnium virorum gravium obmutescere rationem, Cato vir gravis. & censuram. Cujus rei testis est illa Messaliensis meretrix, quæ in actu publico prostans, vestemque deducens, gravi Catone viso descendere in spectaculum, a gestu se statim continuit, & aliis mirantibus ait, Severum virum adesse: qua quidem voce ostendit, longe pluris esse vnius gravissimi viri aspectum, quam totius populi applausum. Quocirca etsi cuncti, maxime Principes, laudari appetant: tamen intime Similitudo morum. caveant, ne id procurent, vel admittant fieri a histrionibus, & protomimis: nisi similes Laus vera. illis estimari, & forsan esse velint. Vera etenim laus haberi debet, quæ a laudato viro proficiscitur: quia a tali viro emanat, qui virtute præditus cum laude vivit. Sed hæc peramplius verior esse judicatur, quæ e recte factis, & justis meritis multitudinis etiam laude concurrente procedit: alioquin nihil aliud, nisi popularem auram, aut scurrarum fucum captant: quo nihil instabilius, aut detestabilius inveniri potest. Igitur Viri magni quid caveant. attendendum erit vnicuique, maxime Principi in sublimiori dignitate constituto, ne sic scurrarum, mimorum, histrionum, parasitorum, protomimorum brevi tempore delectetur spectaculis, vt immemor salutis, perdito tempore, honore, laude, & bono nomine, in vno momento rapiatur ad æterna tormenta: quæ ab immundis spiritibus forsitan in vmbra, & forma histrionum apparentibus, & flagellantibus importunius sustinebit: sentietque perpetuo flendum esse cum Diabolis, sicuti in momentanea vita inconsyderate risit cum stultis. Exclamandum hic merito foret contra quosdam alti nominis viros, in sublimitate constitutos, qui pro summa voluptate ducunt, scurras videre, & audire, nudas mulierum picturas intueri, & iis delectari, atque aliis præbere videndas: quasi propria caro, mundus, & dæmonia non sufficerent ad infatuandum hominem, creatum ad imaginem Dei, ni & studiose in suam irreparabilem damnationem excitarent tot importunissimos hostes, ignorantes verbum beati Gregorii dicentis, Talem te ostendis in corde diligere, qualem imaginem ante te geris in oculis. ## Liber XV, kap. 35 (s. 527) De balneis, & ventosis, ac phlebotomia. CAP. XXXV.                                         VSVS balnearum etsi in plerisque locis mundi voluptatis causa                                         maxime in Italia, vt ruinæ sumptuosissimarum thermarum                                         Romæ, & in Puteolanis terris testantur, majori e parte                                         repertus fit: tamen nullibi in orbe adeo necessarius earum                                         vsus est, velut in Septentrionalibus regnis: vbi tam privatæ, Vsus balneorum in Aquilone necessarius.                                         quam communes optimo ordine cum omnibus requisitis                                         instrumentis dispositæ reperiuntur. Privatæ quidem illustrium                                         personarum prope fluenta, & hortos amœniores fabricatæ:                                         communes vero in vrbibus, ac pagis, quotquot opusBalnea privata. fuerit, pro numero & qualitate personarum. Nulla tamen balnea naturæ ministerio, Balnea naturalia nulla. sulphureis scilicet venis scaturientibus, ibidem sunt: neque ad eorum vsum in quacunque necessitatis causa regnicolæ proficiscuntur, eo quod ab expertis compertumAquæ calidae sulphureæ nocent medullis. habent, tales aquas tibiarum medullas dulciter penetrando consumere, & parum prodesse eorum domesticis morbis. Ideoque vtuntur balneis domesticis, & amplis, tabularum distinctione ( licet sub eodem tecto) ob vtriusque sexus celandum pudorem, Poggius nimis lascive scripsit. separatis: non vt Poggius in epistola ad Leonardum Aretinum attestatur, quod scilicet nudus sibi mutuo sexus obviet sine suspicione inhonesti: nisi de superioribus Germanis, Badensibus videlicet, ad audacem lasciviam pronis, intelligi velit: inter quos quidam honestatis prodigi, & effœminati reperiuntur, qui & potare, Prodigi honestatis. dormire, atque reliquas ineptias in thermis ostendere, vel efficere solent. Si tamen hujusmodi petulantes homines in Aquilonaribus balneis delinquere viderentur, mox extracti hyemis tempore, quasi suffocandi, inter profundas nives projicerentur, Inverecundi puniuntur. aut æstivo tempore in frigidissimas aquas, aliquantisper cibo carituri, truderentur. Fatendum tamen est, balneas nuptiales ibidem in vsu percelebres fore, vt quotiescunque nova nupta tradenda sit viro, longo transitu, distinctionequeBalneæ nuptiales. ætatum ante eam mansueto incessu transeunt virgines, ac honestæ matronæ. ## Liber XV, kap. 36 (s. 528) Adhuc de ritum virginum ad balnea transeuntium. CAP. XXXVI. Portitores amphorarum præcedunt.                                         SED ante omnes magnarum amphorarum melioris cervisiæ,                                         vel vim portitores incedunt, vt æstu & ardore nimium prævalente,                                         cinnamomo, saccharo, atque tosto pane prælibato,                                         repetant, & confortent lassatas vires: indeque exeuntes serta, Mos nuptarum.                                         seu coronas e ruta confectas, in capitibus gestant: cœnantque                                         omnes, vel major pars virginum, & dormiunt cum                                         eadem sponsa, quasi superis iam virginitatem suam dedicatura.                                         Vnguentis nullis omnino, vel in balneis, vel alias,                                         aut alio loco vtuntur indigenæ mulieres, nisi paucæ advenis Vnguenta inusitata. conjunctæ maritis: quæ tamen quanto ornatius, festiviusque se putant inungere, tanto turpiores apparent, & ab omnibus velut monstra irridentur. Ventosis, VentosA vsitatæ. seu phlebotomia, vterque sexus pro scabie ( e frigore genita ) & intercutaneo pruritu Phlebotomia. depellendo vtitur: sed frequentius phlebotomia: licet hac potius, & securius Remedia arcendæ pinguedinis. in ædibus barbitonsorum. Multis etiam pingues fœminæ pro arcenda arvina vtuntur remediis, vtputa comestione anisi, cymini, & potu absynthiaco. Sed nunquam, vt Pompeia Neronis conjunx: quæ pro macerando corpore, & cute extenuanda, in balneo (teste Plinio lib. XI. cap. XL) vsa est lacte asinino, e quingentis Asini. asinabus diligenter collecto. Asini enim rarissimi, sed nunquam asinæ, vel mulæ in Septentrionalibus terris ( ob longam distantiam, & frigoris asperitatem, qualem hæ bestiæ tolerare nequeunt ) conspiciuntur. Præterea hic annectendum puto pro bona cautela Paulum Diaconum Historiæ Longobar. lib. V. cap. XXX. asserentem, Grimoaldus Rex Longob. Grimoaldum phlebotomia periisse in balneo: vbi & speciosæ puellæ (eodem autore teste cap. XXXVII. ) Thorismundu a servo occisus. spectantur. Item Thorismundus Vestrogothorum Rex a servo, dum venam sibi aperiri fecit, occiditur, LIBRI XV. FINIS. ## Liber XVI, inledning (s. 529) OLAI MAGNI        529\GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE ECCLESIASTICIS DISCIPLINIS. LIBER XVI. PRÆFATIO.                                         PRÆMISSIS Septentrionalium populorum diversis                                         exercitiis, tum ad acriora bellorum certamina, stucturas, &                                         mutuos convictus, tum ad alacriores eorum triumphos spectantibus,                                         quibus ea gens rigidioribus subjecta planetis, recreatur                                         fastosque dies suos more cæterarum gentium annuo cursu                                         transigere solet: nonnihil præclarius subjungendum erit de                                         Ecclesiasticis disciplinis, quomodo Aquilonares illi, susceptoAquilonares baptizati.                                         ante annos DC. baptismate, maxime a pueritia instituti                                         sunt in moribus beatis, & optimis literis: in quibus ab tenera juventa laudabiliter vixerunt, ad vltimam vitæ periodum, donec relicta boni nominis fama, & sanctis operibus, Catholica clauderentur sepultura. ContendebantSepultura catholica. enim docti præceptores, pro eo rudi seculo divinitus dati, vt gentilium errorum sublatis superstitionibus, virtutum semina paulatim inducerent, & austeritatemPræceptores divinitus dati. in mansuætudinem contra quoscunque depravatos affectus commutarent, vel saltem in malis habitibus mitigarent: tantunsque hac sedulitate profecisse notati sunt, vtVnitas & obedientia grata. populus ille Aquilonaris vnitatem, & obedientiam Ecclesiæ servans, nihil ageret in terra, mari, aut aliquo actu, sine benedictione suorum sacerdotum, prout inferiusBenedictionem omnes amplectebantur. ostendetur etiam de gloria immortali bonorum principum, & sempiterna ignominia, & infamia sacrilegorum: qui se, suosque hæredes Deo, & hominibus odibiles, ac contemptibiles, ob hanc crudelitatem(nisi pœnitentiaSacrilegi infames. purgati fuerant) reddiderunt. ## Liber XVI, kap. 1 (s. 530–531) De scholis, & educatione juventutis. CAP. I. Cura antiquorum de juventa bene instituenda.                                         QVANTVM antiquis præceptoribus, præsertim Platoni,                                         diligens & fidelis puerorum, ac juventutis educatio                                         curæ fuerit, plurimis libris suarum legum evidentissimis                                         rationibus attestatur: quos qui pervident, aut audierit, Via inscrutabilis juvenum.                                         non satis admirari, sed nec imitari queat, quod tam insigni                                         prudentia præditus, sit solicitus ille homo pro ea ætate                                         dirigenda, cujus vestigia difficilima ( Sapiente teste)                                         sint cognitu. Asserit etiam tales fieri magistratus in Republica,                                         quales fuerint adolescentes in moribus educati. Quod dudum attendentes incolæ Septentrionales, Græcorum ingeniis, & gymnasiis Magistratus talis &c. juventutem suam, grata interveniente amicitia, mutuaque opera, offerebant instituendam. Habebant nihilominus Gothi suos præceptores pro pueris partim educandis, partim pro Republica dirigenda doctissimos, Græcis non impares in quamvis Præceptores gothicæ juventutis. eruditione, privatim vel publice demonstranda: vt erant Zenta, Diceneus, Salmoxes Pythagoricus. Præterea habebant Zarobos, Tereos, Pileatos: e quibus Reges, & sacerdotes eligebantur: vt Ethespanta, Havale, Fridigerni &c. de quibus in superioribus Nomina præceptorum Gothorum. libris nonnihil est ostensum. Ex his igitur primi Gothi optima hauserunt disciplinas, atque continuo ævo, successivisque generationibus avide observandas tradiderunt: arbitrantes ignaviam a hominibus, & malignitatem arceri posse, Legitimi philosophi arcent stultitiam. vbi legitimi philosophi dominarentur, aut divina quadam sorte philosopharentur. Philosophorum enim officium est, divina nosse, & humana gubernare, primo per philosophiam contemplativam, deinde per activam. Et hæc quoque duo requirit, vt quid humana natura sit, & quo pacto ad bonum dirigatur, & a malo removeatur, Officium philosophorum. agnoscat: hoc fit per prudentiam, secundum quod affectus se cohibeat, vt ad bonum, quod sapientia invenerat, & prudentia direxerat, facile tendat. Aliqui tamen in agendo plus, quam disputando, experti sunt. Expertiores agendo fiunt homines. ## Liber XVI, kap. 2 (s. 531) De eodem. CAP. II                                         VIDETVR Platoni lib. de legibus, puerum omnium animaliumHomino divina providentia dirigitur.                                         bestiam fore intractabiliorem, eo quod multis causis                                         bruto sit inferior, nisi divina providentia, atque cognatione                                         divinum cultum, religionemque susceperit. Ideoque eodem                                         autore teste, nulli rei fidelior cura adhibenda erit, quam vt                                         pueri, & juvenes bene instruantur. Longe etiam magis, Iuvenes attentissimæ educandi.                                         quam medicinales plantæ irrigentur, pueri conserventur: ne                                         generosa virtus verbo, vel facto corrumpatur. Immo asserit,                                         nil divinius fore, quam quærere de educatione filiorum: quibus etiam vult imponi pulchra nomina, atque sæpius eosdem interrogari, an tales esse velint, Nomina pulchra. scilicet sapientes: & ita naturali instinctu respondent fore velle: et denique de aliisPueri sæpius interrogandi. artibus, & exercitiis vario modo, vt agricultura, nautica, medica, militari, donec ad statutum aliquod perveniatur: & ibi per exempla, & inductiones confirmandi sunt. Attamen qui scholis applicantur, ea intentione sit, vt omnino Dei auxilio concurrente, in cleri militiam ascribantur: constituunturque in Aquilone ab Episcopo, vel præsidente locorum magistri, seu pædotribæ, id est, exercitationum directores: quiPædotribæ. tam per se, quam suos substitutos, ducentos, trecentosque diversarum ætatum puerosFilii principum sub ferula. et adolescentes, etiamsi filii principum sint, in variis bonarum disciplinarum rudimentis instituant, et adhibita virga & ferula, ni probi esse velint, corripiant, tanquam bestiasAdolescentes probiores hi sunt. flagris, & equos calcaribus ad cursum incitatos: vt ad virtutum aviditatem accedere, & permanere constringantur. Qui enim licentiose pueros educat in vitiis, fures eosdemVitiosi suspenduntur. plectendos lugebit in patibulis. Hi tamen disciplinæ scholasticæ securi ori spe deputantur, quibus a pueritia egregia indoles, eximium ingenium, atque animus ad bonas artes, & scientias propensior esse probatur: etiam ad addiscendum peregrinas linguas, propter fideliorem interpretationem scripturarum, ne forte bonorumIadura librorum amissorum. librorum inæstimabilem sensum & fructum, ob inopiam & imperitiam irreparabilem, jacturam amissorum exemplorum, & consiliorum incurrant. Musicæ, ac Astronomicæ, Adolescentes his artibus incumbunt. & Arithmeticæ facultati, ac Geometricæ arti vehementer incumbunt. Audiunt enim a majoribus in vestibulo Platomcæ academiæ scriptum esse, Nemo huc Geometricæ expers ingrediatur: quod non solum de literarum, sed etiam affectuumMensura affectuum. debita mensura idem Plato intelligi voluit. ## Liber XVI, kap. 3 (s. 531–532) De paterna benedictione puerorum. CAP. III.                                         CERNITVR in superiori figura veteranus homo, instruensBenedictio paterna.                                         parvulos ante se genuflexos: cujus sensum pius lector                                         accipiat, in Aquilonaribus terris ab antiquissimis seculis                                         inter laicos, & eorum sobolem fuisse vsitatum, videlicet                                         quod pueri puellæque somnum, seu lectum petituri, ordine                                         ætantum recitata Dominica oratione, & Angelica salutationeModus benedicendi & conservandi pueros a pessima sociætate.                                         paternam benedictionem accipiebant: atque                                         adhuc sanctissimum eum morem, vetusta devotione susceptæ                                         fidei sic introductum, servant. Maxima etenim cura parentum est, a maligna sociætate restringere filios, ne irreparabiliter corrumpantur. Amici fideles. Fideles etiam amici non minus id præstant, quam veri parentes, vt domi forisue it bonis moribus, ac scientiis instituantur. Qualis autem benedictio hæc sit in forma, vel modo simili, laici discunt a prædicantibus Parochis, sive Plebanis, & Curatis Forma benedictionis. suis, e cap. Numeri VI. vbi dicitur: Sic benedicetis filiis Israël, & dicetis eis Benedicat tibi Dominus, & custodiat te. Ostendat Dominus faciem suam tibi, & misereatur tui. Convertat Dominus vultum suum ad te, & det tibi pacem. Invocabuntque Benedictio Dei. nomen meum super filios Israël, & ego benedicam eis. Nec certe falluntur in hoc sanctissimo ritu, cum ita obedientes maneant parentibus suis, vt nec verbo, Obedientes filii. nec opere, aut signis contraire videantur paternis præceptis. Novi ego homines Benedictio pris subtracta terribilis. adhuc mea ætate, per patrem proprium ob insignem contumeliam, & rebellionem illatam, a paterna benedictione exclusos fuisse: & continuo omnem infelicitatem, inopiam, calamitatem, & infamiam sunt experti. ## Liber XVI, kap. 4 (s. 532–533) De præmio, seu mercede præceptorum. CAP. IIII. præmia præceptorum vnde.                                         DE publico ærario, vt in præclarissimis aliarum regionum,                                         Italiæ, Hispaniæ, Galliæ, & Germaniæ studiis, præceptorum Testamentum plebanorum.                                         præmia non erogantur in Aquilonaribus scholis, sed                                         a decimis Ecclesiarum, & Episcopali mensa, ac testamentali                                         portione decedentium Plebanorum, seu Curatorum: qui                                         tres, quantuorue marcas argenti, vel magis, aut minus, sive                                         carum æquivalens pretium cistæ: studentium, sanctione                                         Pontificum & Capitulorum, relinquit moriturus. Hæcque                                         portio velut debitum succedentibus agnatis, & hæredibus Epistola Alarici regis Govthorum de educa. puerorum. antefertur. Iuvat hic inferere generosam epistolam, vel aliquas partes eius, ab Alarico Rege Gothorum Senatui vrbis Romæ per Cassiod. lib. IX. scriptam: Filiorum causas jure ad patrum cognoscimus remisisse personas, vt ipsi de eorum prosædu debeant cogitare, quorum interest studia Romana proficere. Neque enim credendum est, vos inde posse minus esse solicitos, vnde & generi vestro crescit ornatus, & cœtui provenit assidua lectione consilium. Nuper siquidem, vt est de vobis cura nostra solicita, quorundam susurratione cognovimus, doctores eloquentiæ Romanæ laboris sui constituta præmia non habere, & aliquorum nundinatione fieri, vt Præmium nutrit artes. scholarum magistris deputata summa videatur imminui. Quapropter cum manifestum sit, præmium artes nutrire, nefas judicavimus, doctoribus adolescentum aliquid subtrahi: qui sunt potius ad gloriosa studia per commodorum augmenta provocandi. Grammatica. Prima enim Grammaticorum schola est fundamentum pulcherrimum literarum, mater gloriosa facundiæ: que cogitare novit ad laudem, loqui sine vitio. Mores boni. Hæc in cursu orationis sic errorem cognoscit absonum, quemadmodum boni mores crimen detestantur externum. Si docilem parens filium cognoverit, & ingenii viribus Avaritia desit in educatione filiorum. præstantem, nulla eum avaritia cogere debet, vt tanta laude filium fraudare velit: adhibeat quamprimum puero optimos præceptores, vt liberalibus artibus, ac disciplinis erudiatur, ad quas natura ipsa aptiorem genuit. Nihil enim optabilius Filius sapiens lætificat patrem. parentibus esse debet, quam filios habere eruditos: a quibus quidem vinci, & omni laudum genere superari, non modo æquo animo perpeti debent, verum filiorum Verbum optimum Ciceronis. gloriam victoriæ palmam sibiipsis existimare. Cicero ad filium sæpenumero ita loquitur, vt nihil magis cupere videatur, quam ab eo literis, si fieri posset, superari. Sententia pessima. Pessima nanque est quorundam nostri temporis sententia, qui nullo pacto sapientia a filiis superari velle aiunt. rursus quam detestabilis sit nimia parentum indulgentia, erga filios, quo eos efficiunt torpentes, ignavos, & effœminatos, Plato ipse in GorgiaIndulgentia nimia perniciosa. amplissime execratur. Immo & horribile flagellum subditi sufferunt, quoties eis Princeps lascivis, effœminatisque moribus educatus, offertur habendus. QualemFlagellum horribile. enim justitiam oppressis, qualem compassionem afflictis, quale denique virtutis exemplum aliis vnquam præbebit ? qui prius imperium cum vitio sumpsit, quam scire potuit, aut voluit, quam ardua virtutis via principatus fit acquirendus, ac omni modestia manutenendus. ## Liber XVI, kap. 5 (s. 533) De similitudine artium. CAP. V.                                         NAM sicut Musicus consonantibus choris efficit dulcissimum                                         melos, ita dispositis congruentibus accentibus, metrum                                         novit decantare Grammaticus. Est Grammatica magistraGrammatica.                                         verborum, ornatrix humani generis, quæ per exercitationemReges barbari grammatica non vtuntur.                                         pulcherimæ lectionis, antiquorum nos cognoscitur                                         juvare consiliis. Hac non vtuntur barbari Reges: apud legales                                         dominos manere cognoscitur singularis, arma enim & reliquæ                                         gentes habent: sola reperitur eloquentia, quæ RomanorumEloquentia Romanorum.                                         dominis obsecundat. Hinc oratorum pugnam Civilis juris classicum canit: hinc cunctos proceres nobilissima disertitudo commendat. Qua de re P. C. curam habeatis, vt scholæ præceptores, tam Grammaticus quam Orator, necnon Iuris civilis expositor, commoda sui officii percipiat sine diminutione. Tempus semestre solvendi magistris. Et ne aliquid relinquatur incertum, mox vt sex menses exempti fuerint statutæ summæ consequantur predicti magistri mediam portionem: residua vero queYWquæYanni tempora cum annonarum debita redhibitione claudantur, ne cogantur de alienoAfflictio præceptorum. pendere fastidio, cui piaculum est, vel horarum aliquo vacasse momento &c. Nam si opes nostras scenicis pro populi collectione largimur, qui necessarii non sunt: Comœdiæ hic taxantur. quanto magis illis sine dilatione præbenda sunt ? per quos & honesti mores proveniunt & palatio nostro sacuncta nutriuntur ingenia. Hæc autem præsentibus literarumIngenia facunda. magistris venerando cœtui vestro præcipimus intimari, vt sicut nos agnoscunt de suis commodis esse solicitos, ita a se profectus adolescentium enixius noverint nos exigendos: vt quandoque ( referente Theoderico Rege II. lib. ) prudentia præditi, publicis judiciis, & legationibus, sapientiæ ministerio valeant inservire. MagnaArs magna contra artifices loqui. etenim ars est, contra artifices loqui, & apud illos aliquid dicere, vel agere, qui se putant omnia prævidere. Reliqua moderniora, ac meliora circa vtilitatem scholarum, digne videri, & æstimari possunt apud clarissimum virum D. Brunum de Hæreticis lib. VI. cap. V. ## Liber XVI, kap. 6 (s. 534) De ritu diei Purificationis divæ Virginis. CAP. VI. Remedium juventutis educandæ.                                         PRæTEREA inter alia bene instituendæ adolescentiæ                                         remedia, hoc quoque a majoribus religiosa piætate inventum                                         est, & continuatum in Septentrionalibus regnis, videlicet Ignis servatus.                                         vt quemadmodum pagana superstitione ignis in eorum delubris                                         semper servabatur ad honorem suorum numinum, ac                                         dæmoniorum: ita populus Christianus a paganismo ante                                         DC. annos conversus, tam detestabili evacuato errore, propio                                         ritu suscepit, ac tenuit, vt die Purificationis diuæ Virginis Cerei benedicti.                                         cereos accensos, orationibus sacerdotum benedictos, venerabili instituta processione per Ecclesias, & cœmiteria reverenti devotione, & humilitate gestarent. Is quoque laudabilis mos adhuc extat hoc die, stabitque posthac Lutherani. inviolabili more in sempiternum ævum: licet audax, & temeraria quorundam novatorum præsumptio, ob tenebrosam eorum viam, vitam, & visum, hujus luminis splendorem irrutilantem habuerint odiosum, ne lumen fidei, & signa bonorum operum maneant in ardentibus lucernis, & eleemosynariis manibus Christianorum. Christus servat bona instituta. Sed nec prævaluerant vbique in impiis meditationibus suis, Christo (qui lumen ac. revelationem gentium est ) bona instituta conservante, quin hæc introducta devotio Fœminæ post partum. (quam etiam omnes fœminæ enixa prole, spatio XL. dierum purificandæ, in ostio Ecclesiæ lumen portantes exhibent sacerdoti ) maneat immota in Ecclesia Catholicorum: Antiqui soliciti de bona possessione. via tanto tempore ad conservandum pacificum victum, nulli penitus injuriosam, fuerat observata, vt crudelis merito censeri debeat, qui tam honeste, & sancte. consuetudini obtemperare contemnit. Omnem enim bonum vsum quasi boriam possessionem, & mentem, scrutati sunt antiqui, ne evanescentes vmbras pro rebus solidis Exempla bona prosunt. amplecterentur, aut fumos ostenderent Christianam vitam accepturis. Exemplis tamen, & similitudinibus rerum, homines rudes pro obsequio fidei, ad virtutem capessendam, & proprium periculum cavendum, non autem inducendum alienum, informare satagebant. De distri. ## Liber XVI, kap. 7 (s. 535) De distributione candelarum, seu cereorum benedictorum. CAP. VII.                                         FACTA igitur solenni processione per templa, vel cœmiteria, Templa & cœmiteria sunt loca refugii.                                         cereus benedictus ad altare reponitur, vnicuique                                         familiæ finito officio in particulas distribuendus: quibus                                         susceptis domum quisque regreditur, & sequenti die convocatis                                         omnibus liberis jejunis, ac genuflexis, parens juxta                                         formam prædictam Nume. VI. cereis accensis impenditParens benedicit filiis.                                         benedictionem: crematque in modum Crucis extremitates                                         capillorum capitis, ac ipsum cereum pro vnoquoque benedictoFummus ascendens quid significat.                                         filio extinguit: cujus sumus si ascenderit, veluti justi Abel, signum bonæ obedientiæ parens adesse asserit: huicque adolescenti, vel sœmellæFumus obliquatus. blanditur, exhortans, vt Virtuose vivat, quia ascensus fumi longam, & bonam vitam significat affuturam: quo viso alacriores effecti juvenes, in optimis moribus, Via revocandi liberos a pessima vita. & obedientiam perseverant, & progrediuntur. Cujus vero sumus versus terram obliquatur, eidem timor incutitur, vt mores corrigat, & semper abstineat a pessima sociætate: hacque via infiniti refrenantur a vitiis, & plurimi corroborantur inContradicens religioni exturbatur. bono. Laudibus enim ducuntur ad religionem, mitibusque minis deposita pertinaci audacia, avertunt rebellionem. Si quis tamen contra bonam consuetudinem hanc loquacius quam prudentius dixerit, non tantum ob violatæ religionis culpam, sed excitandi tumultus metum, vt ethnicus in sociorum consortio evitatur, maxime in mensali convictu, vbi verecundius talem effugere oportebit ## Liber XVI, kap. 8 (s. 535–536) De vsu benedictorum cereorum. CAP. VIII.                                         ETSI cereorum vsus multus, & magnus est in Aquilonaribus                                         terris, maxime in veneratione templorum, ac visitatione                                         Sanctorum, & susceptione sacramentorum: tamen cerei manu, Cereus insigne pontificum est.                                         & ore Pontificis(cujus speciale insigne est ) benedicti, in alta                                         reverentia habentur apud eas gentes. Creduntur enim potentiVirtus cereorum benedictorum.                                         virtute verbi divini super eos effusi, vim habere fulgurum,                                         ac coruscationum arcendarum, ad eum effectum tunc incensi.                                         Præterea vbi aërem corruptum sentiunt, ne tempore pestis,                                         aut tempestaris sæviat, bonarum precum adjunctione incensos habent, vel processionibus ab Ecclesia institutis in manibus gestant, vt virtuti supereffusæ benedictionis cedant elementa, alioquin asperrime nocitura. Nec ista videantur absurda, cum in ethnicis historiis dæmonum placatione per certa sacrificia, Vsus gentilium. haud modo dissimili, vel altero reperiantur excogitata, ac vsitata, quemadmodumT. Livius de triduanis proces. gentilium. Livius IIII. deca. lib. X. asserit, e Senatusconsulto Ro. ferias, & triduanas processiones per totam Italiam contra pestem, quæ vrbes evacuaverat, fuisse institutas. Immo refert de simili remedio adversus eandem, vel aliam elementorum. duritiam, dum ictos fulmine in præliis equites armatos, & agros tempestatibus demolitos, ac pecudes, & armenta quassata cernerent, mox ad libros Sibyllinos, tanquam AesculapiiLibri Sibyllini. remedium quæsituri, diverterunt. Ita & ante susceptam Catholicam fidem in gentibus Aquilonis factum memoratur, donec veri luminis splendore illustrati, benedictisSplendor veri luminis. cereis redimerent vrentes clades, & tandem animam efflaturi cereis vterentur eisdem. De benedictionibus cunctarum rerum Birgeri ## Liber XVI, kap. 9 (s. 536) Archiepiscopi Vpsalensis. CAP. IX. Benedictio omnium rerum.                                         PVLCHRVM, & sanctum, immo necessarium arbitrantur                                         eædem gentes, benedictionem sive sacerdotis, sive sua                                         invocatione fundere super res omnes mortalium vsui applicandas,                                         eo quod Dei invocato nomine vbique sentiunt adesse,                                         vel mox affuturam omnium rerum vbertatem. Audiunt                                         enim a prædicatoribus suis e cap. XXVIII. Deutero. allegato, Servantes mandata benedicuntur.                                         quantis benedictionibus replentur servantes mandata                                         Dei, & rursus quam infelices, & maledicti sunt, qui declinant                                         ab est. Habentur tamen communes cærimoniæ in benedicendis seminibus, & segetibus, & esculentis tempore Paschæ, & in medio Augusti, die beatissimæ Virgini dedicato, vt benedicantur omnigeni fructus: quorum si qui ad vsum domesticum deputati, maxime potus & cervisia, incidentibus venenatis Forma benedictionis potus. & immundis animalibus corrupti videantur, mox adhibita sacerdotali benedictione sub hac verborum forma restituuntur: Deus, cujus immensæ pietatis est sordes abstergere, corrupta in priorem munditiam revocare, & benedicendo sanctificare, te supplices exoramus, vt de hoc liquore quicquid in eo sordidum, aut immundum, sive noxium est, evacues, & adminicula, quæ servis tuis vtenda conferre dignatus es, solita miseratione tua, & sanctificando purifices, & purificando sanctifices: vt liquor iste ab omnibus inquinamentis emundatus, tua divina benedictione sit sanctificatus, & omnibus ex eo gustantibus existat immaculatus. Est & Oratio in annonam. alia forma benedictionis annonæ die S. Stephani: Omnipotens sempiterne Deus, creator omnium elementorum, & sanctificator, qui es trinitas & vnitas, precamur te Domine clementissimæ pater, vt annona ista per tuam misericordiam sit benedicta, & præsta per invocationem tui sanctissimi nominis, vt animalia quæ ex ea gustaverint, accipiant recreationem, & sanitatem, ac fortitudinem: vtque ad vtilitatem nostram creasti, per tuam gratiam vivant ad nostrum adjutorium Per D. N. , Adhuc de benedictionibus peregrinantium ## Liber XVI, kap. 10 (s. 536–537) eiusdem Birgeri Archiepiscopi. CAP. X. Vita hominis militia est super terram.                                         OBSECRO memor esse velit omnis lector pius, qui hæc                                         dignabitur semoto fastidio legere, vitam hominis militiam,                                         & peregrinationem esse super terram: vt cogitet qualiter ab                                         Aquilone ( vnde omne malum pandetur ) etiam vita emendata                                         iter est ad cœlos. Vnde e devotione, vel voto volentibus                                         peregre proficisci ad Hierusalem, aut Compostellam, Reges & reginæ peregrinati sunt.                                         vel almam Vrbem, seu alia loca, prout multi Illustrissimi                                         Reges, & fœminæ olim profecti sunt, Præsul, vel sacerdos                                         super eos, & sacculum, ac baculum modo sequenti Forma benedictionis super peregrinantes. stans benedicit: Domine IESV Christe conditor mundi, & redemptor, qui beatis Apostolis tuis præcepisti, vt euntes in peregrinationem virgas tantum sumerent, te supplici devotione petimus, vt digneris hos sacculos, & fustes, seu baculos benedicere, dicere, quatenus hi, qui illos in signum peregrinationis, & sui corporis sustentationemBenedictio facculorum & fustium. recepturi sunt, tuæ celestis gratiæ recipiant plenitudinem, vt in eis munimentuæ benedictionis percipere possint: vi quemadmodum virga Aaron in templo Domini florens, a rebellium Iudæorum numero ipsius stirpem distinxit: ita & hos signaVirga Aaron signum obediem. culo S. Petri ornatos, ab omnibus peccatis absolvas, quæ in die judicii ab impiis separati, in dextera parte sint collocandi. Per D. N. Vers. Advenerunt nobis dies pœnitentiæ, ad redimenda peccata, ad salvandas animas. Commendemus nosmetipsos in multa patientia, per arma justitiæ virtutis Dei. Vnde consignans peram dicit: InForma consignandi sacculum. nomine Domini nostri lesu Christi accipe sacculum, seu peram, in habitum peregrinationis tuæ, vt sanus pervenire merearis ad limina Sanctorum, quo pergere cupis, & ad nos cum gaudio & exultatione reverti incolumis. Deinde dans baculum, Forma consignandi baculum. dicit: In nomine Iesu Christi accipe & hunc baculum in sustentationem itiners, & laboris tui, vt devincere valeas omnes inimici catervas, & pervenire ad limina Sanctorum, quo peregrinari desideras: vt peracto obedientiæ cursu, ad nos quoque sanus cum gaucho revertaris, & incolumis. Vers. Salvos sac servos tuos &c. Mitte eis auxilium de sancto, & de Sion &c. Omnipotens sempiterne Deus, humani generis reformator, Oratio. & autor, qui Abrahæ puero tuo, vt exiret terram nativitatis suæ, & veniret in terram repromissionis, quam ei te daturum esse promiseras, præcepisti: necnon &t populum Israëliticum in deserto te adorandum multis prodigiis venire fecisti, hunc quæsumus ad Sanctorum limina pergentem, a periculis omnibus eruas, & ab peccatorum nexibus absolvas, & tu qui es vera via, in te confidentibus inter benedispone, vt inter omnes hujus seculi perturbationes tuo protegatur auxilio. Mitte ei sanctum Angelum tuum, quem Tobiæ famulo tuo comitem dedisti, vt vbicunqueRaphaël Angelus. manserit, sit illi defensor contra insidias omnium inimicorum visibilium, & invisibilium, quatenus lætus & incolumis ad nos iterum redire valeat. Per D. N. De benedictionibus eleemosynarum eiusdem Archiepiscopi, ## Liber XVI, kap. 11 (s. 537) pro vivis & defunctis. CAP. XI. ABSCONDITE eleemosynam in sinu pauperis, & ipsa oret pro vobis ad Dominum: quia sicut aquam extinguit igne, ita eleemosyna extinguit peccatum. Eleemosyna extinguit peccatum. Vers. Honora Dominum de tua substantia, & de primitiis frugum tuarum da pauperibus: quia beatus qui intelligit super egenum et pauperem. De profundis vsque ad finem. Kyrieeley. Xpecul. Kyrieeleyson. Pater n. Et ne nos. Salvos fac servos tuos, et ancil. t. deus m. spe. in te. Mitte eis auxil. & de Sion t. eos. Esto eis d. tur. forti, a fa. Forma benedictionis elemosynarum. ini. A porta inferi erue d. a. e. Credo vi. bo. do. in terra vi. Requies. in pace. Domine exaudi. Dominus vobiscum, & cum spiritu tuo Creator & conservator generis humani, dator gratiæ spiritualis, largitor æternæ salutis, mitte spiritum tuum super hanc eleemosynamOratio. pro animabus famulorum famularumque tuarum, vt armata virtute cœlestis defensionis, omnibusOrdinatio Archiepiscopi Vpsal. super domibus egenorem. ex ea gustantium corporibus, atque animabus eorum proficiat ad æternam salutem, et prosperitate. Deinde dicitur: Eleemosynam hanc sanctam facientibus retribue Domine in regno tuo, qui es remunerator ominum bonorum, & benedictus Deus per infinita secula seculorum. Hujus etiam sanctissimi Birgeri Archiepiscopi Vpsalensis ordinatione, & consensu suorum suffraDecimæ episcopales. ganeorum, factum est, vt penes singulas Parochiales ecclesias, late per regnum extensas, essentPauperes indulgetiis eeclesiæ et privilegiis principum consoventur. domus refugii pro alendis egenis, per comportatas eleemosynas parochianorum. Præterea que decimæ Episcopales darentur hospitalibus leprosorum, & infirmorum, atque cum his liberales eleemosynæ diligentia quæstorum, tam remoto quam propinquo situ distantibus, (determinato tamen modo)ab indigenis recollectæ. Est etiam talibus locis de magnis indulgentiis, & Principum privilegiis, vt melius conserventur, provisum: attamen perper miseriam inopum, Vltio hæreticorum. & gemitum pauperum, aliquando exurget Dominus, vt vindicet in hæreticos omnem pietatem sua inexplebili avaritia destruentes. ## Liber XVI, kap. 12 (s. 538) De hospitalitate Gothorum, ac aliorum Septentrionalium incolarum. CAP. XII. Homines mutuis subsidiis vivunt.                                         CVM natura mortales invitet ad hilarioris vitae mutuum sub                                         sidium (quod certe merito facit, quia supra generis humani                                         sortem est, vt solus quis sibi sufficiat, licet natura vniversos                                         ex æquo fovet, quos eiusdem formæ communione complectitur)                                         eadem nimirum hominem etiam atque etiam observare nititur, Hospitibus blandiri turpissimum est.                                         ne sic suis commodis obsecundet, vt proximum(quem facile                                         juvare poterit) angustiis obrui patiatur: immo detestabile                                         est, susceptione hospitibus blandiri, & postea pretii                                         enormitate terrere: quoniam prædoni similis est, qui sub iniqua Officium humanitatis verum. voluntate, & execrabili lucro demoristrat se justitiam non habere. Id enim verum humanitatis, ac benignitatis officium est, quo quis sibi demit, & alteri porrigit: quod ipsum nunquam tantum infert commodi, quantum refert: nam & beneficiorum vicissitudine pensatur, & ipsa benefacti conscientia, ac recordatio charitatis Deus rependit vices. eorum, & benevolentiæ, quibus benefeceris, plus voluptatis affert animi, quam fuisset illa corporis, qua abstinuisti, præsertim quod Deum ingenti præmio opus pium rependere non dubitatur. Quocirca ad eum effectum declarandum, supraposita figura Hospitalitas Gothorum. adducta est, ostendens quam immensa benignitas admirabili Dei munere Gothicis, ac Sueticis gentibus in hospitum collectione, vltra omnes Septentrionis populos indita est, vt omnem illum diem infeliciter periisse existiment, quo non contingat peregrinis hominibus beneficium aliquod exhibuisse. ## Liber XVI, kap. 13 (s. 538–539) De externo testimonio eiusdem hospitalitatis. CAP. XIII. Verba Crantzii de hospitalitate Gothorum. REFERT Albertus Crantzius insignis nationum & historiarum scriptor, hit iusmodi verba: Quamvis omnes Hyperboreæ gentes hospitalitate sunt insignes, præcipui tamen sunt Sueones, & Gothi iis conjuncti: quibus est omni probro probro gravius hospitium negare transeuntibus, ita vt fit certamen, quis advenam hospitio suscipiat: cui gratuita liberalitate omnia exhibent hospitalitatis jura, quotquot diebus permanserit: egredientemque commendant amicis in itinere, quod instituit, Hospes egrediens commendantur amicis. commorantibus. Hæc ille. Quinimmo & jumentorum vsum solicito viatori, quousque volverit, liberrime præbent, ipsumque per compita viarum alacriter ducunt: vtque tali eorum beneficio vtatur, obsequiis & precibus vrgent: scientes plenum pietateOpus plenum pietate. opus esse, peregrinam gentem tali gratuito more consolari. Nec ignorant quantæ sint æstimantionis reputandi fideles, & boni hospites, qui probos mores, vsus, consuetudines, Vtilitas bonorum hospitum. & reliquas virtutes aliarum gentium ( quas libenter audiunt) syncerius referre creduntur. Item & amicitias dolosa simulatione susurronum violatas, in pristinumHospites boni reparant amicitias. robur piis consiliis reducere, atque piissimis exemplis, & experimentis solidare. Præterea qui de architecturis, & aliarum rerum naturis quæsiti, plurima per experientiam dicere norunt, quæ perpetuam vtilitatem activis ipsis hospitibus sint allatura. QuocircaDona dantur hospitibus. non contemnenda donaria recessuris in pellibus pretiosis, aut argenteis vasis liberaliter elargiuntur: quo fit, vt beneficii memores, simili gratitudine quandocunque opusMemores beneficiorum. fuerit, omnebonum polliceantur, & præstent. ## Liber XVI, kap. 14 (s. 539) De periculis hospitum ingratorum. CAP. IIII.                                         HABET tamen natura populi hujus hanc justam severitatem,                                         vt si hospites tanta benignitate suscepti, inhonesta cupidine                                         ducti ( quod raro tamen accidit) consortem patroni                                         domus, aut filiam, vel ancillam lascivo ludibrio violareHospites ingrati plectuntur.                                         præsumpserint, aut vim intulerint, tunc illico talem omni                                         sævitia adhibita, vsque ad mortem infatigabili conatu,                                         & impacabili iracundia persequuntur. Vident enim eorum                                         gratuita beneficia nefanda nequitia compensari. Neque                                         diu gratam stationem retinent hospites, qui graves odores secum in vestibus, aut sarcinis, veluti moschum deferunt: quia fœminæ abortiunt eoHospites odoriferi insecuri. odore hausto: immo ob tales odores peregrinos, incolis suspecti fiunt, ne sint proditores regni: vnde plerunque accidit odoriferos satellites, præcipue collimitaneos Russos, seu Moschos, aut Danos, rusticorum ferocitate fustigari, quibus displicet ille odor. Præterea qui rixas, & odia, atque contumeliosam ebrietatem nimis prodigo ausu & haustu, lege discretionis oblita, exaggerant, aliosque feroci spiritu nimio potus calore inflammati provocant, subito ad intensissima frigora expelluntur: quo demumHospites rixosi expelluntur. evenit, vt propriam agnoscentes insaniam, prudentius conversentur in ædibus alienis, ne abutantur benignissima hospitalitate. æstatis tamen tempore effugati, vt minus ab elementis vbique suaviter spirantibus, periculi sustinent: ita infamis eorum memoria meretur, & efficit, vt nullibi vel hospitio, vel societateHospites ingrati omnitempore invisi. bonorum hominum recipiantur, & foveantur. ## Liber XVI, kap. 15 (s. 540) De bono & vtili moderamine erga hospites injuriosos. CAP. XV,                                         NON parum ad hoc propositum facit doctrina beati Ambrosii                                         de Offi. lib. II. cap. XXI. vbi de insigni hospitalitatis Virtus bonorum hospitum.                                         gratia & merito, plurima annotanda adducit: & inter                                         cætera, que decet hominem hospitalem esse, benignum,                                         justum, non alieni cupidum, immo de suo jure cedentem Vir bonus juri suo aliquant lum cedit.                                         potius aliqua, si fuerit lacessitus, quam aliena jura pulsantem:                                         fugitantem litium, abhorrentem a jurgiis, redimentem                                         concordiam, & tranquillitatis gratiam. Siquidem de                                         suo jure virum bonum aliquid relaxare, non solum libera litatis, sed plerumque etiam commoditatis est. Primum dispendio litis carere non mediocre est lucrum, demum augere amicitiam: e qua oriuntur plurimæ commoditates, quæ suo tepore Humanitas impartienda. postea prosunt. In hospitalibus autem omnibus officiis humanitas impartienda est: justis tamen vberior honorificentia est deferenda, vt recipiens justum in nomine justi mercedem justi accipiat, & præmium calicis aquæ frigidæ &c. Suave igitur est, non pecuniæ sed gratiæ studere. Verum exurgens avaritia homines in eam ariditatem inducit, vt damnum putent, quicquid præter morem impenditur: licet scriptura asserat, Melior Hospitalitas melior. est hospitalitas cum oleribus, aut panis in suavitate cum pace. Non enim prodigos nos docet esse scriptura, sed liberales. Liberale est hospitio suscipere, nudum vestire, Liberale est. redimere captivos, non habentes sumptum juvare: prodigum est sumptuosis Prodigum est. effluere conviviis, & vino plurimo: prodigum est popularis favoris gratia exinanire Liberalitas pulchra. proprias opes: quod faciunt inanibus spectaculis intenti. Pulchra liberalitas est mensuram tenere, vt pluribus juxta necessitatem distribuatur. Quicquid tamen ex affectu syncero promitur, hoc est decorum: non superfluas ædificationes aggredi, Ornamentum templorum. nec prætermittere necessarias. Et maxime hoc sacerdoti convenit, ornare Dei templum decore congruo, vt etiam hoc cultu aula Dei resplendeat: misericordia frequentare, quantum oporteat largiri peregrinis: non superflua, ne sumptu pauperum alienam sibi quærat gratiam, & restrictior fiat apud clerum. Alterum enim inhumanum, Modus notabilis pro perlatis. alterum prodigum, si aut sumptus desit necessitati eorum, quos a sordidis negotiationis aucupiis retrahere debeas, aut voluptati superfluat. Et hæc allegata sint pro majori parte propter Aquilonares studiosos: ad quos vix vnquam perlatus Peregrini nequaquam temporefamis exturbandi. est beatissimus iste autor Ambrosius: qui & III. lib. cap. VII. ait, tempore famis peregrinos ab vrbibus nequaquam pellendos, exemplo ferarum, quæ nunquam expellunt catulos: quæ conformem sui generis adjuvant, vbi homo impugnat. Canes ante mensam impastos non patimur, & homines extrudimus? Quid illum eiicis, qui te pascit ? Quid tam vtile, quam cultores agrorum Agricolas servati vtile. reservari, non interire plebem rusticorum ? Quod igitur indecorum est, etiam inutile est &c. ## Liber XVI, kap. 16 (s. 541) De ritu Christianorum conviviorum. CAP. XVI.                                         QVEMADMODVM lib. V. cap. III. de sobrietate                                         gigantum, & lib. XIII. cap. XXXVI. de ritu epulandi                                         gentilium nonnihil ostensum est, qualem vsum, victumque servabat                                         antiqui, nunc insuper accepta Catholica fide enarrare                                         congruit, quomodo per Aquilonaria regna, Suetiam præsertim &                                         Gothiam, relicto majori e parte paganismo, & idolorum                                         cultu, vnanimes cœperint ambulare in domo Domini cum                                         consensu, moresque tam concordes benevola suarum rerumConsensus gentis in fide.                                         communicatione ducere, vt præter talem bonorum participationem etiam ad ritum convivandi religiosum rationabili servato statuto, sese certis anni temporibus convertebant: sicque multo tempore quasi sub aurea ætate, vbique concupita, Modus convivandi. & adepta pace, alacriter convivebant. Attamen vt ordinatius id facerent, dictantibus Episcopis bonis, redactus est is convictus ad tres dies Pentecostales, Tempus convivandi & locus. atque totidem ante caput Iejunii quadragesimalis Ecclesiæ præcepto instituti: in primis vt vndique ad singularem parochiam vniuscujusque territorii, sive districtus, cibos juxta facultatem suam quisque comportatos, in maxima æde penes Ecclesiam ad eum vsum fabricata, distincto mensarum ordine juxta seriem ætantum, dignitantum, ac familiarum ordinarent, ac convivarentur, potum cervisiæ totius congregationis expensisPotus communis. longe antea ad hunc vsum reservato. ## Liber XVI, kap. 17 (s. 541–542) De causis hujusmodi congregationis. CAP. XVII. DVRANTE itaque hoc triduo ante ciborum sumptionem sacra a Plebano, Vota & orationes populi. seu Curato audituri, Ecclesiamque ingressi, ( prout & nunc ingrediuntur) pro se, suisque charis parentibus, & amicis tam viventibus, quam defunctis, fideliter ( copiosis oblationibus factis ) Dominum orant, vt pacem, & sanitatem, ac omnia vitæ necessaria, & eorum mortuis antecessoribus misericordiam, & vitam præstes, & ne vnquam sinat eos incidere in corruptam societatem, & iracundiam dominorum, atque hostium calamitates. Demum inde ad convivales mensas revertentibus, mos talis institutus est, vt Senatoribus tantæ multitudinis per deputatos ministros Mos bibendi. stolis candidis indutos, ampla cornua electo potu repleta, pro summa memoria sanctæ Trinitatis more antiquorum ebibenda, successivo ordine præsententur. Deinde eisdem cærimoniis in memoriam Deiparæ Virginis, & tertio patroni, cujus Cornua pro cyathis. invocationi Parochialis ecclesia dedicata sit, cornua simili liquore plena, & præsentata ebibantur. Quibus rite peractis, ex alto legi solent ad latus Senatoris statuta Statuta conviviorum. convivantium, quid sanctius & honestius, tam ibi quam domi, pro omni statu, & tempore, ac ætate diligenter sit servandum, quasi in vna compendiaria vita præsentis, & futuræ lætitiæ acquirendæ statuta hæc proponerentur. Sed neque pœna transgressorum Pœna transgressorum. est exclusa, quin & in illi obnoxii sint vt solvant, scilicet tot ceræ libras sacris. altaribus deputandas, & ita memoria Sanctorum continua reverentia præsentibus suo tempore convivis instauratur, & frequentatur. ## Liber XVI, kap. 18 (s. 542–543) De vtilitate convivantium. CAP. XVIII.                                         RERACTIS igitur iis mensalibus solatiis, pariter Ecclesias                                         omnes vtriusque sexus & ætatis homines, Deum & Sanctos                                         eius pro sua incolumitate, ac parentum salute invocaturi                                         ingrediuntur: diebusque aliquot in tam piissimo ministerio                                         deducendis, valde soliciti sunt, vt si qui in medio eorum Discordes rediguntur ad concordiam.                                         discordes sint, ad gratiam & amicitiam eosdem reducant.                                         Si præterea immineant alicubi in limitibus regnorum                                         hostiles insultus, vt stent paratissimi ad omnimodam                                         defensionem. Si denique visis juvenibus personis pro vinculo connubii conjungendis, eo quod in cœtu hominum ob morum probitatem videntur idonei, tunc illico diem persuadent, & præsigunt parentibus vtriusque, quo procus accedat pro votis sponsalibus inchoandis. Et hinc evenit, vt vnus fiat e pluribus: Vnus fit e pluribus. quoniam etsi plures amici sint, vnum tamen fiunt, in quibus vnus spiritus, & vna sententia est, vel conjugali copula juncti vna caro. Præterea in tali convictu, vel cœtu Ecclesiæ, teste Ambrosio lib. I. Offi. cap. XXXIII. fidei consortio, initiandi societate, percipiendæ gratiæ necessitudine, mysteriorum communione, amicitiam, & benevolentia augetur, & crescit. Hæc enim etiam appellationes necessitudinum, Amicitia & benevolentia quomodo crescunt. reverentiam filiorum, autoriratem & plætatem patrum, germanitatem fratrum sibi vendicant. Multum igitur ad cumulandum spectat amicabilem convictum necessitudo gratiæ. Adjuvant etiam parium studia virtutum: siquidem convictus morum facit similitudinem. Sed nihil tam consociabile, quam Convictus morum facit similitudinem. cum æquitate justitia: quæ velut compar, & socia benevolentiæ, facit vt eos quos pares nobis credimus, diligamus. Tantum igitur valet benevolus is convictus, vt plerunque pignora naturæ vincat. ## Liber XVI, kap. 19 (s. 543) De turbatione bonorum conventuum Regnicolarum. CAP. XIX.                                         SED heu dolor hic convivandi, aut congrediendi pacificus                                         modus, sæpe invalescente peste, sæpius annonæ caristia, acConvictus impeditur.                                         bello, & sæpissimæ invidia, & livore falsorum Christianorum,                                         et detestabili hæreticorum machinatione fuerat perturbatus:                                         sed nunquam in toto sublatus. Quia etsi tyrannorum                                         suspicione ( qua nihil frequentius est ) a mutuis congressibusSuspicio tyrannorum frequens.                                         & commerciis multitudo, ne in vnum congrediatur,                                         vbique restringitur: tamen vt violentum crudeleque                                         imperium, atque intolerabile servitutis jugum efficacioribus armis & consiliis quandoque excutiant, tempus aptum inveniunt, quo vel in campestri judicio conveniant, vel nuptialibus festis, funeralibusque pompis, vel nundinisModus conveniendi. intersint, aut publicis venationibus arcendarum noxalium bestiarum, præsidis præcepto, vel communi vrgente necessitate congregentur, vel hostes a littoribus amoveant: quo casu, & modo suscepto, dum nulla meliora supersint remedia, impacabili furore succensi, in apertam proruunt rebellionem, ac quicquid atrocitatisGens provocatam indomabilis. ex ea dependet, impigerrimo labore deducunt: nec a furiosa ferocia desinunt, donec turmatim adaucti, arces & fortalitia tyrannicæ potestatis æquaverint solo, prout superioribus libris in parte videtur expressum. Nolunt enim Gothi ac Sueci, serviliServitus generis in Suetia et Gothia nulla. conditione nunquam geniti, tanquam noxales bestiæ præter legem & æquitatem, justo reddito, tributo ad insolita vel impossibilia coërceri, prout e veterum immunitatibus illorum populorum licet intueri, quam felices semper (æquitate defensa )Principes potius amari curent qui timeri. fuerant, & præsides eorum miserrimi, qui magis feroci præsidentia timeri, quam amari conabantur. ## Liber XVI, kap. 20 (s. 543–544) De ritu orandi in Ecclesiis. CAP. XX. GENTES Septentrionales e pagis remotissimis ad Parochias baptismales profecturæ, aliud genus armorum, præter ballistam, gladium, & securim, Genera armorum. non ferunt. Ballistas inquam, propter feroces bestias, vrsos præcipue Lupi quando sæviores. immanes, & insatiabiles lupos in qui tribus mensibus, Ianuario, Februario, & Martio plus solito ferociunt, quam reliquo anni tempore: que interimantur eo apud Deum præmisso voto, atque servata fide, vt pelles feræ percussæ quasi pro sacrificio scabellis sacrorum altarium sub pedibus celebrantis offerantur. Et hinc est ortum, que Pelles vrsinæ scabellis altarium offeruntur. maximo, ac horrendo vrgente frigore, super vrsinam pellem stant sacerdotes celebraturi. Si vero lupina pellis, aut lyncea, vel vulpina, aut alterius generis retibus excepta fuerit, pretium eius pro cereis Ecclesiæ fideliter adaptatur. Dixi præterea Cerei emuntur pro pellibus ad vsum ecclesiarum. gladios, vt vim vi, si in insidiis occurrerit, repellant. Deinde secures, propter arbores diris tempestatibus per transversam viam ejectas, vt libere transeant, excidendas, & amovendas, vel pontes subita inundatione perfractos celerius restaurent. Gladii. Ferunt etiam lanceas loco baculi, ob aqueas fossas transiliendas. Habent Secures. nihilominus baculos annales, seu Calendarios(de quibus lib. primocap. XXXIIII. Lanceæ. dictum est ) pro gestamine manuum: quibus docent, disputant, interrogant, & concludunt Baculi annales. lunares conjunctiones, & oppositiones, ac cursus, festa mobilia, ac fixa: pariter Rimstaff dicti. & signa dierum, infallibili experientia, quasi e libro declarata legerent, exponuntur Experientia temporum. & interpretantur. ## Liber XVI, kap. 21 (s. 544) De secura positione armorum in atrio Ecclesiæ. CAP. XXI.                                         TEMPLA, seu Ecclesias parochiales ingressuri ruricolæ Arma in atrio ecclesiæ ponunt.                                         Septentrionis, ante valuas, sive in atrio absque vlla furti                                         suspicione prædicta arma, donec divina absoluuntur, præcipue                                         tempore pacis deponunt, rursusque ad propria reversuri                                         resumunt. Lege enim majorum gravissima pœna                                         sacrilegi reperti puniri solent: nec eius horrendi sceleris Sacrilegorum gravis pœna.                                         reus inventus, vlla immunitate gaudebit: immo gravioribus                                         affligi tormentis debet, dum contra Ecclesiæ libertatem,                                         securitatem, & privilegia delinquit. Similiter & in via Ecclesiarum itinerantibus, insidias, aut vulnera inferentibus, singulari Principis lege Cano. sacri et leges imperiales contra sacrileg. infligitur pœna: quæ veluti gravioribus delictis annumerata, Regio tribunali castiganda servatur, quemadmodum etiam sacri Canones sanciunt, & Imperiales leges. Satisque huic immunitati congruit CXI. problema Plutarchi, quo dicit: Ita sacerdotes Verba Plutarchi. olim venerabantur, vt ante templa, vel aras positi, sacram effigiem, & divinum simulachrum representarent: ad quod omnibus egenis, ac supplicibus tanquam ad aram confugere licebat: vnde nec terreri, nec arceri omnino poterant. Quocirca in ipso januæ vestibulo, ac limine eiusdem ponebantur lecticæ. Qui vero pedibus hujusmodi sacerdotum se provoluissent, eo die ab omnibus plagis, ac pœnis Libertas maxima. tuti erant: qui si prius vincti fuissent, ac ad eum accessissent, evestigio solvebantur. Vincula vero non per januam, sed per tectum sublata foras abiiciebantur. Nunc autem dolendum est impiis persecutoribus vincula, catenasque non sufficere, Sacerdotes inpie jam tractantur. quibus atrocius Dei sacerdotes mille contumeliis afflictos alligent, spolient, & occidant: per quorum devotissimas preces misericordia divinitus acquiri consuevit. Sed rursus attendant scriptum fore, Beneplacitum est Domino in populo suo, & Locus scripturæ verax. exaltavit mansuetos in salutem: in quorum manibus gladii ancipites sunt, ad faciendam vindictam, & ad alligandum Reges eorum in compedibus, & nobiles eorum in manicis ferreis, vt faciant in eis judicimum conscriptum. Et hæc est gloria omnibus Sanctis eius. ## Liber XVI, kap. 22 (s. 545) De miseria, & infamia sacrilegorum. CAP. XXII.                                         QVIA nimium familiare sacrilegis mentibus est, audaci impietate                                         quæque mala imaginari, & ea contra divinam reverentiam,                                         & eius ministros atrocius exequi: fit vt in primis velIntentio sacrilegorum crudelissima.                                         cultum divinum totaliter auferant, vel in tantum bona diripiendo                                         impediant, vt tandem omnem substantiam Ecclesiæ,                                         & clericorum occupent, ac vertant in commodum, & hæreditatem                                         laicorum: ignorantes, vel scire non volentes, crudelius                                         mortis genus fore, victu necessario sublato, hominemOccidentes hominem famen.                                         miserabili ac longo interim fame occidere, quam levi, licet duro compendio, fune, vel gladio, quocunque solatio destitutum, & nudum mortificare: immo in tantum blandiendo sibi mentitur eorum iniquitas, vt astuteVerbum hæreticorum. dicant, Non expellimus clericos ab Ecclesiis, vel monachos, aut moniales a claustris: sed bona eorum sub fiscum, & coronam mittimus, vt nihil amplius ab aliis exportandum relinquatur, sed his peraugendis nova eleemosyna distribuatur. Quod quam execrabile, ac detestabile fit, ipsi viderint, qui hac scelerata malitia infamiamOpus execrabile. sibi comparant, & perpetuum cruciatum, ac stirpi, generationique suæ æternam egestatem: quæ in domo impii, vt lepra in leproso, hæreditaria lege manet. Constat etiamMendicitas a monasterio ejecta reperitur in aula referente Theoderico Rege Gothorum de libertate cleri, quod qui mendicitatem tollit a monasteriis, & claustris, eam inveniet in Principum aulis. Quod quam verum sit, secreta miseria plus edocet, quam minuta hac pagina congruit enarrare. VereSacrilegi semper egentes. possent hic præter mille alia testimonia e nomine ostendi potentissimæ Principum, ac nobilium familiæ: que vt olim forte sua contentæ sine sacrilegio, & vestium: & epularum inani luxu liberaliter in splendida opulentia ( abunde propria egenis tribuentes) vixerunt: ita postmodum manus rapaces, ad sacra præsertim æraria, prætextu fictæ necessitatis mittentes, inopia pressi, ad aratra, vt sudore victum quærerent, Nobiles ad aratra pressi. descenderunt: sub quo indies iam gemere, & inconsolabiliter plures vivere non ignoro. Aurum, & argentum pia manu collectum dum EcclesiaEcclesia semper subvenit angustiatis. habuit, ne corruerent in abjectam conditionem, multis & magnis hominibus vel dando, vel mutuando succurrit. At postquam inde sublatum est, nec reparari permittitur, quisque in maxima infelicitate experietur, quam miserabile sit vivere absque mutua subventione fidelium Christianorum. ## Liber XVI, kap. 23 (s. 546) De nimia præsumptione sacrilegorum. CAP. XXIII.                                         EXTANT apud Cassiodorum lib. XII. notabiles epistolæ: Divinitas oculis mortalibus non sallitur.                                         quarum vna sub titulo Edicti sic habet: Quid adhuc minime                                         audacia humana tentabis, si et ibi furta, ac sacrilegia porrigis                                         vbi te minime latere cognoscis ? vt illudas oculis fortasse                                         mortalibus: quamvis iniqua, tamen aliquam videtur præsumptio.                                         Quanta vero excitate damnatur, qui se æstimat                                         perpetrare, quod divinitas non possit advertere ? Sed ne                                         similis vlterius grassetur præsumptio, aut divinam parientiam Edictum Theo. Regis Goth.                                         frequens provocare possit excessus, edictali programmate definimus, vt qui in hac fuerit vlterius fraude versatus, & militia careat, & compendium propriæ facultatis amittat. Graviore siquidem pœna plectendus, qui Pauperes habeant dona regnantium. vsque ad injuriam divinam, suam nihilominus tetendit audaciam. Habeant pauperes dona regnantum: possideant aliquid, quibus nulla facultas est. Cur aliena substantia in Regali largitate posita pervaditur ? Possessio eius, stabile munus principis est. Quemadmodum præsumat subjectus contingere, quod Deo respicit humilitate dominantis Esurientes occidit qui quod pont non affert. offerre ? Additur, quod talibus non dare tulisse est: & merito, quando qui potest esurientibus subvenire, si non pascit, extinguit. Pudeat illis tollere, quibus jubentur offerre. Vltra omnes crudelitates est, divitem velle fieri de exiguitate Crudelitas major est. mendici. Amentur honesta lucra, horreantur damnosa compendia, nullus audeat inde tollere, quod possit collecta dispergere: addendo perdit, qui retinendo collegerit, Pauper fit. & paupertatem potius ad se trahit, si exigentium pecunias non repellit. ## Liber XVI, kap. 24 (s. 546–547) De restitutione sacrorum vasorum S. Petri. CAP. XXIIII.                                         REFERT idem Cassiodorus eodem libro aliquot sequentibus Alaric’ rex vasa sacra sacris locis restituit.                                         capitibus, que postquam, Rex Gothorum Alaricus vrbis                                         Romæ deprædatione satiatus, Apostoli Petri vasa suis deferentibus                                         excepisset, mox vt rei causam habita interrogatione                                         cognovit, sacris luminibus deportari manibus diripientium                                         imperavit: vt cupiditas, quæ deprædationis ambitu                                         admiserat scelus, devotione largissima deleret excessum. Vasa Sanctorum.                                         Sed quid mirum ? si reverendorum Sanctorum vasa                                         diripere noluit, qui tanta se Vrbis ( a Stilicone lacessitus ) Roma gentium domina. vastatione ditavit Roma etenim, vt antecessor meus D. Ioannes Archiepiscopus Vpsalensis lib. XV. historiarum suarum fo. 489. asserit, gentium domina, Mitiores olim Arriani qui moderni Christiani. Christianæ fidei domicilium, omni ope destituta capitur a Vestrogotho Rege: qui etsi esset Arrianus, tamen longe mitius victoriam in devictos hostes exercuit, quam complures nostri temporis Principes in subditos, & fideles cives suam potentiam extendunt. Quamvis enim direpta fuerat Roma, tamen sacris ædibus, & omnibus in eas confugientibus, quadam incredibili pietate parcebatur: immo ipsi Gothi plerosque plerosque Romanorum suis humeris in templa portaverunt, ne in cæteros milites minusGothi portabant debiles ad templa. clementes inciderent, prout S. Augustinus, & Orosius, hanc historiam jam sibi magis compertam tradiderunt. Ille enim in III. lib. de Civit. Dei cap. XXVIII. Gothis admirandam clementiam tribuens, inquit: Gothi tam multis Senatoribus pepercerunt, Augustinus: & Orosius. vt magis mirum sit, quod aliquos peremerunt. Hic vero Orosius lib. VII. cap. XXVIII, miris exclamationibus in laudem Gothicæ gentis vtitur. Ibi enimGothi multis pepercerunt. videre licet, Gothos vehementer horruisse sacrilegia, & non solum sacram vasa aurea, & argentea, magnitudine, & pondere, ac pulchritudine pretiosissima, in sacrasSacrilegia Gothi horruere. ædes retulisse: verum etiam omnes tam ethnicos, quam Christianos ad Sanctorum Basilicas confugere volentes, e medio interjectu Vrbis, exertis vndique ad defensionem gladiis, salvos & liberos deduxisse. Hæcque contigerunt circa annos DominiAnno Domini 414. CCCC. XIIII. teste Sigisberto. ## Liber XVI, kap. 25 (s. 547–548) De sacrilegiis, ac differentiis, ac pœnis eorundem. CAP. XXV.                                         NE autem quempiam lateat horrendi criminis hujus sacrilegii,                                         hæresis, ac schismatis execrabilis impietas, censendum                                         est id fieri, quoties vel personis, vel locis sacrisSacrilegium fit.                                         ( vt D. Brunus lib. V. cap. vltimo de hæreticis integre                                         asserit ) injuria irrogatur, aut Ecclesiastica bona profanantur.                                         Ac primum quidem, vt varii sunt gradus, & dignitates                                         sacrarum personarum. ita variæ quoque pœnæ sunt                                         sacrilegii, quod in personas Ecclesiasticas perpetratur. Si                                         quidem alia pœna in eos statuta est, qui hostilem & sacrilegamPœnæ variæ sacrilegorum. manum in S. Ro. Ecclesiæ Cardinales injecerint: alia in violatores Episcoporum: alia in cos, qui sacerdotes, & clericos violenter invadunt: alia in raptores sacrarum virginum, & rerum Deo ac Ecclesiis dedicatarum. De quorum pœnis infligendis satis justa, & severa provisio in municipalibus regnorum Aquilonarium legibusMunicipalia jura Aquilonarium regionum. facta est, si alias jura vigorem, & executorem haberent, juxta criminum excessum, & atrocitatem, De D. Cardinalium rarissime illuc venientium, offensoribus, non minor pœna sumeretur, quam si Regia majestas læsa foret: hoc est, condemnatio ad truculentissimam mortem. Sed is casus nunquam accidit in his terris, quin potius tam sublimibus personis omnis reverentia, & obedientia exhiberetur, quæ summoLegati Apostolici semper humanissime excepti in Aquilo. principi ostendi posset, & deberet, prout charissimus frater & antecessor meus D. Io Magnus Gothus declarat in sua Metropoli Vpsalensi. Pariter & aliis S. Rom. Ecclesiæ, & Sedis Apostolicæ legatis, ingenti honore & liberalitate semper susceptis, Deoque propitio suscipiendis. Violatores vero Episcoporum vti plures, & graviores sunt, ita & legibus humanis difficulter arceri, vel judicari possunt: nisi Deus, qui pro ipsis corripit Reges (quibus & præcepit, ne tangerent christos eius ) suo judicio per legitima tribunalia judicium fieri præcipiat, vt proscribantur, deponantur, ac degradentur: quemadmodum & multi Imperatores, Reges, Duces, Comites, & Equites aurati pro enormibus delictis deponi, & puniri solent: ne alicujus effrenis impietas inulta linquatur, donec Deus arguet in æquitate pro mansuetis terræ. Impietas non manet inulta. Ideoque nullus in sublimi potestate constitutus præsumat alienum judicare servum, qui domino suo stabit. 548        DE ECCLESI. DISCIPLI. De portentosis sacrilegis, & eorum infami ## Liber XVI, kap. 26 (s. 548) vita, & horrendo fine. CAP. XXVI.                                         COGITENT ergo audaces sacrilegi non frustra summos                                         Pontifices tam Canones, quam ipsos Imperatores leges                                         adversus violatores communium sepulchrorum severiter                                         statuisse: quanto magis in eos, qui tumbas sanctorum                                         Martyrum desolare præsumunt ? Propterea perpendant,                                         ac revolvant veteres, ac novas historias, & nullibi invenient Sacrilegi morte infami pereunt.                                         sacrilegos aliter, quam infami morte defecisse. Probat                                         hoc sufficienter Trogus Pompeius, & eius abbreviator                                         Iustinus: e quibus nonnullos adducere placuit, vt formident Christiani sacrilegia committere, quando tam infeliciter ea temeritas successerat, Cambyses. etiam illis, qui idola coluerunt. Cambyses ( inquit Iustinus ) Persarum Rex ad Ammonis templum expugnandum exercitum misit: qui tempestaribus, & Xerxes. arenarum molibus oppressus, interiit. Xerxes quoque Persa quatuor millia armatorum Delphos ad templum Appollinis diripiendum misit: que manus tota imbribus, Philomenes. & fulminibus deleta est. Philomenes Græcorum Phocensium dux, postquam Apollinis templum spoliaverat, sequenti prælio primus inter confertissimos hostes Brennus. dimicans cecidit, & sacrilegii pœnas impiissimo sanguine luit. Brennus Gallorum dux, quasi terrena spolia sorderent, animum ad deorum templa convertit, scurriliter jocatus, Locupletes deos largiri hominibus oportere. Sed idem postmodum cum Antiochus. dolorem vulnerum ferre non posset, pugione sibi & infamem, & crudelem mortem conscivit. Antiochus Syriæ Rex sperans se sub specie tributariæ necessitatis excusatius sacrilegia commissurum, adhibito exercitu nocte templum Dindymæi Iovis aggreditur: quo re prodita, concursu incolarum cum omni militia interficitur. Totus etiam ille Brenni exercitus ( qui Tholosam reversus est ) comprehensus pestifera lue, non prius sanitatem recuperavit, quam aurum argentumque sacrilegiis quæsitum. , Aurum Tholosanum. in Tholosensem lacum mergeret: quod longo post tempore Cæpio Romanus Consul, abstulit: quodque sacrilegium causa excidii Cæpioni, exercituique eius postea fuit. Romanos quoque Cimbrici belli tumultus, velut vltor sacræ pecuniæ, insecutus est. ## Liber XVI, kap. 27 (s. 548–549) Adhuc de similibus sacrilegis. CAP. XXVII. Alexander.                                         ALEXANDER Syriæ Rex, cum militibus stipendia deessent,                                         in templo Iovis solidum ex auro Victoriæ signum                                         tolli jubet, facetis jocis sacrilegium circunscribens: nam                                         victoriam commodatam sibi ab Iove esse dicebat. Interjectis                                         deinde diebus in sacrilegio deprehensus est, & a suis                                         desertus, a latronibus capitur, perductusque ad hostem suum Gryphus.                                         Gryphum, interficitur. Hi pauci e tota multitudine sacrilegorum                                         adducti, documento esse possunt, non semper verum Dionysius.                                         esse, quod sacrilegus Dionysius Siculus jocando dixit, Ecce Ecce quam securi navigant sacrilegi. Profecto non omnes hactenus secura navigaverant aura, præsertim in Suetia, & Gothia: de quibus mihi specialis sermo est: qui vel Ecclesiam oppresserant, vel auxiliares manus ab ea retraxerant. Novi enimDepositio potentum. aliquemex Principibus regni Gothorum, quingentos equites in quotidiana familia fatis magnifice aluisse: cujus soror circa annum Domini M. D. XXXV. in ordinem plebeiæ multitudinis redacta, pœnam patitur, quod majores sui non fatis pii fuissent in Ecclesiam, & Dei ministros, in quos ne prædium aliquod conferrent, voto pertinaci sese dudum astrinxerunt: quo casu multi a summo culmine nobilitatis ad vilissimam conditionem sunt detrusi. Iustum quippe est, vt ignobilesIgnobiles quare multi fiunt? fiant, qui Deum, a quo est omnis nobilitas, in Ecclesiæ ministris contemnere non verentur. Neque opus est ad confirmandum hoc argumentum, exempla ab divinis literis petere: nam sacra historia vix aliquid frequentius, aut horribilius inculeat, Scriptura sacra exhorret sacrilegos. quam horrenda illorum tyrannorum, & sacrilegorum supplicia, qui ab initio institutæ Ecclesiæ, divino sacerdotio injurias, irreverenti, & feroci ingenio irrogarunt. ## Liber XVI, kap. 28 (s. 549–550) De plagis sacrilegorum &c. CAP. XXVIII.                                         VNVM tamen hic ex Iosue VII. referre congruit de Acham: Acham sur.                                         qui inter sexcenta millia pugnantorum, jussu Domini                                         per tribus, samilias, domos, & nomina quæsitus, repertus, &                                         confessus est hoc modo: Vidi inter spolia pallium coccineum                                         valde bonum, & ducentos siclos argenti, regulamqueSiclus 20. obolos habet.                                         auream quinquaginta siclorum, & concupiscens abstuli, &                                         fossa humo absondi &c. Quæ omnia extracta, & projecta                                         ante Dominum, tulit Iosue, filios, filias, boves, oves, asinos,                                         tabernaculum, & cunctam supellectilem ipsius Acham: quem & duxit ad vallem Achor, & ait illi: Quia turbasti nos, exturbet te DeusVallis Achor. in die hac. Lapidavitque cum omnis Israël, & cuncta quæ illius erant, igne consumpta sunt, lapidum acervo id testante in hunc diem: locusque vocatur Vallis Achor in sempiternum. Quo facto aversus est furor Domini ab Israël, vt denuo ad gratiam recepti, de inimicis triumpharent: paucique eorum percusserunt vno die XII. milliaLapidatus e sur. oppressæ civitatis, & Regem suspenderunt, Solque & Luna, vt victores in cæteros hostes, quinque scilicet Reges potentissimos, fierent, stationem sui cursus annuerunt. Præterea cunctas gentes inimicas est resistentes, in omnibus terris circumjacentibus, speciali numero Reges XXXI. gladio, furca, incendio, vel lapidibus deleverunt. Victoria redit. Domini enim sententia fuerat, vt indurarentur corda eorum, & pugnarent contra Israël, & caderent, & non mererentur vllam clementiam, ac perirent. DominoReges 31. periere. enim, & Mosi servo eius ( prout nunc inconvertibiles sacrilegi, & hæretici) semper durissima cervice restiterunt, & indies adhuc resistunt, donec similiter, aut gravius puniantur. Vnum tamen hic addendum veniet, quomodo durus ille persecutor populi Domini Adonibezech, fugiens e prælio, Israël comprehensus est, &Sententia Domini fuit. cæsis summitatibus manuum eius, ac pedum, in squallore sedens dixerit: SeptuagintaIudi. 1. Reges amputatis manuum, ac pedum summitatibus, colligebant sub mensa mea ciborum reliquias: sicut feci, ita reddidit mihi Deus: ne forte sacrilegi pungentis conscientiæ flagitium ( fame Ecclesiasticas personas occidendo) cum LamechReges 70. Lamech. dicere cogantur, Occidi virum in vulnus meum, septuplum vltio dabitur de Cain, & de Lamech septuagies septies, quia milles audierant, & audiunt cavendum esse a hoc nequissimo & crudelissimo facto: quia opprimunt alium, vt ipsi oporessores Ambrosius Politus. semper gravius torqueantur: prout video D. Ambrosium Politum Archiepiscopum Compsanum super quartum caput Gene. diligenter annotasse, videlicet inferentem alteri Injuriam inferens sibi primum nocet. injuriam, sibi primum & maxime inferre. Possent quidem viri Ecclesiastici vim vi quandoque repellendo, graves vlcisci violentias, aut duras avertere persecutiones: sed cum in bono vincendum sit malum, scuto patientiæ adversa gravissima venient toleranda: Scutum patientiæ. vt forte eo genere pugnandi sese a mortifera vexatione, & proximum a malo proposito, & pessimo opere liberare possint, exemplo & consilio beati Gregorii: Gregorius potuit, sed noluit se liberare de persecutione Longobardorum. qui de seipso (vt prædictus D. Archiepiscopus Ambrosius cap. præallegato resert ) testatus est, se potuisse Longobardorum tyrannidem debellare, ita vt ne vnus quidem in Italia remansisset: maluisse tamen cum cæteris iniquum sufferre jugum, quam se Dei, & Christi Regis pacifici vicarium, sanguini admiscere. Veruntamen ea mensura & modo ferenda est injuria, vt non conturbetur Reipublicæ tranquillitas, Modus ferendi injuriam. & commune bonum. ## Liber XVI, kap. 29 (s. 550–551) De remediis sacrilegiorum avertendorum. CAP. XXIX.                                         CONSYDERATA prædicta Prælatorum indicibili                                         patientia, vitæque sanctitate, & horrore tam immensi sceleris, Horror sceleris revocata malo.                                         & infamia sobolis procreatæ, ac procreandæ, gravique                                         Ecclesiastica censura, & multis ac infinitis malis, ex odio                                         & discordia secuturis, sæpissimæ Reges & Principes Aquilonares,                                         offensos Episcopos & prælatos, ob vitæ sanctitatem Concordia restauratur.                                         & admirandam fidei constantiam, ne illate injuriæ                                         Deo vltore vindicentur, recipere solent ad gratiam &                                         favorem: quemadmodum potentissimus Rex Suetiæ Magnus Magnus Recognomento Ladalaas, cum sanctissimo Antistite Brynolpho Scarensi, seditiosis Brynolphus Episcopus. procurantibus pro hoste reputato, atque pluries ad mortem quæsito, celerrime cunctis admirantibus, & congratulantibus in gratiam venit. Die etenim Assumptionis beatissimæ 1285. Virgini dedicato, circa annum Domini M. CC. LXXXV. solenni missa Pontificis audita, depositisque a se, & satellitibus suis omnibus armis, ante pedes altaris & Præsulis se prosternens, humilime scelerati propositi venia sub Ecclesiæ disciplina petivit, Concordia beata. & accepit, Pontificem in arcem suam Regiam, honorifice, vt secum pranderet, ad ducens: indeque secutum est, vt serenior conscientia Regis fieret, & Episcopo ac clero eius vbique daretur tranquillitas major: quod exemplum necessitate per occasionem exorta, quanto magis & Reges, & Præsules ( seclusis susurronibus ) in mutuam gratiam redeuntes, secuti fuerint. tanto quietius, & amœnius vtriusque gubernia Natura pessima susurronum. solidantur, & crescunt. Dixi, Susurronibus seclusis: quia hi vt detractores clam & secrete, immo & publice ita innocentes plerunque in moribus, vita, fama, & omni actione maculant, vt gravius ea malignitate feriant, quam si eisdem in fronte & oculis infligerent vulnus. Magnam fortitus est laudem Serenissimus Princeps Svanto princeps. regni Suetiæ Svanto, qui tales artifices venenatæ linguæ nunquam passus est altero absente aliquid enarrare: sed jussit hunc eo loco, quo loqui, vel detrahere cœpit, donec pars altera responsura accederet, firmo pede manere. Idque sine dubio fundatum fundatum scivit in veteri lege Deute. XIX: Si steterit testis mendax contra hominemTestis mendax Deut. 19. accusans cum prævaricationis, stabunt ambo, quorum causa est, ante Dominum in conspectum sacerdotum, & judicum, qui fuerint in diebus illis. Itaque nec susurrones, nec detractores quis bonus Princeps audiat, si a sacrilega suspicione æstimari velit immunis. Verba enim susurronum penetrant ad intima cordis. Prover. XXVI. Primum omnium tales adversus Ecclesiarum pastores, vt bona eorum auferantur, instanter insistunt. ## Liber XVI, kap. 30 (s. 551) De periculosa vexatione parentum, & exemplo resipiscendi. CAP. XXX.                                         FORSITAN opportune superioribus capitulis declarantibus,                                         quam impium sit violare patres spirituales,                                         nonnihil eisdem superaddetur, quam inhumanum etiam                                         sit, dissolutis moribus bonos molestare parentes, eosque vexare,                                         quibus ipsa natura semper admonet obedire, quemadmodum                                         in bestiis tigridum aspicitur, & ciconiarum: Natura tigridum & ciconiarum.                                         quæ eiusdem naturæ instinctu genitores suos nedum cibis                                         senecta instante refovent, sed excidentibus plumis a frigore                                         tegunt. Affertur ideoque exemplum non incongruum hoc loco, quomodo a hujusmodi naturali lege erratur, & rursus conditore naturæ juvante, reditur ad eam. Atque inter alia magis pium adest de Rege Franciæ DagobertoDagoberti Regis Franc. facinus. documentum: qui iram patris sui Lotharum Regis meritus, eo quod consiliarium eius cæsum, & detonsum dehonestaverat, Parisios ad Ecclesiam S. Dionysii confugit: & quia inde nullo modo extrahi potuit, locum illum semper cordi habuit Tandem patre mortuo, regimineque suscepto, ad vltimum correxit vitam, prout sequens eius publica confessio attestantur: qualem pœnitentiam si oppressores Ecclesiarum tempore opportuno imitando prospicerent, forsitan & ipsi, & stirps, ac plebs eorum in amœniori quiete viverent, & securiori conscientia vltimo surgente fato hinc emigrarent, prout in sequenti capitulo declaratur. ## Liber XVI, kap. 31 (s. 552–553) De piissimo exemplo recompensationisdomibus, & personis Ecclesiasticisjustissimæ faciendæ. CAP. XXXI. Attestatio Dagoberti Regis Francorum.                                         DAGOBERTVS Magnus divina clementia Rex Francorum.                                         Omnibus regni sui primatibus, immo cunctis Christifidelibus                                         præsentibus & futuris. Notum facimus, quod                                         patre meo Lothario defuncto. , paterni regni curam suscepi:                                         sed juvenili ductus levitate deceptus, Regalis officii                                         debitum neglexi: & maxime inter alios excessus meos, Ecclesiarum                                         Dei destructor, & dissipator esse cœperam,                                         nec divinæ majestatis oculos, nec hominum veritus acclamationem.                                         Tandem Dei benignitas obstinatæ mentis superbiam conterens, virga correctionis iniquitates meas correxit, & mihi castigagato Deus pœnitentibus veniam præbet. veniam non negavit &c. Quasi autem modum pœnitentiæ imponens, in hoc mihi spem plenæ posuit indulgentiæ, si ad honorem Dei, & beatorum Petri & Pauli Apostolorum sanctorum, quos magis offenderam, domum divinis aptam servitiis construerem &c. Igitur sub certa spe remissionis peccatorum nostrorum, reddentes alacri studio votum, quod fecimus, Ecclesiam in honorem sanctæ Trinitatis, & sanctæ Mariæ construximus: quam sublimare, & Regali munificentia Monasterium Vissenburg. ditarei decrevimus &c. Datum in monasterio Vissenburgensi mense Maio, anno regni eius XXIII. & anno Domini DC. XXIII. Quod monasterium ordinis est divi Benedicti, VIII. milliaribus ab Argentina secundum Rheni cursum distans. Refert præterea Sigebertus in morte hujus Dagoberti, de quo per visionem cuidam revelatum est, quod anima eius ad judicimum rapta sit, & multis Sanctis contra eam pro expoliatione suarum Ecclesiarum reclamantibus, cum eam jam mali angeli vellent ad pœnas inferni rapere, interventum S. Dionysius liberavit animam Dagoberti. sancti Martyris Parisiensis Dionysii, cui ipse maxime devotus fuerat, a pœnis liberata est. Hujus etiam filius Sigebertus a sancto Amando baptizatus, Infans 4o dierum baptizatus respondit Amen. cunctis tunc tacentibus, infans XL. dierum, respondit Amen. De necessaria extirpatione errorum, ## Liber XVI, kap. 32 (s. 553) & falsarum doctrinarum. CAP. XXXII.                                         NEC minus pœnitendum erit, præsertim Principibus Aquilonarium                                         regionum, quod contempta majorum pacifica                                         doctrina, ac piissimus moribus, admiserint errorumMagistri errorum.                                         magistros, auribus servientes: qui propriæ prudentiæ ita                                         ardenter inhærent, & assentiunt, vt nulla scripturæ veritas,                                         aut rario, æstimari, recipi, aut pro dogmate legenda                                         tradi possit, vel debeat, nisi eam approbaverint sacrilegi                                         novatores: quorum tamen ita discors opinio est, vt neHæretici semper discordes.                                         in vna quidem civitate, domo, vel camerula idem sentire possint Cujus erroris causa est ignorantia, vel depravatio scripturarum, ac odium, Causa discordiæ. quo feruntur in sapientes, veram religionem cum doctrina conformiter, & vbique profitentes: eo quod nulla religio ( teste Lactantio ) sine sapientia suscipiendaReligioat sapientia conjuncta. est, nec vlla sine religione probanda sapientia. Et ita summi viri veritatem attigerunt, & bene tenuerunt, vbi aliqui per infucatam eius interpretationem falsa opinione illusi, retrorsum abierunt, & demum in profundum errorum descendentes, & agnitam veritatem impugnantes, omnem Christi fidelium vnitatem ad summam discordiam ( in qua quotidie suspirant oppressi ) attraxerunt: quasi verum proverbium non esset, Vnus ædificans, alius destruens, minime prosperabitur. RespiciantVnus ædificans & alter destruens, periclitantur. ergo cordati Principes, magnanimique Duces, quam confusissimum fit, & ludibriosum, si ductores exercitus, alteri quam proprio victoriam favendo Principi, sunt discordes: & vt apertius prospiciant casum, diligenter consyderent, si in vnoDuces discordes. exercitum tot fuerint duces, quot legiones, quot cohortes, quot cunei, quot alæ: primum nec jussu poterit acies (vnoquoque periculum recusante) faciliter dirigi, neque quod suis propriis consiliis vtantur omnes, discretius temperari. Diversitas enim affectuum parit inevitabilem perditionem. Auferantur ergo impiorum dogmata, &Dogmata impiorum auferenda. cessabunt jurgia: extirpentur mores, & violentiæ hæreticorum nequissimæ, & vbique instar aureæ ætatis pax erit, & concordia dulcis. De optimo remedio discordias, hæreses, schismata, ## Liber XVI, kap. 33 (s. 553–554) ac reliquos detestabiles abusus abrogandi. CAP. XXXIII.                                         QVEMADMODVM annis superioribus nonnullis                                         Lutheranæ impietatis professoribus, more seditiosorum studentium, Studentes Vitebergenses seditiosi.                                         ex Viteberga oppido Germaniæ ad Aquilonaria                                         regna revertentibus, posthabita ratione legum, & Canonum,                                         de rebus fidei coram laicis, pulchrum videbatur disputando                                         veritatem opprimere, & errores inducere, atque vi &                                         metu trepidantes Catholicos, expresse tamen nunquam consentientes,                                         obruere, & ad suas ineptias compellere, & coram                                         simplici populo omnia sua vera esse, & servanda præscribere Ita & optimum, ac necessarium reducendæ securitasis erit remedium, vt ausoritate Remedium efficacius. Regum & principum, quævis errata juxta laudabilem veteris Ecclesiæ ritum, arbitrio & integritate bonorum hominum, quoad fieri poterit, obliterentur, & diligenter præcaveantur, ne amplius tam perniciosæ & illicitæ disputationes, toti populo incessanter nocituræ, Principum constitutione permittanrur, scilicet vt Constitutio catholica. nemo sive clericus, sive laicus, publice vel privatim (vt sane D. Brunus vltimo cap. VI. lib. de hæreticis pro publico bono suadet )de fide Catholica propria autoritate disputet, & ea, quæ a sacris Conciliis semel diffinita sunt, denuo in dubium revocet: ne novæ nascantur hæreses, aut semel extinctæ, in gravius Ecclesiæ damnum revocentur. Decet enim salubriter decreta, stabili firmitate perpetuo fore permansura. Grego. Nazianzenus. Non enim omnium est (teste Gregorio Nazianzeno publice, & semper de Deo contendere, disputare, vel exquirere naturam: nec ita vilis est sacræ scripturæ sermo, Circumstantiæ necessariæ. vt vulgo indocili, & homunculis reptantibus adhuc pateat: immo nec semper, nec omnia, nec omnibus, nec ab omnibus sunt proferenda. Sed est & quando, & quibus, & inquantum, & eorum, qui ingenium, atque industriam sumpserant in disciplinis speculativis, atque eorum, qui norunt, amotis corporalibus, incorporalia Impurus nil rectum judicat. & spiritualia conspicari. Sed ante omnia illorum est, qui & anima, & corpore iam purgati sunt, vt minimum qui certe purgantur. Qui vero minus purus est, quomodo audet purum contingere ? &c. Hæc aurem post illa quoque proferenda sunt, in quibus delectati sunt, cantica, post ventris, & eorum, quæ sub ventre sunt, curam: a quibus etiam hoc delectationis loco ducitur, si de rebus divinis contentio Capacitas auditoris attendenda. moveatur, vt in controversiarum certamine delectentur. Virtus præterea, & capacitas est in auditore attendenda, quia divina mysteria non nisi a puris, & per puros sunt tractanda, qui sceleribus & sacrilegiis non fuerint inquinati. ## Liber XVI, kap. 34 (s. 554–555) De temerariis disputatoribus prohibendis. CAP. XXXIIII.                                         LEGES igitur, quæ disputationes & tractarus, tam publicos                                         quam privatos, de Deo & fide Catholica prohibent,                                         non examinationem. & doctrinam scripturarum interdicunt, Temeritas disputantium cohibenda.                                         sed eorum tantum temeritatem coërcent, qui non verentur                                         propria autoritate de dogmatibus fidei disputare:                                         immo nova, & falsa dogmata pro veris asserere, & aliorum                                         animis instillare, & quæ semel recte diffinita sunt, in                                         dubium revocare, condemnare, & retractare, quasi ipsi soli Errantes secum multos in errores ducunt.                                         sint Apostoli, soli prophetæ, soli magistri: non solum errantes ipsi, sed multos etiam alios in barathrum errorum suorum præcipitantes. Ac talem quidem disputatorem ita alloquitur prædictus Nazianzenus, referente eodem Temerarii & pertinaces hic taxantur. Bruno: Esto tum excelsus, & excelsorum superior, & supra nubes ascende, si libet, & invisibilia conspicare, & ineffabilia sermone complectere: supra Heliam assumere, & supra Mosen facie ad faciem vide, si potueris, Deum: supra Paulum quoque Theologi facti in momento. ad tertii cœli elevare fastigia: cur & alios sub die vis plasmare ? cur Theologos sub momento temporis facis ? qui de divina natura differant, cum suæ sint vitæ adhuc penitus ignari, vt putes eos velut inspirantam a te magis, quam elucubratam suscepisse Examen vesparum. doctrinam, & imperitorum verbis quamplurimos agis conventus ? vt quid araneis colligas infirmos, & contrahis, velut sapientiæ est aliquid largiturus ? vt quid examen vesparum adversus fidem concitas ? vt quid dialectica religionem decorare se credit, vbi magis per dialecticam religio fœdasur ? quasi gigantomachia adversusGigantomachia. Deum pugnantur in terra &c. Optima ergo lex Platonis est, ne quis juvenum quærereLex Platonis. audeat, recte ne an contra, se leges habeant: sed vno omnium ore, vnaque voce recte, tanquam a diis compositas, concedi præcipiat, nec vllo modo aliter pati quic quam a juvenibus cogitari. Senem autem, si quid excogitarit, principibus, nemineSenes principibus referant e cogitata. juvenum audiente, referre. Hanc legem Platonis Eusebius lib. XII. Præparationis Evangelicæ, & Marsilius Ficinus in lib. De religione Christiana probat, adolescentes non temere de religione judicare debere. Nam & secundum Augus. de legibusAdolescentes. temporalibus, cum fuerint institutæ & firmatæ, judici judicare non licebit, sed secundum eas. De forti constantia tempore hæresum, ac ## Liber XVI, kap. 35 (s. 555–557) schismatum observanda. CAP. XXXV.                                         PERSECVTIONEM, & exilium XXXIII. annisExilium 33. annorum.                                         propter fidem sustinens, semper notaveram admirabilem                                         Dei clementiam sperantibus in se misericorditer affuisse, &                                         ita cum tentatione dedisse proventum, vt nullius hominis                                         læsa fuerit constantia, qui firmo proposito, & opere perstiterat                                         in sua suscepta, & jurata sanctissima religione. In                                         quo tamen tentamine majorem constantiam in sexu fragili, Sexus fragilus constantior repertus in persecutione Lutherana.                                         monialium scilicet, videram, partimque a fidedignis servari per                                         ceperam, quam in professis religiosis, aut sacerdotibus ordinatis: qui ad omnem venti motum nulla facta resistentia, post seculum & carnis desideria abeuntes, turpiter defecerant: & hi respersi luxurie luto, secum quoscunque male persuasos detraxerant in perditionem, maxime quia Satanam prævenerunt in tentatione, periculis sese vltro exponentes, dum fragiles ipsæ personæ constantissimæ servando regulam, steterunt adversus omnes impugnatores. Cujus rei vnum aut alterum e multis sufficiat adduxisse exemplum, præsertim in Imperiali civitateMoniales Lubicenses constantissimæ. Lubicensi Germaniæ inferioris ostensum. vbi circa annum Domini M. D. XXV. moniales S. Annæ magno numero effossa humo noctis tempore, lignis & lateribus januas, & muros repararunt: quos impurissimi Lutherani ( nescio quo potestate connivente ) impune de die perfregerunt. Item in Rostochio, ne per similes hominesRostochienses. extrahi possent castissimæ virgines a monasterio, brachiorum manuumque complexum more formicarum, immobiles sese reddiderunt. Item moniales S. Birgittæ inVastenenses. Suetia ad nobilium nuptias incessanter stimulatæ, mortem potius eligentes, quam castitatem Deo consecratam contaminare, vllo modo consentirent. Ita & aliæ personæ similes pluribus in locis constantissimæ perseverant, vbi plures viri turpissime sunt collapsi: quia vt tempori se conforment, furem videntes, currunt cum eo, atque cum adulteris ponunt portionem suam, donec Deus iam tacens arguat eos, & statuat pœnas contra faciem eorum: vt & hi, & alii hæc intelligant, qui obliviscuntur Deum. De eodem, quod in opinionem hæreticorumnon est descendendum. CAP. XXXVI.                                         BLANDA admodum, & nimium perniciosa licentia                                         multos hoc infelici ævo decipit, vt tempori se conformantes, Temporisantes periculosi.                                         remissiusque agentes, non ita austere vivant, nec regulas                                         observent, vti olim a patribus fuerat institutum: quia iam                                         subtilior, inquiunt, est mundus, & graviora tentamina fragilibus                                         offeruntur: & ita de similibus argumentis serpentinæ                                         scholæ in paradiso institutæ: quasi securiores forent                                         in omni optata prosperitate, quam in tentatione, & flagellatione Virtus perficitur tentatione.                                         justorum, in qua perficitur virtus: vel quasi pacem ampliorem consequantur in Republica, quando remissiori devotione serviunt Basilius Mag. in Ecclesia: prout præfectus Valentis blande monere conatus est Magnum Basilium, vt tempori pareret, & non tot Ecclesias propter pravam dogmatum subtilitatem vexari pateretur &c. Cui respondit: Adolescentibus, inquit, hæc verba congruunt: illi, & illorum similes, talia promissa respiciunt. Qui autem divinis innutriti sunt Species omnes mortis pro eloquiis divinis sustinendæ. eloquiis, corrumpere de divinis dogmatibus, nec vnam quidem syllabam patiuntur, sed pro his (si contingat ) etiam ornnes mortis species amplectuntur. Amicitiam autem Imperatoris magnam quidem cum pietate judico: sine quo perniciem potius hanc appello. Cumque præfectus sæviret in eum, stultumque vocaret, S. Basilius ait: Gelasius papa. Hanc quidem stultitiam semper habere exopto. Præterea Gelasii Papæ doctrina est, quod in his, quæ ad fidem pertinent, requisiti, aut rogari, vt impiorum voluntati condescendamus, non ad inferiora descendendo deficiamus: ac propterea non condescendendum his, qui e superiori loco a Catholica & Apostolica communione, ad inferiora quæque, & ad hæreticam, damnatamque confusionem prolapsi sunt. Fateor Hæretici descendant corrigendi ad Christianos. condescendendum esse infirmioribus: sed ita, vt ab errore revocentur ipsi, non vt nos eorum errori communicemus. Descendit Dominus de cœlo, vt hominem ab errore liberaret, non vt eius misceretur errori. Sed & ipse præmonuit, vt qui in tecto consisterent, non descenderent, nec ad ea, quæ in domo videntur esse tollenda. Rursus Apostolus, qui abundantius omnibus laboravit, cum de veritatis custodia ageretur, clamat: Quibus nec ad horam cessimus subjectionis gratia, vt veritas Evangelii Condescendentes hæreticis descendunt. permaneret apud vos. Qui ergo hæreticis ita condescendunt, vt eorum erroribus consentiant, hi non condescendunt ad subveniendum, sed vt cum ipsis ad inferna demergantur. Quo pacto nullus Catholicus hæreticis condescendere debet, sed mortem etiam prius pati, nedum corporis, bonorumque periculum subire: quam paternæ traditionis fidem ab omni prævaricatorum contagione discretam abroget, atque relinquat. LIBER XVI.         547 {557} ## Liber XVI, kap. 37 (s. 557–558) De Principum funeribus, sepulturis, & testamentis. CAP. XXXVII.                                         TANDEM omnibus hujus vitæ cursibus diverso vivendiMors vltima linea rerum.                                         genere consummatis, restat videre novissimum spectaculum,                                         quod in Septentrionalibus terris erga Principum, ac                                         nobilium funera, tam vetusto quam recenti tempore, solitum                                         est observari. Mos antiquorum erat, cadavera PrincipumMors sepeliendi antiquitus.                                         in frondosis arboribus, præsertim quercinis, tanquam                                         sacris locis numinibus consecratis, suspendere, aut                                         flammis juniperini ligni comburere, vel certis moliticulis                                         grandibus saxis, vel quadrato, vel rotundo ordine circumseptis, humi cum gladio & clava recludere, quemadmodum in primo hujus operis libro de superstitioso paganorum sepulturæ ritu, deprehenditur vsitatum: prout etiam Saxo lib. VIII. de victo, & mortuo Danorum Rege Haraldo meminit: cui victor RexSaxo. Suetiæ Ringo fastuosissimum adhibuit funeris cultum. Hæc etenim pietatis conditio est, Conditio pietatis. vt victum victor inferiis prosequatur: & qui defuncto hosti(teste eodem Saxone lib. III. )justa persolverit, superstitis sibi favore adsciscit: vivumque beneficio vincit, quisquis extincto studium humanitatis impendit. Longe tamen: Christiana religione suscepta ) meliori modo vitæ: , ac morti, & famæ, ac soboli nunc prospiciunt, quam vllo transacto ævO, hac potissimum ratione, vt quæ ad animæ salutem, domus incolumitatem, subditorumDispositio in morituris. pacem, & debitorum solutionem pertinent, mature disponant. Sed prius Ecclesiis stabilia bona contribuunt, vnde eorum, hæredumque memoria ad honorem Dei habeatur in æterna commemoratione. Sed heu dolor hac infelici tempestate prædiaBona Deo dicata profanantur. divinis obsequiis multimoda votorum, literarum, juramentorum, ac sigillorum firmitate exhibita, ac immemorabili ævo pacifice possessa, infami violentia rapiunturSacrilegi. ad humanos abusus, & Deo, cui tradita sunt, subtrahuntur, vt illis inserviant. Ideoque sacrilegi sunt, qui opes suas, quasvel ipsi, vel majores eorum semel Ecclesiis donaverunt, revocant. Nam omne, quod Domino consecratur, sive fuerit homo, sive animal, sive ager, vel quicquid semel fuerit consecratum, sanctum sanctorum erit Domino, & ad jus pertinet sacredotum. Ergo qui a Domino, & Ecclesia auferunt, vastant, invadunt, vel eripiunt, vt sacrilegi judicantur: de quibus etiam Ambrosius Necatores egentium. c. sunt qui XVII. q. IIII. Tales Varense Concilium necatores egentium, & infideles appellat, ac ab Ecclesiis abiiciendos suadet. Ita & Concilium Agathense omnes condemnat, qui oblationes parentum aut donatas, aut testamento relictas, retinere perstiterint, aut id, quod ipsi donaverint Ecclesiis, vel monasteriis, crediderint auferendum, velut necatores pauperum, quousque reddant, ab Ecclesiis Sacrilegi omnium pessimi. excludantur. Sed omnium pessimi sacrilegi sunt, qui res immobiles Catholicorum principum liberalitate sacrosanctis Ecclesiis collatas, ab iisdem auferunt: Pœna sacrilegorum. graviusque censebitur, si in hæreticos, & schismaticos transferantur: idque sacrilegii genus jure Canonum excommunicatione, infamia, carcere, exilio, & multa pecuniaria coërcetur ## Liber XVI, kap. 38 (s. 558) De eodem CAP. XXXVIII.                                         OMNES Ecclesiæ raptores, eiusdemque facultatum alienatores, Pœna eorundem.                                         a limine sanctæ matris Ecclesiæ anathematizantur, &                                         Apostolica autoritate pelluntur, damnantur, atque sacrilegi                                         esse judicantur. Item si quis oblata Deo, dederit alteri,                                         vel acceperit (vt c. In canonibus XVI q. I. ) præter Episcopi, Dans & accipiens anathema sit.                                         vel eius Vicarii consensum, ad dispensandam misericordiam                                         pauperibus, & qui dat, & qui accipit, anathema                                         sit. Item qui res Ecclesiæ, jussu & largitione. Principum,                                         vel quorumdam potentum, aut quadam invasione, vel tyrannica potestate tenuerint, & filiis, vel hæredibus suis (vti iam factum videtur ) quasi hæreditarias reliquerint, nisi cito res Dei admoniti ab Episcopo, agnita veritate Pœna perpetua. reddiderint, perpetuo anathemate feriantur, Item valde iniquum est, vt quæcunque pro remedio peccatorum, vel salute, ac requie animarum suarum vnusquisque venerabili Ecclesiæ reliquerit, a Christianis, & Deum timentibus hominibus in aliud Infamia perpetua. transferri, vel converti permittatur &c. Vrbanus Papa sacrilegos perpetuam infamia, aut carcere, aut exilio perpetuæ deportationis damnat. Pecunia Ecclesiastica furto, & rapina subtracta, reddatur in quadruplum jure Canonum. Item si qui monasteria, & loca Deo dedicata infringunt, & deposita, vel alia exinde abstrahunt, damnum novies componant, & immunitatem tripliciter, & veluti sacrilegi canonice subjugentur. Pœna capitis. De jure civili, qui publica sacram compilaverint, capite puniuntur. I. sacrilegi ff. ad I. Iul. pecul. Præterea qui veteres, aut autoritate sanctæ Ecclesiæ, aut Catholicorum Principum, pro temporum, locorum, & personarum ratione abrogatas leges rursus propria temeritate revocant, & pro legibus citant, Falsarii deportatione puniuntur. tanquam qui nullo autore habito, falsis constitutionibus vtuntur, veluti falsarii puniuntur: quorum pœna olim erat, aquæ & ignis interdictio: hodie vero deportatio. Et si servus sit, qui admisit, vltimum supplicium. ## Liber XVI, kap. 39 (s. 559) De falsis interpretationibus legum & scripturarum. CAP. XXXIX.                                         EADEM etiam pœna tenentur, qui falsis interpretationibusFalsi interpretes                                         leges dolo malo corrumpunt: cujusmodi sunt, qui sacram                                         scripturam Veteris & Novi testamenti, sacros Canones,                                         & sanctorum Patrum scripta, de vna lingua in aliam                                          falso transtulerunt, vel his ipsis aliquid addunt, aut detrahunt.                                         Si enim falsi pœna tenentur, qui edicta publice propositaSimilitudo pœnalis.                                         dolo malo corrumpunt, quanto gravius puniendi sunt ?                                         qui divina mandata Spiritu sancto autore scripta, atque omnibus                                         fideliibus proposita, sacrilega mente depravant, atque corrumpunt. Sic & qui verba sacrarum scripturarum, & legum captant, & secundum propriam ingenii virtutem, vel intelligentiam ea legentes, vel docentes, inInterpretes falsi vt hæretici puniendi. alium sensum, quam spiritus veritatis exoptat, detorquent (siquidem id dolo faciunt ) vt hæretici, & rei criminis falsi plectuntur. Ita Gregorius VII. VVladislaoGreg. VII. VVladislao duci scripsit. Bohœmorum Duci scripsit, ac prohibuit, ne ( vt optavit ) scriptura sacra verteretur in linguam vulgarem: quoniam tam secreta majestas est in ea, vt difficulter translatæ, sensus secretorum Dei poterit in ea postmodum deprehendi: immo nunquam devotior fieret populus, quando sciens facilitatem in contemptum verteret, quod in reverentia consueverat admirari, & iam in cervisiaria taberna irrisorieTaberna cervisiaria. decantatur. Qui autem legumlatores, & earum justos interpretes, aut alios quoscunque Catholicos calumniantur, pro diversitate criminum puniuntur: & quiCalumniatores. innocentes accusat, eadem pœna plectatur, quo intendebat calumniosam actionem, ne mentiendi licentia permaneat impunita: quam pœnam dum principes, AquilonaresLicentia menti endi auferenda. præcipue(quos vellem hæc omnia sane intelligere, & celerius avertere)secundu municipalia sua jura providentius attenderent, pauciores essent Reipublicæ, & eorundem principum hostes, qui incessanter indigenas turbarent, Ecclesias destruerent, clerum spoliarent, & Regi moverent contumeliosissimam rebellionem. Res enim seculariumRes secularium principum deteriorantur. Principum semper in deterius lapsura cernitur, quando quod Deo dedicatum est, vel ipsi spoliant, vel qui connivendo vbi possunt, & tenentur, raptores non puniunt, donec & ipsis Principibus justo Dei judicio truculentior injuriaNescire turpissima excusatio est. inferatur, & præsertim fingentibus se nescire, quod crudeliter exequendum dederant in mandatis. ## Liber XVI, kap. 40 (s. 560) Adhuc de incomparabili astutia, &malitia sacrilegorum. CAP. XL.                                         SED neque tales Herodianæ vulpeculæ, aut Pharaonis macri                                         boves, omnia pinguia & virentia devorantes, & nullum                                         saturitatis vestigium relinquentes, sine pœna evadent. Spiritus effugiet fictum.                                         Dicit enim scriptura, quod Spiritus sanctus effugiet                                         fictum. Immo terribilius adiicit. Væ duplici corde, Væ duplici corde.                                         & labiis sceleratis, manibus malefacientibus, & peccatori                                         ingredienti terram duabus viis, quæ oblique euntibus                                         videntur rectæ, sed celerius & periculosius gradientem, perducunt                                         in laqueum, & perditionem. Vovent, & reddunt Ecclesiæ bona, sed simulato corde: vt ficta aliqua ratione ea repetant ad profanos vsus, & hæreditate possideant, ac distribuant in generationes. Quam autem grande Malum grande. malum hoc sit, semel Deo, quod voverit, aut retinere, aut repetere, vel mortifera Ananias Sapphira occiduntur. prævaricatione vsurpare, exemplo sunt Ananias, & Sapphira: quos de pretio agri quadam partem infideliter subtrahentes, non solum vox Apostolica, tanquam divini juris pervasores increpuit: sed etiam severitas justitiæ cœlestis occidit. Beatus denique Petrus non solum fraudis vitio memoratum Ananiam dixit obnoxium, Verbum beati Petri terribile. quin etiam cor eius a Satana pronuntiavit impletum, dicens: Anania cur implevit Satanas cor tuum, mentiri te Spiritui sancto, vt fraudares de pretio agri ? nonne manens tibi manebat, & venundatum in tua erat potestate ? Qui vtique fecisti hoc, non hominibus mentitus es, sed Deo. Si quis igitur rem Domino iam devotam, carnali victus illecebra, crediderit denuo reposcendam, non est legitimus Invasor divini jurisrei suæ possessor, sed divini juris invasor: & ideo qui surabatur, amplius non furetur: ne pro tantillula substantia ( arguente, & prædicente conscientia ) irrevocabilem infamiam, & detestabile nomen ( quod Gothico vulgari Kirkietiuf dicitur) Filii emendent errata parentum. incurrant, & demum apud inferos horrorem, & cruciatum: quem vtique etsi tam sceleratorum Principum filii, sacrilegam impietatem detestantes, & omnia probissime agentes, evadere potuerint: tamen ossensæ divinitati, & læsæ Ecclesiæ necessario erit satisfaciendum: vt rebus, & personis juxta veterem religionis integritatem, legitime restitutis, Rapacitas paterna. in se, & sobole secutura sint securiores: alioquin paterna rapacitas redundat in filios filiorum. Habet & Plato in prima epistola contra tyrannum hoc carmen: Heu miser hic perii, nullis suffultus amicis. ## Liber XVI, kap. 41 (s. 561) De dignis personis Ecclesiæ restituendis, ac indignis repellendis. CAP. XLI.                                         QVOD autem de personis dignis, & honestis Ecclesiæ restituendis,                                         vel præficiendis, vna cum ablatorum bonorumRestitutio bonorum ministrorum.                                         restitutione, dictum est, maximam habet annexam necessitatem:                                         quia ex earum præsentia, veluti hominum assidue                                         Deum pro publica salute deprecantium, pax, & amicitia                                         pariter, & omnium rerum abundantia revertetur. Nec formidanda                                         erit discordia fratrum Regiorum, aut filiorum nobilium,                                         quando tales adsunt mediatores, qui eos indulciMediatores idonei.                                         concordia fovere velint, & poterint, ne mutuo se lacerent, velut bestiæ in solitudine congredientes: quemadmodum in Aquilonaribus regnis iam iam imminet: & nisi Deus placatus averterit, discordia hæc ( ablatis regni thesauris )Prophetia. paritura videbitur irreparabilem perniciem, & confusionem. Tuncque in tormentis aperient oculos, & dicent, Merito hæc patimur, dum nullam commiserationem cum conservis nostris bonis omnibus spoliatis, atque ejectis ) haberemus. Tunc etiam intelligent, quomodo irreligio, & violentia numinibus, ac sævitia, & irrisioIrreligio et violentia. hominibus sit invisa, ac odiosa. Nec deerit huic rei exemplum in gente Longobardorum, Gothorum sobole: quæ vt Paul. Diaco, lib. V. cap. VI. refert, oraculoMetropolis vpsalen lib. 3. in vita Olai archiepiscopi hæc habet. divino contemptui habito, penit, dum divi Ioannis Baptistæ Basilicam in Modicia constitutam, per viles personas ordinari permisit, ita vt indignis, & adulteris, non pro vitæ merito, sed præmiorum datione, iisdem locus venerabilis largiretur. Quid autem nunc fieret superbis contemptoribus, & Ecclesiarum impiis jacrilegis, si Deus vltionum eos, eorumque apostatas, Ecclesiarum occupatores, disperderet, & puniret ? & vtique nisi pœnituerint puniet eos. Refert etiam antiquus, & fidelis autor Sigebertus, quod Clodoveus Rex Franciæ, corpus sancti Dionysii ParisiensisClodoveus rex Franciæ ames factus perpetuo. discooperiens minus religiose, licet avide, os brachii eius fregit, & rapuit. moxque in amentiam perpetuam incidit. Quid vero tam audacibus, & atrocibus religionis (nostri infelicissimi temporis) persecutoribus, & sacrilegis justa Dei retributione eveniet, ab eo infallibiliter expectant, qui dixit: Nolo mortem peccatoris, sed vt convertatur, & vivat. Caveantque scriptum fore: Potentes potenter tormenta patienturAdmonitiones prævidendæ. &c. Et quod horrendum sit incidere in manus viventis Dei. Interim tamen dum aliena injuste surripiunt, propriis spoliantur. De pacifica gubernatione bonorum Principum, ## Liber XVI, kap. 42 (s. 561–562) & periculo malignorum. CAP. XLII.                                         ETSI nonnunquam boni Principes ob demerita subditorum                                         (quorum maxime intererit, vt diutius vivant) Deo permittente, Principes boni salus populi sunt.                                         e medio subtrahuntur, immo & filii eorum præmatura                                         morte, vt parentes in alio seculo. excipiant, rapiuntur:                                         tamen ea felicitas Aquilonaribus indigenis obvenerat,                                         vt gubernantibus piissimis Principibus(quod rarius profectoPræsidentia bonorum principum valde vtilis.                                         acciderat) omnium securitas, atque pacis, & rerum opulentia                                         abundaret: idque obvenerat ob causas superius lib. VIII. cap. IIII. de qualitate boni Regis allegatas. Insuper hic additur, quod Conditiones bonorum regum. diutius, tranquillius, & securius multo præesse, ac prodesse solent, quando se (salva Regia honestate ) amabiles, humanos, clementes, affabiles, largos, atque munificos ap id omnes, maxime desolatos, & quavis humana ope destitutos, exhibent: (vnde populi favor, & Principis honor accrescet ) quam e contrario, quando omnibus sese minaces, & horrsendo præbent. Severitas nanque, & austeritas, molestia, & subditorum Vitia principum. multatio, & innocentum oppressio facit, vt Principes nimia elatione illusi, ad eam obstinatiam deveniant, vt pace contempta, sanisque consiliis spretis, fiant pertinaces Principes pertinaces periculosissimi. in proposito, stupidi in judicio, mente incorrigibiles, avaritia insatiabiles, tributis imponendis intolerabiles, alienæ quietis turbatores, duri, torvi, immites, inflexibiles, inexorabiles, & omnigena vitiorum caterva repleti, neminem etiam animo ferentes. Reductio libertatis. Tunc evenire solet, vt subditi ad libertatem respicientes, ea remedia, vel secreta, vel publica conspiratione cogitent, quæ nunquam permittunt tam impium, & insolentem diutius gubernare. Cujus rei exempla, quia in recenti historia Gothorum & Sueonum, immo in aliis multis autoribus plurima, ac horrenda notata sunt, ex eis, si libet, requirantur: inveniturque, quod corripi merentur vt humani generis hostes. ## Liber XVI, kap. 43 (s. 562–563) De eodem e literis sacris. CAP. XLIII.                                         NEQVE incongrue huic loco testimonium afferunt sacræ Deut. 28.                                         literæ, præsertim Deute. XXVIII. super benedictionibus                                         bonorum, & maledictionibus reproborum applicandæ.                                         Ibi etenim Dominus legitime certantibus,                                         præter alia infinita bona pollicetur, & præstat victoriam                                         contra hostes: vt cum per vnam viam venerint, per septem                                         fugient a facie persequentis. Demumque bonis promittitur                                         in eadem scriptura, quod eos constituet in caput, & Caput non cauda.                                         non in caudam: & erunt semper supra, & non subter. Supra et non subter. Contra malos vero ingredientes & egredientes, mittet Dominus famem, & esuriem, & increpationem, donec conterat, & perdat eos velociter, propter adinventiones Pœnæ pessimarum adinuenationum. suas pessimas, in quibus relinquunt Dominum: qui etiam adjunget est pestilentiam, donec consumat eos. Præterea percutiet eos febri, frigore, ardore, æstu, & aëre corrupto, ac rubigine, & persequetur, donec pereant &c. Tradet eos Pœnæ malorum principum. Dominus corruentes ante hostes suos: per vnam viam egredientur contra eos, & per septem fugient, & dispergentur, per omina regna terræ: eritque cadaver eorum in escam cunctis Cadaver. volatilibus cœli, & bestiis terræ, & non erit, qui abigat. Percutiet eos Dominus vlcere Aegypti, & partem corporis, per quam stercora digeruntur: scabie quoque, & prurigine, ita vt curari nequeant. Percutiet eos Dominus amentia, & cæcitate, ac furore Pœnæ terribiles. mentis, & palpabunt in meridie, sicut palpare solet cæcus in tenebris: omni tempore calumniam sufferent, & opprimentur violentia, & non erit, qui liberet eos &c. Præterea percutiet eos Dominus vlcere pessimo in genubus, & in suris, sanarique non poterunt a planta pedis vsque verticem capitis &c. Filios, & filias generabunt, & non Filii et filiæ captivæ ducentur. fruentur eis, quoniam ducentur in captivitatem &c. Advena, qui cum est versatur in terra, ascendet super eos, eritque sublimior &c. Servient inimico, quem mittet Dominus in fame, & siti, & nuditate, & omni penuria: & ponet jugum ferreum super cervices eorum, donec eos conterat. Præterea post multa adiicitur: Insuper & vniversos Pœnæ non scriptæ. languores, & plagas, quæ non sunt scriptæ in volumine legis hujus, inducet Dominus super eos, donec conterat eos: & remanebunt pauci numero, qui prius erant sicut astra cœli præ multitudine, quoniam non audierunt vocem Domini Dei sui &c. Dispergen Dispergentur in terras alienas: habebunt cor pavidum, & deficientes oculos, &Cor pavidum. animam consumptam mœrore: timebunt nocte & die, & non credent vitæ suæ: vendentur inimicis suis in servos, & ancillas, & non erit qui emat. Hæc, & similia terribilis, & gloriosi Dei verba, quisque aut Princeps, aut subditus, incessanter consyderet, evitet, paveat, & caveat, ne plagis his corripiatur, & hora quaPlagæ præcavendaæ. non putat, ad judicimum perpetuo, nisi pœnitentia purgatus fuerit, condemnandus eripiatur. ## Liber XVI, kap. 44 (s. 563) De turpi fuga, & ludibrio eorundem sacrilegorum. CAP. XLIIII.                                         QVO CIRCA comminationibus hujusmodi divino                                         jure in sacrilegos, & alios Ecclesiæ persecutores objectis,                                         si a maligno proposito, & nefario opere ( quia illico                                         non puniantur ) cedere, aut ablata restituere noluerint,                                         procul dubio experiri cogentur, e talibus violentiis eorum                                         principatum non posse subsistere, nec fastidita subditorumPrincipatus vrolentus brevis.                                         patientia fieri diunturniorem. Nam etsi oppressi coram                                         aliquo terreno judice ( eodem forsan, vel fœdiori crimin                                         consperso)rectam sententiam, & executionem consequi nequierant: tamen clamore in cœlum porrecto multiplicatur supplicium, vtOppressores Dei judicio relicti gravius puniuntur. gravius puniatur oppressor. Interim eo miserior Rex, aut Princeps esse dinoscitur, quo ab omnibus habetur odiosior, & a nemine de præcavendo periculo informatur: immo quia crudeles armigeri, vel peregrini milites, bona civium & incolarum, jussu vel conniventia Principis absque pretio devorant, fugientibus ipsis regnicolis in exilium, impius ipse Rex, aut Princeps avarus, murorum & vacuarumRex murorum dicitur quando cives fugantur. ædium, non hominum sentiat se Regem, & rectorem: tamque horrendum, & ludibriosum experietur spectaculum, vt sive remaneat, sive post alios in exilium properet, semper quod aliis versuto ingenio, & feroci tormento præstiterat, Rex quod aliis intulit, expectabit. longe amplius suæ personæ inferri videbit, maxime a militibus peregrinis, & falsis domesticis: qui non Principi tantum, thesauroque eius, mille hominum injuriis quæsito, insidiantur: verumetiam Regi inferunt mortem: cui major succedet infamia, Extranei milites nedum Regi, sed thesauro eius insidiantur. quam nequitiosa præcesserat vita. Gaudium enim sacrilegi vti hypocritæ, instar puncti brevissimum erit: immo & stirps ipsa, ac soboles secutura ( teste Plutarcho in libro De institutione puerorum ) quando ad altum fulcrum, id est sublimem eorum devenerit, tunc humana varietate filii solent descendere ad infelicem fortemFulcrum nobilitatis tempore immutatur. &c. Sed multo magis, quando scelus parentum punitur in filiis filiorum, & generatione: atque interim de formidine, pudore, verecundia, atque periculo infligendæ. sibi necis, ab aliquo parentum suorum crudelitate oppresso, Scelus patris punitur in filiis iihorum. & spoliato, securi haud erunt. Quo casu quam acriter multi sint vbique perempti, nil opus est peramplius ostendere. ## Liber XVI, kap. 45 (s. 564–565) De violatione cadaverum, & sepulchrorum. CAP. XLV.                                         QVIDAM etiam mortuorum sepulchra, vel ob odium                                         defunctorum, vel spem reperiendi thesauri, vel salnitri coquendi, Violatio sepulchrorum infame nomen reddit.                                         truculenta sævitia violantes, impium & infame                                         nomen, etiam ad posteros propagandum, hæreditare solent.                                         De primo, scilicet ob odium & inimicitiam, nimis                                         recens, & abominabilis memoria est de Rege Christierno                                         eius nominis secundo: qui anno Domini M. D. XX.                                         non contentus proditorum opera hostem suum Illustriss. Steno Stur junior Princeps effossus comburitur.                                         Sueonum ac Gothorum Principem Stenonem juniorem, vicisse in prælio, nisi etiam cadaver eius cum posthumo(vt superius lib. VIII. cap. XXXIX. de crudelitate eiusdem Christierni dictum est) nimia insolentia exhumasset. Satis enim erat inimicum vincere: victo autem insultare, aut illudere, ab Membra mortui excisa hinc inde mittebantur. omni humanitate alienum erat: immo adhuc omni barbarie indignius, excisa membra, crura videlicet, et brachia ignibus semjusta hincinde in terrorem provincialium, ob talem pœnam rebellantium, transmittere. Militari quidem laude, quia hostem vicisset, gloriari poterat: sed cum illius cadaver more lanionum ita demembratum circumferri permitteret, nimis insolenter, ac turpiter ævo sempiterno sæviisse perhibetur. Sylla tyrannus. Ita & Sylla crudelitate sua fœdissima (cui non satis fuit vivis hostibus illudere, nisi mortuorum ossa e sepulchris canino more eruta, in flumen mergi jussisset ) Alexander Magnus nunquam sævit in viros minus mortuos. de Marii cadavere effecit, testamento cavens, vt ipse cremaretur, ne ab hostibus crudelius ludibrium pateretur. Ita Alexander Magnus non fecit: quia sicuti bello fuit terribilis, ita parta victoria clementissimus semper extitit. Nam cum vidisset Darium a propriis famulis interemptum, graviter ingemuit, Bessum illius Funus mortui inimici propria chlamyd’ texit. percussorem crudeli supplicio affecit. Darii vero corpus dempta sibiipsi Regia chlamyde, qua tunc indutus erat, ornavit, & ad illius matrem perferri jussit. Hannibal quoque Marcelli fortissimi hostis, cadaver splendide ornatum cremari jussit, Hannibal. & reliquiis in argentea vrna positis, auream coronam imposuit, curavitque vt ad filium Antonius. mitteretur. Antonius cadaver Bruti, quem vicerat, purpureo paludamento suo involui jussit, & illius cineres ad Serviliam eius matrem, & ad vxorem Agesilaus Rex. Portiam perferri curavit. Ita & Agesilaus Rex: qui sicut in bello fuit pugnator acerrimus, sic post mortem mitissimus est repertus: quod vtique huic, & omnibus similibus, laudem fortitudinis, & clementiæ gloriam peperit, & perpetuam samam longe amplius accumulavit. LIBER XVI.         565 De eodem, quod propter thesaurumaperiuntur sepulchra. CAP. XLVI.                                         REFERT Franciscus Patricius Senvisis Solonem interLib. 5. dei insti. reipub. ti. 10.                                         præclaras leges suas statuisse, ne quis in defunctos maledicere                                         auderet. Pium nanque esse dicebat, sanctos eos putare ui                                         e vita disceserunt: & eorum vrnas violare, inexpiabilis religionis                                         arbitratus est. Vnde Alexander Magnus Darii victoria                                         potitus, cum in Persas venisset, Polymachun virumViolator sepulchri necatur.                                         nobilem, quod Cyri sepulchrum demolitus esset, necari jussit,                                         motus præsertim Epigrammate Græcis literis sic inscripto: Epigramma Cyri.                                         Quisque mortalium, & vnde veneris, te enim adempturum, scio hac lege. Cyrus sum, qui Persis imperium armis quæsivi: hoc quodcunque est, humi est, in quo corpus meum tegitur: noli me irridere. Hæc verba AlexandriNoli irridere. mentem commoverunt, vt instabilitatem fortunæ cognosceret, & manibus defuncti Regis vltione violati sepulchri impio sanguine parentaret. Quanti etiam faciunda sunt monumenta sepulchrorum, placido Epigrammate Semiramis Regina animiEpigramma Semiramis Reginæ. excellentissimi docuit: quæ cum sibi sepulchrum non admirandi sumptus constituisset, inscribi jussit hæc verba: Quicunque Rex pecuniis indiget, aperto monumento, quod voluerit, accipiat. Has literas cum legisset Darius, opinatus thesaurum absconditum esse, sepulchri lapidem deleri jussit: quo revoluto, literasPrinceps insatiabilis hæc notet. alias vidit, ad hanc sententiam scriptas: Nisi Rex avarus esses, & pecuniæ insatiabilis, mortuorum monumenta non violasses. Vrbana quidem irrisione avaritiæ crimen carpsit fœmina excellentissima, & Epigrammatum sepulchrorumque nimiam diligentiam contempsit. Quid nunc dicerent patres, & avi in SeptentrionalibusSepulchra mortuorum violantur. Ecclesiis ante secula sepulti ? quorum cineres effossa humo, simili avaritiæ titulo sub specie salnitri coquendi, a nepotibus, & filiis commixti stercore pecorino, vel fœtida vrina rapiuntur ad ollas: quibus cineribus ethnica barbaries, vt in terra permaneant, ignoscere solet. O caninam crudelitatem, o rabidam amentiam & temeritatem, o rem non visu modo, sed dictu quoque abhorrendam, e sacris locis sacros eruere cineres, vt ictibus, & globis adaptentur bombardarum MeritoTumulus Strati poëtæ & natura eius. miraculo, quam naturali aliqua ratione. Anthei etiam LXX. cubitorum longitudine sepulchrum, Plutarcho referente, Sepulchrum Anthei 70. cubitorum longitudine. sacrum reputatur: cujus aliqua pars læsa nisi illico reparetur, continua pluvia durat. ## Liber XVI, kap. 47 (s. 566) De modo Illustrium, ac Nobilium virorumsepulturæ tradendorum. CAP. XLVII.                                         VTCVNQVE autem erga Deum, & sanctam religionem                                         se habeat hæc præsumptuosa impietas, & erga defunctos, Violenta inhumanitas.                                         immo super viventes violenta crudelitas: cuncti                                         tamen id facientes, grande obsequium autumant se præstare                                         Deo, quando talem conscientiam sibimet(sacra lege contempta)                                         assumunt, vt nullum se opinentur sacrilegium committere,                                         dum omnia suis adinventionibus instituunt, & armata                                         manu defendunt. Pro more tamen antiquo hoc præsertim Modus nobilium sepeliendorum.                                         infelici tempore simulate magis, quam syncera religione, & cærimoniis Ecclesiasticis) hæredes, & agnati, volentes funera illustrium, & nobilium virorum tradere sepulturæ, virum totaliter armatum equo cataphracto impositum, longoque Ecclesiasticarum personarum præmisso ordine, funus honestissima lectica Ensis et clypeus signa fidei & nobilitatis. collocatum, præcedere jubent: cui & nudum ensem capulo versus cœlum levato, in dextera manu, & clypeum, quo in præliis cum insigni is vsus est, dorsotenus ferendum assignant. Hæcque omnia sacro loco, quo tumulatur, libera donatione cum aliquot prædiis permittunt hæredes: licet equus, ensis, & arma, justo interveniente pretio, illico redimantur ab eisdem, solo remanente clypeo in ornatiori Clypei cur in locis sacris remanent?loco Ecclesiarum: vt ostendatur talem, tamque insignem virum clarissima stirpe fuisse productum, & pro honore Dei, ac justitia fideliter pugnavisse, ac bona Ecclesiæ contributa, sua propria sponte, & liberalitate, divinis servitiis perpetuo jure possidenda fuisse, & esse oblata: ea etiam conditione, & causa, vt stirps inde nascitura clarum testimonium sortiatur a divino loco, quam illustris, & nobilis hæc Suffragia perpetua. familia fuerit, quæ post clarissima gesta sua funus, & insignia, ac memoriam commiserit Ecclesiasticæ custodiæ, & eius suffragiis sempiterno tempore duraturis. ## Liber XVI, kap. 48 (s. 567) De qualitate sepulchrorum, & testimonio transactæ vitæ. CAP. XLVIII.                                         PROVIDENDVM tamen erit Principibus, ac nobilibus                                         funebri pompa ad tumulum efferendis, vt potius pro                                         justitia, clementia, & liberalitate vniversali planctu, &Planctus pius.                                         assiduis precibus perpetue victuri commendentur Deo:                                         quam pro sævitia, rapina, & crudelitate, æternis suppliciis                                         corripiendi, omnium execratione offerantur divinæ vltioni.                                         Nec vana ostentatione glorientur in excellentibusSepulchra tyrannorum abominabilia.                                         præparatis, aut præparandis sepulturis: quia vitæ præcedentis                                         acta, spoliorum & tyrannidis testimonia sunt, non autem virtutis, aut probitatis in quolibet heroico viro requisitæ. Dicent quidem prætereuntes, qui dolosis artibus sepultorum lucrati sunt opulentias pretiosas, quod magnifica, sumptuosaque sit hæc stuctura: sed rursus alios attestari audient, hanc cum injuria pauperum, & mille innocentum oppressionibus fuisse, & esse elaboratam: ac non multo inde tempore vel hostili furore, vel temporum edacitate videbiturTestimonium scriptorum durabile. defectura: vbi evidentibus doctorum hominum scripturis, quam commoda, vel perniciosa vita ibidem sepultorum fuerat, perpetuo exemplo ostendetur. Frustra quidem putat se quispiam sui nommis memoriam beneficio pretiosi lapidis, Sepulturæ inanes quæ sunt. aut stucturæ marmoreæ propagaturum. si nihil in vita, gloria, honore, & memoratu dignum gessit, aut scripsit. Sunt etiam plerique non improvidi judicii Reges & Principes: qui cum gloriose regnaverint, solent posteris suis hanc curam: relinquere sepulchrorumOpus pietatis. condendorum, qui jure naturæ eiusmodi pietatis officia præstare teneantur. Laus perpetua posteritatis. Satis enim eis, dum vixerint, suffecisse videtur, ea egisse, quæ secundum virtutem sunt, & perpetuam posteritatis laudem meruerunt. Nec incongrue huic loco annectiSalahadin’ Rex Orientis. possit, quomodo anno Domini M. C. XCIII. referente Vincentio in spe. hist. lib. XXIX. cap. LIIII. Salahadinus moriturus, vocato vexillifero dixit: Vexillum mortis. Tu, qui soles ferre vexilla mea per bella, fer vexillum mortis meæ, scilicet panniculumDamascus. vilem per totam Damascum super lancea, clamitando: Ecce Rex OrientisPallium vile de toto imperio. moriens non fert secum nisi hoc pallium vile. Et sic mortuus est. De quibusdam optimis Principibus, subditorum ## Liber XVI, kap. 49 (s. 567–569) humeris ad sepulchra Regum deportatis. CAP. XLIX.                                         ACCIDIT præterea nonnunquam, vt Principes non culpaCulpa populi principes boni auferuntur.                                         sua, sed populorum ( quorum magis, vt diutius viverent,                                         intererat ) ab æterno judice immatura morte rapiantur.                                         Illoque casu eo luctuosior eorum æstimantur interitus, Mors luctuosior quando.                                         quo floridiori ætate, & acriori imminente prælio corripi videantur.                                         Talique modo, vt vita eorum visa est benignior,                                         ac æquior: ita & majoribus obsequiis, & longioribus terrarumPrincipes boni portantur ad sepulchra.                                         spatiis eorum funera ad Regias sepulturas, seu monummenta,                                         in humeris clarorum hominum, certatim e diversis provinciis confluentium, deportantur: prout in historia sua meminit charissimus frater meus Io. Archiepiscopus Vpsalensis lib. XX. cap. IX. de Rege, Magnus Ladalaas Rex. Magno cognomento Ladalaas, quia omnia horrea sine clausura sua justitia, & pace tutatus est: quem subditi ab insula Visingiana itinere XII. dierum ad Stocholmiam Visingxœ. civitatem Regiam publico patriæ luctu, præsertim eorum, qui innocenter vivere vqlebant, quorum ipse inexpugnabile scutum erat, portabant. Nec deerant Pater erat amore. magno numero proceres: qui tam memorabile funus prosecuti fatebantur, se patrem, non Regem sepulturæ commendare. Eadem etiam fidelitas cuidam strenuo nobili, Brynto bertilson. Bryntoni Bertelson dicto, M. D. X. ab animosa vxore exhibita fuit: quæ eum ab Mulier animosa. prælio Schoningiano itinere VII. dierum in terram Vestrogothorum mortuum a hostibus impetratum, tam opera filiorum, quam subditorum reportari curavit. Ab hac quoque pietate non discrepat insignis historicus Laurentius Valla: qui in Ferdinandus rex Aragoniæ. sine historiarum optimi Regis Aragoniæ Ferdinandi refert, (de cujus indicibili bonitate lib. VIII. cap. IIII. plura bona narrata sunt ) quod XXX. millibus passuum & amplius, ad locum sepulturæ portatus sit, atque in templo sanctæ Amator religionis. Mariæ, quam intime dilexit, sepultus: & hoc, quia catholicus, & religionis, ac omnium bonorum amator in vita fuit: alioquin proceres forsan minus pro eius funere soliciti fuissent tam insigniter honorando. Noverunt enim Paulum Diaconum lib. Statutum Romanorum contra sacrilegos. VI. cap. XXXIIII. audacter, & recte asserere, statuto Romanorum semper observatum fuisse, quod nec funus, nec arma, nec effigies, nec memoria alicujus hæretici in Ecclesia Dei haberi, aut tolerari debeat, vt superius eodem lib. cap. XXXVIII. reperitur inductum. Et esto quod invidia malignorum, statuæ, Gesta Principum perpetuantur in historiis poti’ quam sepulchris. arma, & clypei bonorum Principum, non permittantur in Ecclesiis, vel publicis locis honorari, parum referre videntur: quia eorum virtutes, & præclara gesta, in historias forsan redacta, nunquam aboleri poterunt, aut coram Deo amittere retributionem. Nihil tamen turpius est, quam insolentia victoriæ, evertere statuas heroum Insolentia. clarissimorum: quorum etiam subditi propter constantiam nequaquam arguendi sunt, sed commendandi. Sic & ego assidua meditatione animo repeto gloriosam Anto. de Monte Cardi. memoriam Reverendissimi ac Illustrissimi D. Antonii Fabiani de Monte, S. R. E. Episcopi Card. Portuensis: qui vltimo ætatis suæ anno, mira benignitate fratrem Io. Gothus Archiepiscopos Vpsalen. exul. meum Io. Magnum Gothum Archiepiscopum Vpsalensem, & me, pro fide Catholica a hæreticis e patriam expulsos, Romam venientes collegit, fovit, iuvit, atque omni humanitatis officio consolatus est: vnde & intellecta causa nostri ad Vrbem ac Adjutorium D. Cardi. de Monte. cessus, nempe pro sola Orthodoxa fide, & vnitate S. Se. Ap. in partibus Aquilonis restauranda, dixit nobis: Vos estis boni viri, sed pauperes exules: ideo vos juvabo in omni consolatione assequenda, vt nunquam pœniteat hanc almam Vrbem in tam pia causa accessisse. Verum dum hæc, & similia, nedum in nos, sed & in omnes Obitus D. Car. afflictos misericordem gerens animum, meditaretur afferre: ecce cœlestis magister adest, & vocat eum de terrena legatione Vmbriæ, ad lucem claritatis æternæ: quam meruit splendore transactæ ætatis suæ: in qua multos erudivit in verbo, sicut Laus vera hujus Cardinalis. & præfuit in exemplo. Nec mirum: quia Romanarum rerum fuit gnarus, & miris virtutum meritis insignitus, vir certe clarissimus genere, piissimus fide, tenacissimus justitiæ, & largissimus pauperum alumnus, immo prudentia, sagacitate, & clementia nulli secundus: munificus in benemeritos, gravis in bilingues, severus in lascivos, patiens adversus inimicos, non sua, sed aliena suspicione excitatos: ideo nunquam præceps in vindictam, sed ad injurias generoso animo facilime oblivioni tradendas affectus. Denique omnia opera sua in charitate inchoabat, & in summa mansuetudine consummabat In eleemosynis(vt Paulus Diaco. Longob. histo. Constantinus Magnus. de Constantino Magno asserit) promptus, in judiciis justus, & in judicando cautissimus: nullum despiciens, sed omnes diligens, ipse quoque dilectus a cunctis. Ideoque Ideoque cum a Vrbe in Montem aureum tumulandus efferretur, ab infinita turba (planctu, gemituque plena)auditum est: Hic est vir misericordiæ, cujus justitiaVir misericordiæ. obiivionem non accipiet. Hic fuit oculus cæco, & per claudo, pater pauperum, & omnium mœrentium infatigabilis consolator: quia ab infantia miseratio crevit cum illo: cujus etiam ostium viatori patuit, & peregrino, prout & ego in veritate comperi. Quotiescunque enim in causis piis ( præter quas nil vnquam petere habui)Testimonium autoris. domum eius accessi, toties mirifica consolatione repletus abscessi, multiplices gratias Domino referens, quod adjutorem bonæ mentis & operum, eius instinctu obtinere meruerim, præcipue tantum virum, & magnum amicum Dei: in quo felicissimo ævo, & gloria sempiterna posteritas lætetur, ## Liber XVI, kap. 50 (s. 569–570) De Medicis, & Medicinis. CAP. L.                                         LAVDANTVR fideles causidici, & advocati periti, Advocati boni laudantur.                                         cum magna atque ardua negotia desenderint singulorum:                                         sed multo gloriosiores habentur, qui artis excellentia noverunt                                         expellere, quod mortem videbatur inferre, & salutem                                         reddere sub morbo periclitanti, de quo coactus fuerat                                         vehementi cruciatu desperare. Ars hæc celebris est, quæ inArs mediciæ celebris commendatur.                                         hominem plus invenit, quam in seipso cognoscit: periclitantia                                         confirmat, quassata corroborat, & futurorum præscia                                         dolorem extinguit, vel mitigat, ne causa succrescens incurabilius inveniat nutrimentum. Propterea inter vtilissimas artes, quas ad sustentandum humanæ fragilitatis domicilium, & indigentiam divina tribuerunt, nulla præstare videntur aliquid simile, quam quod potest auxiliaris medicina conferre. ipsaMedicina auxiliaris. enim morbo periclitantibus materna gratiam semper assistit, ipsa contra dolores pro humana imbecillitate confligit, & ibi eam sublevare nititur, vbi nullæ divitiæ, nulla dignitas poterit subvenire. Obscura nimis est hominum salus, temperies e contrariisTemperies. humoribus constans, vbi quicquid horum excreverit, ad infirmitatem celeri Cibi apti bona medicina. mutatio ne corpus adducit. Hinc est, quod sicut aptis cibis valetudo sessa reficitur, sic venenum est, quod incompetenter accipitur. Non enim casu, vel vaga hominum voluptate ægris succurritur, sed certissimis regulis prudenti veterum examine Consilium tutius in perplexitate morborum. approbatis: & his securius se credunt, qui cunctas ægritudinum rationes agnoscunt: quibus potius, certiusque cura salutis, etiam suspectis credenda est, quam trepidare in accessu præsentissimæ mortis. Immo medendi peritus invitum frequenter sanat Trepidatio ægrotantis. ægrotum, dum voluntas recta in gravibus passionibus non est, sed potius illud appetitur, quod salutis judice gravare posse sentitur. Vnum tamen sine exceptione formidare videtur infelix æger, vt cum semel a malo, & inexperto medico, vel potius Circulatores arguendi. circulatore deceptus sit, omnes putat etiam prudentissimos fore fallaces. Quo evenit, vt in Septentrionalibus regnis rarissimi medici, qui fidelem curam Medici rarissimi in septentrio. languidis adhibeant, reperiantur: non quod de arte, vel experientia bene curandi addubitent, sed indisciplinato regimine curandorum: nec quod herbæ Aquilonares Herbæ aquilonares efficaciores. teste Plinio lib. XXVII. in fine)cætens omnibus efficaciores ibi non crescat, sed si plures adhiberentur medici varietate consiliorum, ac contrarietate medicinarum, periclitaretur infirmus. Etiam alia causa cæteris validior est, quod aromata, seu medicæ Aromata corrupta. res longo terrarum, mariumque circuitu, antequam in remotas illas regiones perserantur, naturalem efficaciam, & vigorem, vel perdunt, vel lucri causa a portitoribus falsificatæ corrumpuntur. ## Liber XVI, kap. 51 (s. 570–571) De variætate ægrotantium, morborum, & medicinarum. CAP. LI. Causæ cur pauci student in medicinis.                                         CVM in illis regionibus duræ sint qualitates elementorum,                                         duræque complexiones hominum, maxime nobilium                                         & magnatum, qui facili offensa violant naturam,                                         vt medici diligentia frustretur laude, & languidus ipsa sanitate:                                         propterea rarissimi applicant se huic arti periculosæ:                                         ne forte ob prædictos difectus, & dissolutum regimen,                                         dum cupiant in alieno corpore curare languorem, Gratitudo phreneticorum.                                         in propria vita periclitari contingat. Et hæc phreneticorum                                         gratitudo est, vt proprium curatorem interimant, sicuti Partus viperinus. viperini partus in dissolutione materni ventris. Morbi autem Aquilonarium peculiares hi sunt, Tussis, calculus, dentium oculorumque dolor, tormina intestinorum, Morbi Aquilonares. febris, pituita, scabies, & Gallicus morbus, ac puerorum morbilli: pestis etiam quo rarius venit, eo severius interimit homines, in crapula præsertim infatuatos. Est & Pestis rara. alius morbus castrensis, qui vexat obsessos, & inclusos: talis scilicet, vt membra Morbus castrensis, qui videtur dici cachexia: de quo super li. 9. c. 38 dicitur. carnosa stupiditate quadam densata, & subcutaneo tabo, quasi cera liquescens digitorum impressioni cedant: dentesque veluti casuros obstupefacit: colores cutium candidos, ac cæruleos reddit: torporemque inducit cum nausea capiendarum medicinarum: vocaturque vulgari lingua gentis Schoerbuch, Græce Cachexia, forsitan a subcutanea mollitie putrescente: quæ videtur esu salsorum ciborum, nec digestorum Remedium. nasci, & frigida murorum exhalatione foveri. Sed vim tantam non habebit, vbi muri interius tabulis quorumcunque lignorum sunt cooperti. Insuper si diutius grassatur Pot’ absynthii levat calculu. iste morbus, absynthiaco potu continuato illum arcere, sicuti & calculi radice, per decoctionem veteris cervisiæ cum butyro epotæ, tollere solent: quæ passiones hujusmodi hujusmodi calculi, & renum, totaliter auferre, vel in magna parte alleviare solent. Medicinæ simplices gratiores. Illi autem medici laudem majorem assequuntur, qui simplicioribus medicinis vtentes, frequentius languores curant. Nec ingrati sunt genti, quando physicis adductisMasculi generantur e sene & puella. rationibus persuadere norunt, e conjugio senum virorum & puellarum, gigni masculos potius, quam fœmellas. Item qui inducunt ægrotos verbis solatiosis, vt amœnitatem locorum virentium, & garritum avium, immo & ranarum eligant, proVerba solatiosa prosunt. restauratione sanitatis. Sunt præterea frequentissimi chirurgici in terris illis, eo quod gens illa vix diem, vel horam sine conflictu præterire sinit. Chirurgici ples. ## Liber XVI, kap. 52 (s. 571) De podagræ incommodis. CAP. LII.                                         QVIA hoc quoque malum solos magnates in Aquilone cruciandos                                         detinet, nec ante subeundum sepulchrum fatigatos                                         relinquit, volui tessimonium Cassiodori lib. X. Epistolarum                                         e verbis Theodahadi Gothorum Regis, adducere in                                         hac forma: Hæc passio insanabilis, & sanitas passibilis, Descriptio podagræ.                                         ligat solutos, contrahit nervos, & decrescere facit corpora,                                         quæ nulla sunt mutilatione truncata. Constantibus membris                                         proceritatis mensura perit, & minor cernitur, cui nihil subductum                                         esse sentitur. Subtrahuntur superstiti ministeriaCorpus vivum sine motu. membrorum: corpus vivum est, nec movetur, & inter insensibilia redactum, iam non proprio voto, sed motu fertur alieno. Hæc viva mors supra omnia tormentaMors viva. sana dicitur: & melius habere sertur, qui evasisse causas tanti periculi non probatur. Deserit quidem dolor, sed dimittit reliquias fortiores, & novo infelicitatis exemplo, Reliquiæ fortiores. passio videtur a fœdere, & æger non desinit ægrotare. Appendia ipsa cruciatis debitoribus aliquando soluuntur. Ista autem vincula sunt, quæ cum semel potuerint iliigare captum, nesciunt in tota vita dissolvere. Infelicia signa relinquit abscedens, Mores Barbararum gentium. & more gentium barbararum hospitium corporis occupatum, suis judiciis violenta defendit: ne vbi ferox ista cœpit succedere, adversa illuc sanitas audeat fortassis intrare. Hoc licet omnibus videatur esse contrarium, illis maxime, qui armorumPodagra armarior exercitatis in armis. exercitatione floruerunt: ne membra illa durissima languoris decoctione mollescant: & qui a hoste foris superari minime potuerunt, ab interna: potius contrarietate vincantur. Grave est ergo viro forti sic vivere, vt nec mortem possit implere. Remedia ex aquis. Vtantur ergo aquis primum potu delinitoriis, deinde thermarum exhibitionibus siccativis: vbi merito indomabilis cervix illa passionis flectitur, quando interna plurimaVirtus interna & externa. effusione mundantur, exteriora attractiva virtute libera fuerint, & velut duobus auxiliis congregatis in medium missa superantur. Amentur aquæ munera concessaMunera aquæ concessa divinitus. divinitus. Contra illam humani generis debellatricem, data sunt opportuna munimina lavachrorum: & quam non edomat juge decennium, non mille potionum molliter introitus, voluptuosis aquarum remediis effugatur. Aquas vero Bormias siccativas appellat hic autor, circa vrbemAquæ Bormiæ. Ticinuni scaturientes. ## Liber XVI, kap. 53 (s. 572) De singulari remedio podagræ mitigandae. CAP. LIII. Svanto princeps Suetiæ & Gothiæ.                                         NEQVE omittendum est hic inferere, quomodo potentissimus                                         Princeps Suetiæ & Gothiæ, Svanto nomine, nimio                                         cruciatu podagræ laborans, vndequaque remedia quæsita Remedium podagræ salubrius.                                         adhibuit. Sed nullum inter alia simplicia salubrius inventum                                         est, quam quod a solatioso colloquio optimorum                                         hominum accepit: qui eo fidelius, synceriusque ei adhærebant,                                         atque omnia humanitatis officia exhibebant, quod                                         & ipse Princeps erat magnanimus, & liberalis, placidum                                         vultum omnibus vocatis, vel casu occurrentibus ostendens. Is ad præliandum profecturus, vbi equo vectus, licet podagra pressus, procederet, Signa lætitiæ. signa alacritatis ore, & manu cunctis exercitibus præbuit: tantumque eis impressit animum, vt ne vnus quidem repertus esset, qui non illius heroicas, & Regias virtutes admiraretur, facilime mortem, vel quodcunque gravissimum discrimen Princeps magnanimus. morte amarius, subire paratas. Erat enim de tota patria optime meritus, natusque ad res præclaras, ac magnificas, vtpote qui animum excelsum, & Regium semper, & vbique præ se ferebat. Tota quoque eius familia splendida, & bonis moribus Familiares effœminati nulli. ornata: quippe quemadmodum ipse morum gravitate pollebat, ita nullos effœminatæ levitatis homines in suam familiaritatem admittebat: sed audaces. fortes, validos, & ex aliorum procerum curiis electos. Erat enim publico proverbio receptum, quod nullus in familiam Svantonis ascriberetur, qui secuti in faciem cæsus Vestes e corpore dedit. conniveret. Erat præterea in suos familiares adeo liberalis, vt sæpe vestes sibiipsi detraheret, & illis donaret. Plus enim in homines militares indulgens erat, quam in seipsum: sæpeque in largiendis stipendiis fiscum exinanivi: . Neque enim vllam divitiarum curam habebant, sed virtutem, & gloriam sordidis divisiis longe præferendo, Svanto Princeps sacrilegus nunquam repertus. potius fame periisset, quam ex incolarum injuriis, aut Ecclesiarum, sive clericorum spoliis victitasset: recte exissimans, Suetiam adeo opulentum regnum esse, vt eius Princeps satis magnifice vivere possit, absque eo quod cogatur rapinis, & sacrilegiis vitam infelicem, atque infamem sustentare. Acerrimo etiam odio insectatus est detractores, & mendaces: quos ne quidem e loco abscedere permisit, donec altera pars vocata se defenderet, & causa subornata puniretur. Præterea rigidissinuis in verbis fuit, sed clementissimus in actione. Cultor divini honoris maximus inter Principes sui ævi semper est inventus. LIBRI XVI. FINIS. ## Liber XVII, inledning (s. 573) OLAI MAGNI        573\GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE ANIMALIBVS SYLVESTRIVM PAGANORVM DOMESTICIS. LIBER XVII. PRÆFATIO.                                         ANIMALIVM genera vti multa, variaque sunt in toto                                         terrarum orbe, suis provinciis, & naturis appropriata, ac                                         distributa, vt elephantes, cameli, leopardi, leones, struthiones, Animalia calidarum regionum.                                         tigrides, simeæ, & id genus reliqua, sine pilorum                                         densitate in calidis terris numero incomparabili multiplicata:                                         Ita & in frigidis regionibus complures reperiuntur                                         bestiæ, sed valde pilosæ, propter asperrinas hyemes exuperandas: Animalia frigidarum terrarum.                                         vt sunt vrsi albi, vri nigri, alces alti, rangiferi proceri,                                         lupi feroces, gulones voraces, lynces perspicaces, lutræ fallaces, castores medicinales, damulæ pavidæ, vulpeculæ astutæ, nigræ, & albæ, atque aliæ alibi inusitatæ naturæ, & nominis bestiæ, successivis capitibus inferius per ordinem diligentius insinuandæ: ea potissimum causa, vt pius inspector agnoscant, quam admirabilis excessi creatoris affectus, & amor est in omnibus creaturisConservatio animalium. suis, vbique terrarum suæ dispositioni subjectis, maxime in frigidissimo climate Septentrionalis plagæ ( concessa naturali sagacitate ) conservandis: scilicet vt vndique conclusa nivibus, & gelu tellure, pastum prohibente, nedum vivere, sed & genus producere, atque alere possint, & inter asperrima elementa illæsæ manere. Sobrie tamen de vniuscujusque animantis genere, vbicunque vivat, est sentiendum: quia invariabilis naturæ lex ita statuit, vt nullibi melius, quam vbi productum sit, persistereLex naturæ invariabilis. possit. Et ob id feruntur elephantes ad alienas terras producendi, non ante naves conscendere, quam invitati rectoris jurejurando de reditu fuerint certificati. Quod nec mirum est ( teste Plinio cap. I. octavi libri ) quia dociles sunt, Elephantum natura. vt Regem adorent, genua submittant, coronas porrigant, atque horum mirabiliora naturæ præcepto mirantibus cunctis, sive sua natura, sive alieno motu committant: vivuntque, teste beato Ambrosio, communiter CCC. annis: & hoc, vt serviant imperiis humanis, & homo ipsi benignissimo Deo. ## Liber XVII, kap. 1 (s. 574–575) De Arietibus, & Agnis. CAP. I. Gotlandia, de qua supra lib. 2. cap. 24.                                         INSVLA est in Gothico mari, regno Gothorum, seu                                         Suetiæ subjecta, Gotlandia, id est bona terra, ab omnibus                                         eam frequentantibus sic nominata, eo quod inter Aquilonares                                         insulas merito felix & abundans, ob plurimas naturæ                                         dotes, computari debeat, & magnificari. Hæc arietes, Arietes feroces.                                         sive verueces, cæteris robustiores, & proceriores producit:                                         quibus quaterna, vel octona cornua crescunt: tantumque                                         ferociæ a cornibus mutuant, vt tempore coitus, nisi serra, vel                                         lima demantur, cæteris animantibus sint nocumento, ipsique Lana longa. pastori rebelles. Lanam habent longam, & mollem: quam aliquando Romæ exigua veste resolutam, artifices birreta facientes, miræ commendarunt. Habet etiam tota Septentrionalis regio magnorum arietum, & ovium multitudines: in quibus & fœminæ cornua gerunt arcuata: quod Homero, & Aristoteli videtur mirum: vbi Albertus Albertus lib. 18 cap. 6. in lib. De animalibus, de monstroso partu loquens, dicit se vidisse arietem quatuor magna cornua in capite geflantem, & duo longa in cruribus, instar cornuum Animalia sine cornibus. caprinorum. Sunt & multa loca versus polum Arcticum, vbi nec arietes, nec oves cornua habent, neque tauri, aut vaccæ. Ferocitas arietis cohibetur, si cornua juxta Cornua deponenda. aures terebrantur: alias in anfractum convoluta, majorem furiam excitant: famemque, ne humili herba pascatur, citius administrant: quia arida loca saniorem herbam habent, Loca arida herbas habent saniores. quam palustria: quæ morbos juducunt. Aries albus fœtum generat alterius coloris. Fuscus vero, teste Columella, nunquam generat album. Dicit etiam Albertus, arietis lanam, totam sequi generationem. Arcentur etiam arietes a coitu per biennium, vt facile libidinem augeat dilatio voluptatis. Arietis vermem capiti inesse, Aries diligit agnellos. Albertus negat physica ratione. Dicit etiam, arietes naturaliter agnellos diligere. Aries dimidio anno super vnum latus, dimidioque super alterum dormire dicitur. Cornua etiam arietum ( teste Plinio lib. XI. cap. XXXVII. )cera ferventi torquentur in plures ramos. ## Liber XVII, kap. 3 (s. 575–576) De Ovibus CAP. III.                                         OVES bestiæ notæ sunt, & mansuetæ, lac & lanam, tandemque                                         cutem, & carnem dominis suis pro modico pastu                                         & cura exhibentes, immo fimum ipsum ad multorumVtilitates ovium multiplices.                                         morborum medicinam. Ovis etiam compatitur suæ speciei,                                         vt cum sana infirnam viderit æstu laborare, se soli                                         obiicit, vt laboranti faciat vmbram. Igitur erubescat immitis                                         homo, dum bestiæ benignam naturam defierit imitari. Homo immitis erubescat.                                         Solitariis ovibus tonitrua abortum faciunt, non autem                                         existentibus in cœtu. Flante frigido vento masculos concipiunt, calido vero fœmellas: vnde & in hyeme parti agni fiunt meliores. Lac nigrarum ovium melius est, & caprarum albarum: qui color magis abundat in frigidisOves diutius dant lac. terris. Ovis inter omnia animalia diutius dat lac, respectu suæ quantitatis, videlicet per octo menses. Musicis sonis delectatæ, melius pascuntur: & hinc est, quodOves delectantur musica. pastores depingantur tibicines. Oves vivunt X. vel XIIII. annis. Vernali tempore pastæ melleo rore moriuntur: autumnali vero, nimia voracitate aristarum, maxime si illico biberint: quia granorum tumore rumpuntur viscera. Contra alios tamen morbos Albertus dat remedium, vt sumatur venter arietis, & coquatur cumRemedium ovium infirmantium. vino, & commisceatur cum aqua, deturque ovibus in potum: & removebitur morbus. Ovis e domo vix eiicitur, & ejecta recurrit, etiam si ardeat vehementer. Carnibus arietinis, & ovinis, veluti omnium fere animalium sale maceratis, fumo ventoque siccatis, crudis vescuntur homines Septentrionales toto anno, dummodo fuerintCarnes crudæ commeduntur. antiquæ. Decet enim fortes crudum manducare cibum: idque sive in militia versantur , sive in agricultura, vel aliis locis. De Agnis. CAP. III.                                         QVAMVIS & hæc, sicuti prædicta de arietibus ovibusque,                                         videantur vniversis notissima, vt superfluum sit, juxta Suetonii                                         sententiam, de rebus minimis facere mentionem: attamen                                         Plinii suavior disciplina est, qui lib, XI, cap. II.                                         dicit: In contemplatione naturæ nil potest esse superfluum, Nil superfluum in natura.                                         aut in natura rerum nihil incredibile existimari conceditur:                                         æstimatio enim vnicuique salva sit. Solini etiam verbum est                                         cap. XXXVII: Operæ pretium est nihil omittere, in                                         quo naturæ sit spectanda providentia, licet natura plerumqueConsueta vilescunt. fide carere videatur, vel plurimum vilescere assiduitate spectaculorum. Agnorum itaque maxima cura ob frigoris immensitatem habetur in Aquilone, etiam diligens custodia ob coruos immanes, vt superius lib. IIII. cap. XV. dictum est, &. continuasDannum restauratur pellibus raptorum. insidias vulpecularum: quæ nedum assiduitate, sed importuna multitudine non exigua damna inferunt inquilinis: & rursus venationibus retiariis, aut foveis, vel sagittis apprehensæ, pellium lucro restaurant damnum. Agnus in tota gregis multitudineAgnus dicitur ab agnoscendo. matrem noscit balantem. Ideoque ab agnoscendo dicitur agnus. Mater vero agnum odore posteriorum recognoscit. Cito crescunt est cornua, propter abundantiam lactis, & nutrimentorum: & hinc est tritum carmen, Et sunt in Libya longis cum cornibus agni. Supposititii agni. Evenit etiam, vt deficiente lacte ovino, agnos capris supponant enutriendos. Sed lanæ duritiem inde excipiunt, pauco vsui adaptandam. Rursus hoc ipsum evenit, si hœdos ovibus supponunt lactandos. Agni etiam, qui casu aliquo non a matre, sed ab aliquam alia ove aluntur, similitudinem aliquam a nutrice trahunt. Hos alio quoque nomine vocari Varro ait in lib. II. De agricultura ad Nigrum Turannium, Subrumi. his verbis: Subrumi appellantur agni, cum mater parum habet lactis, & subiiciuntur sub alterius mammam. Mamma enim rumus antiquo vocabulo dicebatur: Mamma rumus dicitur. inde rumare suggerere significat. Si e felle ovis inungatur locus corporis, vbi incidit cancer, confert manifeste. Cerebro ovis vncti oculi aquam patientes, juvantur. Medicinæ. Stercus ovis cum aceto emplastratum, tollitur verrucas: permixtum ceræ liquefactæ cum oleo rosaceo, curat ignis combustionem. Congelatum sanguinem e magna percussione, apposita cutis ovina statim corpore extracta, dissolvit. Remedium flagellatorum. Ideoque lictores flagellatis quandoque compatientes, cutem calidam cicatricibus imponunt: quæ curat per vnum diem, & noctem. Et hæc dici potest flagelletorum medicina. ## Liber XVII, kap. 4 (s. 576–577) De Bobus, & Armentis. CAP. IIII.                                         REGNA Aquilonaria, præsertim Vermelandia ac Dalia,                                         propter pascua vberrima, boves habent electissimos,                                         etiam provinciæ Vestrogothorum: hique boves singulis annis                                         non tam proceritate corporis, quam numero magno multiplicantur. Multitudo boum.                                         Habet & Norvegia, Suetia, & Finlandia similes,                                         ad æstivalia, seu hyemalia plaustra, seu etiam agrorum                                         vsum aptissime dispositos: quibus, sicuti & equis, ad vomeres                                         voluendos vtuntur. Sed nunquam vaccæ plaustris Vaccæ nunquam plaustris subduntur.                                         trahendis, aut agris præparandis aptantur: immo nec vlli oneri, ob spem vitulorum gignendorum, subduntur. Sed hi adhuc tenerrimi a matribus segregati, sæviente frigoris horrore, in æstuariis ad hoc specialiter ordinatis, nutriri solent: hyemeque productiore, asperiorique invalescente, putaminibus quercinis loco fœni, vel culmi, jumenta vescuntur. Aestate vero, in lucidissimis noctibus pascua sumunt sub cura pastorum, propter improbos vermes, & bruchos: quos ipsi custodes piceis sumis, vbique pinorum combustione flammantibus, Bruchi fugantur funio piceo. exurunt, aut arcent. Sed non ex integro: quia ingruente autumnali tempore, bruchi ingrediuntur cutes macrorum boum, ibique hybernant, vt tempore vernali cutemBruchi intrant cutes boum hyematuri. exeant, ac hospitem vexent: veluti erucæ folia arborum depascentes, in quibus seminario folliculo hyemem inhæntes, transegerat quietiorem. Boves tamen, quibus vermes hujusmodi sunt infesti, e cœtu aliorum, quantum industria permittit, seorsum impinguandi, mactandique segregantur: tuncque dorsotenus velut cribrum cutis perforata apparet, pretium sui diminuens aliena labe. In iis autem locis sanius conservantur, Pretium minuitur aliena labe. celeriusque impinguantur, vbi nec muscarum aculeis, nec bruchorum stimulis agitantur, & fatigantur, & herbarum virentium satietate non privantur. Nec est inconveniens, vt tempore famis veteribus confusis piscibus, vento maceratis, dumBoves piscibus vescuntur tempore famis. campi nivibus repleti sunt, vescantur, vt superius lib. IX. cap. XLIIII. pro parte reperitur ostensum. Præterea ad hunc casum Plinius lib. XI, allegat Theophrastum dicentem, boves vivo pisce vesci. Immo & lupulo e cervisia depurata projecto, intantum vorando delectantur, vt saltum faciant more ebriosorum. BoumBoves inebriati saltant. vero attritis vngulis in asperitate glacierum, saxorum, ac arenarum, arvina vngendo medentur agricolæ: etiam pice liquida vngendo pedes. Boum etiam, teste Isidoro, in socios eximia pietas est: nam alter alterum inquirit, cum quo aratia colloPietas boum. ducere solet, frequentique mugitu pium testatur affectum, si forte defecerit. Idemque Ambrosius attestatur: Si mutetur bos compar, alius jugum trahere nescit. ## Liber XVII, kap. 5 (s. 577–578) De Canibus, & eorum diversa natura. CAP. V.                                         ETSI canum diversitas, & mira propriætas in multis mundi                                         partibus, quasi omnibus, vel plurimis nota sit: attamen                                         Aquilonarium terrarum canes vti rigidiori cœlo, scilicet signo                                         Cynosuræ subjecti sunt, ita & audaciorem ferocitatemCynosura.                                         præ cæteris habere videntur. Hujusque rei exempla cum superiori                                         lib. V. cap. XII. nonnulla adducta sint, onerosum                                         non æstimabitur, vt similia jungantur eisdem, videlicetAnimalia duo hominibus pro solatio data.                                         homini data fuisse a divino numine duo animalia pro solatio                                         fidissima, canem videlicet, & equum: canem, vt custodem CCCixi Canis & equus. adversus latronem latrando, & resistendo: equum pro defensore, vt habito sessore gaudeat exilire in hostem Canis vilissimis cibis pascitur, vbi & equus facilimis Esca equorum. escis enutritur, immo (vt infra dicetur) piscibus tostis, carnibus vento siccatis, pane biscocto, atque arborum fungis: & ita videntur homini benigniter a Deo consultum esse, vt equum laborum comitem dederit, canemque socium, & custodem. Canes fideles. Canis communiter pro domino adversus latrones, sicarios, grassatores, homicidas, insidiatores, fures, & contra alias quascunque feras sævientes, pugnare dignoscitur, atque plures Reges eius beneficio fuisse salvatos, vbi custos homo repertus est pessimus Masssinissa rex. occisor fuisse patroni. Masssinissa Rex eo casu a multis citatur in evidens exemplum, quod cum hominibus custodiendum se non crederet, canum custodiæ se permisit: quorum latratum sæpe latentium inimicorum evasit insidias, & venientes in se adversarios longe ante perdidicit, ac cavit, atque eorum beneficio pluries evasit Canes custodiunt homines. victor. Quinimmo homines inter herbas dormientes, non raro canes, ne serpentes os ingrediantur, observant. Sed vnum infelicitatis genus eisdem canibus annexum est, vt quandoque patronum hostiles manus evadentem, seque in densa sylva, profunda Patroni produntur a canibus invitis. nivem, vel glacie abscondentem, sua præsentia prodant, que signo canis penes patronum immote manentis, rapiantur in necem, vel captivitatem. Cujus rei exempla, cum plurima sint in Aquilonaribus regnis, ea volens hic transeo, dum, horum similia complurima superius ostensa sint lib. XI. de glacialibus bellis. ## Liber XVII, kap. 6 (s. 578–579) Adhuc de eisdem. CAP. VI. Canes feroces.                                         VERSVS Septentrionales provincias polo Arctico propinquiores,                                         canes reperiuntur horribiles, ac feroces: idque                                         Dei clementia factum agnoscitur, quod bestiæ nocentiores Canes Islandenses candidi & villosi.                                         reperiantur ibidem, vt inferius de luporum sævitia ostendetur.                                         In Islandia tamen, terra scilicet glaciali, circundata Oceano,                                         etsi canes diversæ sortis cujusuis generis reperiantur optabiles,                                         tamen in delitiis illustrium dominarum, & prælatorum                                         sunt candidissimi canes, pilo densissimo, quasi massa involutæ                                         lanæ formati: quales ipse beatus Chrysostomus, catulos scilicet, Episcopis & prælaris pro solatio concedit, & non veltres, vel molossos, aut cerberianos: qui nunquam recrean t, sed turpissimo spectaculo infatuant suos inspectores: quibus pulchrum videntur canibus hujusmodi nec ad gesticulationes, nec Molossi. ad lascivos ludos, sed ad inanes hominum perditorum aspectus vti, more Epirotarum qui tales Molossos appellant. Quod autem ad nomina, atque virtutes canum attinet, cæteris scriptoribus naturalium rerum mira diligentius notat Plinius lib. Cohortes canum bellicorum. VIII. cap. XL. vbi de Colophoniis non injucunda recenset, quod videlicet in magno studio canes rei bellicæ gratiam instituebant, adeo, vt ex illis quasi cohortes quasdam instruerent, quæ in prima acie certarent mira quadam ferocitate, nec vnquam Garamantus rex expulsus pro canes restitutus est. prælium detrectarent. Hi in nocturnis congressibus sæpe victoriam eis præbebant. Scribunt etiam veteres, Regem Garamantum per seditionem regno expulsum a ducentis canibus, quos venationis gratia alverat, fuisse restitutum, cum mira ferocitate contra repugnantes sævirent, iterque per hostium cuneos patefacerent, donec Henricus 8. rex Angliæ. eum tutum in Regiam aulam sisterent: & sic pulsis, cæsisque hostibus, diutius regnavit: deinde regnum moriens posteritati suæ reliquit. Et forsitan hac disciplina motus Rex Angliæ Henricus VIII. (juxta epistolam ab eius nuntio, Regi Poloniæ ex Spira M. D. XLIIII. missam )in suo exercitu, quem maximum ipsi Cæsari Carolo V. contra Regem Galliarum in auxilium misit, quadringentos homines, ac totidem canes more gentis torquibus ferreis armatos constituit, dabia relictaCanes 400. hominum opinione, an ad vigiliam exercitus id fieret, an ad aliquod insigne stratagema acquirendæ victoriæ simularetur. Quod factum qualecunque fuit, certum est postea inter illos sublimissimos Principes nunquam defuisse rixas, non a canibusRixæ regum Franciæ & Angliæ. his excitatas, sed truculentis consiliariis, & seditiosis susurronibus introductas, & confirmatas: vbi ipsi supremi Reges delitiæ hominum essent, si totius orbis applausu ad concordiam redirent, canes Turcicos debellaturi. De Canum memoria, fide, docilitate, ## Liber XVII, kap. 7 (s. 579–580) odoratu, & ferocitate. CAP. VII.                                         NVLLI certe animali præter hominem major est memoria. Memoria canem.                                         Itinera enim quantumuis longa, atque invia, canes diutius                                         meminere, & hominibus ipsis memorant: veteres quoqueInjurias veteres vlciscuntur canes.                                         injurias, post longum etiam tempus vlciscuntur: dominis                                         antiquis post absentiam XX. annorum restituti applaudunt.                                         In Cimbrico bello contra C. Marium pro dominis                                         suis atrociter pugnavere canes, Cimbrorumque cadavera custodientes,                                         nunquam abigi potuerunt, sed eadem mira sedulitate                                         custodiebant: & vt tutius illa a feris, alitibusqueCanes custodiebant cadavera dominorum suorum. defenderent, plaustris illic passim relictis, inferebant: custodiasque inter se partitas vicissim magna cum diligentia observabant. Canis latratu interfectorem domini sui in sylva occisi, in vrbem prosecutus, dentibus laniavit: isque crimen confessus sub torturis, se, sociosque sceleris prodidit, lege interimendos. Canis adhuc alius scribitur dominum suum longe distantibus famulis insidiose petitum, vsquequo accurrerent, defendisse. Fides canum in hoc etiam notatur Lysimacho exhibita, quodFides canum ignese comburentium. vnus eorum mortuo cadaveri comburendo, facto eiulatu & gemitu, cunctis spectantibus igni se immisit. Et idem fecisse Hieronis Syracusanorum Regis canem, Plinius attestatur. Item canis mortuo domino se fame tandium macerat, vt pariter cum eo moriatur. Canis etiam in Romanis historiis repertus est cibum portare adCanis portans cibum ad os patroni defuncti. os defuncti heri, eiusque corpus in Tyberim projectum adnatando sustinere voluisse. Et hæc Plinius. Docilitas canum hæc est, vt dominum cognoscant, atque ei præ cæteris applaudant, & odientes eum infestent. Magna rursus eorum alacritas est in venando, Virtutes canum. vt narium sagacitate ventum, & auram captantes, odore longe venientem feram præsagiant, ostendant, lustrent vestigia, persequantur, latibula indicent &c. Caspii canes ferocissimi sunt, quorum sævitia in homines potius, quam feras exercitatur: & hoc, quia hominum cadaveribus a juventute aluntur. Generosi canes, teste Plutarcho, non prius arreptamCanes generosi. mordicus prædam interimunt, quam fatigatam viribus deficere videant. ## Liber XVII, kap. 8 (s. 580–581) De Equorum bonitate cognoscenda, & deseetibus evitandis. CAP. VIII.                                         LICET equorum maximam multitudinem Septentrionales                                         terræ ad siium externarumque gentium optabilem vsum Equi Norvagici.                                         producant: non tamen æque præstantes in singulis provinciis                                         gigni, foverique videntur. Norvagici equi statura Equi Suetici.                                         mediocres, admirandæ fortitudinis, & pernicitatis sunt in                                         montibus, ac viis saxosis penetrandis. Suetici vero ac Gothici, Equi Oelandici.                                         paludes & colles altos, profundosque saltus indifferenter                                         longiore dieta, magnaque celeritate absoluunt. Oelandici,                                         quia parvuli sunt, ludicro magis spectaculo, quam labori Equi Finnonici. deputantur: licet & in illis egregii, laboriosique distincto genere reperiantur. Equi etiam Finnonici bonæ qualitatis sunt: sed sequentibus signis hi, & omnes boni diversorum autorum judicio cognoscuntur. Iuba densa, capite brevi. Signa boni equi. Forti lumbo, & æqualibus testiculis. Cervice prona, non more aprino erecta Auribus proportione parvi corporis ad cuneum protensis. Pectus latum, venter modicus. Lumbi pressi, spina duplex, vel minus non extans. Cauda ampla, subcrispa. Crura electa, æqualia genua. Vngulæ firmæ, mediocres. Visibiles venæ inter pilos. Corpus validum, & robustum. Altitudo robori correspondens. Latera longa, clunes rotundi. Corpus totum musculorum densitate, & plenitudine quasi nodosum. Crura fortia æqualiter a genu ad pedem porrecta, sine nodositate, tumore, et mollitie Pedes æquales & plani in superficie, non asperi, rotundi, vt cornu concavitate terram vndique tangant. Vngulæ crassæ sint, neque humiles, neque valde erectæ more caprarum. Tibiæ pingues ossibus, non carne. LIBER XVII.         581\ Adhuc de aliis signis valentis Equi. CAP. IX.                                         CAPVT parvum, & siccum, quasi ossibus imminens. Signa boni equi.                                         Oculi grandes, velut ante caput jacentes.                                         Aures breves, & acutæ, antrorsum porrectæ.                                         Nares apertæ, profundius in aquas submergendæ.                                         Cauda longa, spissa, & rotunda.                                         Audax, & naribus sufflans.                                         Pedibus terram terens, ac circunspiciens.                                         Hinnitu membris tremens, quia fortis.                                         Facile in quiete concitatus ad motum. Facile rursus a motu quiescens. Se purgans, & volutans in pulvere, vel nivibus. Colore niger, rusus, balius, sive badius, spadicus, palmæ colore, vel castaneæ: quem Virg. in Georgi. commendat. Virg. in georg. Aureus, roseus, myrteus, glaucus, vel oculis variis, quasi pictus. Scutulatus, canus, guttatus, varius, e nigro badioque distinctus. Cinerius, qui equis sylvestribus convenit, deterrimus est, vt Isidorus dicit: sed optimus, quando lata linea nigra in dorso notatur. Candidus equus raro est bonus viatoribus, ob insultum latronum e castrisEqui candidi periculosi. eminentioribus itinera contemplantium: quos periculosum est ( tanquam lucerna in tenebris accensa ) candidis equis ad spollandum itinerantes provocare. ## Liber XVII, kap. 10 (s. 581–582) Adhuc de aliis signis emendi Equi. CAP. X.                                         PRæTEREA cautelæ in equo emendo hæ, & similes                                         videntur diligentius attendendæ.                                         Si frenum recipiat.                                         Si sessorem excipiat                                         Si exceptum excutiat.                                         Si dimissus aufugit, aut celeriter recipitur. Signa boni equi.                                         Si verbere torpens, vel excitatior fit.                                         Item de qua terra est, montana, vel palustri.                                         Cujus ætatis: quod difficile cognitu non est, quia annorum notæ cum corpore mutantur. Dum bimus & sex mensium est, medii dentes superiores, & inferiores cadunt. Cum quartum annum agit, his, qui canini appellantur, dejectis, alios affert. Intra sextum deinde annum molares superiores decidunt. Sexto anno, quos primos mutaverit, exæquat. Septimo omnes explentur æqualiter: & ex eo cavatos gerit, nec postea quot annorum sit, facile comprehendi potest. Item decimo anno tempora cavari, & supercilia nonnunquam canescere, dentesque prominere, & albescere Plinius dicit, contra morem omnium animantium. Equorum ætas. Item ætas longæva deprehenditur in equis Persicis, Episoticis, ac Siculis in annos quinquaginta: brevior autem Hispanicis, Numidicis, & Gallicis extendi. Sed nec deest Solinus, qui mentionem facit de equo LXX. annorum. Varro vtilem equum ad XVI. annum existimat. Nec optandi sunt equi longævi, quia nec in re bellica, nec in rhedis trahendis, nec admissuris valent: quia vltra XX. annum generare nequeunt, vt a doctissimis notantum est, qui de agricolatione scripsere: neque equam vtilite vltra decimum annum concipere posse iidem affirmant. Senectus equorum notari solet e canis superciliis, immo etiam e caudarum certis noctis, & immersis oculis, putredine plenis &c. ## Liber XVII, kap. 11 (s. 582–583) De Virgilii sententia in bonis Equis eligendis. CAP. XI. Signa boni equi.                                         CONTINVO pecoris generosi pul!us, in aruis                                         Alrius ingreditur, & mollia crura reponit.                                         Primus & ire viam, & fluvios tentare minaces                                         Audet, & ignoto sese committere ponto.                                         Nec vanos horret strepitus: illi ardua cervix,                                         Argutumque caput, brevis aluus, obesaque terga.                                         Luxuriatque toris animosum pectus: honesti                                         Spadices, glaucique color deterrimus albis,                                         Et gilvo. Tum, si qua sonum procul arma dedere, Stare loco nescit, micat auribus, & tremit artus: Collectumque fremens voluit sub naribus ignem. Densa juba, & dextro jactata recumbit in anno. At duplex agitur per lumbos spina, cavatque Tellurem, & solido sonat ampliter vngula cornu. Sed Columella lib. VII. de agricultura summa elegantia per singula quæque membra eximiam equorum formam ostendit, cui nihil adiici potest. Adhuc alio modo capiuntur signa boni Equi. Signa boni equi. Auris acuta, brevis, caput exiguum, caro dura, Et grandes oculi, cervix cum robore forti, Et nares mundæ, comedens bene, per sine verme, Et curtæ coxæ, justi vngues, atque rotundi, Audax hinnitu, sufflans, terram pede rumpens. Istis quadrupedum signis cognosce valorem. Ad idem brevius. Signa alia boni equi. Lucius videlicet latitudine capitis. Anguilla decora longitudine. Serpens erecta cervice. Leo pectore lato. Fœmina rotundis clunibus. Cattus celeri cursu. LIBER XVII.         583\ De domandis, & conservandis ## Liber XVII, kap. 12 (s. 583–584) Equorum pullis. CAP. XII.                                         PVLLI generosis equabus alternatis annis geniti, & copioso                                         lacte nutriti, puriores sunt, & majoris spei: nam parentumPulli equorum.                                         bonitatem plerunque imitantur, Sed manu tangendi                                         non sunt: quia vt dicit Palladius lib. IIII. eos tactus læditTactus et frigus nocent pullis equorum.                                         assiduus, etiam frigus: a quo summopere sunt cavendi. Dabit                                         & hilaritas, & agilitas non frustrandæ spei bonum documentum.                                         Post bimatum domandi sunt vsque trimatum:                                         nam postea semper difficilius instruuntur. Si pullus altis                                         cruribus videtur, futuræ magnitudinis signum pollicetur: nam quadrupedum omnium magnitudo tibialis, tempore non valde crescit. Ad hujus igitur proportionem & reliquum corpus augescit. Pullus mansuetior, tractabiliorque primum reddetur, mediocri esurie maceratus: deinde convenienti cibo portionibus justis refocillatus, directori fit obtemperantior: vt potius blandimentis, & certis verbis quasi virgis, & verberibus mansuescat. Estque diligenter curandus, vbiDucendus equinus pullus per turbam. propria natura per seipsam defectum nequeant restaurare. Ducendus etiam est per turbam, omnibusque aspectibus, & sonitibus appropinquandus, vt si quid expavescere videatur, sine terrore placidum, planumque, paulatim procedendo agnoscat. Bellicis tumultibus educandus, instruatur fossas transilire, primum exiguas, inde ampliores: quod fit lorotenus ante præsiliendo. Itidem muros, & saxa, ac trabes transilire, Mos latrocinantium in sylvis. prout mos est sylvarum cultoribus in latrocinando, ac fugiendo: idque a fronte, a tergo, a latere, agili cursu fieri oportebit. Pavidi ac suspicantes, fugaces ac retrocedentes, omnino ( nisi remediis juvari poterint) sunt reiiciendi. ## Liber XVII, kap. 13 (s. 584) De Equorum defectibus sanandis. CAP. XIII.                                         FVGACIBVS succurritur extractione longiorum pilorum                                         in palpebris, ac pilorum a fronte dependentium.                                         Retrocedentibus tollitur abusus, si fune aspero e pilis equinis                                         confecto, sub cauda immisso, sessor ambabus manibus                                         huc illucque more freni trahendo fricuerit equum: idque Frenum caudale.                                         caudale frenum dicitur, solummodo pro hoc defectu avertendo.                                         Expedit etiam, vt ad natandum cum armato ( vbi                                         fortitudinis signa fugiendo, vel aggrediendo exercenda                                         sint ) diligentissime instruatur, vt mos est Scythicas terras Tanais. inhabitantibus, præsertim circa Tanaim, vbi vastissima sunt flumina, nullique pontes, ob instabilem aquarum cursum, seu inundationem e nivibus resolutarum: de quibus Strabo lib, VIII. ad finem, & XI. plurima dicit, etiam lib. XVII. Equi dominos vt canes sequuntur. de magna celeritate, & agilitate equorum, quomodo instructi dominos sequuntur, vt canes. Sed ne ab externis oris multa citentur exempla, tritum est in Septentrionalibus terris, juvenes equos etiam robustos, & bellicosos, ita instrui, ducique ad campum, vt sessorem cognoscant, & liberi sequantur, cum stante stantes, ac currenie Securitas loris moderanda. currentes. Securitas tamen hæc loris moderatur, ne lupis subito ex insidiis ruentibus, equo fugiente, domini surripiantur in escam, vel in glacie aperta occurrentibus simile quid contingat. ## Liber XVII, kap. 14 (s. 584–585) De conservatione Equorum. CAP. XIIII.                                         STABVLI etiam pullorum pavimentum paruis, ac rotundis                                         campestribus saxis stratum sit oportet, ne mollitie                                         (quæ noxia equis generosis perhibetur ) pedes, & vngulæ Equi podagra laborant.                                         destruantur: immo vt multa ægritudine, podagra præsertim,                                         liberentur, capita lavanda sunt, non strigili tangenda: quia Iuba.                                         ossea materia constituuntur. Lavanda est juba, quia loco scalæ                                         sessoribus eam natura concessit, vti procomium capiti provisus Procomium.                                         defensione, et cauda pro noxiis vermibus abigendis. Cauda.                                         Crura lavanda non sunt, neque inspersio vngulis quotidiana Lotio valet pro equis educandis. facienda. Loca sub ventre non strigili, sed manibus diligenter purganda. Lotio tamen plurimum ad pullorum, equorumque sanitatem conducit, & bonum habitum retinendum. Non a capite, vel cauda equitandus pullus, vel equus (ne noceat) accedatur: sinistroque latere frena ori proportionata vna manu aperto venient imponenda, Equus loro non freno ducendus. altera lorum teneatur a dextris. Loro ducatur, non freno: ne fiat diversitas maxillarum. Frenum strictum, stupidum reddit equum, & inobedientem, etiam Frenum strictum. rigide tentum. Præceptum optimum, ad equum tractandum nunquam cum ira accedere debere rectorem, sed blandum, & mollem ne generosus equi animus, terrore ad rebellionem concitetur In vtranque maxillam assuescat verti, & in conversionibus tute recipiatur: non subito, sed paulatim e medio cursu frenum contrahendum. Vtile Vtile quandoque fuerit, quiescentem statim impellere, & ex equis equos petere, &Equus magnanimus vt regi non vult. e celeritate rursus in proximo quiescere, & e quiete iterum irruere. Cum equo magnanimo nil per vim agendum: nimiam enim ferocitatem, non violentia, sed mansuetudine placida mitigare oportet. Pasta hordeaceæ farinæ equorum vlceribusReparatio pilorum. imposita, eundem colorem, quem equus ante vulnus habebat, optime redire facit. Generosos equos habuere Longobardi, vt dicit Pau. Diac. lib. II. cap. IX. ## Liber XVII, kap. 15 (s. 585) De peritia, aut ignavia inexperti Equitis. CAP. XV.                                         DESCRIPTIS igitur generosis, ac magnanimis equis,                                         juxta præscriptam formam, aut meliorem: necesse est etiam,                                         præcicipue in re bellica, talem invenire, ac adhibere sessorem, Sessor equi prudens sit.                                         qui ita sua prudentia fortitudinem equi temperet, vt                                         ab vtrisque exercitium aliquod emanare videatur virtuosum.                                         In pace quidem jucundum est, pro solatiis, & commodis,                                         immo laboribus, vti fortissimis equis, & peritiam habereCircunstantiæ multæ in bello servandæ.                                         equitandi: sed in hostili conflictu, in quo tot circunstantiæ                                         servandæ occurrunt, vt vix in aliquo officio formidabilius negotium aggrediendum sit, & debite terminandum, valde necessarium est suscepisse peritiam singularem. Qui enim inepte, & indecore equo insidet, in primisEquester imperitus inutilis. ab aliis irridetur, deinde inutilis in pugna ad omnes bellicas actiones habetur: non adversarii ictum sustinere, aut cavere potest in non hastam suam dirigere: non eam vlna, aut cubito compresso stringere: non equum flectere: non ex eo jaculari: non arcum tendere, aut quippiam vtiliter, aut decore agere: sed parvo ictu, minimaque succussione excutitur, adeo, vt ab omni equestri militia extrudendus sit, & præsertimCohortes instruuntur. nostris temporibus, quibus maxima e parte equestri pugna certatur. Instruuntur enim cohortes cataphractorum equitum, qui cooperti sunt per omnes membrorum artus ferreis laminis: nulla e parte vulneribus patent, tedisque equis vehuntur, operimentis scorteis, sive ferreis: quorum quidem splendor adeo fulget, vt aciem oculorum occursantium perstringat. Equitandi itaque (vt superius lib. VIII. inRatio equitandi. multis capitulis dictum erat) ratio, a teneris annis percipienda est, antequam corpus obdurescat, obstipumue fiat, dum nervi sine rigore sunt, & membra facile quoscunqueIulius Cæsar agilis equitator. vsus accipiunt. Laudatur admodum Iulius Cæsar, quod adeo agili corpore extitit, vt reflexis post terga manibus, equum saltibus, cursibusque immotus ipseEquus Iulii Cæsaris. concitaret, & evestigio habenis regeret, statimque in exiguum orbem circunflecteret, & a præcipiti cursu retineret: licet is equus tantæ celeritatis, ac ferocitatis esset, vtEquus Alexan. Magni. præter eum nullum pateretur sessorem. Ita & refertur de Alexandri Regis equo, qui a torvo aspectu, sive ab insigni taurini capitis, quod in armo inustum habebat, Bucephalus appellatus est. Magnæ admirationi omnibus fuit, sed majori stuporiEquus Nicomedis Regis. equus Nicomedis Bithyniæ Regis, cunctis inspectantibus extitit: qui eo Rege interempto, ipse nullo admisso cibo, fame delecit. Flent & plurimi equi bellum ingressuri, Equi flent tanquam præsagium cognoscentes, rem non bene successuram sibi, vel patronis. Immo & quidam inter longum ingressuri, solito avidius commedunt, vt aliquandoEquæ. sum expertus. Equæ tamen fame macerantur, vnius diei inedia, vt sequenti die XXX. milliaria Germanica currant: etiam quia currendo vesicas levant, quod equis haud est concessum. ## Liber XVII, kap. 16 (s. 586–587) De Equis Sueticis, & Gothicis, cur cæterispræferuntur, & exportantur. CAP. XVI.                                         ASVETIA & Gothia quotannis plena navigia equorum                                         in Germanicis oris vendendorum, exportantur: quod                                         eo lucrosius fieri cernitur, quo facili pretio, aut rerum Equi præliares.                                         commutatione (mediocris scilicet staturæ equi) emuntur, &                                         deportantur: vbi Regio edicto nulli præliares equi ad cæteras                                         nationes evehi permittantur. Quod autem cæteris                                         equi prædicti æstimantur meliores, ac in quovis exercitio                                         durabiliores, multiplex ratio assignari solet: quia ad trimatum                                         fere hyeme, & æstate, etiam in asperrimo gelu, in sylvestribus Equi in sylvis enutriti. pabulis cum matribus sunt educati, vt indurati, & quasi infatigabiles ad operam moti, persistere videantur: quia ramos, solia, frutices, & omne genus vilium Esca equorum. escarum pro cibo non aspernantur. Conditiones equorum aquilonarium bonæ. Quod sibi, ferramenta ( vt in plurimum) absque calcitratione, & in quovis loco sub pedibus infigi sinunt. Quod non permittunt reliquos equos sua annona vesci. Quod pulchra varietate, & duro pilo sunt colorati. Quod biga, curru, rheda, vehiculisque applicari solent. Quod acutius in tenebris viam intuentur, & sequuntur. Quod alacriter sessorem in aquis natando portant. Quod nulla glaciali asperitate, vel nivali inundatione tardantur. Quod sessorem calcitrando, mordendoque adjuvant adversus hostem. Quod caput cum freno bibituri vsque oculos in aquis mergunt. Quod semper natura vrgente in quovis loco mingunt. Quod fossas celeri saltu cum sessore penetrant. Quod itinera lutosa, profunda, & paludinosa non abhorrent. Quod montes ascendendo, descendendoque præcipitia cavent. Quod rarissime ob naturalem duritiem, vel nunquam infirmantur. Quod si infirmantur, facilimo remedio restituuntur. Quod sic empti in terra aliena, talem sobolem propagant. Quod Quod oneribus depositis, in arena, vel nive se involuunt, omnem quasi diurnam fatigationem eo motu alleviantes, vt avidius comedant omnem escam. Equi Oelandici dociles. Est & aliud equorum genus, exile, sed valde vivax: quod mercatores ab insula Oelandiæ pro gesticulationibus addiscendis emptum, educunt. Mire enim dociles sunt, vt per circulos more canum saltantes, sese mira agilitate in gyrum vertant. Dicit præterea B. Ambro. in Apolo. David, equorum Græcorum hanc esse naturam, vt cum vel in curuli certamine elisi fuerint, vel fortuito ceciderint, nequaquam se movere consueverunt, & quandam tenent quietis, & patientiæ disciplinam. His, si casus non nocuit, quies prodest, certe non acerbatur offensio. Immo & sono citharæSaltationes equorum. audito, more chorisantium saltationes sub levi sessore constituunt, primum lentas, dein de celeres, & tandem celerrimas humano more: quales Volate. lib. XXV. Totularios mannos vocat, & a Britannia venire arbitratur. ## Liber XVII, kap. 17 (s. 587–588) De Equis præliaribus. CAP. XVII.                                         MAXIMI vero equi (vt parumper superius dictum est)                                         quos Septentrio producit, præsertim in regno Vestrogothorum, Hippagogæ, naves portandorum equorum appelantur.                                         non solum publique edicto hippagogis educi prohibentur,                                         sed vt militaribus exercitiis, & disciplinis ad                                         omnem armorum vsum pro patriam defensione enutriri, custodiri,                                         & adaptari debeant, satis stricte jubetur. Tales                                         etenim equi hyemalibus bellis, quæ in Aquilonaribus regnisBella hyemalia.                                         fiunt, ob connatum frigus assueti, hyemis patientes,                                         animositate ac fortitudine armatum sessorem, quocunqueEqui Suetici animosi. direxerit, inoffenso accestu, ac valido cursu intrepide comportant: & ob id omnibus generosis equis, quos Hispania, Neapolis, Gallia, vel Germania gignit, assimilari possunt, si præferri non merentur. Licet Africis, Numidicis, aut Turcicis equis in celeritate cursus non comparantur: hanc tamen velocitatem mira audacia, & fortitudine recompensantes, pro natura populi, loci, & temporis qualitate, maximisCeleritas nimia plerunque nocet. bellis satisfacere deprehenduntur. Neque fortunata prælia in Aquilone, ob præcipitia, voragines paludum, ac densitatem nivium, & perforatas glacies, etiam si quis volare vellet, conficere posset, vt superius lib. XI. in pluribus capitulis fuerat enarratum. Igitur ad veram sententiam generosi equi revertendo, id certius teneri potest, Equi descriptio in lib. Iob. quod Dominus ad Iob XXXIX. loquitur de forti equo. Ait enim: Nunquid præbebis equo fortitudinem, aut circundabis collo eius hinnitum ? Gloria narium eius terror, terram vngula fodit, exultat audacter, in occursum pergit armatis, contemnit pavorem, nec cedit gladio, feruens & fremens sorbet terram, nec reputat tubæ sonatæ clangorem, vbi audient buccinam. Dicit etiam Solinus cap. LVII. Equi norunt hostes. quod equi in bellis suæ partis inimicos norunt, adeo vt inter prælia hostes morsu petant. Præterea equorum infirmitates ab Alberto sic nominantur, Attractus, Infirmates equorum. barbulæ, cancer, cornu, caro mortua, curua, focellæ, frenes, farcina, infundatura, lampiscus, prurigo, radunculus, sanguis corruptus, stiva, stranguria, scabies, super os, venarum incisio, vermis. ## Liber XVII, kap. 18 (s. 588–589) De docilitate Equorum. CAP. XVIII. Docilitas equorum.                                        QVAM capaces disciplinarum Aquilonares equi sint, primo                                         aspectu præsens imago demonstrat. Qui enim curiose                                         student illustrium puellarum venari favores, aut senum                                         laguentia membra arte juvare contendunt, vt in aperto                                         campo scamnis deficientibus equos ascendere, vel descendere Informatio equorum vt genua flectant.                                         possint, modo quo sequitur, mediocres equos, & exiles, ad                                         genuflexiones informant. Eligunt prodeunte natura                                         aptioris virtutis juvenes equos, post bimatum, & trimatum,                                         vnius diei ciborum subtractione macerantes eosdem: deinde extrahuntur in locum mollem, vt ibidem e fovea genu flectendo comedant Modus alius. fœnum, vel avenam, & pueros sustineant in dorsum saltantes, ac descendentes: sæpiusque id fieri solet, vt signo per virgam dato ad tibias, genua flectant patrono in sellam ascensuro. Quidam etiam in mollissima nive hanc disciplinam docent equos, donec edocti dorsa sua e consuetudine virginibus, & matronis genuflexionem faciendo, præbuerint Festa nuptialia plebeiorum equestria. infidenda. Aliquæ etiam plebeiæ sortis puellæ, equos ad hoc officium dispositos habent: vel aliter, maxime in nuptialibus festis(quæ equestrium pompa ruricolarum in pagis, tota generatione concurrente & tripudiante, fieri solent) novis Equi symphonia audita moventur ad saltum. nuptis per pulchros equos concomitantes providetur. Immo & equi certo naturali instinctu symphonia audita, moventur ad gesticulamenta: quod & Plinius lib. VIII. attestatur. Certum etiam est, equos naturali lege propagationem horrere in Equi horrent in cestum congressum. propinquiori sexu: contra quam qui errore decepti secus fecerant, seipsos præcipitando interemerunt. Sed illis dimissis, dum senibus in campo scabellum non est equos descendendi, vel ascendendi, tunc fideles servi dorsotenus se inclinant, Vt domini ascendant pro aptiori commoditate: talesque famuli ab omnibus pro tanta fide recipiunt laudem, immo & patroni filiam matrimoniali fœdere in consortem. LIBER XVII.         589\ ## Liber XVII, kap. 19 (s. 589–590) De Felibus, seu Cattis. CAP. XIX.                                         FELES, seu catti, Græco vocabulo Aeluri nuncupati,                                         satis magni, frequentesque, candidi præsertim coloris, inFeles candidæ plures in aquilone.                                         Septentrionalibus terris reperiuntur: qui nedum domos,                                         humanasque habitationes, horrea, atque granaria, sed &                                         agros ædibus viciniores, mira sagacitate murium gliriumque                                         præda compurgant. Qui vero sylvestres sunt, avibus, Feles sylvestres.                                         & minutulis animalibus insidiantes, vescuntur. Harumque                                         felium pelles vestibus subductæ, mire prosunt adversus                                         hyemales asperitates. Sed periti incolæ cavent, ne ori dormientium hominum applicentur, cum fere eiusdem naturæ sint, vt lupinæ pelles: quæ agninis, ovinisque, etiam mortuis, nocent. Domesticæ feles summe arcenturFeles domesticæ arcentur a cunis infantum. a cunabulis puerorum, immo hominum adultorum, ne ori dormientium anhelitum ingerant: quia eo attractu humidum radicale inficitur, vel consumitur, ne vita supersit. Neque a periculo se credat immunem, qui audet contra solam felem, etiam nudo ense, in eadem donio congredi, interimendam: eo quod naturæ instinctu, gutturFeles sola & inclusa ad mortem non petenda. occisoris ( nullo concesso effugio ) invadere solet. Fele tamen & anati ad ripas aquarum colligatis, mortale spectaculum imminere videtur. Vt enim anate terræ locus haud convenit, ita feli nequaquam accessus in aquas congruere potest. QuocircaSpectaculum naturæ. de dispari natura acerrimus generatur insultus. Quantæ autem venerationis hæc bestia, felis, apud Aegyptios sit, nemo negat, qui mores eius gentis agnoscit. Aestimant enim hanc insigniter honorandam, quia pellibus illius clypei muniuntur militares, aut ignibus semper assistunt: Clypei militares muniuntur pelle felina. eisque propter hoc honorificas exhibent sepulturas: immo & sibi cum luctu numinis amissi radunt supercilia, vt corporeSuperstitiosa stultitia. proprio, & sensu testentur ipsius habuisse culturam. ## Liber XVII, kap. 20 (s. 590–591) De Muribus, & Gliribus interimendis. CAP. XX. Mures domestici, vel hospites onerosi.                                         QVAM onerosi incolæ, aut hospites improbi in humanis                                         ædibus sint mures, sorices, & glires, nemo qui eos audit,                                         aut sustinere cogitur, ignorat: prout eadem querela fuerat                                         ab antiquo ævo, & permanent in hoc die: magis tamen vetusto Animalia minuta nocentissima.                                         seculo, quam præsenti: eo quod a his, & similibus                                         despectis animalibus, & minutulis creaturis, veluti cuniculis,                                         talpis, ranis, locustis, serpentibus, scorpionibus, vel Vrbes & insulæ eversæ.                                         eversa sunt oppida, vel fugati incolæ, vel laceratæ provinciæ,                                         vel infeliciter annihilatæ. Nec defuere portenta publica, quomodo arrosis clypeis, esis fasciis, atque corrosis ferramentis in officinis metallorum, portendebant acerrima bella. Immo & in Aquilonaribus regnis hujusmodi Ratti seu glires verborum virtute suffocantur. ostenta fieri notata sunt. Quod autem superius imago fenis mures, seu glires in foramen glaciale compellentis aspicitur, id præscriptis verbis, & signis quorundam hominum, licet paucorum, solet fieri: qui veluti hæreditaria virtute hoc retinent, vt invocati patientibus bestiarum damna, lustrando domum succurrant: totumque noxium agmen secum adducunt, atque in apertam aquam suffocandum insilire coarctant. Vnde autem, & quomodo virtus hæc prodeat, vix aliter(seclusis præstigiis, & incantationibus)interpretari conceditur, quam e paterna benedictione in filios filiorum transfusa, vt fieri videtur per habentes, ac exercentes virtutem gratiæ Gratia S. Pauli. S. Pauli in serpentibus tractandis, aut aconitis ( nulla subsequente læsione ) comedendis. Psylli. . Meminit Strabo lib. XVII. Psyllos apud Cyrenaicam regionem, naturalem Tentyricæ crocodilos ligant. quandam vim habere contra serpentes, sicut & Tentyricæ contra crocodilos, Vt nihil ab est patiantur, sed intrepide natent, vbi reliqui homines occiduntur a crocodilis: quibus imperant prædicti Tentyricæ, aliisque emolumenti, seu quæstus causa, quoties opus erit, eosdem pro spectaculo innocue monstrant. LIBER XVII.         591\ ## Liber XVII, kap. 21 (s. 591) De portentosa vltione Murium adversus impios. CAP. XXI.                                         REFERT Herodotus lib. II. quod Aegyptio simulachrorum                                         sacerdoti pro salutem populi trepidanti, ac anxie                                         dormienti, numen per quietem auxiliarios contra impium SanacharibumAuxiliarum mures.                                         Assyriorum & Arabum Regem, eidem sacerdoti                                         mortem, & Aegypto destructionem machinantem, mittere                                         promississet. Vnde sacerdos alacriter animatus, sumptis secum                                         institoribus, operariis, & forensibus, dum nulli bellatores                                         eum sequi vellent, castra in Pelusio ( qua primum invaditurAegyptus in Pelusio primum invaditur.                                         Aegyptus ) posuit, vt hostem tam ferocem reprimere posset: eumque nocte accedentem excepit. Et ecce affuere auxiliarii promissi, vis scilicet innumerabilis agrestium murium: qui inimicorum tum pharetras, tum arcus, tum scutorum. Mures innumeri. habenas abederunt, vt postera die hostes armis exuti, fugam fecerint, amissis multis. Eoque nunc iste Rex (inquit Herodotus) in templo Vulcani lapideus stat, manu murem tenens, atque hæc per literas dicens: IN ME QVIS INTVENS PIVSPius esto. ESTO. Huic etiam lapidi simile, vel forsan crudelius spectaculum, ostendit murium turris in Rheno flumine fundata, eo quod in illa a muribus cosumptus est HattoTurris murium in Rheno. Antistes Maguntinus, ob multorum pauperum oppressionem, tempore caristiæ truculentissime perpetratam. Non attendebat infelix Pontifex ad dictum Sapientis Prover. XI: Captans annonam, maledictus in plebe est: benedictio autem in capiteBenedictus qui participat. eius, qui participat: prout optime Ambrosius asserit lib. III. Officiorum cap. VI. & VII. vbi dicit, peregrinos, & pauperes tempore famis vrbe non arcendos. ## Liber XVII, kap. 22 (s. 591–592) Adhuc de sæva vltione Murium. CAP. XXII.                                         PRæTEREA Munsterus in orbis descriptione effigiata,                                         aliam murium turrim ponit, prædicta longe horribilioem: Popilius Rex Poloniæ.                                         in qua allegat quendam Poloniæ Regem, Popilium nomine,                                         miserabiliter, modo quo sequitur, periisse. Convivia                                         celebrantem, mero madentem, sertis coronatum, vnguentis                                         delibutum, crapula & luxu resolutum, invadunt mures, Mures e cadaveribus patruorum.                                         de cadaveribus patruorum, quos ipse, & vxor eius Regina                                         veneno interfecerant, ingenti magnitudine egressi, & in                                         convivantem tyrannum, consortem eius, & filios rabidis morsibus insiliunt, militum caterva nequaquam abigente, quoniam humano suffragio fatigato, Mures infatigati. mures infatigati perseverabant, die noctuque. Extruuntur ardentes foci, & in medio eorum locatur Popilius, conjunx, & filii: illuc autem & mures per flammasPræsidium in aqua invalidum. transeuntes, parricidam rodere non cessabant. Ad aliud tandem elementum ventum est. In navibus abducitur occisor patruorum Popilius, cum suis in stagni altitudinem: mures tamen incessanter secuti abductos, & naves rodebant, intantum vt aqua perforatis rimis ingressa, submersionem minaretur. Ideo nautæ timentes præfocatioaemCaterva murium. ab aquis, deduxerunt navem in littus: vnde alia caterva murium occurrens, juncta prioribus acrius infestabat. His visis, defensores divinam vltionem cognoscentes, Turris alta. omnes fugerunt. Popilius autem protectoribus nudatus, recepit se in turrim Rex & Regina ac filii a muribus devorati. altiorem in Crusuicza: vbi mures rapido cursu ascendentes, consumpserunt & voraverunt duos filios, vxorem, & facinorosum Popilium. Ecce non est potestas contra Dominum, aut consilium, vbi minuta animalia, & imbelles mures Popilium miserabiliter consumpserunt: quemadmodum pediculi, vermes minutiores muribus, Arnolph’ Imp. a pediculis consumptus. Arnolphum Imperatorem pulpa, carnibus, ac visceribus exesis, medicis nequicquam proficientibus, ad internicionem vsque perduxerunt, solis cartilaginibus, & ossibus relictis. ## Liber XVII, kap. 23 (s. 592–593) De Hircis, & Capris. CAP. XXIII. Hircorum maxima abundantia in terris aquilonis.                                         HIRCORVM, & caprarum in Aquilonaribus terris                                         longe major est abundantia, quam in reliquis Europæ locis,                                         ob montana pascua, & pastorum caprariorum diligentissimam                                         curam. Hirci itaque ibidem sunt magno corpore,                                         crassis cruribus, brevi & plena cervice, auribus flexis                                         & depressis, parvo capite, longo, spisso ac nitido collo,                                         cornibus altis & latis, animosi, bellicosi, & robusti,                                         ita Vt lupis mediocribus, canum tamen auxilio, congredi Hirci fere omnes albi.                                         non formident. Fere omnes colore albi sunt: ita & capræ, ac hœdi. Hyeme pascuntur pinearum arborum corticibus, atque musco, & populeis Quæstus pellium. virgis. Pelles eorum maximis navigiis quæstus & lucri causa, decadumque numero exportantur ad Germanicas oras: vbi rursus amplius disperguntur in orbem. Similiter & casei, propter efficaciam nutrimenti, ac medicinæ, scilicet stupidæ ac ingrossatæ Carnes crudæ caprarum eduntur. carnis, vel turgentis. Carnibus caprinis crudis, sole, sale, ventoque siccatis, incolæ avidius vescuntur, quam illico mactatis: idque tempore æstatis, & agriculturæ. Prognostica exhircis. Nautis in anchoris ventum convenientem expectantibus, magnam securitatem locorum mutatione, in littoribus præstant pascentes capræ, eo quod naturali instinctum, immo ad exonerandam vermium molestiam, vadunt contra ventos: qui etsi austeri austeri sunt, non tamen bestias has ad aborsum fœtus constringunt. Vis enim frigorisFrigora tolerant animalia aquilonaria. tolerandi major est in animalibus Septentrionis, quam reliquis mundi oris. Quod autem superius cernitur anguis ante pedes hirci, signum est, hircos, caprasque ibidem persequi serpentes: qui alias incolis damna facturi, nimium multiplicarentur. ## Liber XVII, kap. 24 (s. 593–594) De Suibus, & Porcellis. CAP. XXIIII.                                         SVES, etsi cunctis hominibus in corpore, & natura non                                         ignoti sunt, tamen quia a propitio numine ad solam hominumSues divinitus concessi.                                         vtilitatem, & levandum domesticum cibum concessi                                         sunt, omnimoda gratitudine ab omnibus ( exceptis                                         Aegyptiis, & Iudæis eos execrantibus ) acceptantur: licet                                         nullum alium vsum hominibus præstare possunt, sicuti cæteræ                                         animantes, quæ vel in cultibus agrorum adjuvant, vel                                         plaustra collo trahunt, vel onera tergo gestant, vel indumenta                                         exuviis suis exhibent, vel copia lactis exuberant, vel custodiendis domibus invigilant. Populis tamen Aquilonaribus mos est, novæ nuptae plebeiæ conditionis, pro initiandis augendisque armentis, & domestica supellectile, Donationes pro novis nuptis, & maritis. liberaliter donare porcam, ovem, & vaccam, atque marito equinos pullos, canem, selem, & anserem. Varro gravis autor lib. II. cap. IIII. asserit a natura hominibus ad epulandum solummodo datum esse suem. A suillo quoque pecore immolandi initium sumptum esse veteres affirmant: & proinde in fœderibusPorcus pro fœdere mactatus. faciundis porcus occidebatur: qui nostris temporibus longe securius, & honestius pro pace firmanda ( salvo Christianorum bono ritu) mactaretur, quam tot myriadesMyriades hominum nunc occiduntur. hominum pro minima telluris angustia, tam impacabili odio trucidarentur. Atque ob id vel facete, vel seriose dictum Cæsaris Augusti attendendum erit, quo tempore Herodes Iudæorum Rex CHRISTO omnipotentis Dei filio nuper nato mortem meditaretur. Nam cum audivisset inter pueros, quos in Syria Herodes intraPorcus ratione melius habet, quam filius regis Iudææ. bimatum jussisset interimi, filium quoque eius occisum ait: Melius arbitror, Herodis porcum esse, quam filium. Et hoc e Latinis scribit Macrobius II. lib. Saturna. cap. X. Sed nec Plinii doctrina lib. VIII. cap. LI. negligenda est: qua dicit, furto abactos sues, audita suavi voce pastoris, submerso navigio, quo vehebantur, Suggrundia propria amantur.inclinatione vnius lateris, ad propria suggrundia remeasse. Qua comparatione si Principes benignitate suos subditos ad pacem vocarent, aut cogerent, vtique porcum pro fœdere firmando minime opus esset occidere, vel dilaniare: quod si subditi exhibitæ benignitati ( spreta pace ) contradicerent, vtique expavescere oporteret, ne in eos, tanquam rebelles porcos, spiritus discordiarum irruerent, non flumine sed sanguine suffocandos. ## Liber XVII, kap. 25 (s. 594) De vtilitate eorundem, & Porco Troiano. CAP. XXV.                                         ASSERIT præterea præallegatus autor Varro, illum esse Varro commendat carnem suillam,                                        ignavum, atque improvidum patremfamilias, qui succidiam                                         iu carnario suspenderit, a lanio potius emptam, quam ab                                         domestico fundo. Suillam pleræque nationes affectarunt, juxta Iuvenalis.                                        illud Iuvenalis satyra VI:                                         Observant vbi festa mero pede sabbata Reges,                                         Et vetus indulget senibus clementia porcis. Vtilitas carnis suillæ.                                        Est profecto suillam caro ad familiam bene alendam admodum                                         necessaria: præbet enim firmissimum nutrimentum, & Caro jurulenta magis nutrit.salubre corpus efficit, vbi modeste sumitur, maxime cum jusculo sit præparanta: idque Cornelius Celsus attestatur, carnem magis alere jurulentam, quam assam: & Notabile.assam magis, quam frixam. Bonæ igitur valetudini potius, quam parvæ voluptati consulendum erit. Elixam frequentius apponere præstabit, cum propter salubritatem, tum quia familiæ commodior erit. Sed iterum clamat Iuvenalis, Quanta est gula, quæ sibi totos Ponit apros, animal propter convivia natum. Sapores 50. e solo porco.Neque alio ex animali, Plinio teste lib. VIII. cap. LI. numerosior materia ganeæ: quinquaginta prope sapores cum cæteris singuli. Hinc censoriarum legum paginæ, Porcus Troianus.atque sumptuaria edicta crevere, maxime quod L. Titus abjecit temporibus suis, quod porcum Troianum Romani cives mensis inferrent: qui sic vocatus est, quod Equus Troian’.inclusis aliis animalibus esset gravidus, velut Troianus ille equus armatis militibus Boves infarti assantur.plenus fuit. Sed hic porcus facile cedit Aquilonaribus aulis: pro quibus maximi boves, tam volatilibus, quam terrestribus animalibus cocorum peritia gravidi, & repleti ad copiosissimos ignes assantur, atque centurionibus ordinatim sedentibus distribuuntur. Ita & apud Indos in vsu fore compertum est: nam in curia Pretiosi Principis eorum, bos ingens, vel aliud quoduis animal vastum, omnigenis animantium generibus fartum, compendiose assatur, atque esurientibus distributum offertur. porcusque dicitur Indianus. ## Liber XVII, kap. 26 (s. 595) De Rangiferis CAPX. XVI.                                         IN partibus Septentrionis vtriusque Bothniæ(sic enim extremiBothnia duplex.                                         Aquilonis terræ, quasi a fundo vasis, vocantur) &                                         magnæ Lapponiæ, bestia tricornis est, de genere cervorum,                                         d longe procerior, robustior, ac velocior, RangiferRangifer.                                         duplici ratione dicta: vna, quod in capite ferat alta                                         cornua, velut quercinarum arborum ramos: alia, quod instrumenta                                         cornibus, pectorique, quibus hyemalia plaustraRancha.                                         trahit, imposita, Rancha & Locha patrio sermone vocantur: Locha.                                         quorum cornuum duo cæteris majora, eo loco, quo cervus, habet: sed ramosiora, ac extensiora, ad ramos quindecim aucta. AliudCornua 15. ramorum. vero in medio capitis, ramusculis circunstantibus cæteris brevioribus, situm est, caput vndique contra inimicas bestias, præcipue lupos, armatum reddens, immo admirationis decus inter cætera monstra præsentans. Cibus hujus bestiæ est, muscus montanus, Cibus rangiferorum. candictus, præsertim in hyeme, nivibus in superficie soli coopertus: quas nives, licet densas, naturæ instinctu (quasi sylvester equus) perforat, cibum quæsiturus. In æstate vero foliis, ac frondibus arborum, stando eundoque melius, quam se inclinando floribus ac herbis, propter cornua nimis antrorsum incurvata, vescitur: idque laterali, & obliqua capitis inclinatione. Iubatum habet collum, veluti equus: vngulas bifulcas, &Collum habet jubatum. fere rotundas, a natura tributas, eo quod eius transitus, aut cursus etiam admisso sessore, fit super altas nives, in vallibus, campis, aut montibus condensatas. Quod obliquis cervicibus ob ramosa cornua pabulantur, absque similitudine non contingit. Solinus enim cap. XLII. dicit, apud Garamantas Aethiopiæ gentes, armentaSolinus. obliquis cervicibus petere escas, ne prona in humum cornua figant. Verum fragor, ac strepitus pedum, vngularumque tantus est, vt æque cito sonusFragor pedum. audiatur, ac bestia concernatur: neque cum cursum intenderit, vlla bestia eius evadet celeritatem, præsertim in hyeme, Bestiæ omnes in hyeme fortiores. quando robustior, atque agilior est, vt vniversæ sylvestres feræ. ## Liber XVII, kap. 27 (s. 596) De vtilitate hujus animalis. CAP. XXVII.                                         MANSVEFACTA hæc animalia, veluti armentarii Vtilitas rangiferorum.                                         greges, maximam præstant dominis suis vtilitatem, videlicet                                         in lacte, pelle, nervis, ossibus, vngulis, cornibus, ssessio rangiferorum domesticorum.                                         pilis, ac carnibus ad victum delicatiorem. Quidam terrarum                                         incolæ possident X. XV. XXX. LXX. C.                                         CCC. vel D. qui pastorum cura ad pascua ducuntur,                                         & reducuntur, stabulisque, ob agmina montanorum                                         luporum ( cæteris ferociorum ) grassantia, clauduntur                                         Educti in terras alienas, præsertim vltramarinas, ob cœli solique mutationem, aut insolitam escam ( nisi pastore consueto cibentur ) non diu supersunt: quemadmodum olim Illustrissimum Principem Suetiæ Stenonem Sture Rangiferi 6. duci Holsatiæ dudum emissi. juniorem, Duci Holsatiæ Friderico sex hujusmodi animalia misisse notatum est, duosque, masculum & fœminam, Lapponicæ gentis conjuges, eisdem animalibus adjunxisse custodes: quibus e sua nativa terra translatis, atque alienæ directioni subjectis, quia optata quies, vivendique ratio subtracta erat, nec ipsi, nec bestiæ singulari cura destitutæ, diutius in vita mansere. Similiter & a Regem Suetiæ Gostavo circa annos Domini M. D. XXXIII. postquam aliquot illustribus viris terræ Prussiæ, Rangiferio 10 postea emissi. cum ad spectaculum, tum ad generis propagationem, decem similes vtriusque sexus rangiferi emissi essent, sylvestri libertate donati sunt: & nihil inde compertum erat, an ipsa mutatio loci profuerit stirpis propagationi. ## Liber XVII, kap. 28 (s. 597) De curulibus plaustris Rangiferorum. CAP. XXVIII.                                         TAM ETSI hæc figura seipsam declarare videtur, addenda                                         tamen est eius interpretatio, nulli fastidiosa: scilicet                                         vt agnoscatur, quibus adjutoriis, & solatiis dies suos expendant                                         populi Aquilonares. Et ideo videndum est,                                         duo esse genera rangiferorum, sylvestrium videlicet, & domesticorum: Genera rangiferorum duo.                                         qui vsibus humanis subdita mansuetudine                                         fideliter inserviunt, vbi feræ naturæ reliqui in solitudine relicti                                         augmento generis se sociant, vt interim venatione præmantur.                                         Qui domestici sunt, curulibus plaustris aptantur, Rangiferi sylvestres, & domestici. optimæque gravissima plaustra per rura, camposque deducunt, res scilicet pretiosarum pellium, pannorum, piscesque diversæ speciei continentia: eo quod pro majori parte Lappones ichthyophagi sunt, inexhausta fertilium aquarum piscatura viventes, vt & infraPlaustra diversarum rerum. de eorum diversis exercitiis erit aperiendum. Iter itaque eorum est in vallibus planis, Norvegiam (ad quam frequentius proficiscuntur)respiciens, tanquam in rerum commutationeIchthyophagi. locum viciniorem, ac populi fideliorisamicitiæ servandæ commodiorem. Iter vallium. Qui vero his currubus præfecti sunt, vulgari gentis nomine Quenar appellantur, Quenar. singulis diebus, si ita beneplacitum est, aut exigit necessitas, centum & quinquaginta millia passuum, id est triginta milliaria Gothica, sive Germanica, conficientes: 30. milliaria Gothica vno die conficiuntur. currusque eorum animalium non minoris gravitatis, quam equorum reputantur. Neque in hoc loco omittendus est Fl. Vopiscus, qui asserit, Aurelianum Imperatorem quatuor jugalibus cervis, currui devicti Regis GothorumAurelian’ Imp. Carmabæ applicatis, infectisse, atque Capitolium more triumphantium intravisse: quos versus crediderim fuisse rangiferos, omnes cervorum vires in fortitudine, & celeritate exuperantes, ## Liber XVII, kap. 29 (s. 598) De vehiculis hyemalibus Rangiferorum. CAP. XXIX. Velocitas mira.                                         HYEMALIVM vehiculorum vsum miram commoditatem                                         assequuntur prædicti Lappones, maxime quod                                         lubricitate hujusmodi vehiculorum cum nive conformi,                                         longa peragunt itinera, ad loca rerum commutationibus                                         deputata, prout superius lib. XI. cap. XXXVII. Edictum Principis.                                         de forma eorum extitit declaratum, & edicto, ne externis                                         hominibus ob maximam celeritatem accommodentur. Hic                                         vero ostenditur, quod ea velocitas causatur e pellibus tenerrimorum                                         rangiferorum, vehiculis his hyemalibus subductis, Pelles sub vehiculis. hac præcipua arte, vt anterior pars pellis, antrorsum consuatur sub rheda: quo fit, vt pili foras eversi, nedum lubricitatem generent progrediendi, sed & resistendi firmitatem, ne retro labatur auriga: alioquin in collibus altis nunquam haberetur, Itinerantes venantur bestias. aut perficeretur optatum iter. Immo eo compendio viatores arcubus sagittisque extensis, sylvestres rangiferos venatu acquirere solent. ## Liber XVII, kap. 30 (s. 598) De commoditate partium hujus animalis. CAP. XXX. LAC deputatur ad vsum domestici nutrimenti, ac serum illius, ad potum Vtilitates omnium partium rangiferi. convenientem. Pellis pro tegumento humano, tam corporis, quam lectorum immo equestrium sellis, culleis, & sollibus artificum diversorum aptatur: valde enim tenax, & fortis est, ac durans. Nervi loco lini ( ibidem ob frigora non crescentis ) ad indumentorum vsum, instar fili præparari, deputatur, prout superius lib. IIII. cap. X. de colligatione navium ferro deficiente fuerat interprætatum. Ossa atque cornua, arcuum & ballistarum artificibus, avide ea pro rerum commutationem quærentibus, applicantur. Similiter & vngulæ spasmaticis prosunt. Pili pro farciendis, mollificandisque sellis equestribus, atque pulvinaribus pro hospitibus honorandis, & hyeme reprimenda. Carnes eius animalis optimæ, & salubres sunt, sale ventoque siccatæ, durabiles ad plures annos: licet interim mos genti sit, ex venatione veteribus adjungere recentiores. LIBRI XVII. FINIS. ## Liber XVIII, inledning (s. 599) OLAI MAGNI        599\GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE ANIMALIBVS SYLVESTRIBVS. LIBER XVIII. ## Liber XVIII, kap. 1 (s. 599–600) De Alcibus, seu Onagris, & siti eorum. CAP.I.                                         PRÆMISSIS animalibus domesticis, humano vsui                                         familiarius inservientibus, ac etiam sylvestribus, in simili                                         effectu idem facientibus: cum eisdem solitudinum deinceps                                         alias feras oportebit adducere, atque in primis alcem, Alces.                                         vsitatiori modo sylvestrem onagrum apud omnes                                         Aquilonares interpretes appellatum: de cujus natura, magnitudine,                                         vsu, ac proprietate, cum non exigua altercatio                                         sit inter scriptores naturales, prout Irenicus Germanicarum                                         rerum diligens historicus & scriptor, lib. IVI. cap. XIIII. monstrat: honestum æstimabitur, vt opinionibus auditis, vagabundo alioquin animali certa tribuatur origo propaginis, vt sit in Aquilone, Pelles alcium, seum onagrorum. vnde tot millia eius generis pellium magnis navigiis exportantur vltra mare. Cæsar lib. VI. vt capras esse putat. Plinius lib. VIII. cap. XV. jumento, aut alii animali comparavit: cervicis tamen, & aurium proceritate distingui Opiniones. ab jumento. Has tamen in Hercinia Cæsar ponit, Solinus in Germania, Hermolaus Barbarus in Gallia Transalpina: & medium tenere inter cervi, & cameli magnitudinem, ait. Multa Iulius Capitolinus, & Pausanias. Hermolaus alces inventu raras esse scribit, quod & Plinius nunquam in hoc orbe visas putat. Ad vltimum tamen eas in Scandinavia ( id est extremis regionibus Aquilonis ) ponit, atque somno arbore decisa capi. Solinus propenso labro ipsas scribit, vt nisi Alces pascuntur retrocedendo. in posteriora recederent, ali non possent. Hermolaus olfactu e longinquo venatorem eas sentire æstimat. Zacharias Lilius variis pellibus eas formavit, & magnitudine Alces bestiæ sunt Aquilonares. capras antecellere, crura earum sine nodis rigere, vt cum ceciderint, elevari non possint. Recentiores autem conformius sentiunt, vt alces sint ab Aquilone, tanquam loco originis, multiplici ratione prodeuntes, vbi vulgariter Elg, aut Elgar appellantur. Pulli alcium domesticantur. Pulli autem venatorum industria capti, ita successive mansuescunt, vt naturali vrgente siti, epotent maxima cervisiæ vasa, a discum bentibus eisdem propinata. Qua autem lege id fieri soleat, respondeant ipsi insatiabiles potatores. ## Liber XVIII, kap. 2 (s. 601–603) De Alcium medicinis dexteri pedis, & captura earum CAP.II.                                         VNGVLA exterior dexteri lateris, pedis posterioris,                                         onagri masculi, qui non genuit, abscisa a vivo pede securi, Medicina ex vngula alcis.                                         vel alio instrumento avulsa post medium Augusti, spasmum,                                         aut morbum caducum patienti adhibita, continuo sanat.                                         Simile scribitur de pelle hippopotami, quod e sinistra                                         partem frontis inguini alligata, venerem inhibet. AlcesModus venandi alces.                                         igitur instar cervorum gregatim in vasta solitudine vagantur,                                         insidiisque extensorum telorum, industria venatorum                                         sæpissime capiuntur, vel maximorum canum insultu retruduntur in antra rupium, vt inde raro vivæ evadant: immo quiescentes humi, vel erecti stantes onagri maximi, a minima quandoque mustela guttur insiliente mordentur, Alces maximæ a bestiola occiduntur. vt sanguine decurrente, illico deficiant morituri. Adeo insatiabilis est hæc bestiola in cruore sugendo, vt vix similem suæ quantitatis habeat in omnibus creaturis. Hacque bestia cannis imposita, chordaque directa, quidam prædantur nidosMustela. hirundinum, columbarum, & gallinarum, vt earum extrahant pullos: quibus mire insidiatur, hoc solo instinctu, vt sanguinem sugat, quasi ventrem haberet elephante majorem. Sic & Plinio autore lib. VIII. cap. XXV. ichneumon perCrocodilus. fauces, vt telum aliquod, illabitur in os crocodili, eiusque erodit aluum. Sic & erinaciusErinacius. vrsum, & minimus serpens interemptorem, immo & ipsi delphini cultellatoDelphinus. dorso Nilum ingredientes, suum hostem interimunt crocodilum: vbi alioquin imparesAnimalia sciunt arma hostium suorum. viribus essent extra amnem. Callent enim in hoc cuncta animalia, sciuntque non modo sua commoda, verum & hostium adversa: norunt sua tela, norunt occasiones, partesque dissidentium imbelleis. In ventre mollis, tenuisque cutis est crocodilo ideo se vt territi immergunt delphini, subeuntesque aluum, illam secant spina. Nec solæGens Tentyricarum. bestiæ adversantur crocodilo, sed & gens Tentyricarum ferox, & pusilla: quæ (vt supra cap. XX. lib. præcedenti dictum est)minaci vultu, & manu audet imre conflictum cum crocodilis: qui timidos fugant, & audacibus minime resistunt. De pugnam Alcium, seu Onagrorum contra lupos. CAP.III.                                         SED nec sufficit commodo, atque vtili animali, homines                                         sustinere venatores telis asperis, sagittisque latis, millenis                                         insidiis sese in vasta solitudine impetentes: immo & bestiolas Bestiolæ contemptibiles.                                         contemptibiles, mustelas scilicet præmissas, respectu                                         tam proceræ altitudinis suæ: nisi & ferocissimos lupos, Lupi montani contra alces pugnantes.                                         montanos præsertim, sufferat insidiatores: eo videlicet                                         modo, vt cum asperrimæ hyemes sint, densæque nives,                                         ipsi lupi fame pressi, heremi latebras vasto agmine circumeuntes,                                         expostulent prædam: lacubusque congelatis onagros inesse speculantur: in quos irruentes, & vngulis, & cornibus vel interimuntur, Canis vno ictu excerebratur. vel effugantur. Tanta enim vis est in ictu vngulæ, vt illico tactum lupum interimat, aut sodiat: quod sæpius in canibus robustissimis venatores experiuntur: immo elabente cane, opposita arbor illiditur, quasi fungus adesset. Onagri naturæ instinctu, Arbor ictu pedis penetratur. vt proximo superiore cap. monstratum est, norunt apta certamini loca, scilicet in lubrica glacie, in qua mucronatis vngulis sunt solidiores, vbt lupi quasi in vaginis vngulas retinent viribus vacuatas: atque ita in conflictu manentes, non procul Venatores in sequuntur partem victam. absunt venatores, qui fatigatam partem prælio excedentem, ad interitum vsque subsequi solent, alieno periculo prædas opulentiores conquisituri. Fit enim atrox certamen, vt pauci onagrorum, & multi luporum lacerati linquantur: quos ob pellium valorem venatores acceptant, atque interim onagri, seu alces, in tuta recedunt. Lupi procul dubio super congelatum nivium cacumen, tanquam levius insultantes, Natura provide succurrit. exciperent victoriam, vbi alces gravi pondere nivibus immersæ, lupis fierent esca. Ita providens natura(vt supradictum est)vnicuique animanti idoneum campum pro sui defensione distribuisse videtur. ## Liber XVIII, kap. 4 (s. 603–604) De Cervis, & Damulis. CAP. IIII.                                         LICET in Septentrionalibus terris plus, quam in alia orbis                                         vlla regione, videntur asperrima frigora prædominari: Frigora aquiloni asperrima.                                         tamen innumerabilis ibidem etiam ignoti generis animalium                                         multitudo reperitur, vt partim dictum est, atque peramplius                                         ostendetur. Inter quæ ad esum humanum prædicti                                         onagri, & hic dicendi cervi, damulæ, atque capreoli,                                         nobiliorem sortiti sunt æstimationem: & ob id eorum venatio                                         solis nobilibus, atque eorum officialibus, & privilegiatisVenationes nobilium et exemptorum.                                         regnicolis, vt sunt hospitum receptores, & Ecclesiarum præsides, antiqua lege reperitur admissa: atque etiam ne aviditate venatorum (quorum maximus ibi numerus est) solitudines evacuentur in sobolis propagatione. Cornibus tamen in nemoribus, tanquam pignore futuræ prædæ relictis, vtunturCornua cedunt occupanti. occupatores: licet non facilius sit ea invenire, quam cervas prospicere parturientes, aut onagrum liberum in terta salsuginis rugientem. Singulis annis cervosCerva paritura non videtur. cornua veris tempore amittere Pli. lib. VIII. cap. XXXII. opinatur, & nova reparare. Sed interim quasi mutili & inermes, locis abditis solivagi latent. Cervorum venatio facilis est, quia inermes, & timidi, nullum habentes præsidium, Venatio cervorum facilis. nisi in celeritate fugæ. Proinde filios saltu, & cursu edocent, vt fugere possint. Mares cervi cornibus inter arborum ramos manentibus, venatoribus cedunt. Sunt etiam cervi simplices admodum, vt nonnunquam viso venatore stupeant, & omnia admirentur, Cervi simplices stupent. viatoresque eminus sequantur. Sæpe etiam vi canum vrgente, ad hominem confugiunt. Mulcentur etiam cantu puerorum, sed magis pastorali fistula delectantur: Cervi mulcentur fistula. & præcipue virginum, quibus jacentes se attrectari permittunt, & hinnuli, ac damulæ illas sequuntur blandioribus sonis allecti. Cervi fugiunt audito canum latratu, quem fallunt sequentes ventum. Erigunt aures, & acute audiunt, deprimentes obtusi fiunt. Dictami Cretensis herbæ vsu venenatas sagittas eiicientes, vulneraDictami virtus. propria sanant, centum annis viventes. Præda venatione capta, nobilior est: insidiis, Præda nobilior quæ est? fastidiosa putatur. Cervinæ carnes esæ, sebres arcent, vt in aliquot illustribus fœminis actum esse Plinius lib. VIII. cap. XXXII. testatur. ## Liber XVIII, kap. 5 (s. 604–605) De Castoribus. CAP. V. Habitatio castorum.                                         ETSI Solinus Ponticas aquas tantummodo inhabitare, &                                         genus propagare æstimat castores: tamen in Rheno, Danubio,                                         atque paludibus Moraviæ reperitur id genus in copia Abundantia castorum maxima in Septentrione.                                         magna. Sed salva hac opinione, divinæ providentiæ attribuendum                                         est, quod maxima horum animalium abundantia                                         est in Septentrionalibus aquis, eo quod quietiores sunt,                                         quam Rheni, vel Danubii: vbi strepitus est, & incessabilis Domus castorum super aquas.                                         navigantium labor. In Aquilone infiniti fluvii sunt, & arbores                                         aptissime, pro domibus ædificandis: quas & mira fabricant arte, docente magistra natura. Gregatim etenim ad cædenda ligna incedunt, dentibusque ligna præscindunt, & præscissa ad sua latibula miro modo comportant. Ignavi castores laborare coguntur. Nam vnum e suo gregem laboribus inutilem, desidem, aut ignavum, vel senio confectum, sed maxime alienæ societatis, & gregis profugum, pro vehiculo pedibus elevatis supinum, in terram dorsotenus sternunt: inter coxas, & crura ligna ordinant, Castor supine tractus pondus portat. & componunt: & eum trahentes ad suas mansiunculas, a lignis exonerant: iterumque exeunt, & redeunt, donec institutæ domunculæ fuerint elaboratæ, situ scilicet bicamerali, vel tricamerali, vt corpus ab aquis emineat, atque cauda in eis quiescat: Domus tricameralis. quæ, vt pedes posteriores, pro piscibus in escis habetur. Est enim cauda instar piscium squamosa, coriaria, tum densitate suffulta, atque nodis latentibus mire distincta, delicatissimam Esca delicatissima. præbens escam, atque medicinam iis, qui sauciis intestinis elanguent. Nec periti coci eius præparationem ignorant, sive pro cibo, sive pro medica refocillatione Dentes acutissimi. sit præparanda. Dentes habet acutissimos, vt arbores juxta flumina, quasi ferrea novacula cædat: quin & hominis, venatoris præsertim, parte comprehensa, non ante, quam fracta concrepuerint ossa, morsu resolvit. ## Liber XVIII, kap. 6 (s. 605) De opinione Solini circa Castoreum. CAP. VI.                                         QVOD autem Solinus dicit, castorem se castrare, ne captus                                         hominibus prosit, in Septentrionalibus oris nulla videtur                                         assertio veritati conjuncta, vt Plin. lib. XXXII. Testiculi non videntur abscisi in castoribus captis.                                         cap. III. testatur: quia a venatoribus captus, testiculos                                         semper habet annexos, majori vel minori quantitate, juxta                                         magnitudinem animalis: sed substrictos, & adhærentes spinæ,                                         nec adimi posse sine vitæ jactura. Agricolæ ex eiuisPrognostica ex ædificio castorum.                                         structuris depressis vel elevatis, agros sublimiori vel humiliori                                         loco præparant, ob aquarum inundationem majorem vel minorem. Pro compertissima etiam medicina fœminæ Septentrionales parituræFœminæ levius pariunt bibentes castoreum. habent, quod quantitate vnius avellanæ nucis hujus castorei cum cervisia pota, mire alleviat parturientem. Præterea tempore pestis odoratui suppositum omnem toxicum arcet: quia odoris gravis, gustum amaro, & friabile est. Sternutamenta etiam olfactuPestis avertitur. movet. Somnum conciliat cum rosaceo peructo capite, & per se potum in aqua: Somnus provocatur castoreo. aaaaa& ob id phreneticis vtile est, cum similibus a Plinio XXXII. lib. cap. III. recitatis: vbi multa mira, & vtilia adducit. Pelles autem hujus animalis, quasi plumæPelles delicatæ castorinæ. molles sunt, & delicatæ, ac ideo pretiosæ, miram vim contra asperitatem frigoris expellendi retinentes: magnatum, & illustrium virorum vestitus est satis pretiosus. ## Liber XVIII, kap. 7 (s. 605–606) De Gulonibus. CAP. VII.                                         INTER omnia animalia, quæ immani voracitate creduntur                                         insatiabilia, hoc animal præsenti figura expressum, in                                         partibus Suetiæ Septentrionalis præcipuum susceperat nomen, Gulo.                                         vbi patrio sermone Ierff dicitur, & lingua GermanicaIerff.                                         Vielefrass, Sclavonice Rossomaka a multa comestione: Vielefrass.                                         Latino vero non nisi fictitio, Gulo, videlicet a gulositateRossomaka.                                         appellatur. Grossities eius, vt magni canis: aures, Descriptio gulonis.                                         & facies, velut catti: pedes, & vngulæ asperrimæ: corpus villosum, & prolixorum pilorum subsuscorum: caudam vt vulpis, licet brevior, sed crinium densiorum: vnde optima conficiuntur hyemalia capitum tegumenta. Hoc igitur animal voracissimum est. Reperto nanque cadavere, tantum vorat, vt violento Modus egerendi. cibo corpus instar tympani extendantur: inventaque angustia inter arbores, se stringit, vt violentius egerat: sicque extenuatum, revertitur ad cadaver, & ad summum vsque repletur: iterumque se stringit angustia priore, repetitque cadaver, donec eo consumpto, aliud solicita venatione inquirat. Creditur a natura creatum ad ruborem hominum: qui vorando, bibendoque vomunt, redeuntque ad mensam, noctes & dies Mechovita Polonorum historicus. continuaturi, prout Mechovita in sua Sarmatia opinatur. Caro hujus animalis omnino inutilis est ad humanam escam: sed pellis multum commoda, atque pretiosa. Candet enim suscata nigredine, instar panni Damasceni, diversis ornata figuris: atque Pellis gulonina pretiosa. pulchrior in aspectu redditur, quo artificum diligentia & industria, colorum conformitate, in quocunque vestium genere fuerit coadunata: soli Principes, & magnatis Vestitus principum. eo indumento tunicarum more confecto, hyemis tempore vtuntur: quia calorem adducit citius, & eum diutius servat inductum: idque non solum in Suetia, & Gothia, sed & in Germania, vbi raritas harum pellium majorem fortitur æstimarionem, quando navigiis vna cum cæteris mercibus fuerit appretiata. ## Liber XVIII, kap. 8 (s. 606) De honestandis hospitibus in harum pellium tegumentis. CAP. VIII.                                         NEQVE incolæ terrarum quæstus causa permittunt has                                         pelles educi in alienas regiones, cum & earum tegumentis                                         tractent in hyeme hospites honorabiliores: argumentum Hospites honorifice tractantur.                                         ostendentes sufficiens, sese nihil amœnius, clariusque                                         ducere, quam bonos hospites quovis tempore &                                         ordine magnificare, etiam in vehementi frigore, quando                                         inter alia beneficia lectos tam pretiosis pellibus stratos,                                         eisdem exhibent præparantos, prout XVI. libro de hospitalitate                                         gentis cap. XII. extitit declaratum. Sed neque silendum existimo, quod dormientibus sub harum pellium tegumentis, evenire Somnia animalibus similima. solent somnia, quasi eius animalis vitæ, naturæque conformia, in insatiabilitate devorandi, & bestiis insidiis faciendis, & præcavendis: quod forsan sub ratione Causæ somniorum. fit, vt qui species calidas, zinziber, aut piper comedunt, comburi videantur: & saccharum manducantes, aquis suffocari credantur, prout Plutarchus habet in Problematibus suis. Videtur & aliud subesse naturæ secretum, vt iis pellibus induti, bibendo & comedendo nullum saturitatis vestigium relinguant. Intestina hujus animalis, citharœdorum opera ad vsum chordarum ( voluptate gentium ) formata, Sonus raucus. seu extensa, raucum generant sonum: qui temperamento chordarum dulcium cito resolvitur Vngulæ medicinales. in amœnitatem. Vngulæ in modum circuli vertiginosis capitibus, ac tinnientibus auriculis appensæ, celeriter recuperandæ sanitati prosunt. Sanguis eius Sanguis. aquæ calidæ admixtus, venatoribus est pro potu: immo etiam melle rarissimo Aruina. conditus, in nuptialibus triumphis propinatur. Aruina, seu pinguedo eius, putridis Vsus dentium. vlceribus per modum vnctionis adhibita, celerrime sanitati confert. Dentium vsus incantatoribus patrocinatur. Vngulæ prædictæ recenter extractæ, cattos, canesque demonstrataæ fugant, quemadmodum aviculæ viso vulture, vel erythrotaone. De modo ## Liber XVIII, kap. 9 (s. 607) De modo venandi Gulones. CAP. I.                                         VENATORVM arte varia acquiritur hoc animal                                         insidiosum ( cujus facies partim catto, partim cani similis                                         est ) solo respectu pretiosæ pellis, hoc modo: PortanturDescriptio gulonis.                                         in sylvam cadaver recens, vbi frequentius hæ bestiæ                                         vagari videntur, præsertim in nivibus altis: (æstate                                         enim nil valent pelles ) quo cognito per odorem, & apprehenso, Pelles æstate nil valent.                                         vescitur, donec ventrem instar tympani extensum,                                         inter arbores angustas, non sine cruciatu cogatur exonerare:                                         sicque occupatum, lata dimissa sagitta venator occidit. Modus occidendi gulonem. Est & alius modus hujus bestiæ capiendæ, per trabes tenuissima chorda distinctas, vt eius levi motum, cadaver edendo stranguletur: vel etiam in effossas scrobes, seu cavernas obliquas, vt fame vrgente cadavere immisso vescatur, incidens capitur. Aliaque via vix conceditur, vt a canibus apprehendantur, cum vngulas, dentesque adeo acutos habeat, vt eius congressum formident canes, qui in ferocissimos lupos viresCanes expavescunt dentes gulonum. suas extendere solet. Huic guloni in avibus magnis assimilantur harpyiæ, quæ in solitudine juxta mare Ionicum morantur, tam rabidæ famis, vt fere nullo cibo perhibeantur satiari. In marinis monstris ahunus cunctis aliis insatiabilior: cujusHarpyiæ. corpus extenditur, donec vomitu extenuet ventrem, prout Albertus & Vincentius attestantur. Ita & hippopotamus, fluvialisHippopotam’ equus fluvialis. equus: qui naturali astutia inter arundines pedem vulnerando, saginam deponere novit, impressaque complanare vestigia, vt venatores fallat insequentes, prout Plinius & Solinus dicunt. ## Liber XVIII, kap. 10 (s. 608–609) De Leporibus. CAP. X.                                         QVIA in frigidis nationibus Septentrionis maxima est leporum Multitudo leporum discolorum.                                         multitudo, volui paucis eorum naturam saltem in                                         mira colorum mutatione declarare, cum plurimi beatum                                         Ambrosium lib. V. Hexam. cap. XXIII. allegent, quasi                                         pro miraculo dicentem, eos hyeme albescere, & æstate in                                         pristinum redire colorem: veluti vbique per orbem hoc credantur                                         esse portentosum, aut mirum. Est igitur certissimum,                                         omnes lepores Aquilonares post æquinoctium autumnale, Lepores candidi.                                         primo præsertim nivium casu, candidum ( dimisso griseo ) induere pilum. Quæ autem mutationis ratio sit, satis diffuse pertractat Albertus Causa varietatis colorum. lib. XIX. de animalibus cap. VIII. vbi summa varietas hujusmodi, aut ex infirmitate, Çut colore cutis, aut ætate, aut situ cœli, & terrarum, aut temporum, ( vt in hac instituta materia ) fieri asseritur: quia sicut accidit hominibus secundum ætates alteratio, ita & aliis animalibus e temporum mutatione. Fortior nanque est Mutatio ciborum causat colores. diversitas temporum, quam ætatum. Amplius animalia vtentia multis cibi generibus, & edendi modis, efficiuntur plerunque diversi coloris: & ideo color apum est vnus: color autem vesparum rubearum, & citrinarum, est diversus: modi enim diversi cibi, causæ sunt alterationis colorum. Rationabiliter autem hoc accidit, quod e diverso cibo superfluitas diversorum humorum generatur: e quibus & cutis, Mures candidi ex esu sacchari. pili, cortex, pluma, & pennæ in avibus proveniunt. Vidi & ego mures candidum saccharum continue comedentes, album induisse colorem, atque itidem eundem exuisse, sacchari comestione subtracta. Autor libri rerum naturalium dicit, hermineam Cauda hermelinorum semper nigra. bestiolam ( quam alii hermelinam vocant ) de genere mustelarum, totam præter caudam (quæ semper nigerrima est)mutare pellem, de subfusca scilicet in albam. Idemque parandrum facere ait in terra, & polypum, ac trebium in aquam. Quantum vero ad escam leporum Septentrionalium regionum, certum est, eos (frigore, ac nivibus conclusa Cibui leporum. terra ) vesci corticibus arborum pinei, quercini, tremulei, ac populei generis, & aliis sagacitate naturæ conquisitis, non autem nivibus, vt Plinius opinatur lib. VII. in mensibus hybernis. Somnumque capiunt sub densis abietum ramis, altitudine nivium ( fovea relicta)condensatisi. Habet na nque hoc genus arborum majus frigoris temperamentum, propter densitatem ramorum, et latebras secretas in animalibusTemperamentum frigoris. conservandis, quam quoduis aliud fruticum genus. Aestate vero in rupibus, & octris domicilium eligit securum, cum se novit naturali cooperante timiditate, omnibus animantibus datum in prædam: quam sola velocitate, & fuga vbi poterit, evadere meditatur: non autem quando ludit cum mustela: quia hæc etsi lusum ostenditMustela lusum ostendit, sed mortem mediditatur. (vt præsenti lib. cap. II. de alce, seu onagro dictum est)tamen collo eius in tantum premendo se astringit, vt illico guttur leporis quantumcunque valide currentis, dentibus, vt sanguinem eliciat, confringat, & manducet. Ita dolo, non viribus bestiolæ superatur: etiam accipitris velocitate: contra quem, vt flexuoso cursu adversusVires superantur dolis. canem, vix, aut raro se reservat immunem. ## Liber XVIII, kap. 11 (s. 609) De Leporum varietate. CAP. XI.                                         SVNT & duplices lepores, montani videlicet majores,                                         & campestres exiliores: in quorum genere cuniculi deprehenduntur:                                         qui subito partu, & eo plerunque damnoso,                                         nimium multiplicantur, vt Plin lib. VIII. cap. XXIX.                                         & Strabo lib. III. in verbo cuniculorum meminere. Sed                                         hi nulli, aut rari sunt in Aquilone, ob terræ durissimamCuniculi in aquilone non sunt.                                         congelationem: quam hyeme nequaquam penetrare valerent,                                         vti in terris arenosis Germanicæ nationis, Hollandiæ,                                         ac alibi &c. Leporum cibus valde communis est, & vsitatusCibus leporinarum carnium atri coloris, in Septentrione, maxime elixus cum jusculo atro pro more gentis, satis salubri, atque eius generis carnibus assis. Vnam tamen infelicitatem pleræque mulieres vterum gerendo incurrunt, vt vel esu, vel saltu super caput leporis facto, generent infantulos oris leporini, inter os & nares divisa labia perpetuo retinentes: nisi statim a principioOs humanum quasi leporinum. assuant particulam pectoris tenerrimi pulli, illico occisi, & sanguinolenti. Qui podagram patiuntur, pedes imponunt jusculo leporis codi, temperato calore relicto. Remedium podagræ. Renes etiam leporini inveterati, pedibus alligati, podagram levant. Contra dolorem pedum frigore adustorum (vt plerunque ibidem accidit ) cineres pili combustiRemedium adustorum in frigore. apponuntur, & prosunt. Pellium leporinarum, candidarum præsertim, maximus quæstus, & vsus est apud institores Moschovitarum: Vestes leporinæ infinitæ. qui plura millia vestium vel vendunt, vel pendunt Tartaris, vt redimant quietem, pacem securiore fruituri. ## Liber XVIII, kap. 12 (s. 610–612) De Lyncibus, & pellibus eorundem. CAP. XII.                                         LYNCES in Septentrionalibus sylvis non adeo frequentes                                         generantur, vt lupi, licet impares haud sint in aviditate                                         prædarum. Quod autem Plinius lib. VIII. cap. Lyncurium.                                         XXXVIII, asserit, eorum vrina gemmam lyncurium                                         vocatam, instatque carbunculi rutilantem, humi defossam gemerari,                                         atque in succinum converti, verisimile non videtur,                                         vt cum hæc bestia aliis invidens, vrinam suam arena, Opinio succini generati refellitur.                                         vel terra opertam, profundius claudat: quo nunquam                                         perveniunt muscæ, ranæ, araneæ, vermes, bruchi, culices, neque formicæ: quæ passim in succino omnium colore variato, inclusæ videntur, prout superius lib. XII, cap. VIII. IX. ac XX. diffusius est ostensum. Nec lyncum transitus est prope rivos, vel aquas, sed campos, & sylvas: vnde lyncurium, sive succinum inde generatum ad mare, & deinde vt tempestatum in tot millibus librarum, in littora Prutenica detrudi, & colligi posse, credibile non sit. Natura igitur Natura lyncis. lyncis est, vt non respiciat retro, sed continuo progressu, & saltu præcipitet cursum. Cibus illi sylvestrium cattorum frequentior, aut suavior est: quia sicut illis libentius Pelles lyncinæ. vescitur, ita & eorum latibulis, vt rapiat, insidiantur. Pelles eius mollioribus plumis, & pulchrioribus maculis præditæ, satis care venduntur, præsertim in Pelles in frigore meliores. asperrima hyeme prædatæ: tunc enim in virtute, & colore sunt aptiores, vti æstate viliores, immo deteriores. Qualiter autem & hæ, & aliæ pelles falsificentur, videat qui velit, supradictos VI. lib. cap. vltimo. De Lupis, ac sævitia eorundem. CAP. XIII.                                         SICVT Africa, & Aegyptus inertes, parvosque lupos gignunt:                                         ita frigidus orbis Septentrionis ( teste Plinio lib. Lupi truces.                                         VIII. cap. XXII. ) hos asperos, & truces emittit.                                         Et vere sic esse, sævitia & malitia eorum ostendit, præsertim                                         tempore coitus, & frigoris immensi, quando viatores                                         armatos incedere oportebit, vt se, jumentaque sua illæsosLupi insidiantur mulieribus imprægnatis.                                         conservent, præcipue mulieres partui viciniores: quibus                                         lupi capto odore magis insidiantur. Ideoque nulla fœmina                                         sola permittitur itinerari, quin armatus custos illi assistat, Bellum contra lupos. prout suprapolita figura demonstrat. Evenit enim plerunque mense Ianuario, vt hyemalibus vehiculis homines itinerantes, agminatim ab vtroque latere accurrentesViatores armati. lupos, si vivere velint, arceant sagittis, & bombardis: vnde fit, vt non secus viatores ad privata negotia, etiam Ecclesias rurales transituri, in armis prædictis sint provisi, quam ad publica certamina forent prosecturi: immo in tantam sæpissime ferociamLupi irruunt in ædes humanas. & rabiem vrgente fame, frigore, & naturali congressu incidunt, vt humanas habitationes intrantes, rapta jumenta ibidem celerius devorent, vel secum in sylvasRemedia occidendorum luporum. lacerata deportent. Sed neque impune hoc faciunt: habent etenim & in his malis remedia ruricolæ, quod falces ferreas alligato cadavere ponant in nivibus: vt lupi prædam voraturi, pedibus amputatis pœnas luant, vel sagittis impetiti, illico moriantur, Specus. vel subterraneis specubus aviditate prædæ immersi, fame macerentur. Immo & plures diversi generis rapaces bestias, vt prædictos gulones, & vulpes in eandem specum cadentes, habebunt socios mortis: qui communi sævitia cum eis omnia deprædabantur. ## Liber XVIII, kap. 14 (s. 612) De incidenti causa expulsionis Regis Daniæ Christierni II. CAP. XIIII.                                         REX Christiernus non perpendens, aut scire contemnens, Ballistæ, Gothicæ.                                         cur Gothicam, & Suetica gens semper vteretur arcubus, &                                         sagittis, præcipue fortibus ballistis: quasi perniciosæ feræ ibidem                                         non essent, hominibus & armentis semper nocituræ,                                         edictum publicavit in principio sui regiminis ( modico intervallo                                         durantis ) ne quis in regnis illis Aquilonaribus,                                         hujusmodi armis vteretur, sed sub gravi pœna illico combureret                                         ea, alioquin vt reus criminis læsæ majestatis quisque                                         puniretur. Quo præcepto stante, plura millia ballistarum Edictum Regis Christierni cassatum. vbique comburebantur: licet aliqui prævidentes rerum mutationem, aliquot millia arcuum meliorum in abditis sylvis reservarunt. Sed visa crudelitate sævientium beluarum in hominibus, & jumentis rapiendis, vocatis vbique artificibus, auctoque pretio, celerrime loco combustarum ballistarum multo plura millia recuperarunt: immo & de laricibus, quasi e cornibus conglutinatos arcus fabricarunt. Quod cum Regii præfecti juxta constitutam legem vindicare proponerent, agricolæ ( quorum bona depopulabantur a bestiis ) dum causa necessitatis de arcendis bestiis, per hæc Incolæ Gothici regni fugant regem Daniæ. arma nihil efficerent, allegata, quasi vir vnus numero XL. millium cum singulis ballistis exeuntes, præfectos illos, & quotquot eorum complices statutorum Regiorum executores, invenire poterant, cum Rege, & post eum per Smaalandicas sylvas fugientes, e regno exturbarunt: documentum posteris præbentes, vt sic Regibus Adulatores pl’ principi nocent, quam ballistæ subditorum. & Principibus obediant, ne se, atque proles, & jumenta sua bestiis permitterent devoranda, Caveant Principes a delatoribus, adulatoribus, & susurronibus: & de arcubus, ac sagittis non erit formidandum. Nero imperator dira crudelitate execrabilis, tantum delatoribus tribuit, vt falsa etiam, quæ deferebantur, pro liquidis Exempla crudelissimi Neronis abhorrenda. ac compertis acciperet, & quam primum gravissimæ, sævissimeque vlcisceretur: & e minimis causis malorum cumulum exaggerabat: & facta etiam dubia vi tormentorum vera videri adigebat: carnifex, vincula, & cruentæ quæstiones, sine discrimine vllo ætatis, vel dignitatis, semper præsto aderant, & calumniatorum funestas Proverbium. voces expectabant: quibus Principis aures intentæ erant, nec excusantibus, aut defendentibus vnquam patebant. Oportet ergo consilio Sapientis, justum & humanum esse omnem hominem, maxime Principem multis imperantem. ## Liber XVIII, kap. 15 (s. 612–613) De multiplici genere Luporum. CAP. XV. Luporum genera plura.                                         SVNT montibus Doffrinis, Suetica ac Norvegiana dominia                                         dividentibus, lupi albicantis coloris, gregatim                                         vt pecora partim in vallibus, partim in montibus evagantes: Lupi sylvestres.                                         quorum esca sunt animalia imbecillia, vt mures æ talpæ                                         &c. Sylvestres, & communes lupi sunt, qui armentis                                         incolarum mira importunitate insidiantur, vt vaccis, vitulis,                                         capris, ovibus &c. Contra quos, pauperiem incolis                                         facientes, venatio publica loco, die, & hora instituitur,                                         vt retibus, canibus, ac reliquis insidiis interimantur. Non enim tantam curam habent pro veteribus lupis intercipiendis, quam catulis neLupi domesticati semper infidi. coalescant, interficiendis. Quidam etiam e catulis sic interceptis. etsi domestici fieri videantur in vinculis clausi, tamen sævissimi generis non obliti, quibusuis aliis etiam volatilibus insidiantur. Fœtus tamen ex iis, & cane domestica procreatus, valde inimicus efficitur in omne aliud luporum genus, quod gregibus insidiantur. Est & genus luporum Thoes dictum, cæteris longitudine procerius, sed brevitateThoes. crurum dissimile, velox saltu, venatu vivens, innocuum homini: habitum, non colorem mutat: per hyemes hirtum, æstate nudum. Meminit Pau. Diaco lib. IIII. cap. XXXVIII, lupum demonstrasse viam errabundo: quod portentoso eventuiLupus ostendit viam errabundo. veniet attribuendum, prout Vincen. lib. XXVII. cap. LXXXVII. asserit, in territorio Gebennensium lupum quendam magnitudine corporis, ferocitateLupus devoravit plures homines. aliis dissimilem, homines devorasse, & plusquam XXX. animas diversi sexus, & ætatis vita privasse. Etiam lib. XXIX. cap XVI. luporum rabiem tantum sæviisse, vt filios ab vberibus matrum interceperint laniandos. ## Liber XVIII, kap. 16 (s. 613–614) De Lutris, & earum diversitate, ac pellium falsitate. CAP. XVI.                                         LVTRÆ quadrato ore mordaces, vt castores: quibus similesLutræ.                                         in pellibus, triplo tamen longiores, & in SeptentrionalibusNomina provinciarum Suetiæ.                                         aquis, præsertim superioris Suetiæ, Helsingiæ,                                         Medelpadiæ, Angermanniæ, Iempthiæ, & Bothniæ vtriusque                                         reperiuntur: quarum pelles, sicut castorum, atque aliorum                                         animalium, mira multitudine versus Moschovitas, &Pelles exportantur.                                         exinde versus Tartaros exportantur: quia in iis locis frigidioribus,                                         pro humanis tegumentis, rerum commutationibus                                         potius, quam nummis avidissime comparantur. In Suetia autem apud quosdam magnates adeo cicurantur, seu domesticantur lutræ, vt signoLutræ cicurataæ piscantur. dato per cocum, vadunt in piscinam, piscem magnitudine ab eo designata suscipientes, rursumque alium & alium, donec sufficit imperatis satisfecisse. Caro eius solummodo valet pro bestiis venatione apprehendendis. In magno etiam vsu gentium Aquilonarium pelles earum sunt, ad fimbrias ( propter corii tenacitatem ) vestium ampliandas. Numero decadum, vt castorinæ, atque vulpinæ, Pelles falsificantur. seu mardurinæ &c. divenduntur: carbonibusque, & piceo sumo falsificantur, vt appareant nigredinem tenere resplendentem: sed mox linteo albo attritæ, colore relicto sophisticationem ostendunt. Ita & luporum pelles carbone, ac creta pulverisatæ, Pelles sciurinæ. linteo confricatæ, demonstrant falsificationem. Ita & sciurinæ ( Dosse Italice dictæ) pelles, creta respersæ, seipsas panno adhibito atro ostendunt, quis naturæ, vel artis color sit inveniendus, & æstimandus, vt supra lib. VI cap. fi. nonnihil est dictum. ## Liber XVIII, kap. 17 (s. 614) De Sciuris. CAP. XVII. Sciuri innumerabiles in aquilone.                                         HORVM animalium minutorum infinita est multitudo in                                         Septentrionalibus sylvis, pilorum densitate & colore distincta:                                         vna adiecta infallibili regula, quod quanto magis                                         tractus terrarum vergit ad Septentrionem, tanto pulchriores,                                         frigore causante colorem, sunt harum bestiarum pelles, sub Regula notanda.                                         elevatione poli scilicet 77. graduum incipiendo versus                                         supremum polum: in quo spatio venatores magis fatigantur,                                         quam satiantur, hac infinita præda vbique in arboribus,                                         veluti grege piscium in aquis abundante, ea præsertim commoditate, Arboret humiles. quod arbores non sunt sublimes, in quibus hæc animalia ludunt. Sed reflectendo ad Meridionalem regionis situm, quanto magis reditur ad Austrum, Regula. tanto deteriores, & magis fuscæ occurrunt pelles. Caro hujus Dentes præstigiosi. bestiolæ assa, venatoribus est pro esca suavi. Dentes vero præstigiatoribus serviunt, vt iis detegant futuros eventus. Adhuc ## Liber XVIII, kap. 18 (s. 615–617) Adhuc de eodem animali præscio futurorum. CAP. XVIII.                                         TRANATAT hæc bestiola per amnes exiguo ligno,                                         caudam habens pro velo expansam: non enim ei naturaCauda pro velo.                                         alium concessit natandi modum, propter exiguum corpus,                                         & nimiam pilorum densitatem in cauda villosa: qua                                         cito imbuta aquam, mergeretur in fundum. Neque pedes                                         habet huic necessitati accommodatos: alioquin sagacissimaBestia provida.                                         est tempore caloris, vt cibos habeat pro parte longæ                                         hyemis reconditos, vbi dormiendo, & quiescendo reposuerat                                         nidos: quos claudit ad latus, vel aperit juxta flatuum asperitatem. Nuces autem corylinæ, & faginæ, sive pinei pampini, suntCibus sciurorum. cibus earum. Estque alia earum species, quæ somno pascitur pro cibo. Miræ pernicitatis sunt in saliendo de vna arbore in aliam: caudaque librant motum, & agilltate vngularum acutissimarum in ramis exultant, ludosque pulcherrimo spectaculoLusus in nivib’ super congelatas nives ostendunt. Harum pelles decadum numero ad plura millia, quasi ad totam Europam navigiis institorum exportantur, pretri augmentum viarum longitudine, atque voluptate eas concupiscentium, accumulantes. Senibus quidem vtilis, & honestus vestitus est: sed minime deservit armatis, aut fortibus viris: quibus congruit lupina pellis, vel gulonina, prout supra cap. VII. reperitur. De Marduris, ac Zebellis, ac pellibus eorum. CAP. XIX. Marduri.                                         MARDVRI, ac zebelli, frigidarum regionum animalia Zebelli.                                         sunt, vniversis in nomine tantummodo nota: paucis tamen                                         in proprietate virtutis: nisi e qualitate pellium, quales                                         bestiæ sint, agnosci possint. Id autem in eis deprehenditur,                                         quod valde agiles sunt in cursu, & saltu prævalentes. Cauda pro temone.                                         Fere etenim vt sciuri, cauda quasi pro temone                                         vtentes, de arbore in arborem, ramos, vngulis apprehendendo,                                         saltant: sed morsu terribiles sunt, pro sui generis Dentes acutissimi.                                         exilitate. Dentes enim natura eis quasi novaculas dedit, & vngulas valde subtiles, & acutas. Sed vt caro ad nullum vsum valere dicitur, ita & pelles horum animalium sunt plurimum appretiatæ, apud remotas præcipue nationes: Differentia pellium. quæ luxui magis intendunt, quam commoditati. At earum differentia in hoc deprehenditur, quod mardurinæ grossioris pili sunt a vertice ad caudam, non autem econtra contrectatæ, pulchrum ordinem habentes: haud ita zebellinæ. , quæ a cauda ad verticem contrectaræ, æqualem servant decore: quia villosiores sunt, & densiores pili: Pelles corrumpuntur. quæ ob id citius vermibus consumuntur, quam reliquæ pelles, nisi sint in continuo motu, aut absynthii ramis interpositis conserventur. Et si pelles zebellinæ ad apertum Sol pellib’ obest. solem siccandæ appenduntur, plus vno die consumuntur, quam tritæ, vel portatæ sorent per vnum annum. Vivens enim bestia semper latitat in vmbroso saltu, ex Bestia latitans in vmbris. insidioso quæstu avicularum quærens victum: libidinosissimum animal, & valde fœtidum in naturali congressu, vt infra de muribus Ponticis, seu hermelinis ostendetur. Animal fœtidum. Vtræque tamen pelles, hæ scilicet & istæ, pilos habent in tactu blandiores, satis Luxus vermib’ consumitur. supervacaneum generantes luxum: qui vermibus tandem consumitur, ac moritur horis suis, postquam tanti empta sit voluptas aliena. In extremis Moschovitarum sylvis zebellus nascitur, & magno terrarum, mariumque spatio deportatur ad alienigenas: Metalla Molchi non habent. quod vetusto gentis hujus Moschoviticæ artificio provenit: quæ mineras auri, aut argenti in terris suis ( amnibus, & paludibus plenis ) non obtinens, aurum solidum & argentum, putrescentibus iis commerciis, magno suo lucio, mercatorumque Ornatus hosti cedit. miro quæstu pertrahere novit. Sed rursus metalla hæc, veluti ad prælia pro ornatu corporis, & jumentorum, vel potius vitæ pretio hosti exhibenda comportat. vt hæres nil habeat: ita ii, qui ad luxum emerunt pelles eas, vermibus consumendas citius, quam hæredibus possidendas adservant. Nec satis feliciter ignaræ mulieres Italicæ odoratui subiiciunt has pelles zebellinas, ob rationes silentio potiusPelles zebelli vitiosæ. premendas, quam aperiendas: eo quod est majora vitia insunt, quam bonæ virtutes, ne crebrioribus Senatusconsultis, propter inanes sumptus arcendos, opus sit vbi rei malitia patet. ## Liber XVIII, kap. 20 (s. 617–618) De Hermelinis, quos secundum Plinium mures Ponticos opinor. CAP. XX.                                         CONDVNTYR (vt Plinius lib. VIII. cap.                                         XXXVII. scribit ) in hyeme Pontici mures, & ii                                         duntaxat albi: quod qualiter intelligi poterit, saluus fit sensus                                         vnicuique, sine injuria tamen naturæ philosophanti. Si                                         hyeme clauderentur, & asperrimo gelu, nunquam appareret                                         albissima pellis hujus bestiolæ, quæ æstate subrusa videturPelles hermelinæ in hyeme albissimæ.                                         in fine Maii, quando deposita albedine, propagationi                                         intendit inter novas herbas, prout fateor me obiter inter                                         equitandum vidisse apud Helsingos populos Septentrionales M. D. XVIII. ita vt in congressu propter nimiam conjunctionem, in cursuFœtor pessim’ in congressu. velocissimo cohærerent, atque dentibus stricterent, tantum fœtorem in magna parte sylvæ diversarum arborum ( quia ibidem plures congrediebantur ) relinquentes, vt vix meminerim me deteriorem sensisse vnquam. Asserit idem Plinius lib. X. cap. LXV. mures lambendo generari: quod in his animalibus simile vero haud videtur: quia more communi bestiarum coëunt, licet volens taceo modum copulationis. Hæ autem bestiolæ singulo quoque triennio, vt in plurimum præ nimia comestionePelles ampliantur. ad maximum lucrum mercatorum ampliantur. ac prolongantur in pelle: quod eo modo nedum in Norvegia, sed & in prædicta Hessingia, atque vicinis provinciis diœccesis Vpsalensis evenit, scilicet vt bestiolæ quadrupedes, Lemmar, vel LemmusLemmar, vel Lemus. dictæ, magnitudine soricis, pelle varia, per tempestates & repentinos imbres ex cœlo decidant: incompertum vnde, an e remotioribus insulis, & huc vento delatæ an e nubibus seculentis temere natæ deferantur. Id tamen compertum est, statim atque deciderint, reperiuntur in visceribus herbæ crudæ non dum concoctæ. Hæ more locustarum, in maximo examine cadentes, omina virentia destruunt, & quæ morsu tantum attigerint, emoriuntur virulentia. Vivit. hoc agmen, donec non gustaverit Bestiolæ stato tempore moriuntur. herbam renatam: conveniunt quoque gregatim quasi hirundines evolaturæ, sed stato tempore aut moriuntur acervatim cum lue terræ: (e quarum corruptione aër fit pestilens & afficit incolas vertigine, & ictero ) aut his bestiis, dictis vulgariter Lekat, Lekat Gothice vel hermelini. vel Hermelini, consumuntur: vnde iidem hermelini pinguescunt, & reddunt pellium mensuram longiorem. Et hæ quoque pelles decadum numero, præsertim XL. pelles in quolibet fasciculo, vt zebellinæ, mardurinæ, vulpinæ, castorinæ, ac sciurinæ, Pelles decadum numero venduntur. vel leporinæ, venundantur, atque navigiis in regiones longinquas exportantar. Sophisticantur & illæ modo in lib. VI. cap. vltimo ostenso: quod attendant atris chirothecis eas tangendo, qui emere volunt. Et hæc fideliter scribo, ne Cautela. . dolosis artibus ob miserrimum lucellum intendant mercatores, qui putant impune fallere Deum, vt hominem dolos & fraudes ignorantem. ## Liber XVIII, kap. 21 (s. 618) De venatione hujus animalis. CAP. XXI.                                         QVALIT E R autem hermelini (vt vocabulo Italico,                                         immo & Gothico vtar )a venatoribus capiantur, & ad                                         quem vsum deputentur, paucis ostenditur, & in primis Hermelini capiuntur.                                         supradicta positione transversorum lignorum subtilissima                                         chorda adhibitorum: quæ(ingredientibus harmelinis tribus,                                         quatuor, vel octo simul ) mota, repente eos in sua pressura Modus alius capiendi hermelinos.                                         claudit: taliaque ligna, ob nimiam multitudinem harum bestiolarum,                                         passim sunt extensa. Item sunt & foveæ, seu fossæ oblongæ,                                         quibus supersternuntur subtilissima ligna, atque super Canes venantur hermelinos. ea nix, vt qUasi appareat continuus, atque solidus campus: in quam fossam magno numero cadentes bestiæ, a patrono loci, vel eius substituto captæ, occiduntur. Item sunt & canes adeo celeres, & sagaces, vt eas comprehensas morsibus occidant, Sagittarii. comportent, vel ante pedes patroni cumulando colligant. Item sagittarri inter adolescentes, plurimi adeo triti sunt, vt nec in sagitta, nec in præda arripienda fallantur: Pelles pretiosæ. Caro autem, hujus animalis, propter esum vilium escarum, nihil valet: sed pellis sola: quæ propter candidissimum colorem in summis Principum vtriusque sexus Vestit’ illustrium personarum. veneratur aulis. Licet ipsa bestiola sit luxuriossima, vt prædictum est: in vno tamen admiranda, quod ad finem Maii certis diebus operam præstet propagationi: &, ita naturæ legibus est contenta. Illustres personæ vtriusque sexus his pellibus continuo Mores petulantissimi. candore interpositis raris caudis nigris, vtuntur, maxime in amplissimis vestium fimbriis, antiqua honestate servatis. Sed heu dolor eo iam processit ille modus, vt illo despecto vestes in mille partes discissæ, foris indicent, paruum intus adesse pudorem, aut integritatem, vel pudicitiæ securitatem in ea æde, quando totus paries foris, vel ruptus est, vel tot habet pro furibus intromittendis apertas fenestras, prout superius lib. XIIII. cap. II. de pudico virginum ornatu erat dictum. Nec aliud hic videtur expectandum, nisi quod Deus perdet omnes inique agentes supervacue. Honestis tamen, ac legitimis personis, & conjugibus concessus est habitus, seu ornatus iste pellium hermelinarum, & cujuscunque generis novis nuptis. ## Liber XVIII, kap. 22 (s. 619–620) De natura Taxorum. CAP. XXII.                                         VISI sunt superioribus capitulis fibri, sive castores, quomodo                                         domos structuri in aquis, vnum videlicet alterius societatisCastorum natura.                                         profugum, vel alienigenam, in lignis comportandis,                                         ad terram supinum statuunt, ventrique eius onus pedibus                                         constringendum imponunt, ac demum eundem pertrahunt                                         in locum destinatum. Iti præsenti cap. similis naturæ sagacitas                                         apparet, in animalibus, quæ Taxi dicuntur. HiTaxorum natura.                                         enim, quia in specubus, ac subterraneis antris naturaliter                                         habitant, mansionem mirabili modo confingunt, ita videlicet, vt vnum taxum constituant terræ pedibus suis effossæ vectorem: qui supinatus extensis cruribus, & erectis, supra ventrem suum terra effosa accumulatur, oneraturque: per pedes ab aliis exportantur: totiesque hoc faciunt, quousque mansionis latitudo habitatoribus sufficere possit. Sed habitationem hujusmodi tanto labore partam, non sine difficultate postea tuentur. Primam namque hostilitatem patiuntur ab insidiis vulpeculæ: Vulpeculæ insidiosæ. quæ cum domum nunquam fabricat, dolis confisa malignis & solitis, taxorum foveam ingreditur, ac fœtore stercoris tantum inquinat, vt horrore suam domum relinquere cogantur, & securitatem. Attamen ne insidiosæ vulpis impunita perduretVulpeculæ captæ excoriant. astutia, sæpissime venatorum industria canum proditione comprehenditur, & excoriatur. Profecto æqua lex esset, vt alienæ possessionis invasores partes, vulpium fierent, qui vulpium insidias, & mores maris artibus imitari conantur. Partes vulpium fient. ## Liber XVIII, kap. 23 (s. 620–621) Adhuc de eisdem CAP. XXIII. Taxus.                                         EST igitur taxus animal agreste, magnitudine vulpis, licet                                         staturæ humilioris: quia tibias habet curvas, pilosque plures                                         albos, quam nigros, præsertim in dorso, & in latere:                                         caput in medio nigrum, & in lateribus album. Mordax.                                         Pili eius duri sunt, & spissa pellis, ac fortis: dentes, acuti,                                         ideoque mordax. Vnde a canibus, vel aliis bestiis molestatus, Supin’ pugnat’                                        seipsum resupinat, & dentibus pedibusque repugnat,                                         præcipue contra vulpes: a quibus haud aliis annis, quam Genus taxoru duplex.                                         fœtido stercore e propriis ædibus abiguntur. Duplex eorum genus est, domesticum videlicet, valde ludicrum: & sylvestre, rigidioribus setis respersum. Dicitur etiam taxus caninus, quia in varia findit pedem, vt canis: etiam porcinus, quia in duo findit vngulam, vti porcus, Videtur autor libri de nat. rerum dicere, taxum habere crura brevia, nec in vtroque latere æqualia, Astutis evadendi. sed in sinistro breviora: vnde fit, vt in vestigia rotæ, quæ attritione currus faciunt, positis pedibus dextri lateris, valenter currat, sicque suos persecutores effugiat. Verum hoc Alberto Magno non placet, cum multos viderit sine eo defectu: egoque in Septentrionalibus terris nunquam eam pedum inæqualitatem vidi, nec ab aliis visam audivi. Ibi etiam vulpibus sunt majores, pellem habentes villosam, Pharetræ e taxorum pellibus. & setis rigidam, atque tenacem: de qua pharetras omnes & militares cooperiunt, & venatores, vt sagittas a pluvia, & nivibus illæsas conservent. Fiunt Vestitus. & vestes integræ habitus virilis, prout & e lupis, e hac pelle, Morsus exitialis. contra frigora, & omnem casum nivium sufferendum. Morsus eius fortissimus est, & exitialis, ac venenatus, propter nimium vermium reptilium, scarabeorum, & murium comestionem. ## Liber XVIII, kap. 24 (s. 621–623) De Vrsis piscantibus. CAP. XXIIII.                                         VRSI albi maximi, & fortissimi, qui vnguibus glaciemVrsi albi piscantur.                                         rumpunt, & foramina multa faciunt, in Islandia sæpius                                         prænominata, reperiuntur: per quæ glacialia foramina se                                         in mare immergunt, & sub glacie pisces capientes, eos extrahunt,                                         & ad littus deferentes, inde vivunt: idque toties,                                         quoties opus fuerit, reiterant, pro sua suorumque catulorum                                         sustentatione: quos etiam, vt similiter piscari debeant, naturali                                         instinctu informant. Pelles horum vrsorum albæ, perPelles vrsorum locis sacris offeruntur.                                         venatores offerri solent summis altaribus Cathedralium, vel Parochialium Ecclesiarum, ne sacerdos celebrans in pedibus tempore horrendi frigoris gelu patiatur. In Ecclesia Nidrosiensi, idest Metropoli regni Noruegiæ, continuisNidrosia metropolis regni Norvegiæ. annis tales reperiuntur albæ pelles, voto venatorum fideliter in omni præda raptæ, atque oblatæ: etiam pelles luporum, pro cereis emendis, atque ad reuerentiam Sanctorum comburendis. Quod autem multitudo alborum vrsorum sit, Pelles luporum. & per quos successiuis temporibus apporehensi, annales historie HispanorumAnnales Hispa. de talibus plura dicunt. in longa narratione ac probatione attestantur: ad quos curiosum lectorem, vbi occurrent, & placuerit, breuitatis causa remittendum duxi. De Vrsis artificiose interficiendis. CAP. XXV.                                         DE nigris, ac ferocibus vrsis, in Aquilonaribus regnis capiendis, Modus venandi vrsos.                                         is seruari solet modus, vt, cum in autumno maturis                                         certis arborum rubeis fructibus, instar vuarum conglomeratis,                                         arbores ascendendo, vel humi stando, arbore ad terram                                         tracta, vescitur, sagax venator ballistis adaptatas latas                                         sagittas, quæ pilos bene penetrent, in eum relaxet: ex Vrsus nimium terretur.                                         quo terrore, & vulnere, tantum subito concutitur, vt impetu                                         quodam esos fructus quasi grandines, & lapillos                                         per secessum emittat: & mox in occurrentem statuam, instar hominis, vel spectri, ex industria collocatam irruit: atque in ea dilanianda laborat, donec aliam lethalem recipiat sagittam ab ipso venatore, post saxum, vel arborem sese abscondentem. Mira etenim furia accepto Vrsa sævit raptis catulis. vulnere: atque viso sanguine, quodcunque occurrens ferit, & maxime ipsa vrsa, quando catulos alit. ## Liber XVIII, kap. 26 (s. 623–624) De insidiosa venatione Vrsorum. CAP. XXVI.                                         ATTENDVNT quam diligentissime vrsi ceruorum transitum,                                         & maxime enixis catulis ipsa fœmina: quæ non                                         tam fame vrgente, quam raptu catulorum, in omne obiectum                                         animal sæuire consueuit. Illa etenim huiusmodi violentiis                                         prouocata, vrsi fortitudinem, dolos, & insidias, vtVrsa fortior vrso.                                         raptum vindicet, longe superat & excellit. Latitat enim                                         inter densos arborum ramos, & virgulta: cui si ceruus cornuum                                         gloria, aut narium virtute, vel cursus celeritate confidens, Cervus rapitur.                                         incautius appropinquat, mox in eum irruit iugulandum: & si primam sui defensionem, triumphumque in cornibus ponat, illorum tamen nodositate & pondere fessus, vrsinaque rabie agitatus, ad humum deprimitur, vt viribus & vita destitutus, illico corruat deuorandus. Accedit deinde cornutum taurum, simili astutia vtens, se super dorsum eius proiiciens: cumque vrsam abigendo, Taurus rapitur. cornibus se liberare nititur, ipsa cornua, scapulatque tenet vngulis, donec pondere fatigatus corruat moriturus. Deinde dorso, velut sarcina, imposito tauro, bipes syluarum latebras ingreditur, vt eo vescatur. Verum cum hyeme committitur hæc præda, canibus prodita, vel niualibus vestigiis vrsa, non facile evadet illico venatores vndique concurrentes. A trigesimo die conceptionis, quinos vt plurimum catulos, paulo muribus maiores, informes, & candidos carne, sine oculis, Catuli vrsini in fromes. sine pilo, vnguibus tamen apparentibus, parere solet: quos paulatim lambendo matres figurant. Nec quicquam rarius hominibus, quam parientem videre vrsam. Ideo mares quadragenis diebus latent, fœminæ quaternis mensibus. Specus si non habent, Specus vrsorum. ramorum fruticumque congerie ædificant mansiones impenetrabiles imbribus, Somn’ gravissimus vrsorum. mollique fronde, & musco, constratas. Septenis diebus gravi somno premuntur, vt vulneribus vix excitari queant: tuncque mire pinguescunt, suctu præsertim dextri pedis. Fœtus rigentes apprimendo pectori souent, idque veluti volucres oua sua. ## Liber XVIII, kap. 27 (s. 624–625) De Erinacii, & Vrsi conflictu. CAP. XXVII. Erinacius, qui & echinusterrestris dicitur.                                         LICET erinacius pinnas habet cacumine aculeatas, quibus                                         sibi poma colligit ad victum, atque recondit in cavis                                         arboribus, & vrsum in nido molestat: attamen mole opprimitur                                         vrsi, ingenio adhibita, ea videlicet forma in imagine                                         superius, vel simili expressa, quando scilicet convoluitur                                         erinacius in formam pilæ, ne quid in eo præter aculeos                                         comprehendi possit: quo tamen remedio, aut vrinæ Violator hospitiorum punitur.                                         aspersione, contra vrsum vlciscentem hospitium violatum,                                         prævalere nequit: neque vrsus eam prædam, licet miferam, & inopem, quasi spinosam escam, vorare potest. Quocirca rediens in cavernam Vrsus suctu vngulæ impinguescit. suam quiescit, atque suctu vngulæ vivit, & impinguescit: casuque quo caperetur, & caro eius assaretur, præter morem omnium carnium nigresceret, licet nullum argumentum minimi humoris, in alvo eius inveniretur, neque circa cor, nisi exiguæ guttæ, nihilque sanguinis in reliquo corpore. Procedunt vernali tempore mares præpingues: cujus rei causa non prompta est, quippe qui nec somno quidem saginentur præter XIIII. dies. Manifestum relinquit Aristoteles, vrsum agrestem hyeme latere: sed vtrum hoc faciat propter frigiditatem, an propter aliud, quæstio est: quæ tamen videtur sequentibus causis posse solvi, videlicet quod vestigiis nivibus impressis, non rapiatur in prædam: quodque naturæ instinctu hoc sit, ne luporum agmine, qui hyberno tempore plus sæviunt, lacerari possit: neve acuta glacie lædat pedum molliores plantas. Ideoque propter frigiditatem latere vix creditur: quia adeo villosus est, vt Vrsus villosus. ne nivibus, pruina, vel glacie penetrari possit: immo omnes in asperrima hyeme vtuntur Pellis vrsina vtilis. vrsina cute, pro calore conservando, dum inter agunt per dies & noctes in vehiculis suis. Est etiam pugnam vrsorum contra apros, sed rara victoria: quia plus præsidii habent in dentibus, quam cervi, vel tauri in cornibus, aut celeritate. Equas gravidas dentibus, ac calcitratione pedum validi caballi defendunt ab vrsis. Pulli agilitate cursus Pullus equinus ab vrso fugatus nil valet in bello. se defendunt: attamem pavorem semper retinent, vt inutiles sint ad bellum: in quo sub stratagemate solet aliquis armatus occurrere pellem vrsina, propter equos ab vrsis alias vexatos. Attamen id notandum erit, quod sæpe minores bestiæ angustiatæ, majores interimunt & fortiores, vt superius de mustela & alce, atque hic de erinacio spinoso & vrso villoso exemplificatur, vt loco cedat: immo fortissimis pugnatoribus evenit, vt pericula ab exiguo hoste, non prævisa, aut contempta, pati cogantur. De Vrsis LIBER XVIII.        625\ ## Liber XVIII, kap. 28 (s. 625) De Vrsis prædantibus mella. CAP. XXVIII.                                         DICTVM est superiori cap. XXVI. quomodo vrsaVrsa plena fraudis.                                         insidians, plena fraudis fera, informes vtero partus edere                                         soleat, sed natos lingua fingere, atque in speciem sui similitudinemque                                         lambendo formare, vt beatus Ambrosius inAmbrosius.                                         Hexame ait. Hic vero ostenditur, adultos educi catulos                                         in antra favorum, vt in sylvis, & campis inveniant pastum,                                         vbi vitæ sumpsere principium, cum gustaverint mandragoræ                                         mala. Sed eunt obviam, ne malum in perniciem                                         invalescat: & formicas devorant, ad recuperandam sanitatem. Vrsi formicas devorant. Sed nec mirum est, quod mella devorent, cum Aristoteles lib. VIII. Nat. cap. V. vrsum vocet animal omnivorum, quippe qui & fructus arboris, quas conscenditVrsus animal omnivorum. corpore lubrico, edat, & leguminibus, ac apibus, perfringens alveos, cancrisque, ac formicis vescatur, & carne. Propter quam escam frequentius instituta publica venatione per totam sylvam, sub certa distantia loci, vbi damnum dederat, interfici solet, vt inferius cap. de venatione ostendetur. Puncturas apum, propter mellis suavitatem, parum reputat, vt convulneratum ab apibus os levet, & sanguinis gravedinem. In dominiis autem Regis Poloniæ, Podolia videlicet, Podolia. & Valachia, reperiuntur terræ cavernosæ infinitis apibus, & savis plenæ: Valachia. & hinc est, quod tot centena millia librarum optimæ ceræ navigiisOpulentia cenæ. ab Orientalibus institoribus lucri causa portantur ad Occiduas terras. ## Liber XVIII, kap. 29 (s. 626–627) De occisione Vrsorum per ferream clavam. CAP. XXIX.                                         QVALITER apibus vrsi insidiantur in terris, iam visum                                         est: ita quanta aviditas rapiendi mellis in altis arboribus etiam                                         illis inest, præter præmissæ imaginis signum, paucis Podolia.                                         ostendetur. Cum in Aquilonaribus tenis, maxime Podolia, Russia.                                         Russia, atque vicinis locis, ob infinitam apum multitudinem,                                         domesticam alvearia, arte fabricata, pro infinitis apum                                         examinibus domi condendis non sufficiant: facile terrarum Arbores cavæ pro apibus.                                         incolæ sinunt, vt ad cavas arbores artc, ad cum vsum aptatas,                                         vel a natura sic relictas, evolent, stirpem multiplicaturæ. Vrsis igitur ad rapinam mellis assuetis, eo modo parantur mortiferæ insidiæ, vt (cum Caput debilissimum vrsi. debilissimum caput habeant, vti leo fortissimum, quod aliquando alapa accepta exanimentur, clava lignea, ferreis cuspidibus circundata, super foramen egredrentium Vrsi clava occiduntur. apum ex altiori ramo, vel alias suspendantur: quæ impatientis vrsi, mella rapturi, capite rejecta, revertens interimit rebellantem, vt vita privatus carnem, & Carnes bonae. pellem domino exhibeat, pro exiguo melle. Carnes sale conditæ, quasi suillæ asservari solent, sicuti & cervinæ, alcinæ, vel rangiferinæ, Arvina. pro castrensibus cibis: arvinaque, pro medendis vulneribus, quacunque occasione susceptis. LIBER XVIII.        627\ ## Liber XVIII, kap. 30 (s. 627–628) De raptum puellæ, & generatione Vlfonis, astutissimi ac fortissimi viri. CAP. XXX.                                         NISI Saxo Danorum scriptor, atque reliqui post eum, tot                                         circumstantiis recenserent puellæ raptum, parum referret hujus                                         historiæ meminisse. Attamen quia simile nonnihil apud                                         alios autores ostenditur, indignum non erit, opus naturæ                                         potius admirari, quam temere tantillulum in abditis eiusOp’ naturæ potius admirandium quam convitiandum.                                         rebus convitiari, cum & verecundia matrimonii licitis subdatur                                         legibus, non contennendis. Quantum igitur ad raptum                                         puellæ attines, sic vt sequitur, e nova historia charissimi                                         fratris & antecessoris mei, Io. Magni Archiepiscopi Vpsalensis lib. XVIII. e relatione Saxonis accepta, diffusius manifestatur. AitHistoria puellæ raptaæ. enim: Cujusdam patris familias in agro Suetico filiam, liberalis formæ, cum ancillulis lusum egressam, eximiæ granditatis vrsus, deturbatis comitibus compslexus rapuit exceptamque vnguibus præ se leniter ferens, ad notam nemoris latebram deportavit: cujus egregios artus novo genere cupiditatis aggressus, amplectendi magis, quam absumendi studium egit: petitamque laniatui prædam, in vsum nefariæ libidinis vertit. Continuo enim e raptore amator effectus, famem concubitu solvit, ardoremqueAmator e raptore. gulæ veneris satietate pensavit. Quoque eam indulgentius aleret, crebris incursionibus vicinum acrius incessabat armentum: nec nisi lautioribus ante vesci solitam, sparsis sanguine dapibus assuefecit: Adeo enim captivæ species efferatam raptoris sævitiam fregit, vt quem sanguinis sui cupidum extimescebat, amoris avidum experiretur: pastumque ab eo perciperet, cui fore protinus alimonia metuebat. TandemVrsus capitur. fera a canibus, & retiariis circumventa, ac venabulis occupata, confoditur. Vt ergo duplicis materiæ benigna artifex natura, nuptiarum deformitatem seminis aptitudine coloraret, generationis monstrum vsitato partu edidit, sylvestremque sanguinemFilius natus. humani corporis liniamentis excepit: natoque filio paternum nomen a necessariis imponitur: qui tandem agnita suæ propaginis veritate, a patris interfectoribus funesta exegit supplicia: cujus filius Trugillus Sprachaleg, nihil a paterna virtute deficiens, Vlfonem genuit: a quo Rex Sueno, & cætera Danorum Regum stemmata, Origo magnorum regum. ceu quodam derivata principio, longo successionis ordine ( teste Saxone ) profluxerunt. Quomodo autem similes partus judicabuntur, August, de Civi. Dei plurima dicit de simili propagine, vtri sexui magis sit attribuenda. ## Liber XVIII, kap. 31 (s. 628–629) De raptum fistulantium Subulcorum. CAP. XXXI. Bestiæ delectantur musicis sonis.                                         SATIS tritum est vrsos, sicuti. & delphinos, cervos, oves,                                         atque vitulos, immo & agnos plurimum delectari                                         musicis melodiis, rursusque certis horrisonis cornibus, seu                                         tubis, adeo ab armentis arceri, vt sono percepto, in longos                                         sylvarum recessus abscedant. Quod quia non ignorant                                         pecorum pastores, bicornibus fistulis ludentes, aliquando Vrsi & lupi territi cornuum horrore fugantur.                                         per vrsos rapti, continue sufflant, donec fame                                         vrgente vrsus discedat alimoniam conquisiturus. Quocirca                                         accepto caprino cornu, interdumque vaccino, sonum horridum excitant, vt territa fera, immunes ad armenta dispersa recurrant. Quod bicornem Seeckpipa. fistulam, vulgari gentis Seeckpipa dictam, secum ad pascua ferant, ita naturæ vsus docuit, vt oves, & armenta avidius escam fumant, atque compressius pascantur in herbis: quod & Paulus Dia. lib. V. cap. XXXVII. meminit. Ita & Plinius de ovibus, atque agnis: de quibus infra de avibus specialiter dicendum erit. LIBER XVIII.        629\ ## Liber XVIII, kap. 32 (s. 629–630) De chorea Vrsorum Lithuanicorum. CAP. XXXII.                                         QVOMODO bruta animalia quadrupedia, volatilia, Albertus de docilitate brutorum.                                         vel natatilia disciplinantur, inter alios scribentes diffusius                                         tractat Albertus Magnus lib. XXI. de Animalibus: licet                                         huic subjecto spectaculo vix congruat, vt inde suscepta                                         sit hæc disciplina. Russi etenim, ac Lituani, gens fortis &Lituani,                                         bellicosa, Sueonibus & Gothis in Orientalibus plagis viciniores, Russi.                                         pro singulari voluptate ducunt, ferocissimas bestias                                         semper ad manum habere domesticatas, ac omni eorumVrsi obediunt.                                         arbitrio singulariter obtemperantes. Vnde vt id celerius fiat, in caveis, vel catenis eas recenter e sylvis captas, præsertim vrsos, aliquantulum fame macerandas observant, vnum, vel plures magistros conformiter vestitos, Modus domesticandi, eis escas porrecturos deputantes, vt e cibis vsum, & lusum, ac tactum cum eis etiam soluti ingrediantur. Adhibent & dulcem sonum fistularum, quo plurimum gaudent, vt eos studiosius, pelle etiam vrsina indutos, ad ludicros gestus, & choreas assuescant: ac tandem dissona tubarum voce ad pedes erigendos, tanquam acriore signo inducant: & finaliter vt a choreæ inspectoribus, matronis præsertim & virginibus, pileo anterioribus vngulis porrecto, bipedali incessu mercedem saltus exquirant: quæ si illiberalior visa fuerit, directoris nutu murmurant, atque capite moto nummum petunt augeri. Ita mutus interpres, linguæ ignarus, in exteris terris, vbiNummus petitur pro saltu. hæc spectacula fiunt, mutæ feræ signaculo præscribit astutum quæstum. Nec tamen id fieri videtur, quod solum eo exili quæstu vivant ita proficiscentes: quia ii vrsorum sbrWsorductores sunt ad minus sex, vel duodecim valentes viri: in quorum societate quandoque sunt filii magnorum nobilium, & magnatum, vt remotas nationes: mores, locorumFilii magnatum vt vexentur emittuntur. dislantias, arma, concordiam, vel discordiam Principum iis ludicris artibus agnoscant. Verum cum aliquando deprehensi sunt in Germania viatores spoliasse, atque vrsis objecisse devorandos, technis his oppositæ sunt leges gravissimæ, ne amodo eo ingrediantur. Dicit præterea Volater, lib. XXV. Roxolanos, & Lithuanos, Roxolani. ingentes hodie vrsos venari: qui Principibus illorum sunt in deliciis mansuefacti, Suidergal occisus occasione pulsantis vrsæ. maximæ cuidam Suidergal, qui vrsam aluit e sylva venientem, manuque cibum capientem, & mane ostium cubiculi adeuntem, vngulisque pulsantem, donec intromitteretur: quæ res occasionem postea hostibus suis tribuit, vt simulatione vrsæ eadem hora solita ingressi eum interemerint. ## Liber XVIII, kap. 33 (s. 630–631) De agilitate Vrsorum. CAP. XXXIII.                                         OCCVRRIT & aliud spectaculum, quo vrsi capti deportantur                                         in navi, atque in funibus ascendendo, vel descendendo,                                         ludicras exhibent exercitationes: aliquando                                         etiam vtiles, pro rerum inopinato eventu. Nam accidisse                                         meminere provincialium historiæ, quendam a pirata Vtilitas vrsorum familiarium.                                         æmulo suo liberatum fuisse, hac occasione, quod territus                                         erat is pirata in accessu sceleris perpetrandi, ex eo quod ab                                         longe funibus vidit ascendentes, & descendentes homines Hostes terrentur illusione.                                         (vt putabat ) pro defensione navis, vt moris est, e sublimiori malo navis. Nec alii erant, quam juvenes vrsi, in funibus colludentes. Præterea amœnius est spectaculum, quod eis ad aquas extra naves aspicientibus, maxima multitudo marinorum vitulorum admirabunda occurrit, vt quasi innumeri porci videantur hincinde circumnatare navem: Vituli marini capiuntur. fitque, vt hastis longis, atque hamatis, affixa chorda capiantur ab nautis. Similiter & cæteræ bestiæ, quæ captum vitulu marinum eiulantemque more porcorum juvare conantur: immo & ipsi vrsi ad natandum dimittuntur vt eos admirantes vituli capiantur, vel alias orta tempestate, cœloque tonantes eminentes extrahantur, prout inferius lib. XX. de phocis, & vitulis marinis peramplius ostendetur. LIBER XVIII.        631\ ## Liber XVIII, kap. 34 (s. 631–632) De Vrsis volveritibus rotas. CAP. XXXIIII.                                         NE autem domesticati vrsi escas, quasi solis spectaculis reservati,                                         inutiliter consumant, rotis applicantur in curii.                                         magnatum, vt vno vel duobus sociis, aut pluribus annexis,                                         pondera aquarum, vel alias res elevent a putes Vrsi elevant pondera.                                         altis: idque convenientibus vrnis magnæ quantitaris capacibus,                                         ad hoc specialiter ordinatis. Nec solum in                                         hoc juvaminis genere, sed & magnis plaustris pertrahendis                                         applicantur: quia magna fortitudo est inest                                         iri brachiis, vngulis, & lumbis. Sed nec invisum est, vtVrsi ligna saccosque portant. in pedes erecti saccos, vel ligna ad locum designatum comportent, aut in portis magnatum pro custodibus, ne noxiæ intrent bestiæ, deputentur. Mirum tamen ludum, dum parvuli sunt, cum pueris domesticis impune exercent. Adest etiam exemplum externum, quod domiti leones trahebant currum M. Antonii, peracto Pharsalico bello Romæ triumphantis, vt superius dictum est de jugalibus cervis, vel rangiferis. Mos autem Aquilonaribus est, non bestiis, sed armis monstrare triumphos. ## Liber XVIII, kap. 35 (s. 632–633) De Vris, & eorum ferocitate. CAP. XXXV.                                         ETSI ferocissimum hoc animal, videlicet vrum, Gothia,                                         aut Suetia non habeat: tamen quia eius figura in Charta mea                                         Gothica, sive Septentrionali descriptione, præcipue in Lithuania,                                         vna cum aliis animalibus inserta est, volui eam                                         huic loco imponere, vt vnicuique bestiæ assignari debeat originis Vrus.                                         suæ locus. Est igitur Vrus bos agrestis, adeo ferox,                                         & fortis, vt armatum militem equo insidentem, cornibus                                         elevet, & prosternat. Neque enim homini, neque feræ, quam                                         prospexerit, parcere novit: idque crudelius plerunque evenit, Bubali retrorsum cornua mittunt. quia maximæ velocitatis est, cornua antrorsum quasi directe mittens, velut bubali cornua retrorsum ad terga mittuntur. Hercinia Germaniæ maxima sylva, versus Indiam per mare Caspium protensa, hanc bestiam nutrit: cujus cornua in tantum protensa sunt, vt Isidorus & Solinus dicunt, quod ob insignem capacitatem inter Cornua vrorum auro argentoque circundantur. Regias mensas, potuum gerula fiant: immo auro argentoque circundari solent, atque inter amplissimas epulas tabulis Principum præsentari. Caro eius nihil differt a communi boum carne, nisi solennioribus præparamentis multarum specierum, vt Vrorum genera plura. viscositas eius totaliter elixetur. Vrorum autem genera multa sunt. Quidam habet cornua alta, & longa: quidam brevia, & spissa, ac fortissima: & hæc genera in saltibus Herciniæ sylvæ, versus Lithuanos, & Russos procreantur. Horum similes Sigismundus rex Poloniæ. plures alias vidi in vivariis Serenissimi Regis Poloniæ Sigismundi primi M. D. XXVIII. prope Regiam curiarnßalessa, vivente clarissimo viro domino Boner. Et ii vti reservabantur, dum videretur, ad vsum Regiæ coquinæ. Meminit etiam horum, Germanicarum rerum scriptor Franciscus Irenicus lib. VII. Vri taurorum maximi. cap. XIII. his verbis: Sunt & vti taurorum maximi in Germania, pene omnem tauri speciem habentes, nisi quod barbas longissimas nutriunt, ac cornibus breviusculis apparent, alioqui pro tanta corporis mole. Cæsar, & Solinus ex eorum cornibus Virgilius. pocula fieri indicant. Virg. lib. II. Geor. Sylvestres vri assidue capreæque sequaces illudunt. Et lib. III. Quæsitas ad sacra boves Iunonis, & vris Imparibus ductos alta ad donaria currus. Sohno LIBER XVIII.        633 ## Liber XVIII, kap. 36 (s. 633) Adhuc de eisdem Vris, & captura eorum. CAP. XXXVI.                                         SVNT etiam deprehensi in partibus Prussiae, & Russiæ,                                         integros currus cornibus evertisse: quod tamen videturVrorum fortitudo.                                         minus esse, quam robustissimum equum, & sessorem                                         eius cum integris armis deiicere. Imperitum vulgus                                         eos bubalos, teste Plinio & Solino, vocat, que bubali pene                                         ad cervinam faciem in Africa procreentur. Sed (vt dixi)vri                                         antrorsum, & bubali (qui & buffali dicuntur ) retrorsum                                         cornua mittunt, Cæsar dicit eos capi in speluncis: sed prædictus                                         Franciscus Irenicus modum adiicit eos capiendi: quem & didici verissimum esse. vt inter fortissimas trabes angustissimam faciantVri capiuntur in speluncis. speluncam: quam ramusculis fœnoque cooperiunt, vt per insidias irritata bestia, venatorum calliditate provocetur: vbi vel fame, vel sagittis laceratur ad mortem. Nam si vires suas in patenti loco exercere valeret, nihil tam firmum foret, quod cornibusVri domesticari non possunt etiam parvuli. & calce non infringeret. Sed domesticari nec parvuli excepti possunt. Meminit etiam venationis harum bestiarum Volater lib. VII. sub nomine bonasorum, quos venatores ob carnis dulcedinem venantur, periculo licet magno: quodBonasi capiuntur vt evitent, hunc servant modum: Locum, in quo versantur, sepiunt, vno tantum relicto aditu, qui in imam vallem deducat: vnde feræ per eum de industria perunctum ac lubricum, in vallem ruunt: sicque capiuntur debilitati. Corium vrorumCorium vrorum vtile. cum pilis balthei more scissum, corporique spasmum patientis circumligatum, illico confert: vnde & mos genti est, vbi bestiæ hæ capiuntur, hospitibus gratis dono offerre cingula. Adhuc dicit Perottus, binas vrnas vnius capitis cornua tenere: & forsan de primo genere locutus est, quod alta, atque longa cornua gerit. ## Liber XVIII, kap. 37 (s. 634–635) De Vulpibus, & earum dolis. CAP. XXXVII.                                         QVOD vulpes, sicuti & lepores, infinita multitudine,                                         atque in colore mutabiles, in Septentrionalibus terris reperiantur,                                         iam satis est dictum, vt & hoc mirabilis naturæ Vulpium colores varii.                                         spectaculum consyderetur. Sunt igitur in Septentrionalibus                                         sylvis vulpes nigræ, candidæ, rubeæ, crucigeræ in dorso,                                         aliæque cœlestino colore respersæ: omnes tamen in eadem Pelles nigræ.                                         malitia, atque astutia participantes. Nigræ pelles pretiosiores                                         cæteris æstimantur: quia Moschovitarum Principes frequentius                                         his vtuntur, vt superius lib. XI. cap. X. de receptione Pelles crucigeræoratorum alienigenarum declaratur. Deinde crucigeræ pelles, hoc est, quæ nigra cruce dorsotenus sunt a natura signatæ, propter majorem ornatum, & pellium magnitudinem: Vestitus principum. quam non nisi in maturiore ætate vulpes consequitur. Hæque pelles, vti nigræ, magno commercio Moschovitarum, & Russorum, & Tartarorum appretiantur: quamvis nigræ annexam habent suspicionem, quod atro colore, fumo videlicet picearum tedarum sint adulteratæ, prout superius lib. VI. cap. vltimo plura enarrata Pelles albæ. videntur, atque hoc eodem lib. cap. XX. de pellibus mardurinis, zebellinis, seu zapherinis. Candictæ pelles minoris sunt reputationis, & coloris cœlestini, aut asurini, propter multitudinem, & pilorum casum: minus enim cutibus adhærentes durant. Attamen qui curiositati student, aut vtilitati, mixtura diversarum pellium operimenta arcendi frigoris pro vsu dormientium conficiunt: quia magnum Pelles rubeæ. calorem cito inductum conservant, levesque sunt, senioribus convenientes. Rubeæ vulpes prædictis omnibus frequentiores, vbique reperiuntur, facileque vestigiis post se in nivibus relictis, venatorum sagacitate, & canum celeritate capiuntur, prout & lepores, vrsi, cervi, lupi, lynces propriis vestigiis se venatoribus produnt: æstate vero odore canum. ## Liber XVIII, kap. 38 (s. 635–636) De diversa natura carnium, pellium, & vtilitatem bestiarum. CAP. XXXVIII.                                         SOLÆ carnes vulpium, & luporum damnantur: quiaCarnes immundæ.                                         eorum natura immunda est, & pluribus morbis subjecta,                                         præsertim rabiei. Sed vulpes resina, sive lachrymis                                         pini esis, morbos omnes expeliit, vitamque prolongat.                                         Vnde & Ambrosius dicit: Vulpes est animal odio dignumVulpes.                                         propter rapinam, despectum propter infirmitatem,                                         incautum suæ salutis, dum insidiatur alienis. Sed                                         resina sibi medetur: & tali remedio mortis imminentis                                         spatia profert. Plinius lib. VIII. asserit quomodo in Thracia vulpes locis rigentibus ( animal alioqui soletti auditu ) gelatos amnes, lacusque, non nisi ad pastus ituræ, redituræque transeunt. Itaque observatum est, vulpem aure ad glaciem posita conjectare gelu crassitudinem. Verum hæc naturalisConjectura vulpium de glacie. conjectura in Aquilonaribus congelatis aquis, nunquam aut raro succurreret illi, cum glacies adeo spissa fortissimo superveniente gelu, etiam repentino constringitur, atque casu nivium condensatur, vt prius fame conficeretur, quam fractæ, vel frangendæ glaciei quærendo cognosceret signum. Adhæc volubilitate pedum, &Vulpes volubilis in cursu. tortuoso gressu, atque cursu, fraudibus æque ac escis intenta, agilitate canum facilime circumvenitur, præsertim vulpes nigri, rubei, ac cœlestini coloris: nam coloribus produntur, dum candidæ vulpes, aut lepores nivibus colore conformes, ab canibus non videntur. Ita pavidis bestiis mitigato remedio benigna natura succurrit. Aestate autem alio modo capiuntur. Nam etsi subterraneas specus, foveatque alieno labore paratas occupant, vt superius cap. XXII. de taxis habetur: tamen rapina hac sæpissime periclitantur. Venatores enim, vbi eas delitescere norunt, Venatio vulpium. canes industria assuetos, seu exercitatos, ad foveæ summitatem immittunt, vt latratu prodant inibi bestias latitantes. Itaque sine mora egesta terra vivæ, vel mortuæ capiuntur. Vel etiam campestres foveas faciunt, quibus cadavera immittunt, funiculis & trabibus alligata, vt insidioso pastu bestias comprimant comedentes. Vel etiam validos arcus forti chorda extensos, sub cadavere in nivibus ponunt, tenuique filo confirmant, vt eo leviter soluto, illico capite, vel pede, vel alio membro quod occurrerit, rapiatur in prædam. Verum cadaveribus illis longe lateque tortuosa vestigia, velut aratro, nivibus imprimunt, vt deducantur ad insidiosam escam. Et is frequentior modus est sub fortissimo gelu. ## Liber XVIII, kap. 39 (s. 636–637) De doloso ingenio Vulpium. CAP. XXXIX. Vulpes propriam domum nunquam faciunt.                                         CAPITVLO de taxis XXII. eiusdem lib. dictum                                         est, quomodo vulpes propriam domunculam nunquam faciens,                                         fœtido suo stercore emisso taxorum foveas ingreditur,                                         vt egestionis putore, sovea polluta vilescat. ideoque Aristoteles                                         recte vulpe animal in terrestribus dicit ingeniosum, Vulpes coruo assimilatur.                                         & malarum operationum, inter volatilia solum coruum similem                                         habens, aviculas deplumantem. Vulpes igitur pressa                                         fame, frigore, & nivibus, accedendo ædes humanas, fingit                                         latratum canis, vt confidentius domesticæ bestiæ eam Vulpes fingit se mortuam. accedant. Insuper fingit se mortuam, vt & beatus Hieronymus in Epistolis suis ostendit: ac resupina flatum attrahit, lingua porrecta. Tunc aves incaute descendentes, quasi cadaver comesturas aperto ore rapit, & vorat. Et ob id etiam Isidorus vulpem vocat animal insidiosum, & fraudulentum. Præterea quando esurit, nec invenit quod manducet, rubea terra se involuit, vt appareat quasi cruenta: proiiciens Ingenium vndique fraudulentum. se in terram, retinet flatum: quam videntes aves non spirantem, linguamque ore ejectam, mortuam putant. Sed mox vt descenderint, eas attractas devorat. Præterea cum videt non posse propter aculeos superare echinum, se resupinat, atque ita mollem corporis partem lancinans enecat. Vesparum etiam quandoque multitudinem cavena simulate se abscondit, extante cauda: circa quam vt illas certatim occupatas, villoque denso implicitas animadvertit, egreditur, atque ad saxum, sive arborem perfricando. Vulpes piscatur cancros. obterit, vt extinctas deinde pascatur. Eodem fere commento cancris, & pisciculis insidiatur, ripam oberrans: caudaque in aquam demersa, illi novitati occurrunt, villisque obvoluti illico extrahuntur. Præterea cum pulices habet, fasciculum mollis fœni ore accipit pilis involutum, seque paulatim posterius inchoando in aquam mergit, ac totum corpus, vt pulices aquam fugientes, ad caput ascendant. Deinde caput immergit, vt in fœnum fugiant: quo facto, fœnum relinquit in aqua ab & mox enatat. ## Liber XVIII, kap. 40 (s. 637–638) Adhuc de dolis Vulpinis. CAP. XL.                                         PRæTEREA cum famem patitur, ludum simulat cumLudus insidiosus.                                         lepore: quem illico rapit & devorat, nisi fuga, vt frequentius                                         fit, suam vitam conservet. Canes etiam quandoque                                         vulpes evadit latratu, se canem fingens: sed certius, dum                                         ramo se suspendit, canes errare cogit, incerta vestigia insequentes.                                         Solet etiam venatorem, & canes eludere, dum                                         gregem caprarum intrans, vnam ex eis occupat, eius dorso                                         insiliens, vt per cursum capræ fugientis, propter odiosum                                         sessorem, citius evadat. Nam & aliæ capræ sequuntur: Canis revocatur, ne pereant capræ. quas cum venator turbari timet, canes revocatur, ne pereant plures. Capta quoque in pedica, quandoque morsu sibi pedem præscidit, vt vel sic evadat. Cum vero fuga nulla patet, se mortuam simulat, vt a pedica extracta fugam arripiat. Præterea cum canis eam insequitur, & assecutam apprehendere nititur, villosam caudam suam per insequentis ora trabit: sicque canem eludit, donec sylvarum latebras ingrediatur. Vidi & ego in scopulis Norvegiæ vulpem, inter rupes immissa cauda in aquas plures educere cancros, ac demum devorare. Idque non rarumSpectaculum commune. est spectaculum, cum nulli pisces, ita vt cancri, immissæ rei præsertim villosæ, adhærent: etiam aridis piscibus, in aquas ad emolliendum emissis. Qui podagraCancri omnibus adhærent. vexantur, calida hujus bestiæ pellicula extracta, atque pedibus circumligata sanantur. Adeps etiam eiusdem animalis, auribus & membris podagramMedicinæ. patientis adhibita, prodest. Pinguedoeius torminosis, & omni dolori confert. Cerebrum eius infanti sæpius datum, nunquam caducus erit. Et ita hæc, & similia pro simplicibus medicinis per experientiam observant Aquilonares. ## Liber XVIII, kap. 41 (s. 638–639) De Venatoribus, & Venationibus. CAP. XLI. Venatores multi.                                         COMPERTVM omnibus relinquitur, multos esse venatores,                                         atque diversa ingenia eorum in Aquilonaribus terris,                                         qui tot ferocibus bestiis sine suæ sanitatis jactura occurrere                                         possunt. Cum vero præmissum sit in aliquot capitulis,                                         quam sagaces sint venatores, juxta animalium proprietates,                                         in eorum captura facienda, vtilius videbitur exinde                                         adducere, quales ibi sint venatores, aut reperiantur                                         in aliis terris. Certum est eos nedum ibidem, sed vbique Venatores patientes sufferunt omnia.                                         patienter in omnibus oportere tristissimos sufferre casus, vndecunque subortos, maximæ illis in locis, vbi non minus intractabilibus elementis, quam sævis animalibus erit congrediendum: & interim nives, & æstus ferre, famemque prædæ aviditate equitando, currendo, prosiliendo, montesque scandendo tolerare, atque cum feris dubio sub eventu pugnare, arteque & viribus experiri, an ipsorum promptitudini, vel feræ victoria cedat: atque inde egregii milites, & expertiores Principes e venatoribus fiunt. quoruncunque certaminum duces, immo & Principes ad publicum gubernium felicibus auspiciis educi solent, vt plures attestantur annales. Venatio etenim claris Principibus semper est grata, atque olim ( otio non concesso, dum rigide & non delicate, vt nunc, Magnatum filii educabantur) gratissima fuit, quasi peculiaris quædam exercitatio. Nec quidem immerito: speciem nanque non parvam fortitudinis præ se fert, & similitudinem quandam cum re bellica tenet: ducem præficit sibi venatio, Venatio ducem habet. . cujus dictos omnes auscultant: hostem excursoribus provocat: exploratores in speculis disponit: insidias abdit: apertum Martem simulat: divortia, quæ ad fugam patent, observat: per saltus quidem, & arva pedites præmittit: loca plana, Simulachra præliorum. & aperta equitum alis præcingit: cornuum strepitu progressur, receptuique canit: dat signa prædæ, ac victoriæ: prædam advenientem, aut evadentem significat: moveri castra indicat: adeo vt concludendum sit, venationem bello, ac pugnæ similimam esse. Vnde Virgilius poëta præmissis astipulatur, dicens: Venatum invigilant pueri, sylvasque fatigant, Flectere laudis equos, & spicula tendere cornu. Item Mantuantus de Germanis & Gothis: Assueta per alpes Frigora agens, certare vrsis, nive candida semper Per juga veloces cursu prævertere cervos. ## Liber XVIII, kap. 42 (s. 639–640) De externis exemplis Venatorum, ac Venationum. CAP. XLII.                                         ETSI Gothi, teste Iordane, & Paulo Diacono, deditissimiGothi venationi assueti.                                         afferantur venationibus, vt in iis cum Hunnis descenderent                                         in discrimen, & inde in acerrimum bellum: tamen                                         nulli, aut rari talium eorum exercitiorum nomina, tempora,                                         vel gesta in scriptis exhibuere: immo satis parce, & minutatim                                         de præclarissimis eorum bellis scribunt, quæ propter salvandosCausæ bellorum.                                         oppressos, aut amplianda dominia fecere vetussimis                                         ævis, quemadmodum Saxo in principio suarum historiarum                                         conqueritur, & post eum antecessor meus D. Io. Gothus Archiepiscopus Vpsalensis, causas negligentiæ satis arduas afferentes. Ergo pro solatio Aquilonarium populorum, aliunde venari congruit honestissima exempla, vt saltem agnoscant, maximos olim in orbe Principes nequaquam otio torpuisse, aut deditos fuisse turpissime vitæ. Alexander cognomento Magnus, vbi tantillulumAlexander Magnus. quievit a præliis, assidua venatione objectabatur: vnde & leonem, velut æmulus Herculis, fortissimum interemit. Sed ad Pencesten vrsi morsu, & vnguibus laceratum scripsit, que si quis venatorum eum in vrsi congressu destituerit, tanquam desertor debitas pœnas luat. Bellator maximus Rex Ponti Mithridates, XLVI. annis cum Romanis variaMithridates. fortuna confligens, venationis studio venena evasit, & insidias. Armos enim circiter septem(vt superius lib. VIII. cap. XXXV. habetur)neque vrbis, neque ruris tecto vsus est: sed inter sylvas quasi errabundus vagabatur, atque in diversis montibus pernoctabat, feratque insequebatur, ac milites induravit. Crœsus Lydorum RexCyrus. ( quem Solon super nimia felicitate gloriantem arguebat ) filium perdidit in venatione. Darius Persarum Rex potentissimus, inter prima bellorum respiraculaDarius. venationi intendebat. Epaminondas Thebarum princeps, venatioribus duranteEpaminondas. vita semper operam dabat. Ferdinandus Aragonum Rex optimus, etsi venationiFerdinandus. intentus esset, nunquam tamen solus trucem bestiam est aggressus: quod & alii observabant. Gelonus Herculis filius, vestigia patris secutus, venator & bellatorGelonis. eximius fuit. Hadrianus Imperator Masorem Germanum quotidie secum in venationeHadrianus. habuit, quia peritissimus erat. Iason Regis Thessaliæ filius, pro vellere aureoIason venatus est. Caroli Magni venatorius gladius, auro circundatus, adhucCarolus Magn’ visitur in Aquisgrano. Sed nec deessent in exemplis allegandi, qui venatorio exercitio frequentius vel vere, vel ficte instituto, patriam tyrannis interemptis libertati restituerunt: vt Pelopidas quidam Thebanus, qui e venatore Dux factus est inPelopidas. maximo principatu. Item Viriatus Lusitanus primus Hispaniarum magnus Dux, Viriatus. decem annis vario eventu contra Romanos acriter pugnans, cum pastor esset, militarem disciplinam e sola venatione didicit, cui quidem operam dedit: & a venatoribus Dux factus, cum nulla generis, aut majorum commendatione clarus esset, vniversum Hispaniæ exercitu magna cum laude diutius duxit. Et ita de pluribus aliis, quos Francis. Senensis Episcopus Caietanus de Regis institutione recenset. ## Liber XVIII, kap. 43 (s. 640–641) De periculis Venationum in spectaculis. CAP. XLIII.                                         NE autem longius per vastas solitudines, & peregrinas allegationes                                         evagetur hæc venatio, Mantuani verbum adhibendum                                         est dicentis: Quis scelerum comprehendere formas?                                         quis omnia pœnarum percurrere nomina possit ? Venatio periculis plena.                                         Quasi diceret, omnia periculorum plena in venatione, veluti                                         expectatio vulnerum in atrocissimo bello. Et ob hoc                                         non incongrue inserta est huic loco epistola Theoderici Regis Epistola Theoderici regis gothorum.                                         Gothorum, quam Maximo viro illustri(vt lib. V. apud                                         Cassiodorum habetur)scripsit in hunc modum: Si Consularem munificentiam provocant, qui peruncta corporum flexibilitate luctantur: si organo canentibus redditur vicissitudo præmiorum: si venit ad pretium delectabilis cantilena: quo munere venator explendus est ? qui vt spectantibus placeat, suis mortibus elaborat. Voluptatem præstat sanguine suo, & infelici forte constrictus festinat populo Actus detestabilis. placere, qui eum non optat evadere. Actus detestabilis, certamen infelix, cum feris velle contendere, quas fortiores se non dubitat invenire. Sola est ergo in fallendo præsumptio, vnicum in deceptione solatium. Qui si feram non mereatur effugere, interdum nec sepulturam poterit invenire. Adhuc superstite homine perit corpus, Captus esea hosti suo. & antequam cadaver efficiatur, truculenter absumitur. Captus esca fit hosti suo, & illum ( proh dolor) satiat, quem se perimere posse suspirat. Spectaculum tantum fabricis clarum, sed actione deterrimum, in honore Scythicæ Dianæ repertum, quæ Sacrificium detestabile. sanguinis effusione gaudebat. O miseræ deceptionis errorem, illam desiderasse colere, quæ hominum mortem placabatur. Primum sibi per lucos, & sylvas agrestium Triplex dea. populorum vota, & venationibus dedita, hanc triplicem deam falsa imaginatione Luna. finxerunt: ipsam scilicet in cœlo Lunam, ipsam in sylvis Dianam, ipsam apud inferos Dianam. Proserpinam esse, firmantes. Sed solum Herebi potentem, non improbe forsitan Proserpina. æstimarunt: quando tali falsitate decepti, in profundas vivi tenebras cum suis erroribus intraverunt. Hunc ludum crudelem, sanguinariam voluptatem, religionem Athenientes. impiam, humanam ( vt ita dixerim )feritatem, Athenienses primum ad civitatis suæ perduxere culturam, justitia permittente divina, vt ad illusionem spectaculi perveniret, quod falsæ religionis ambitus invenisset. Hoc Titi potentia principalis divitiarum profuso flumine cogitavit ædificium fieri, vnde caput vrbium potuisset extolli. ## Liber XVIII, kap. 44 (s. 641–642) De eodem continuatio. CAP. XLIIII.                                         ET cum Theatrum, quod est hemisphærium, Græce dicatur,                                         Amphitheatrum, quasi in vnum juncta duo visoria, recteAmphitheatrum.                                         constat esse nominatum: ovi speciem eius arena concludens,                                         vt concurrentibus aptum daretur spatium, & spectantes omnia                                         facilius viderent, dum quædam prolixa rotunditas vniversa collegerat. Rotunditas prolixa.                                         Itur ergo ad talia, quæ refugere deberet                                         humanitas. Primus fragili ligno confisus, currit ad ora beluarum:                                         & illud, quod cupit evadere, magno impetu videtur                                         appetere. Pari in se cursu festinat & prædator, & præda: Prædator, & præda citissime concurrunt. nec aliter tutus esse potest, nisi huic, quem vitare cupit, occurrerit. Tunc in aëre saltu corporis elevato, quasi vestes levissimæ supinata membra jaciuntur, & quidam arcus corporeus supra beluam libratus, dum moras descendendi facit, sub ipso velocitas ferina discedit. Sic accidit, vt ille magis possit videri mitior, qui probatur illudi: alter angulis in quadrifaria mundi distributione compositis, rotabili facilitateIllusus videtur mitior. præsumens, non discedendo fugit, non se longius faciendo discedit, sequitur insequentem, poplitibus se reddens proximum, vt ora vitet vrsorum: ille in tenuem regulam venire suspensus invitat exitiabilem feram: & nisi periclitatus fuerit, nil vnde vivere possit, acquirit. Alter se gestabili muro cannarum, contra sævissimum animal, ericii exemplo, receptatus includit: qui subito in tergus suum refugiens, intra seEricius se recludit in sphæram. collectus absconditur: & cum nusquam discessent, eius corpusculum non videtur. Nam sicut ille veniente contrario revolutus in sphæram, naturalibus defensatur aculeis, sic iste consutili crate præcinctus, munitior redditur fragilitate cannarum. Fragilitas cannarum. Alii tribus ( vt ita dixerim ) dispositis ostiolis paratam in se rabiem provocare præsumunt, in patenti area cancellosis se postibus occulentes, modo facies, modo terga monstrantes: vt mirum sit evadere, quos ita respicis per leonum vngues dentesque volitare. Alter labenti rota feris offertur: eadem alter erigitur, vt periculisSpectaculum miserrimum. auferatur. Sic hæc machina ad infidi mundi formata qualitatem, istos sæpe refovet, illos timore discruciat, omnibus tamen vicissim, vt decipere possit, arridet. Machina infidi mundi Attamen his antiqua liberalitate constituta sunt præmia, vt miferis satiatis justitia videatur habere vigorem, & illi pro intentato periculo, Liberalitas antiqua. solatio non careant desiderato. Heu mundi error dolendus, si esset vllus æquitatis intuitus, tantæ divitiæ pro vitaError dolendus. mortalium deberent dari, quantæ in mortes hominum videntur effundi. ## Liber XVIII, kap. 45 (s. 642–643) De ferocia Hominum in Lupos conversorum. CAP. XLV.                                         QVONIAM præsenti lib. cap. XV. de diverso luporum                                         genere dictun est, pretium operæ me facturum esse arbitratus                                         sum, si in fine hujus lib. de animal, sylves. luporum Luporum genus e hominibus conversum.                                         genus e hominibus conversum, quod Plinius lib. VIII.                                         cap. XXII. fabulosum, ac salsum confidenter existimandum                                         esse affirmat, tales in terris ad Septentrionem maxime                                         vergentibus, etiamnum magna in copia reperiri, adiicerem.                                         ln Prussia, Livonia, atque Lithuania, quamvis luporum Rapacitas luporum vbi exercetur.                                         rapacitatem per totum pene annum incolæ haud exiguo cum damno expenuntur, quia eorum pecora ingenti multitudine passim in sylvis, dummodo exiguo intervallo a grege aberrant, dilaniantur, ac consumuntur: tamen Dannum a hominibus gravius quam a feris. hoc dispendium non adeo magnum ab illis reputatur, quam quod a hominibus in lupos conversos sustinere coguntur. In festo enim Nativitatis CHRISTI sub noctem, statuto in loco, quem inter se determinatum habent, tanta luporum e hommibus Luporum e hominibus conversorum copia. diversis in locis habitantibus conversorum copia congregatur, quæ postea eadem nocte mira ferocia cum in genus humanum, tum in cætera animalia, quæ feram naturam non habent, sævit, vt majus detrimentum a his, istius regionis inhabitatores, Lupi ædificia hominum oppugnant. quam vnquam a veris & naturalibus lupis accipiant. Nam vti compertum habetur, ædificia hominum in sylvis existentium, mira cum atrocitate oppugnant, ipsatque fores effringere conantur, quod tam homines, quam reliqua animantia ibidem manentia consumant. Cellaria cervisiarum ingrediuntur, ac illic aliquot cervisiæ, Lupi cervisiam bibunt. aut medonis tonnas epotant, ipsaque vasa vacua in medio cellarii vnum super aliud elevando collocant: in quo a nativis ac genuinis lupis discrepant. Locum vero, Locus fatidicus. vbi forsan illa nocte quieverunt, harum terrarum incolæ fatidicum arbitrantur: quia si alicui in eo quid adversi contigerit, veluti vehiculum obvertantur, atque ipse nivibus iniiciatur, plane sibi persuarum habent, eum isto anno morte moriturum, Lupi e hominibus conversi parietem transiliunt. quemadmodum id a multis temporibus per experientiam explorarunt. Intra Lithuaniam, Samogethiam, ac Curoniam est paries quidam, e quodam castello diruto reliquus, ad hunc certo anni tempore aliquot millia eorum conveniunt, ac vniuscujusque agilitatem in saltando explorant: qui hunc parietem transilire nequiverint, vti pinguloribus Lupi flagellis cæduntur. fere evenit, flagellis ab eorum præfectis cæduntur. Denique constanter asseritur, inter hanc multitudinem etiam istius terræ magnates, atque e prima nobilitate Magnates inter lupos versantur. viros versari: qui quomodo ad eam vesaniam, ac metamorphosin longe terribilem, quam deinde statis temporibus negligere haud possunt, plerunque perveniant, sequenti cap. docebitur. De Meta ## Liber XVIII, kap. 46 (s. 643) De Metamorphosi hominum in Lupos. CAP. XLVI. PLINIVS inter eos, qui vnquam naturalis historiæ argumentum attigerunt, Plin. nat. histo. princeps. atque etiam tractandum susceperunt, facile princeps, supra citato loco refert, Evantem autorem Græcorum haud spretum tradere, que Arcades scribant, exgenteEvantes Græcus autor. Antæi cujusdam forte electum ad stagnum quoddam regionis eius duci, vestituque in quercu suspenso tranare, atque in deserta abire, transfigurarique in lupum, & cumHomo in lupum transfiguratur. cæteris eiusdem generis congregari per annos IX. Quo in tempore si homine se abstinuerit, reverti ad idem stagnum: & cum tranavent, effigiem recipere, ad pristinum habitum addito novem armorum senio. Hæc metamorphosis etsi Plinio vero similis haud videtur, ac impudens mendacium esse opinatur: tamen ad Evantis, Agriopæ, aliorumque autorum sententiam salvandam, in allegatis oris talia in hunc vsque diem accidere, aliquot exemplis declarabitur. Quandocumque enim aliquis rerum novarum præter divinam institutionem cupidus, sive Germanus, sive indigena, in collegiumMetamorphosis hominis in lupum. istorum maledictorum hominum, qui in lupos, cum est integrum videbitur, convertuntur, associari cupit, ita vt certis anni temporibus ad destinata loca, per omnem vitam suam vna cum suis asseclis conveniat, damnumque ac mortem ipsam cæteris mortalibus, & pecoribus inferat: hanc mutandi rationem, ipsi naturæ maxime contrariam, a quodam hujus veneficii perito, per poculum cervisiæ propinando (dummodoModus vt homo in lupum convertatur. is, qui huic illicito consortio applicatur, illud acceptat) certis verbis adhibitis consequitur. Postea quando sibi consultum videbitur, hominis idæam, in cellarium aliquod, aut abditam sylvam se conferendo, in lupi formam totaliter transmutare potest. Denique hanc juxta placitum post aliquod tempus relinquere, atque illam vicissim assumere sibi integrum est. ## Liber XVIII, kap. 47 (s. 643–644) De exemplis, in quibus homines in Lupos conversi sunt, & e contra. CAP. XLVII.                                         AC vt ad exempla perveniamus. Cum nobilis quidam longam                                         per sylvam iter faceret, aliquotque servilis conditionisRustici in Livonia servilis conditionis.                                         rusticos, hujus veneficii haud ignaros (quales plerunque istis                                         in oris reperiuntur ) secum ducebat: dies ad vesperam tendebat:                                         tum etiam in sylva pernoctandum erat, quia in proximo                                         nullum hospitium fuit: denique fame ac penuria premebantur.                                         Tandem vnus eorum repentinum consilium proponit,                                         cæteros debere esse quietos, nec Yllum tumultum, si quid viderent, excitare: se a longinquo gregem ovium pasci conspicere, curaturum, vt absque magnis laboribus vnam e his ad cœnam, alioquin satis exiguam, haberent Homo in lupum transformaturassandam. Statim deinde in opacam sylvam, ne ab aliquo conspiciatur, se confert, ibique formam hominis in lupum transfiguravit: que in nullo hæc metamorphosis Lycaon in lupum transmutatus. distare visa est, ab illa Lycaonis ( quamvis is propter scelera transmutatus ) cujus in hunc modum Ovid. Metamorphos. I. meminit: Ovidius. Frustraque loqui conatus: ab ipso Colligit os rabiem, solitæque cupidine cædis Vtitur in pecudes: & nunc quoque sanguine gaudet. In villos abeunt vestes: in crura lacerti. Fit lupus, & veteris servas vestigia formæ. Canities eadem est: eadem violentia vultus: Iidem oculi lucent: eadem feritatis imago est Postea in ovium gregem haud aliter quam magno impetu irruit, & vnam ex eis Ovis a lupo ad currum defertur. retro in sylvam fugiendo diripuit: quam aliquanto post in lupi formam ad currum defert. Socii autem hujus prædæ conscii, talem grato animo suscipiunt, & in curru clam abscondunt: qui vero in lupum se transformaverat, ad sylvam iterum revertitur, Lupus humanam formam assumit. humanam formam rursus assumit. Contigit quoque in Livonia haud multis ab annis, inter nobilis cujusdam conjugem, atque seruum suum ( quorum illic majorem Servorum copia in Livonia. copiam, quam in vlla alia Christianorum regione, habent ) quod altercarentur, homines in lupos mutari haud posse: demum ille prorumpit, extemplo eius Homo cellarium ingreditur, lupus exit. rei exemplum velle ostendere, dummodo sibi facultas concederetur: ac cellarium solus ingreditur: vnde paulo post lupi formam indutus egrediens, a canibus per agrum ad sylvam tendens effugatur: qui ei oculum ( etsi satis acriter se defendebat) eruunt. Canes lupo oculum eruunt. Postera autem die, ad dominam suam monoculus redit. Vnde Evantis opinio, quam Plinius citato loco refert, salvatur: quod scilicet homo in lupum per annos IX. transfiguratus, cum suam effigiem reciperet, ad pristinum habitum, atque ætatem novem annos addiderit. Certo etiam constat, si lupus e homine transmutatus occisus, aut alicujus membri mutilationem passus fuerit, quod statim quando hominis figuram reassumet, isso membro carebit. Sin vero a canibus, aut venatoribus Homo in lupum transmutatus occisus, postea non apparet. interfectus, nunquam talis homo amplius apparebit. Denique recenti adhuc memoria, compertum relinquitur, quomodo Dux Prussiæ, tali veneficio parum fidei adhibens, quendam hujus maleficii expertum, vinculis clausum coëgit, vt in lupum se transformaret: quod ita factum Homo cogitur, vt in lupum se transformet. est. Hunc tamen, ne hujusmodi idololatria impunita maneret, igne postea comburi mandavit. Talia enim flagitia tam divinæ, quam Pœna in lupos se convertentiu. humanæ leges severissime puniunt. LIBRI XVIII. FINIS. ## Liber XIX, inledning (s. 645–646) OLAI MAGNI        645\ GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE AVIBVS. LIBER. XIX. PRÆFATIO.                                         ETSI plurima in Septentrionalibus terris, tam campestrium,                                         quam aquatilium avium genera sunt, cæterisque nationibus                                         nota, vt supervacaneum sit de earum naturis aliquid                                         adducere, maxime cum a veteribus scriptoribus id argumentum                                         copiose fuerit tractatum: attamem in frigidissimis                                         his terris & aquis, nonnihil peramplius ostendi poterit, quod                                         optimum lectorem semoto fastidio recreare, aut lectum meminisse                                         juvare queat. Mirantur enim plurimi, nec frustra, quomodo                                         rigentibus vndique campis densitate nivium, concretis vbique aquis solidissima glacie, longisque frigidis noctibus per multos menses durantibus, nedum vivere, sed & genus propagare probentur. Quocirca nemoNemo temere damnet rem ignotam. præcipiti judicio ( hortante Platone in principio de legibus ) ignotæ rei naturam, ob difficilem eius notitiam, damnet, aut arguat, donec acrius inquirat, & æquius intelligat, atque perfectius dijudicet, quid artifex ipsa natura producere, productumqueInfra cap. vlt. lib. 22. suis legibus statuere possit. Multa enim sunt, quæ sensus humanos, etsi videantur, latere solent, atque sui admirationem potius, quam notitiam scrutatoribusArtifex natura. ingenerant. Nec nisi minutuli Philosophi eiusdem Platonis judicio censendiPhilosophi minutuli. sunt, qui nihil nisi sensibus comprehensum asserere, aut credere volunt. Quibus integer naturalium rerum terrarumque scriptor Celtes, qui quinque annis vniversamCeltes. perlustravit Germaniam, satisfacere possit, vbi ait: De volucribus autem, vt apud gravissimos autores, nihil compertum habeo: multa enim desiisse, quæ hodie non sunt, & multa renasci in rerum natura, quæ olim non fuerunt, constat: quod nova cœlestium corporum ( si quid in mundo novum amplius emergere potest) factumNovum nil videtur. configuratione credidenm. Hæc Celtes. Cui etiam Plinius lib. X. cap. XV. suffragatur his verbis: Sunt præterea complura genera depicta, in Hetrusca disciplina, seculis non visa: quæ nuncGula humanam multa depopulatur. defecisse mirum est, cum abundent etiam quæ gula humanam populatur. ## Liber XIX, kap. 1 (s. 646–647) De multiplici genere Avium, & earum distinctione. CAP. I. Distinctio avium.                                         DISTINGVVNTVR itaque in frigidis, sicuti & aliis                                         nationibus aves, vt quædam carnivoræ sint, vt aquilæ: &                                         quædam semine vtantur, vt anseres: quædam fortuito cibo, Differentia alia.                                         vt cornices: quædam vermibus, vt galli: quædam in aëre                                         reflexo volatu nutriuntur, vt hirundines. Est etiam diversitas                                         accipitres. Ex contra vero grues, & columbæ societate gaudent.                                         Aliæ adventitiæ, vt ciconiæ, & hirundines: aliæ                                         manibus subjectæ, quæ tactu mansuescunt, & mulcentur, vt                                         accipitres, & monedulæ: aliæ communi domicilio fruuntur cum hominibus, vt hirundines: aliæ deserta, vt turtures, frequentant, libertatis amore victum quærentes: aliæ obstrepunt, vt picæ: aliæ canunt, vt merula: aliæ noctu vlulant, vt bubones: aliæ die cantant, vt fere omnes: aliæ æstate, vt cuculi: aliæ vtroque, vt passeres & aquilæ, tempore Psittaci rari & importanti in aquilone. perennes: aliæ vocem humanam imitantes, vt psittaci, quibus veluti raris hospitibus importatis, gaudet regio Septentrionalis, nam & ibi loquentes secreta domestica revelant: aliæ Regibus subjectæ, vt grues, & apes: quædam confricantur ad Corvi albi & falcones. purgationem in cinere, vel arena, vt sturni: quædam semetipsas regunt, vt pici, & graculi: quædam rarius apparentes, vt corvi albi, & falcones, picæ, & passeres. Magna quoque differentia vocum, & morum: rapax aquila, lascivus gallus, diligens pavo, libidinosa columba, dolosa perdix atque zelotypa, crudelis struthio, Distinctio avium alia. qui in Septentrionem nunquam videtur, sed eius natura suffertur: item garrula pica, monedula furax. Est & alia volucrum distinctio in pedibus, & rostris. Aut enim habent vngues aduncos, vt aquilæ, & falcones: aut digitos palmipedes, vt anseres, & aquaticæ fere omnes. Est & alia distinctio, vt quædam mutent colorem, vt turdi, & grues in senectute: quædam vocem, vt gallinæ: quædam colorem & vocem, vt merulæ, & lusciniæ: quædam senio canant, vt cygni, tuncque præcones sui fati: quædam in æstate dulciter, & in hyeme male canunt: quædam diversis vocibus quolibet die mutant vocem, vt kyces: quædam taeent in hyeme, vt turtures, & hirundines quædam hyeme variant, & quædam æstate cantum. Adhuc ## Liber XIX, kap. 2 (s. 647–648) Adhuc de earum distinctione. CAP. II.                                         QVÆDAM etiam aves rapinis intentæ, vt superius dictumAves rapaces.                                         est, societatem horrent. Nam propter aviditatem                                         prædandi, vel insidias explorandi, nec ipsæ conveniunt,                                         nisi lege conjugii: refugit enim avaritia consortiumAvaritia refugit consortium.                                         plurimorum. Aves rapaces acuti visus sunt, quia indigent                                         ex alto remotius, profundiusque videre: quibus pennæ                                         fluunt, & redeunt ad vigorem: nec nisi duos producunt                                         pullos. Si plures, projiciunt eos, vt aquilæ. Omnes aves                                         prædatrices venantur prædam alterius generis, non de sua specie, contra naturam piscium. Solus nisus expers est pietatis hujus. Aves prædatricesNisus. fugitivæ loris revocantur. Distinguuntur etiam aves in sumendis nutrimentis. Aves prædatrices. Quædam enim carnes comedentes, incurvata rostra habet, vt eas teneant: quædam grana comedentes, subtilia habent rostra, atque lata, sicuti aquaticæ, vt e profundo victum rodant: quædam etiam rostra longiora habet, & hæ crura longiora: quædam colla recta. Vulturum rostrum in senectute arcuatur. Bubo a reliquis avibusBubo a reliquis deplumatur. deplumatur. Reliquæ aves perdunt plumas in pullificatione. Est & genus avium quoddam, præeminentes in medio capitis plumas instar galeæ habens. Vultur ea quæ venatur, vel cum quibus pugnat, stupefacit alis percutiendo. Aquilarum pennæPennæ aquilarum. mixtas reliquarum alitum pennas devorant, prout superius dictum est, de pellibus luporum, & ovium: ita & cattorum, ac glirium. Est & alia differentia earum in alis, vngulisque plurium, vel paucorum digitorum: quia pleræque quatuor digitos habent, tres anterius, & vnum posterius. Bubo tamen duos ante, & duos post. Bubo. Omnes autem aquaticæ pellem in digitis habentes, gregatim ambulant. Picus marinus vncorum vnguium est, ideo semper in volatu. Nec aves terrestres vncos habet ad ambulandum, præsertim in petris, idoneos. Suntque brevioris colli, & magnarum alarum. ## Liber XIX, kap. 3 (s. 648–649) De Avium differentia ex Cassiodoro lib. VIII. CAP. III. Comparatio pulchra bonæ civitatis.                                         GOTHORVM Rex Athalaricus volens ostendere                                         pulchram eam fore civitatem, quæ populorum probatur                                         habere conventum, asserit, feris datum esse, agros sylvasque                                         quærere: hominibus autem, focos patrios supra cuncta tueri. Differentia avium.                                         Aves ipsæ gregatim volant, quæ innoxia voluntate mitescunt.                                         Canori turdi amant sui generis densitatem. Strepentes                                         sturni compares sequuntur indesinenter exercitus. Murmurantes                                         palumbi proprias diligunt cohortes: & quicquid                                         ad simplicem pertinet vitam, adunationis gratiam non refutat. Aquilæacutius vident. Contra, animosi accipitres, aquilæ venatrices, & supra omnes alites acutius intuentes, volatus solitarios concupiscunt: quia rapaces insidiæ innoxia conventicula non requirunt. Ambiunt enim aliquid soli agere, qui prædam cum altero non Voluntas hominum plerumque detestabilis est. desiderant invenire. Sic mortalium voluntas plerunque detestabilis est, quæ conspectum hominum probatur effugere: de illo aliquid veraciter credi, cujus vitæ testis non potest inveniri. Hæc ille. Solivagæ etenim aves, vt dictum est, & infra dicetur, Aves solivagæ insatiabiles. semper insatiabiles sunt, atque rapaces, etiam sub marinis tempestatibus in littoribus aberrantes, vt pisces exquirant. Huic etiam proposito non incongrua applicari poterit animantium distinctio, per divum Ambrosium lib. V. Hexame. cap. Tria genera animantium. XII. facta: tria videlicet eorum esse genera, terrenum, volatile, & aquatile. Ante quam differentiam dicit, avium naturam esse, quod cum eunt cubitum, quasi peracto læto munere, æthera cantu mulcere solent: quod velut solenniter surgente & occidente Aves canunt laudes creatori. die, instaurare consuerunt, vt decursi, vel adorituri nocturni juxta ac diurni temporis laudes suo referant creatori. Et demum ad finem capitis precatur adesse lusciniam, vt dormientes excitet a somno: ea enim avis significare solet diei surgentis exortum, & effusiorem diluculo deferre lætitiam. Turtures gementes. Tamen si illarum suavitas deesset, sunt gementes turtures, & raucæ columbæ, vt homo excitetur ad laudem altissimi creatoris. ## Liber XIX, kap. 4 (s. 649–650) De Accipitre, & diversis eius speciebus. CAP. IIII. IN partibus Aquilonis hujus avis natura generosior, ac fortior, quam in cæteris mundi partibus, esse censetur, maxime De Accipitre, & diversis eius speciebus. CAP. IIII.                                         IN partibus Aquilonis hujus avis natura generosior, acAccipitres generosi.                                         fortior, quam in cæteris mundi partibus, esse censetur, maxime                                         propter cœli solique rigorem, & abundantissimam                                         escam volucrum, scilicet suæ naturæ convenientium, pro                                         solido nutrimento. Sanguine enim, corde, ac pectore                                         earum avidius nutritur, magnamque venandi audaciam, affectumque                                         sumit: qui & naturali superbia, . ac tyrannideSuperbia naturalis in accipitre.                                         magis quandoque, quam necessitate stimulatur ad raptum,                                         & delectatur in illo. Sunt etiam, qui cor tantummodo latere per rostrum aperto devorant: aliquando etiam cerebrum appetunt, reliqua parte corporis rejecta. Qui venationi student per accipitres, cancros est offerunt manducandos: Cancri dantur accipitri. e quorum esca mira satietate delectantur: avideque volatilia venantur, vt gratam pro exquisita esca restituant prædam: idque facilime faciunt ob volatus agilitatem quam supra reliqua volatilia habent, pennasque acutas, quæ singulis annis veteribusPennæ renovantur. abjectis est renovantur. Estque hujusmodi naturæ, quod avem, quam vesperi prædatur, vngulis sub pectore ob inducendum calorem servat, maneque liberaliter sine iterata rapina absolvit. Sunt igitur accipitrum genera multa: alii non nisi a terraAccipitrum genera multa. rapiunt avem, alii circa arbores, alii in sublimi sedentem, alii in aperto volantem. Denique accipitrum genera XVI. inveniuntur. Ex his Circon altero pede claudum. Triorchem a numero testium: hunc Romani Buteonem appellant. Aesalona Græci vocant, qui solus omni tempore apparet. Est etiam nocturnus accipiter Cymindis vocatus, qui cum aquila pugnant: vngulisque ei infixis pariter rapiuntur a venatore. Adhuc quidam sylvestres, quidam domestici dicuntur. Sylvestris domesticas aves rapit, & continuo vorat: idque solet fieri aucupis adjutorio, Auceps adjuvat audaciam impotentem. qui cito impotenti audaciæ succurrit. ## Liber XIX, kap. 5 (s. 650–651) Adhuc de natura Accipitrum. CAP. V. Accipiter domesticus,                                         DOMESTICVS accipiter domino rapinam sylvestrem porrigit:                                         vnde cor, & intestina recipit in escam. Et                                         hi tepidioribus locis plus delectantur, citiusque carne bovina, vel                                         porcina impinguantur, vti gallinacea carne juvene                                         marcescunt, & veteri temperantur. Ante aucupium                                         commodius in locis non nimium tenebrosis servantur, vt                                         alternis diebus producantur Sed ante omnia cavendum,                                         ne teneris infantulis exitio sint. Nulla nanque bestia quantuncunque Accipitres et simiæ insidiantur infantulis.                                         domestica, adeo grassatur in infantulos, vt simiæ, & magni accipitres: qui advolant cunabula, vngulasque tam fortiter imprimunt Signa rapacitatis. oculis, & naribus prolium, vt vix evolaturi eximant. Hique sunt corpore amplo, oculis variis ac perlucidis, vultum hilari, grossis pedibus, longis vnguibus, delitiose comedentes, cunctasque aves invadentes: quia nullas timent aves, nisi pavonem, qui eos necat secundum Augustinum: immo & lepores, cuniculos, vulpeculas, porcellos, anseres, grues, anates, & gallos sylvestres venantur, præsertim Accipitres capiuntur et domesticantur. fame & frigore vrgente, quando advolant domos humanas: vbi subtilibus filis ala permotis, intra januam reclusi capiuntur: tandem longo jejunio domesticantur, fere eodem modo quo falcones, vt infra dicetur. Est & aliud genus accipitrum in Septentrionalibus terris, quod domesticis avibus insidiatur, vt anserulis, anatibus, Accipitres quidam audaces in parvis. & pullis: hyemeque tempus suum cognoscens, latitat in nidis: audax in parvis, & timidum in magnis. A niso etiam fugatur, & gallo: tandemque emoritur fame. Nisus rapax, vltra omnium ferarum naturam sæviens in suum genus, prout homo, Nisus rapax. ibidem in magna multitudine reperitur. Solus frequentius volat, ne in præda sustineat sodalem. Passeres, cæteræque aviculæ eius insidias fugientes, Avicula tardior in fuga rapitur. quam celerime sese recipiunt ad rubos spinosos. Tardioresque rapiuntur in momento, vti sæpius vidi: quia solum vitæ præsidium remanet inter spinas, vt columbarum in certa arbore Indiæ, ab insidiante dracone. ## Liber XIX, kap. 6 (s. 651–652) De Aquilarum natura, & differentia earundem. CAP. VI.                                         AQVILAM avem nobilem & rapacem, ab acumine visus, Aquila ab acummine visus dicta.                                         teste Isidoro, sic dictam, omnibus notam relinquo.                                         Veruntamen quia in Septentrionem maxima eius generis multitudo                                         propter ferarum abundantiam reperitur, aliquid de                                         earum natura præmissa distinctione præsentibus interponam.                                         Sex igitur sunt genera aquilarum. Aquilarum 6. genera.                                         Primum herodius, qui & girfalcus dicitur, avis inter omnes                                         nobilissima, colore cæruleo, ad albedinem tendens, præterquamGirfalcus.                                         in pectore & alis, vbi cœlestem colorem evidentius imitatur: adeo fortis, vt aquilam rapiat: etiam adeo animosus, vt si in aëre post quatuor vel quinque grues, vel alias aves dimissus fuerit, non desinat a præda, donec omnes ad terram successive dejiciat, cane ad hoc edocto rapiendas. Nec revocatus herodius is præ indignatione descendit, donec rapiat elapsam. Nec pluresHerodius generat, quam vnum pullum, Alberto teste. Secundum genus post hos nobilius est, quod anseres, cygnos, cuniculos, & leporesII. genus. præcipue rapit, quando pullos habet. Herodio quantitate minor, coloris varii ex albis & cinereis pennis intermixtis, candidas pennas habens in brevi ano. Tertium, quod truncatis insidet arboribus, vnde denominationem accipit: estque cinereiIII. coloris: anates, & anseres venatur: duobus prædictis generibus in quantitate, & audacia minus. Quartum, quod accipit pisces, varium in ventre, album & nigrum in dorso, & instruma nigras habens maculas: vnum pedem habet anserinum ad natandum, aliumIIII. vngulis acutum ad rapiendum. Insidet arboribus super flumina piscibus insidians: quorum maxima est multitudo in Aquilonaribus aquis. Quintum genus parvum est, variique coloris, sed ingenio pollens: nam ossa in sublimi portata, versus saxum, vt rumpantur, ob medullam exugendam emittit. V. Sextum genus candidum, vivens e venatione leporum, cuniculorum, porcellorum, catellorum, vulpium, & similium. Aquila tantum pullos diligit, vt sagitarumVI. ictibus se pro illis interponat tanquam scutum. ## Liber XIX, kap. 7 (s. 652–653) De proprietate Aquilarum, & cubatione. CAP. VII. Ova foventur in pellib’ vulpinis aut leporinis.                                         OMNE autem genus earum hoc proprium habet, quod                                         pellibus vulpinis, & leporinis casu inventis, vel ab eis                                         extractis, ova fovenda involuunt, nidisque beneficio caloris                                         solaris cubanda reponunt. Non enim continuo cubare Vngulæ incurvantur.                                         possunt, manentes in nidis: quia vngulæ tantum curvantur,                                         vt rebus prædandis ineptæ reddantur. Curam tamen                                         erga pullos educandos maximam gestant, pisces, aves, Venatorum industria.                                         lepores eis in escam afferendo. Quod cum consyderant                                         sagaces venatores, nidos ascendunt, anosque pullorum ligaculo stringunt, vt comedendi incurrant impedimentum. Soliciti itaque parentes erga sobolem ægritudine liberandam, omnia genera ferarum in cœlo, terra, marique recepta, nidis important, Copia escarum. vt diverso medicamine, vno vel altero modo suscepto sanentur. Congeritur in hanc rem maxima escarum copia: quam aucupes extrahunt, comeduntque, vel vendunt. Nec sterili quæstu, id accidere solet, cum aliquando lepores, gallos syluestres, anseres, anates, lucios, & pisces magnos, plurium florenorum æstimatione Lucrum duorum pullorum. inveniunt, inventosque domesticis cibis apponunt, vel magno pretio vendunt, Colligitur, aucupem vnum quandoque plus duorum pullorum proventu lucrari, quam colonum aliquem prædiis binis. Ne tamen pulli hujusmodi fame pereant, anum soluunt, amimæque in famelico corpore pendenti appositos cibos permittunt, iterumque restringunt, quanto longius id natura concedit. Est nanque aquila adeo generosi animi, vt pullos proprios nunquam dimittat, antequam sibiipsis enutriendis Pulli non deseruntur a parentibus. sufficiant: nec est putridas escas apponit, sed recentes. Nobilitate naturæ aquila nedum aliis avibus secum permittit pastum, verum eo deficiente, ex eis vnam rapit devorandam: vnde & pennæ aquilæ in pharetris telis appositæ, Pennæ aquilæ alias consumunt. pennas alitum consumunt, præcipue anserinas. Item visa aquila cæteræ aves pro eo die tantum terrentur, vt vix famem pulsuræ exeant in prædam. ## Liber XIX, kap. 8 (s. 653–654) De Anate, & genere eius. CAP. VIII.                                         ANAS ab assiduitate natandi dicta, omnibus nota, tamAnas in duplici genere est.                                         sylvestris quam domestica, alioque modo & genere divisa,                                         hic veniet annotanda, maxime quod in Septentrionalibus                                         aquis tanta earum, præsertim sylvestrium, copia est, vt fereAnatum infinita multitudo in aquilone.                                         cunctas aquas cooperire videantur. Non enim eas aucupes                                         exturbant, nisi raro: quia anatum carnes frigidæ sunt,                                         & grossi nutrimenti: immo verius, quia longe melioresCarnes sylvestrium avium meliores.                                         e sylvestri venatione, quam aquatica, habet carnes. Et licet                                         anates diversi sint generis, tamen omnes conveniunt in forma rostri, seu oris lati, & figura pedum membranalium ad natandum, colore secundum qualitatem regionis ab invicem discrepantes. Domesticæ tamen propeAnates domesticæ fere omnes candidæ. candidæ sunt vniversæ: sed sylvestres non nisi in tepidis aquis morantur, quarum subterraneæ venæ calidam quasi sulphuream exhalationem continue subministrant. Ne tamen glacie constringantur aquæ hujusmodi, naturæ instinctu circulariter, & oblique natantes, eas aquas servant apertas, tantumque vociferantur, vt ad magnam viarum distantiam inde audiantur. Cum vero vehementia frigoris fuerint superatæ, in sublime se elevant, vastum mare velut vnicum præsidium pro securissima statione petentes. ## Liber XIX, kap. 9 (s. 654–655) De mirabili generatione Anatum Scotiæ. CAP. IX. Rupes Bassensis.                                         PRæTEREA prope Glegornum ( teste Scotorum recentiore                                         historico ) ad duas leucas est rupes Bassensis, in qua                                         est arx inexpugnabilis: circa quam magnarum anatum (quas                                         Sollendas vocat ) piscibus viventium, est mira multitudo:                                         quæ cum anatibus ferinis communibus, aut domesticis, non                                         sunt eædem in specie specialissima: sed quia est in colore,                                         & figura persimiles sunt, nomine communi anatum congaudent.                                         At discriminis causa Sollendæ vocantur. Hæ                                         anates in vere turmatim a Meridie in rupem de Bass quotannis veniunt, & rupem duobus, vel tribus diebus circumvolitant: quo in tempore rupem inhabitantes, nullum tumultum faciunt. Tunc nidificare incipiunt, & tota Incolæ rupis pascuntur piscibus raptis. æstate manent, ac piscibus vivunt: & incolæ rupis, piscibus ab illis captis pascuntur. Ascendunt enim illarum nidos, vt superius de pullis aquilæ dictum est, & ad libitum pisces acceptant. In capiendis autem piscibus mirabilis est hujus avis Modus rapiendi pisces. industria. In fundo maris lynceis oculis piscem contemplatur: contra quem se præcipitat, sicuti contra ardeam nisus: quem protinus ore, & vngulis extrahit: etsi ab rupe aliquo alio intervallo distet, alio pisce meliore viso priorem elabi permittit, quatenus posterius visum capiat: & sic semper recentissimos pisces habent, tota æstate rupem inhabitantes. Iuniores anates, aut anserculos in terra vicina vendunt. Si ex his bis, vel ter quis comederit, sapidissimæ apparebunt: aves enim istæ pinguissimæ Pinguedo anatum medicinalissunt. Earumque pinguedinem artificiose extrahunt, quia in multis medicaminibus prodest: & partes macras vendunt. In fine autumni rupem triduo circumvolant, & postea agminatim ad partes Meridionales pro tota hyeme avolant, vt illic vivant Vicissitudo temporum. in æstate: quia quando nobis est hyems, Meridionalibus est æstas. Diutissime hæ anates vivunt: quod per quasdam signatas incolæ perpenderunt. Triginta, aut quadraginta in rupe bellatores harum avium fructus alit, & domino rupis nonnihil Anates generantur e fructu arboris in mare cadente. vectigalis penditur. Præterea alius Scotorum scriptor, qui diligentius rerum secreta pertractat, dicit in Orchadibus e quodam fructum arboris cadente in mare, generari anates: qui paululum susceptis alis evolant ad domesticas, vel sylvestres. ## Liber XIX, kap. 10 (s. 655–656) De Anseribus. CAP. X.                                         SYLVESTRIVM, domesticorumque anserum miraAnserum infinita multitudo in Aquilone.                                         est multitudo in Septentrionalibus regnis, & maxime                                         tempore cubationis, quo sylvestres redeunt a Meridionalibus                                         plagis, idque circa initium Aprilis: hique cinerei, nigrique                                         coloris, & rubei rostri ac pedum sunt, veluti domestici                                         fere omnes candidi, & magni reperiuntur. SylvestresAnseres sylvestres differunt.                                         sunt in multiplici differentia, videlicet in quatitate, colore,                                         volatu, & origine. Quidam enim aliis sunt majores,                                         vt cinerei coloris: quidam nigri, & cinerei, alte volantes: quidam candidi nigerrimas pennas in extremitate alarum habentes, & hi altissime volant: quidam ex arboribus nascuntur, vt præcedeti cap. de anatibus Scotiæ dictumLib. 10. cap. 22 est. Plinius etiam ponit vnum genus aniens, vocas ipsum Comagene: cujus adipemComagene. proficere dicit in adjutorium præclarissimi medicaminis, quod Comagenum vocatur: Comagenum medicamen. & conficitur ex adipe hujus anferis cum cinnamomo consedo, & in vale æreo sub nive recondito, donec frigore diu congelarite maturetur, et maceretur. VtunturVsus adipis anserini. tamen homines Septentrionales adipe ansenno domestico in cibis condiendis, loco butyri: etiam in medicinis ad perfrictiones, convulsiones, excosque dolores subitos. Plin. lib. 29. Hic adeos butyro conjunctus, sanguinem sistit: eoque ignis sacer, carbunculus, Medicinæ ignis sacri. vlcera linguæ, & labiorum, cutis in facie, & gravitas aurium sanatur. Anserino adipe vtuntur Aquilonares ad rimas labiorum, totiusque vultus, ortas e frigore. Isque adeps melli conjunctus, & morsui canis rabidi adhibitus, ad celerem sanationem prodest. Carnibus anserinis sale conditis, ventoque siccatis, tam coctis quam crudis, Vsus carnium anserinarum. post æstivale solstitium, vti omnium aliorum animalium, vtuntur Aquilonares. Sed ante solstitium hyemale augurium sumunt ex osse pectoris anserini, quam sæva, &Augurium venturæ hyemis. quam durabilis erit hyems, hoc scilicet modo: Si clarum est esis carnibus, hyems rigida apparebit. Si spissum, & opacum, nix plurima, hyemsque tepida sequetur. Anser intempestive cantat. Anser tædio longissimæ noctis ante diluculum in forti frigore plus solito cantat: quia fame, & frigore concutitur, etiam in tantum, quod albescit rostrum, & vngues: Rostrum albescit ob frigus. cujus vnicum remedium est, paleis vti substratis. Nec minus intentatis insidiis aut orto incendio clamat, prout tritum exemplum est de ansere Capitolino: de quo tot & tanta scribuntur, maxime a S. August. de Civit. Dei. ## Liber XIX, kap. 11 (s. 656) De moralibus exemplis, ex Anseris natura trahendis. CAP. XI. Disciplina silentii apud principes servanda.                                         CALLISTHENI Aristotelis discipulo imperatum                                         suit, vt ab Aristotele ad Alexandrum missus, hanc præcipuam                                         servaret disciplinam, vt quam rarissime, & jucunde                                         admodum apud eum loqueretur, qui vitæ mortisque potestatem                                         in aciem linguæ haberet. Scribunt enim qui animalium                                         naturam diligenter scrutati sunt, aliquam animalia ratione Plaga orientalis calida.                                         carentia, salutem alto silentio tueri: veluti anseres,                                         qui linquentes præ nimio calore Orientalem plagam, Occidentalem, Tantaurus mons.                                         seu Aquilonarem petentes, cum montem Tantaurum aquilis abundantem prætervolare cœperunt, timentes rapacissimas illas volucres, Exultatio post periculum speranda. rostra lapillis obstruunt, ne consuetudinis, aut necessitatis vis vocem eis eliciat, qua aquilis proditæ periclitentur. Verum postquam verticem montis eius, collesque tali silentio devolarunt, calculos respuunt, & securiore nexu per aperta cœli strepitu, ac clarioribus vocibus feruntur, Proinde cui in simili casu onus legationis, Verbum irrevocabile manet. vel aliud incumbit, anferis exemplo cogitet tacere, & cum quibus loquetur, opportunitate provida vti. Emissum nanque verbum (vt vulgo dicitur) nunquam revocari potest. Ideoque anserum more potius, quam Callisthenis vtatur. Illi enim Pythagoricum silentium. paruo silentio vitam tutati sunt, hic autem vel modica loquendi licentia eam amisit, cum nec dicto optimi præceptoris auscultasset, nec sanctam illam Pythagoræ taciturnitatem didicisset. Opportuni nanque silentii major est laus, quam tempestivæ Anser amat nutritores. orationis. Est & alia virtus hujus animalis, quod nutritores suos adeo amat, vt quasi sapere, & intelligere videatur. Est & anser animal pavidum, & auditu acerrimo: quod ipsa natura præscribit, vt quo timidiora animalia sunt, eo diligentiora ad custodiam habeantur, quando metus optimus custodiendi sit artifex. Ita quoque anser a beato Ambrosio lib. V. cap. XIII. in Hexameron commendantur. Excubiæ anserum commendabiles. Ait enim: Nocturnas autem anserum quis non miretur excubias ? qui vigilias suas etiam cantus assiduitate testantur. Denique eo etiam Romana Capitolia a Gallo hostem servarunt. Merito illis debes Roma, quod regnas. Dii tui dormiebant, & vigilabant anseres. Ideo illis diebus anseri Dii Romani anseribus cessere. sacrificas, non Iovi. Cedunt enim dii vestri anseribus, a quibus se sciunt esse defensos, ne & ipsi a hoste caperentur. ## Liber XIX, kap. 12 (s. 657–658) De Gallis. CAP. XII.                                         GALLI etiam præcise in media nocte inchoant cantum, Galli media nocte canunt.                                         horisque (vt cunctis notum relinquitur ) interpolatis continuant                                         ad lucidum diem: eoque frequentius canunt, quo magis                                         diei successerit hora. Crisia plerunque consumitur gelu,                                         pendetque abscindenda, vt stupida caro, ex albedine turpis,                                         & pallida apparens. Tanta est Aquilonarium observantia                                         in gallorum nocturno cantu, vt nullum horologiumCantus gallorum certior horologio.                                         eligatur rectius in noctium progressione, vel distinctione.                                         Sciunt etiam gallum facile sentire auræ mutationes, e motu solis contingentes: cumque canit, se erigit, & alis percutit veluti nuntius (vt beato Ambrosio placet ) vigilans, ad laborem solicitans dormientes: idque jucundius auditur in pagis, cavatisque montibus vicinis, vbi echo per ventum duplicat cantum: quo audito, tempestivius transitur ad opus. Veteri etiam observantia receptum est, & adhuc servatur, vt post gallicinium noctis, securiores a phantasmatibus, Viatores ante galli cantum non exeunt ædes. dæmoniisque nocturnis, quam antea, sint viatores. Ideoque prima c???a est novis inquilinis, ædes ingredientibus habitandas, vt rubei coloris potius habeant gallos, quam alterius: (nam fere omnes candidi sunt ) quia cæteris omnibus perhibentur sagaciores. Canente gallo, latro fugatur, peregrinus & hospes solatur, &Gallus adest fœminis perituris. ægris incommodum alleviatur. Parientibus ergo fœminis, summaque ægritudine laborantibus, gallus non longe abest, ob felix omen, & temporis lapsum indicandum, vt probat Volater. lib. XXV: quos & dicit strepitu suo bellum, & faustam partubus nativitatem annuntiare. Vtque tandem ad mensam convivantium meliores, crassioresque offerantur, juniperi baccis, seu leguminibus, in toto AquiloneGalli saginantur juniperi baccis. abundantibus, sicuti & aliæ sylvestres volucres, saginantur: vt elegantiores, sanioresque carnes eorum reddantur. ## Liber XIX, kap. 13 (s. 658–659) De Ciconiis. CAP. XIII.                                         IN Septentrionali Gothia & Suetia grad. eleva. poli Arctici Ciconiæ nigræ.                                         56. in Meridionali situ, versus 90. gradum procedendo,                                         solummodo ciconiæ rubeo rostro & pedibus, sed pennis nigris                                         inveniuntur, verno tempore a calidis regionibus, aut ab                                         vastis et abditis paludibus, mitiori cœlo subjectis, vbi hyeme                                         latuerant, revertentes. Advenæ nocturno volatu cum Pulli in paludibus producuntur.                                         gruibus veniunt, veteraque domicilia repetunt, eo scilicet                                         naturæ instinctu, quod potius in paludibus, quam hominum Esca ciconiarum.                                         domibus nidos, pullos producturæ ponant. Aves etenim hæ plus aquatiles sunt, quam terrestres: vnde & lumbricis, ranis, muribus, piscibus, & carnibus, ac serpentibus vescuntur: sed bufonibus nunquam. Animal ad pastum conquisitum rostro comminuit, glutitque, ac in struma retinet, donec moliificatum mittat ad stomachum: vnde reiicit ad pullos enutriendos. Hæc avis nigra Ciconia pro pullis pugnat. est, fortissimi rostri: acerrime pro nido & pullis, etiam ad mortem vsque pugnat, alam vnam ante crus, quasi pro scuto opponens. Aquilas, & cæteras rapaces aves tempore pullorum insequitur: quas si sola exturbare, aut superare nequierit, alias convocat, Signum victoriæ in sono rostri. victoriam parem e hostibus habituras: quo obtenta, rostri percussione alacritatem ostendit: etiam quando socia accesserit, vel pulli prosperantur in pastu: tuncque diu sonat, caput ante & retro sæpius plicando Nocturno autem concussa timore sonat, & sibilat, auxilium in noxias bestias petitura. Præterea vnum e pullis, vel quia degener est, vel quia tædio pascendi ducitur, deplumatum nido dejicit, vulgi judicio velut decimas pendens, aut domino fundi censum pro hospitio præbens. Pietas eximia erga filios. Eximia tamen illis circa filios est pietas. Nam adeo nidos impense fovent, vt assiduo incubitu plumas exuant. Quantum autem tempus impenderunt in fœtibus educandis, tantum & ipsæ invicem aluntur a pullis: nam frigida earum membra refoventes, eas in pastu procurant, donec redierit fortior ala ad parentum senectutem nutriendam. Tradit & Volateranus, & Aelianus, eas teste Alexandro Magno, ob pietatem deorum beneficio in quibusdam Oceani insulis in homines converti: quare eis nocere, omnibus locis ducitur impium, & indignum, maxime in Thessalia, Thessalia, vbi serpentum immanis est copia: quos dum escandi gratia insectantur, Serpentes devorant ciconiæ in Thessalia. incolas liberant a magno veneni malo. Quare ibidem ciconiis honor, & immunitas est concessa, vt capitale fuerat, occidisse ciconiam, vti hominem. Nec dubium, eas castitatis sectatrices esse, fœdusque conjugii adinvicem servare. ## Liber XIX, kap. 14 (s. 659–660) De naturali pietate Ciconiarum, & Ardea. CAP. XIIII.                                         LOQVITVR etiam de earum pietate & clementia                                         beatus Ambrosius in Hexameron. Nam depositi patris                                         artus, per longævum senectutis plumis nudatos, circumstarisCiconiæ veteres ab juvenib’ nutriuntur.                                         soboles pennis propriis fovet: & quid dicam ? collatitio                                         cibo pascit, quando etiam ipsa naturæ reparat dispendia,                                         vt hincinde senem sublevantes, fulcro alarum suarum                                         ad volandum exerceant, & in pristinos vsus desueta membra                                         reducant. Quis nostrum patrem ægrum non levare fastidiat ?Exhortatio b. Ambrosii ad pietatem.                                         quis fessun senem humeris suis imponat ? At vero avibus grave non est, quod pietate plenum est: vnde & avis hæc Romanorum vsu Pia vocatur. Est & aliud genus, Isidoro teste, meropes, sive gauli: qui parentesGauli. suos recondunt, & alunt, quando senescunt, deficiuntque volare &c. In partibus vero inferioris Germaniæ omnes ciconiæ sunt variæ, culmina ædium humanarumCiconiæ variæ in Germania. inhabitantes, eiusdem naturæ cum nigris in Septentrionem. Abituræ autem, vt dicit Perottus, in certo loco congregantur, ita vt nulla sui generis nisi captiva relinquatur. Domesticantur nigræ, & variæ: sed frigora intensa fortius tolerant nigræ. Est deinde alia avis palustris, Ardea dicta, in Septentrionem vt in plurimumArdea cinerei coloris. cinerei coloris, vnum intestinum sicuti ciconia habens: victum quærit in palustribus ripis, & aquis: præsenti capitulo juncta, propter magnam vtriusque concurrentem proprietatem. Ardea dicta est, quia ab arduo volatum nomen sumit: vnde altissimæ volat duplici ratione, aut scilicet ob metum accipitris, aut imminentes tempestates. Si vero accipiter eam in sublimi molestat, stercore misso in pennasStercus ardeæ. eius, eas putrescere facit: vbi Solinus scribit de Bonaso, qui spatio trium jugerumSterc’ bonasi. stercus post se mittit in venatorem, & maxima bestia Zubro secundum Albertum. Zubro. Ita & lupus vrinam spargit in persequentem. Ardea, quæ paludibus inhæret, Vrina lupi. motas sedes deserit, imbresque formidaris supra nubes volat, vt procellas imbrium non sentiat. Ardea, Plinio teste, cum in mediis arenis tristis extat, diras tempestates prænuntiat. Ardeæ vero albæ extra Aslogiam in Norvegia suntArdea nuntiat tempestates. in maxima copia, vt stercoris vredine destruant arbores, & frondes subjectas nidis. Ita & in Hedensoe, non longe ab oppido Sundensi in Pomerania. ## Liber XIX, kap. 15 (s. 660–661) De Cygnis. CAP. XV. Cygnus mitis.                                         CYGNVS, sive olor ( vt omnibus videtur notum ) volucris                                         mitis & mansueta, a canendo sic dictus, eo quod                                         sonum carminis dulcedine modulatis vocibus, propter longum                                         collum & inflexum, fundit: quo necesse est eluctantem Cygni multi nimis in aquilonaribus aquis.                                         vocem reddi sonoram. Rarius tamen cæteris avibus cantat,                                         nisi in productione pullorum, aut vrgente forti frigore:                                         idque in Septentrionalibus aquis, vbi aves istæ durante tepiditate,                                         longiori se continent mora: & tandem frigoribus                                         superatæ acerrimis, sese in sublime efferunt, & evolant ad calidas regiones: tuncque inter nives candidas, permixtas atris nubibus, sola voce Cygni altissime volantes frigus asperitatem nuntiant. prodeunte in magnis agminibus, ordinem etiam literali pulcherrimo spectaculo per altissimas nubes evolare cernuntur, prognostico incolis terrarum relicto, quod hyems validissima sit secutura. Sed hoc prognosticum quanto severius exinde visum fuerit, tanto lætius omen terrarum incolis administrat, prout Tuperius lib. I. dictum est, & infra dicetur. Habent enim incolæ multas commoditates ex eo asperrimo gelu. Tandem mitigato tempore redeunt ad veteres aquas. Verum quia carnem suavem, mollesque plumas tanquam merces pretiosas incolis portant, diu fine insidiis Modus capiendi cygnos. haud perseverant. Novere per experientiam venatores, eos suavi citharæ, tibiarumque cantum naturaliter delectari: ideoque mentita bovis, vel equi imagine, aut sub ipsa bestia viva ad littus in cithara canunt, donec appropinquanti cygno, dulcique voci intento, ferreum hamum hasta infixum pectori immittant, chordaque hastæ annexa ad littora traliant. Nec solicitus est cygnus supervivens, aut plures: quia non formidant iam Cygnus præco sui fati. captum littus adire, propter solitum pastum: sicque cygnus sui fati præco, cithara deceptus incidit in fatum, quod aliis concinere solet. Alias in senecta leviter cum melodia, vita solvitur, penna capiti trajecta. Plato. Cantat enim, vt ait Plato, non e tristitia, sed potius lætitia, propinquante fato. ## Liber XIX, kap. 16 (s. 661–662) Adhuc de assertione plurimorum autorum de natura Cygnorum. CAP. XVI.                                         AMBROSIVS dicit: Cygnea carmina sub gravi terrore                                         mortis imminentis delectant: naturales enim edunt modulos,                                         quibus paludes resonant dulcissima suavitate. Iorath                                         tamen dicit, olorem dulci modulatione minime delectari: Modulatio dulcior morti vicinior apparet.                                         sed cum suavissime modulatur, tunc signat, quod morti suæ                                         magis vicinatur. Plinius lib. X. cap. XXIII, olorum mortem                                         narrari cantum flebiieni falsum arbitratur aliquot experimeritis. Experimenta falsa.                                         Cygnus itaque, vti plumas habet albas, ita carnes nigras,                                         fortitudinem in alis habens: quod colericam signat complexionem. Plumæ albæ & carnes nigræ. Ideoque iracundus, oneris impatiens, nec libenter volat. In lacubus, & stagnis quiescit. Vno pede natat, altero dirigitur vt velo. Piscibus nutritur, & herbis. Penes aquas nidificat in arundineto. In pullis educandis solicitus: qui primumCygni descriptio. cinereum, deinde candidum colorem habent. Avis hæc plena convitiis fertur, vt ea clamante, reliquæ volucres omnes sileant: vnde & olor dictus, quasi alogos,         quod Latine dicitur injuria. Est tamen nautis placida in prognostico visa, vtOlor.         Aemilius dicit: Avis placida nautis. Cygnus in auspiciis semper lætissimus ales. Hunc optant nautæ, quia non se mergit in vndis. Non longe a Londino Regia civitate Angliæ, in flumine Tamesia reperiuntur plura millia cygnorum domesticorum: etiam in lacu Scotiæ, Spina dicto. Olores, sive cygni, ad alia loca pabuli gratia migraturi, congregati commeant, tali ordine volandi, vt impetum rostrato ferantur, quo facilius aëra findant, quam si recta fronte impellerent: a tergo dilatati, Volatus rostratus vt in cuneum porrigatur agmen, colla præcedentibus imponunt: fessoque duce tergo illum recipiunt. Cygnus in capite percussus, facile moritur: alioquin multas sustinet læsiones. Cassiodorus lib. I. dicit beluas ipsas sono hominum conformi plurimum delectari. Ita & Plinius dicit passim, quod videlicet aves vt cygni, pisces vt delphini, terrenæque bestiæ cantu mulcentur, somnique dulcedine capiuntur, vt superiusBestiæ cantu mulcentur. dictum est. ## Liber XIX, kap. 17 (s. 662–663) De Columbarum genere, & colorum varietate. CAP. XVII.                                         QVAMVIS in Aquilonaribus terris nullus, aut rarissimus                                         sit vsus columbariorum construendorum, atque columbarum                                         specialiter enutriendaru: attamen quæ ad hanc artem                                         attinent, pro informatione earundem terrarum, aliquam honesta                                         compendia populis illis inspectione hujus libri poterunt                                         demonstrari: vt ex aliorum ingeniis commoda solatia                                         assequi valeant, & quatenus opus fuerit, sine cujusuis Columbarium.                                         injuria imitari. Vnde autore Palladio, columbarium accipere                                         potest sublimis aliqua turricula in prætorio, vel alio excelso loco constituta, lævigatis & dealbatis parietibus, in quo columbæ recipiantur, ac nutriantur: cujus cellæ duo subjecta cubicula fiant, vnum breve, ac prope Turdi.obscurum, quo columbæ claudi possunt: (quas nutrire facilimum est aliud vero turdos nutriat. In columbariis a quatuor partibus fenestrellæ brevissimæ fieri debent, Nidi.vt columbas solas ad introitum, exitumque permittant. Nidi quoque inferius figurentur. Modus inducendi extraneas columbas. A mustelis tutæ fient, si inter eas vetus lini folliculus proiiciatur. Inducunt alias, si cymino assiduo pascantur, vel eis alarum extremitates melle inungantur. Rutæ ramulos plurimis locis oportet contra animalia inimica suspendere. Est etiam habenda Tinnunculus. avis tinnunculus, vel alia, quæ terrore suo accipitrem a columbario deturbet. In ducendæ sunt columbæ, vt aves hujusmodi ament. Fertur enim, si in quatuor angulis Avis multivaga columba. defodiantur in ollis novis oblitis, non mutare sedem columbas, multivaga alioquin ave. Est enim ars illis inter se blandiri, & corrumpere alias, furtoque commitatiores reverti. Verum vt hoc ipsum fiat, pauci inter Septentrionales populos, quibus Esca columbarum. curiositas ista, non necessitas placet, præbent in pastum columbis pisa melle tincta, quatenus inter osculandum blandiendumque, hac oris suavitate campestres columbæ mansuetas comitentur in antra: eoque casu multæ capiuntur: quæ mox vt sunt ingressæ, certis repagulis antra hujusmodi clauduntur. Accipitris impulsu vastum mare ingrediuntur, ac se manibus hominum committunt pertractandas, prout & ego 1527.in mari Germanico constitutus vidi. ## Liber XIX, kap. 18 (s. 663–664) De pullis Columbarum, & virtute medicinali eorum. CAP. XVIII.                                         DVPLICES in Septentrionalibus terris sunt speciesColumbarum species duplices.                                         columbarum, sylvestrium scilicet, & domesticarum, Quæ                                         sylvestres sunt, satis frequenter in escam hominum, arte &                                         industria venatorum captæ deputantur: non autem vt ordinarius                                         cibus, sed pro voluptate permissus. Harumque                                         columbarum pullos e cavis arboribus, seu rupibus extractos,                                         juvenes heremi scrutatores sæpe quæsitos, ad ædes                                         reportant: iisque vescentes avidiores redduntur, vt eos deprædentur                                         ex sylvis. Domestici vero pulli verni reputanturPulli domestici. meliores, ob sana nutrimenta: sed pingulores in autumno, ob maturiorem pastum. Medici, licet rari sint in regionibus illis, pullos teneros e sylvisPulli sylvestres pro medicinis dantur. raptos, suadent dari phlegmaticis, sed non colericis, & calidis a natura Item omni morsui columbam recenter occisam applicant, & sanatur. Item stercus columbarum doloribus apponunt, vt humores desiccentur. Item sanguine columbæ sanant podagram, vel mitiorem faciunt. Item sanguine columbæ levant oculorumMedicinalia aquilonarium e columbis. maculas: fluxumque sanguinis eodem naribus instillato sistunt. Item stercore columbarum mixto melle verrucas tollunt. Item sanguine columbæ ex ala dextera accepto, oculo infirmo medentur. Recenter enim eductus, acutus valde est, & dissolutivus: & ideo eum congruere afferunt lippientibus oculis: quorum alioqui dolor frequentius generantur e vehentissimis ventis frigidis: qui videntur magis foris vrere, quam aliqua intrinseca causa. ## Liber XIX, kap. 19 (s. 664–665) De Corvis sylvestribus, & domesticis. CAP. XIX.                                         QVARTO libro cap. XV. hujus voluminis, dictum erat                                         de legibus corvorum necandorum Islandiæ, atque que in ea terra                                         glaciali sunt ferocissimi corvi, etiam albi, ac vrsi albi, atque Corvi albi atque cætera animalia alba.                                         reliqua ob frigoris asperitatem in aliis regionibus Aquilonis                                         animalia alba, prout proxime superiori libro de leporibus,                                         ac vulpibus albis fuerat declaratum, & probatum.                                         Nunc vero quia specialiter de avibus est agendum, corvus                                         quoque veniet in proprietate sua perstringendus. Illud satis Ferocitas corvorum communis.                                         arbitror dictum, que sive sylvestris sit, sive domesticatus, semper naturam sæviendi, rapiendi, & furandi habet, vt necessum sit vbique eius arcere crudelitatem: in campo, ne devoret agnos: in domo, ne infantulis in cunis vagientibus Aurum monedulæ non committendum. eruat oculos: & in loculis, ne subtrahat æra, vt Cicero Valerio Flacco de monedula visus est dicere: Non plus aurum tibi, quam monedulæ committendum est. Ait etiam Plinius monedulæ miram inesse furacitatem, præcipue auri & argenti. Monedula Monedula. dicta quasi monetam tollens, voceque juvenis imbuitur humana, vt amplius noceat, Spectra agris imponenda. & præsertim agris triticeis: a quibus non nisi per spectra agris imposita, arcetur. Igitur vt de corvo candidos videatur exemplum, Perottus asserit, quod Alphonso Corvus candidissimus. Regi Siciliæ corvum candidissimum misit Rex Britannorum: alium etiam Rex Scytharum, aucupio mirabile: quo reliquos corvos, & phasianos venari solebat. Rursum Corvi Romani multa millia nummorum meruere prolatis quatuor verbis. si Scythæ saltem Europiani agnoscere vellent, quanta docilitate polluerint Romani corvi, intelligerent eosdem plus, videlicet quadraginta millia florenorum meruisse, prolatis quatuor adulatoriis verbis, quam forsitan multi Britarmorum Scytharumque Reges toto ævo vniversis canibus, aut corvis, vel etiam falconibus acquirere valuerunt. Idque talimodo accidisse scribitur: Redeunti Cæsari Augusto in curru triumphali, gesticulatoris Verba vnius corvi. cujusdam corvus singulariter institutus, hæc verba locutus est: Ave Cæsar, Victor, Imperator. Qui ob id viginti millibus nummorum aureorum emptus est. Verba alterius. Sed multo pluris alius cujusdam sutoris corvus, qui Cæsari dixit: Opera & impensa perdita. Vtcunque se habeant hæc trita adagia in Latio, certum est, omnes corvos totius Aquilonis nunquam pro verbis, & vocibus suis recepisse mercedem, licet LXIIII. voces formare dicanturt. inter quas pessima quædam est, Cras cras, Corvi 64. voces formant. omnibus pollicitatoribus valde communis, & pluribus perniciosa. Præterea alia est vox, Erit erit: & nunquam erit. Et ita de reliquis, quæ garritu, singultu, latratu, crocitatione, vocis resorbitione, strangulatione, diras trucesque tempestates, imbres, & eventus rerum vniversis absque nummis exponunt. Immo in cervisiariis tabernisCorvi furantur in cervisiariis tabernis. cicures corvi retro, vel a latere clandestinæ furantur pecuniam ab inebriatis, certoque loco reponunt, vt symposio solvendo per conscium furti addatur aliquid pretii: & ita gratis bibere videntur, vbi corvus pro omnibus solvit. ## Liber XIX, kap. 20 (s. 665) De Corvis marinis. CAP. XX.                                         EST & aliud genus corvorum, aquaticum, sive cornices anguillarum, Corvi aquatici rapaces.                                         appellatum. Hæ aves nigerrimæ sunt, præter pectus,                                         & ventrem: quibus cinereum colorem natura præscripsit,                                         & incomparabilem vorandi aviditatem. Venantur                                         pisces, tardi sunt volatus, diuque sub aquis manent, quando                                         se immergunt. Habent rostra dentata, vt falces messorum:                                         quibus retinent lubricos pisces, anguillas præsertim: quas                                         adeo gulose venaritur, & vorant, vt eas per alvum, tanquam                                         per canale egerant vivas. Sunt etiam hæ aves ingratissimæAves ingratissimæ. naturæ, quia stercoribus egestis cortices, ac arborum ramos, vbi habitant, inficiunt, vt subito arescant. Idque ardea facit: quæ æque ac ille in altis arboribus nidum collocat prope piscosas aquas, vt fere omnia genera avium aquaticarum. In vere producunt ova. Est & aliud genus corvorum, quod in principio hyemis septem diebus nidificat, & septem diebus pullos cubando producit. Hyemis autem principiumHyemis principium. intelligitur, quando quarta cœli hyemem facit, cum scilicet sol intrat Tropicum Capricorni hyemalem, vsque ad Arietem. Accedit etiam huic corvo, ingrato avium generi, alia avis aquatica, Morfex dicta, totaliter nigra: quæ ei insidiatur, Morfex. rostrum habens serratile, vngues fortes: quibus aquis immersa, grandes pisces venatur, & edit. Gregatim in arboribus nidificat juxta aquas, pullos piscibus pascens. Relinquens nidos, si sentit se gravari, novum cibum evomit, alioqui peritura. HæcPinguedo impedit volatum. saturata, alas sole siccandas expandit, diuque aquam caudam percutit, antequam ad volatum elevatur. Sortitur ergo aliud nomen, quod Humusculus, vel HumidusculusHumusculus. dicatur. In omnibus littoribus Septentrionis tam æstate, quam hyeme hæc avis versatur. ## Liber XIX, kap. 21 (s. 665–666) De inimica ave hujus Corvi. CAP. XXI.                                         AVIS est Platea dicta, Septentrionalis aquæ incola: quæ                                         acerrimus vindex est avium se mari mergentium, vt piscibusPlatea avis.                                         vescantur. Ideoque his insidiatur hoc modo: Advolat eas,                                         capitaque mordet, & corripit, donec ad suum vsum extorqueat                                         prædam: quam mox dimittunt taliter lacessitæ. Hæc aliquando                                         conchylibus se replens, cum testis gravari se sentit, calore                                         ventris semicoctas eiicit, conchyliaque, & ostreum quod                                         intus est, late exugit & edit. Præterea inter pisces Oceani Raia piscis inimicus avi rapaci. latos, & aculeatos, Raia dictus reperitur: qui hominem a canibus marinis natantem, ad devorandum raptum, & suffocatum defendit, nec deserit, donec viderit eum a periculo evasisse: de cujus clementia, & aliorum crudelitate, plura inferius Exemplum clementiæ sequendum. ostendentur: vt saltem hinc humana temeritas sese discat comprimere a ferina crudelitate, nulli inferenda, sed innocentia vbique defendenda. Hic piscis corvum marinum sub vndas se mergentem, sæpissime ad pastum rapit, ne etiam in aquis careat vltore suæ rapacitatis. ## Liber XIX, kap. 22 (s. 666–667) De Erythrotaone. CAP. XXII.                                         HæC avis nigerrimi coloris est, rubeam habens cristam,                                         fortem & altam, rostrum aduncum, & vngulas acutas, de                                         genere vulturum, aquila grandior: cui in odoratu præsertur,                                         vt aquila cæteris in acumine visus. Habitat in Aquilonaribus                                         sylvis, immo saltibus Tridentinis, vbi eam Erythrotao.                                         M. D. XLV. gustavi. Dulcissimi saporis est caro                                         eius, sive assa fuerit, sive lixa. Nec vnquam facilius capitur, Modus venaridi eam avem.                                         quam sub vmbra equorum: co scilicet modo, vt eam                                         sagittare volens in arbore sublimi ( vbi semper quiescit ) necesse habeat secum ducere jumentum ad locum opportunum, vt supra dorsum eius Pennæ fortes. ab extenta ballista extrudat violentissimam sagittam, latam scilicet in dente, vt pennas penetret nimis fortes, & condensatas. Nec errante sagitta statim evolat: quia fragorem auditum existimat a collisione arborum (vt in ventis semper fit ) exiisse, & Avis hæc parcit exiguis. non a sagitta. Cum vero in terram pastus causa descenderit, aquilam a cadavere, cæterasque rapaces aves, etiam solo terrore perturbat, solis imbecillibus, & minutulis parcens. Venatur lepores, & vulpes, cæterasque minutulas bestias vngulis exportandas, percussione alarum. Miro robore valet, ac viribus vngularum: vnde omnem prædam primo ictu stupefacit. Venatur & aquaticas aves, vt nec evolando, nec se Pondus prædæ attenditur. submergendo ab eius persecutione sint immunes, pondus observans prædæ vivæ, vel mortuæ suscipiendæ, vt eam non exportet in nidum, vel arborem altam, nisi conformis sit vnguibus eius: & ita cibat pullos. Plurimam famem sufferre potest: sed eam mira mira voracitate luporum more restituere novit: eaque voracitatis ratione evenit, vt in pectore, vel intestinis cadaveris cor, & mollia vorando, reti vel laqueo tanquam caveis inclusus circundetur. Majori tamen discrimini submittitur, quando cum nocturnis alitibus ingreditur pugnam: de quorum numero otus est, de die nunquam apparens: cui acriter congrediens, tantum mutuis vngularum impressionibus configitur, Aves pugnantes a venatore capiuntur. vt & ipse, & adversarius orto die venatori fiant præda. Et hoc quoque Albertus fatetur fieri inter VVormatiam, & Treverim in Germania. Ne autem videatur hæc rapax avis in aquis simili compare carere, ecce avis Linachos occurrit: quæLinachos. tantæ rapacitatis est, vt cæteræ eam in mari videntes, se terrore eius submergant, & pro tota ea die non nisi a longe emergant, eo quod illa observat aquæ superficiem, ne alique eam evadant. ## Liber XIX, kap. 23 (s. 667–668) De Falconibus, & eorum distinstione. CAP. XXIII.                                         EX quo falconibus tanta reverentia, honosque conceditur,                                         quod procerum manibus, gemmis, margaritisque adornati infideantFalcones ornati.                                         deportandi, vt suo raptu spectaculum aliquod gestantibus                                         se demonstrent: nefas crederetur, hujusmodi avium                                         præfectos, seu barisellos, præsentibus volucribus haud rectum                                         attribuere locum. Aquilonares igitur montes hos generant                                         valde feroces, sed generosos, etiam candidos: quiFalcones generosi aquilonares.                                         ballistis incolarum, nisi omnimodam vim in rapiendo fecerint,                                         tanquam aves sacræ non impetuntur: alioquin damna facientes, quantumcunque nobiles, aut candidi sint, sagittas incolarum non evadent. Habitant tamen in rupibus quasi inaccessis, viventes e raptu piscium: quos ob nimiam multitudinem diminuere non sufficiunt homines etiam innumerabiles, nisi concurrerit adjutorium rapacium bestiarum. Adeo natura ludit in rebus abundantia, Natura ludit in reb’ temperactis. vd defectu sagacissime temperandis. Abundant etiam ibidem accipitres, & milui, ac corvi, ob aquaticarum avium segnitiem, ac tardum volatum: quia nimiumAccipitres. fertilitate fundi saginantur. Dicit etiam Albertus, quod in animalibus Septentrionis multa est rapacitas, ferocia, ac audacia: quia corpora illa magna sunt, & multi Falco subalbidus. spiritus, & ferocitatis. Volateranus Alberti sententiam sequens, inter septem falconum genera subalbidos ponit in Septentrione, propter frigus, humorem, & locum, Falco lanarius. in quo nascuntur. Ponitur etiam falco lanarius: qui stat in aëre contemplans prædam, vbi subalbidus vnguibus & rostro audacius advolando ferit: non ita falcones Corpora nigra porosa. nigri, qui tardiores sunt: quia corpora nigra, seu fusca, porosa sunt, de facili evaporantia spiritus, qui sunt vehicula virtutis: tuncque lassantur, & debilitantur, quamvis sunt agilia per naturam. Econtra autem alba, frigida, consertas habent Copora alba diu durant. carnes: & quia sunt multi humidi, multorum sunt spirituum, & propter carnium consertionem non cito evaporantia: & ideo diu durant in labore. Genera tamen falconum ab aliquibus ponuntur VIII. vt Symmacho, & Theodotione: ab aliquibus Nomina falconum. X. vt Alberto, & sequacibus suis. Sed quoad nobiliores, primum sacrum, sive aëlium, vel aëriphilum: secundum girofalconum: tertium montanum: quartum peregrinum: quintum gibbosum: sextum nigrum: septimum album a Suetia: octavum rubeum, quia maculas rubeas & nigras habet: nonum hyacinthini pedis: decimum minimum quantitate, quod vulgariter smerlin vocatur. ## Liber XIX, kap. 24 (s. 668–669) De curandis Falconibus, & aliis avibus venatoriis, more Aquilonarium. CAP. XXIIII. Infirmitates & medicinæ distinctæ per ordinem.                                         QVANDO habet dolorem capitis claudendo oculos, &                                         movendo caput in diversum, datur ei lardum cum pulvere                                         piperis, & caro pullina alternatim.                                         Quando aperit rostrum, & percutit pedem, habet malum                                         humorem in capite: torquendus est stylo argenteo in naribus,                                         vt exeat humor, & vngatur recenti butyro.                                         Quando sternutat projiciens aquam de naribus, habet nimium                                         humorem: & capiantur tria grana saxifragæ, cum                                         totidem granis triti piperis cum aceto, & applicentur naribus cum lana bombacina, aut subtili stupa lini. Quando collum inflatur, aperiatur vena auricularis, vt gutta exeat, & comedat ranam, & detur cibus pullinus. Quando levato pede percutit crus suum rostro, habet guttam salsam: aperiatur vena inter crus & coxam. Quando habet pediculos, vngatur caput cum axungia veteri, admixto argento vivo, & misceatur sæpius. Quando habet febres, scilicet quando ei calent pedes, & contremiscit, axungia gallinæ cum forti aceto admixto aloem, detur ei interpolate, & deinde testudo limax dicta. Quando cibum reprojicit, habet viscositatem in stomacho: dentur carnes passerinæ aspersæ cum trito gariophyllo alternis diebus, & rursus pipio alternatim: si tenuent, sanabitur. Quando non longe egerit, detur cor porcinum cum seta porcina minutim incisa, vsque in diem tertium, & liberabitur. Quando habet lumbricos, detur limatura chalybis depurati, super carnem porcinam sparsa triduo, & proderit. Quando Quando tineæ comedunt pennas, detur vinum calidum, & piper tritum, & infundantur in gulam falconis, & teneat donec digeratur. Quando podagram patitur, id est, pedes sine extrinseca læsione tument, detur oleum olivæ, & butyrum, æqualiter, & aloë, jecinoris modo coacta, vnius vnciæ: quolibet die misceantur, pedesque triduo vngantur: poneturque ad solem, & comedat carnem catti. Quando habet pruritum, hoc est, quando se pectit, & scalpit, et pennas trahit, detur stercus anseris, ovis, & aloë, æqualiter, forti aceto temperata: bullianatur ad solem triduo, vel igne lento: in quo balneetur falco: edatque carnem columbinam cum melle, & pipere: sit in loco obscuro diebus novem, vsquequo apparuerit penna bona in cauda. tuncque lavetur aqua rosacea, & sanabitur: iterum tamen sæpius lavetur. Quando est vulneratus, albumen ovi, & oleum olivæ, vel butyrum recens, æqualiter mixta, & apposita prosunt. Purgetur vulnus lavando cum calido vino, non aqua, donec cutis texerit carnem. ## Liber XIX, kap. 25 (s. 669–670) De Garrulis, & Cornicibus, ac Graculis. CAP. XXV.                                         GARRVLI sylvestres domesticantur, ac voces articulatas                                         addiscunt, vt supra dictum est de imperialibus corvis. Distinctio garrulorum & graculorum.                                         Sed garrulus a graculo natura, coloreque distinguitur: nam                                         graculus est totaliter niger, de genere cornicum, in Septentrione                                         rarissime apparens, sed frequens in Germania inferiore:                                         garrulus autem diverso colore, garritu, ac volatu                                         lateraliter inter arbores garriendo pervolat: nec quisquam                                         transire potest, contra quem non garriat importune. Aliarum                                         avium voces non delectationis, sed garritus causa imitatur. Nisus rapit garrientem. Vnde garrulitati nimium intendens, a niso rapitur in escam: exemplum ardelionibus præbens, ne aliena sic scrutentur, vt propria obliviscantur. Habet & omniumExemplum. volucrum colorem: & intantum furit, & insanit, niso vel catto viso, vt in ramis arborum se suspendat. Ab juventute domesticatus, diutius garriendo mire loquitur. Cattum domesticum, tanquam hostem insidiantem, continuo garritu, vt auferatur. prodit. Nuces, & glandes pro hyemali esca æstate recondit, signum loci & rei custoditæ Collecta annona aliis cedit. a transitu nubium sumens: quo fit, vt stulta memoria illusa sibiipsi famem, aliisque ei solicitudini non intentis escam exhibeat copiosam. Discant ergo ex eo pecuniosi & avari, ne damnata solicitudine congestos thesauros mittant ad hostes, & ingratos hæredes. Cornices sunt in Septentrionalibus terris mixtæ, coloris cinerrei, & atri: vngulis & rostris plurimum potentes: carnibus, alioque pabulo indifferenter, etiam nucibus alto casu confractis vtentes. In hyeme cibum cum porcis sumentes, Cornices cur sedent hyeme in dorsis porcorum. ascendendo descendendoque semper resident super dorsa eorum, propter vngulas frigoribus non consumendas, Solicitæ genitrices sunt pro pullis educandis. Cornicem incubantem mas pascit more corvorum, teste Alberto. Vtraque avis inauspicatæ garrulitatis. Vterque parens fœtum secum volantem diu nutrit, pietatis Exemplum pietatis erga filios. amore. Discant ergo homines, hortante Ambrosio, amare filios ex vsu cornicum: quæ etiam volantes filios sedulo prosequuntur, & solicite, ne forte teneri deficiant, cibum suggerunt, ac plurimo tempore nutriendi officia non relinquunt. ## Liber XIX, kap. 26 (s. 670–671) De bona Avium natura attendenda. CAP. XXVI. Virtutes exemplo avium amplectendæ.                                         DISCANT homines ex avibus hospitalia jura servare cum                                         ciconiis. Item pericula sua communicare cum necessariis,                                         vt cornices: & ab eisdem castitatem, quia inter se                                         fidissimæ sunt. Mira etenim his castitatis & matrimonii                                         cura, haud palam coëuntibus: extincta consorte, alteri viduitas Auguria avium.                                         impolluta manet. Sunt etiam cornices in auguriis,                                         & incantationibus aptæ, vt Alberto placet. Plin. dicit lib.                                         XIX. cum contra aquam (vt aliæ terrestres aves ) clangorem                                         dant, seseque perfundunt, imbrem præsagiunt. Vero experimento etiam receptum est, vt sese in Septentrione nivibus perfundant, vt turdus vel alauda arena, aut pulvere gallus: tuncque profundum casum nivium præmonstrant. Insidias etiam omnium rapacium volucrum improba voce, & volatu domesticis avibus demonstrant: immo & sola voce, vt Suetonio jocanti placet: Nuper Tarpeii consedit garrula cornix. Est bene non potuit dicere, dixit Erit. Pica quasi poëtica dicta. Pica insuper quasi poëtica dicitur, eo quod verba in discrimine vocis exprimere, & importuna garrulitate vocem imitatur humanam, colorem e nigro & albo communiter habens: quanquam in Septentrione totaliter candidæ sint, licet raro reperiantur. Vidi ego in Polonia M. D. XXXVII. transiturus ad Concilium generale Mantuæ convocatum, prope Gnesnam toto corpore candidam picam ab nobilibus terræ, ad propagationem generis diligenter inquiri. Communis autem pica, frigore pressa, hominum ædibus se confidit, veluti & corvi, cornices, & similia, vt facilime capiantur, prout lib. I. cap. XIX. multis effectibus probatum est. Sustinet tamen hæc avis vltra cæteras immensum frigus: sed parcitur illi, ne capiatur: quia noxias bestias, lupos, vulpeculas, lutras domesticis animalibus Pica prodit bestias noxias. insidiantes, plurimo garritu prodit. Lætiore etiam cantu lætos hospites insinuire videtur adventuros. Alia de earum mira natura, refert Plinius lib. X. quomodo adamant adamant verba, quæ loquuntur, cura atque cogitatione intentionem non occultantes. Constat emori victas difficultate verbi, ac nisi subinde eadem audiant, memoria falli. Hilarantur verbum audientes sæpius repetitum. ## Liber XIX, kap. 27 (s. 671–672) De Gryphis, & aliis Avibus. CAP. XXVII.                                         NEQVE Plinio, neque Alberto physica ratione aliqui videntur                                         gryphi esse in rerum natura, nisi secundum traditionesGryphi forma qualis tandem est.                                         historiarum. Dicunt enim eos antrorsum aquilæ formam                                         effigurare in capite, rostro, alis, ac anterioribus pedibus,                                         licet multo majori quantitate: in posteriori vero                                         parte, cauda, cruribus imitari leonem: & in aquilinis                                         vnguibus longos habere vngues, in leoninis vero, breves                                         & magnos: e quibus scyphi fiunt, vti ex ovis struthionum                                         ad bibendum: & ideo quosdam longos, quosdamScyphi ex vngulis gryphonum, eti ovis struthionum. breves gryphorum vngues inveniri. Habitant in Hyperboreis montibus, infesti maxime equis, & hominibus: tantaque fortitudine præditi, vt equum, & armatum sessorem rapiant. Isidorus tamen dicit, eos gryphos ea ratione vocari, quasi animalia quadrupedia, ac pennata: vivereque in montibus prædictis, equis infestos, etiam vt hominemGryphi. decerpant. In Asiatica Scythia terræ sunt locupletes, sed inhabitabiles, referente Solino. Nam cum auro & gemmis affluant, gryphes vniversa tenent, alites ferocissimæ, & vltra omnem rabiem sævientes: quarum immanitate obsistente, advenisAlites ferocissimæ. rarus accessus est. Visos quippe decerpunt, velut geniti ad plectendam avaritiæ temeritatem. Arimaspi cum his pugnant, vt lapides, qui ibi sunt, intercipiant: exquibusArimaspi. sunt smaragdus, cyaneus, & crystallus. Dicitur etiam lib. de nat. rerum, gryphes esse quadrupedes, capite & alis aquilæ similes, sed multo majores. In nidoGryphes. suo lapidem agathen ponunt, nec dubium, quin ad aliquid vtilem. Hi equis, & hominibus maxime infesti sunt, ita vt homines armatos præliando superent, & occidant. Dicuntur aurum effodere, et in effossi inspectione gaudere. Gryphem in India, Aliger gryphes. teste Volaterano, quadrupedem esse aligerum tradunt, viribus potentem, leonis more recurvis vnguibus, dorso nigrum, priori parte purpureum, alis albicantibus, ore aquilino, igneis oculis, captu haud facilem, nisi pullum. Præterea nidificare in altis Aurum effodit. montibus: & illi congredi nullum, nisi leonem, & elephantem, audere. Aurum insuper in desertis fodere, & accedentes arcere, ex eoque nidos texere ferunt: ad quod surripiendum sæpe venit mille, aut duum millium hominum exercitus magno cum periculo, tum etiam quæstu. Tertio deinde, aut quarto redeunt anno ex Aeliano. Philostratus vero in vita Apollinis lib. III. scribit hanc avem, simul & phœnicem sacram esse soli, currumque solis hisce gryphibus jungi: superare insuper elephantes, Animalia bigenera. & dracones, omnia denique animalia, præter tigridem, quæ ob velocitatem ab eo aufugittt: vultu quoque non multii a humano differre. De animalibus autem bigeneribus, Vincen. in spec. nat. lib. XXII. plura dicit. Etiam Plin. lib. VIII. Porphyrio avis. cap. XXI. vbi de equo pennato, & similibus multa dicuntur. Porphyrio est avis, contra modum aliarum vnum pedem habens latum ad natandum, alium vero Pegasus. fissum ad ambulandum: & id genus est in Balearibus insulis Pegasus(de quo Plinius) est equus pennatus, cornutus, & armatus, quem Aethiopia gignit. Habet & Struthio. alas, vt aquila: valde monstrosus. Struthio alta bestia est, per me visa in Concilio Vicentino M. D. XXXVIII. in pedibus fissis animal, & rostro avis: de quo in Iob Auriphrygius. plura dicuntur: & quomodo ferrum glutit, & digerit, alibi requiretur. Auriphrygius est avis, sic dicta, quasi auram phrygiam sequens. Habet vnum pedem cum vncis acutis ad prædandum, alterum vero latum ad natandum. Gyro multiplici vtitur in aëre, nunc more ludentis, nunc more insidiantis, vsque dum prædam in aquis cernens, impetuose descendat, altero pede prædam rapiens, altero natante rapientem adjuvans. ## Liber XIX, kap. 28 (s. 672–673) De Gruibus, & vigilia militari. CAP. XXVIII.                                         GRVES peregrino agmine cum ciconiis ab Australibus                                         locis, veris tempore in Septentrionales terras venientes, satis,                                         vel in majori parte lib. II. cap. XI. demonstratæ                                         sunt, & ex Solino cap. XV. quatenus lectori placuerit,                                         adhuc in earum mirabili natura notari possunt, hoc reservato                                         ad hunc passum, de avibus Septentrionis, quod Volatus et vigilæ gruibus communes.                                         prænominatæ grues non conferunt: in mutuam operationem,                                         secundum Albertum, nisi vigilias, & volatum:                                         quæ Liburnicarum more rostrato impetu, veluti & anseres & anseres, feruntur, facilius ita findentes aëra, quam si recta fronte impellerent: a tergo sensim dilatante se cuneo, porrigitur agmen, largeque impellenti præbetur auræ. Colla imponunt præcedentibus, fessosque duces ad terga recipiunt. Quæ autem domesticatæ sunt, mire lasciviunt, gyrosque quosdam indecoro cursu vel singulæ peragunt. Vigilias habent nocturnis temporibus, lapillum pede sustinentes: qui lassatisGruum vigiliæ. somno decidens, indiligentiam sono coarguat. Cæteræ dormiunt, capite subter alam condito, alternis pedibus insistentes. Dux erecto providet collo, ac periculum prædicit. Ex hac gruum vigilia, visus est Alexander accepisse exemplum vigilandi, Alexander exemplo gruum vigilavit. dum non crederet exercitui fortunam suam dormiendo. Vnde ne a somno deciperetur, ænea pelui supposita, brachioque extra cubile exerto, pilam in manu tenebat argenteam, vt cum nervorum vigorem sopor laxaret, lapsæ pilæ tinnitus somnum rumperet. Hoc quidem documentum Regem illum excellentissimum a gruibus accepisse arbitrandum est, qui nocturnas excubias lapidis pondere semper exercent, ne a somno decipiantur. Qua diligentia si vsus fuisset Thrasybulus Atheniensis, Thrasybulus. restitutor oppressæ patriæ ab XXX. tyrannis, nunquam hostili irruptione noctu samulis suis dormitantibus interfectus fuisset: relicto exemplo, verissimum esse militare præceptum, Nihil in bello oportere contemni. Neque sine, causa dicitur, MatremPræceptum militare. timidi non raro flere. Verum qui videre velit de cavendis nocturnis insidiis, videat parum caput V. lib. X & meliora speret. ## Liber XIX, kap. 29 (s. 673–674) De Hirundinibus ab aquis extractis. CAP. XXIX.                                         ETSI multarum naturalium rerum scriptores memoriæ                                         prodiderunt, hirundines mutare stationes, hoc est, exurgenteHirundines condunt se hyeme in aquis.                                         levi hyeme, repetere terras calidiores: attamen in Septentrionalibus                                         aquis sæpius casu piscatoris extrahuntur hirundines,                                         in modum conglomeratæ massæ: quæ ore ad os                                         & alas ad alam, & pede ad pedem post principium autumni                                         sese inter cannas descensuræ colligarunt. Notantum enim                                         est, eas eo tempore suavissimo completo cantu taliter descendere,                                         & pacifice post principium veris inde evolare, atque repetere vetustos nidos, vel novos naturali solicitudine fabricare. Massa autem illa per imperitos adolescentes(nam antiqui, et experti piscatores eam remittunt)extracta, atque in æstuaria portanta, caloris accessu hirundines resolutæ, volare quidem incipiunt, sed exiguo tempore durant: quia immatura acceleratione non liberæ, sed Partus immaturus cavendus. captivæ sunt reductæ: documentum præbentes, abortivum partum esse cavendum. Accidit etiam tempore verno, libere revertentes, nidosque veteres intrantes, aut novos construentes, superveniente horrida hyeme cum denso casu nivium, omnes pariter emori, vt nullæ in tectis, aut fluminum ripis tota ea æstate videantur, præter paucissimas, tardius a profundioribus aquis ascendentes, aut aliunde peregrinantes, quæ naturæ beneficio sobolem reparaturæ, hyeme penitus in Maio soluta, advolare Prognosticum seminandi. cernuntur. Agricolæ enim ex earum nidis sublimius, vel depressius ædificatis, prognosticum capiunt, an in vallibus, an in montibus, vel collibus ( propter imbrium incrementum, vel decrementum ) sint seminaturi. Immo nec bonum omen capiunt incolæ e tectis, vbi hirundines habitare perhorrescunt: quia ea culmina casura Culmina tectorum casura. creduntur. Et cum triplex hirundinum genus fit, istud primum est, quod cum hominibus habitat, scilicet candidum pectus habens, & caudam longiorem bifurcatam, garriensque perpetuo in domesticis nidis. Secundum genus agreste & nigrum, in rupibus & saxis, ac ruinis murorum habitat: quod alto volatu siccitatem, Signum pluviæ vel serenitatis. & humili pluvia præsagire videtur. Tertium genus ripale, ventre subrusum: & hæ hirundines statim non ædificant, cavando terram, propter fluminum inundationes. ## Liber XIX, kap. 30 (s. 674–675) Adhuc de Hirundinibus, & medicinis ex eis inventis. CAP. XXX.                                         HIRVNDINEM, referente Ambrosio, accipiamus                                         maternæ sedulitatis in filios grande documentum. Hirundo Sapientia hirundinis.                                         quidem minuscula est corpore, sed præsublimis pio affectur:                                         in nido constituendo tam sapiens est, vt hominum domiciliis                                         pullos suos commendet, vbi nullus eos incurset.                                         Ore festucas legit, & luto illinit, vt conglutinare possit:                                         sed quæ lutum pedibus deferre nequit, aquam pennas infundit,                                         vt eis pulvis hæreat, & limus fiat, quo festucas sibi                                         colligat colligat, & hærere faciat. Si quo vero eius pulli fuerint excitate persusi, remediumHirundo visum pullorum reformat. habet, quo visum reformet Volaterranus dicit eam quinos pullos producere, quibus ex ordine cibos administrat: & si quem debilem, & implumem viderit, molliores plumas adducit, & supponit. Ipsum quoque nidum (vt Plinius refert) plumis mollibus, floccisque consternunt tepefaciendis ovis, simul ne durus sit tenerioribusCibi æqualiter distribuuntur inter pullos. pullis. In fœtum summa æquitate cibos alternant. Notabili munditia pullorum egerunt excrementa. Adultos etiam circumagi docent, & foras emittere stercus. Dicitur autem hirundo, eo quod non sumat cibos residens, sed in aëre edat. Hirundo vnde dicitur. Aliis avibus non impetitur, nec vnquam præda est: idque benigna naturæ providentia factum existimatur, cum se, pullosque suos tam sterili aëris quæstum cibare cogatur. Passeres tamem, dum nidos earum habitaturi ingrediuntur, cum exercitu venientes hirundines, Perditio passerum. lutum ore ferentes, subito claudunt, ac suffocant eos: documentum præbentes, alterius libertatem minime esse violandam. Pulli earum combusti, conserunt morsuiMedicinæ expullis hirundinum. canis rabidi. Item pulvis combustorum pullorum, morbos faucium curat, vulneraque linguæ, & labiorum sanat. Item hirundo in mulso cocta, pectus optimæ purgat: & cor eius pulverizatum, & bibitum idem facit. Majores hirundines si combustæ fuerint, pulvis earum melle mixtus, & inunctus, caligines oculorum detergit. Hæc etiam squinanticis prodest, & vuæ fauciumque tumorem compescit: quod ignorarunt medici, curantes charissimum fratrem meum Io. Magnum ArchiepiscopumIo. Archiepiscopus Vpsal. obiit Romæ. Vpsalensem M. D. XLIIII. ex eo morbo Romæ mortuum. Pulli hirundinum, qui in Augusto sunt, lapidem chelidonium, aliquando in epate, aliquando in stomacho gestant: quem ego diversicolorem inveni. Pulli autem conversis ad se vultibus in nido, generosi sunt: posteriora vero vertentes, degeneres. Strabo lib. XVII in verbo hirundines, asserit eas gigni septenum cubitorum, quæ gulam perforatam habet, atque per hanc respirant. ## Liber XIX, kap. 31 (s. 675–676) De Lago &c. CAP. XXXI.                                         LAGVS est avis aquatica, moribus mergo contraria. Nam                                         vt mergus tenrpestatem maris fugit, sic lagus in ea lætatur, Lagus lætatur in tempestatibus maris.                                         & ludit. Vivit indifferenter in terra & mari, volaris ac natans,                                         prout animal lutra inter bestias sylvestres & aquatiles.                                         Lagus etiam lepus dicitur Latine. In stagnalibus locis, vel                                         petrosis nidum collocat, miro ingenio factum: sed sæpius                                         in profundo manere delectatur. Larus est de genere milvi, Larus.                                         tam in aqua, quam in aëre pro præda volitans, semperque                                         famelicus perseverans. Mergus ab assiduitate mergendi &Mergus. natandi dictus, demisso in profundum capite, aurarum signa sub fluctibus colligit, & cum prævidet æquoris tempestatem, ad littora cum clamore tendit. Mergus, vt Plinius dicit, in arboribus vere nidificat, vltraque ternos pullos non producit: estque de genere insatiabilium animalium, quibus a ventre protinus recto intestino cibi transeuntGenus insatiabile mergi. sicuti lupis cerviariis: qui, vt cæteræ aves aquaticæ, pennas rostro purgantes, aut maria & stagna fugientes, præsagiunt ventum. Plinius lib. XXX. dicit ossifrago vnum tantum esse intestinum, omnia devorata conficiens: cujus extrema pars actalligata prodest contra colum. Est etiam quædam species mergorum cornuta, a re sic vocata, Species mergorum cornuta. eo quod rubeas plumas masculus, & fœmina varias, velut cornua in capite gestant contra omnium volucrum genus in cauda pedes habentes, ita vt stando in terra Aves aquaticæ virtute divina fiunt terrestres. (quod rarius accidit) sicut homo gestu pectoris erigantur: quas aves beatus Martinus divina virtute coëgit aquam contra naturam suam deferere, & arida loca, ac deserta pefere, prout alibi habetur, quod S. Hieronymus lionem asino custodem deputavit. Leo custos asini. Horum pulli statim vt ova exeunt, tanto vigore pollent, vt si matrem eos perdere contigerit, virtute propria vivant: hyemeque pinguiores sunt, propter paucitatem Animal sereno aëre gaudet. motus: quia omnem animal sereno aëre gaudet, & in eo plus vagatur: sed multo magis frigore vrgente, quando frequentissimos faciunt motus circulares, & Nepa. quadratos, ne congeletur aqua, prout superius de anate dicebatur. Nepa est avis longi rostri, cinerei coloris, vt perdix in dorso, & in ventie vt nisus. Hæc susceptura cibum, in luto tantum rostrum infigit, vt nisi pede illud extrahat, persecutoribus suis fiat præda: & ideo in die quiescit, & nocte ac aurora cibos quærendo vagatur, etiam currendo: & ita capitur retibus, propter carnis dulcedinem, præsertim quæ minor est, instar turturis hyeme latitans in cavernis. Aquatica vero major, gemitum importuno indicat tempestates. ## Liber XIX, kap. 32 (s. 676–677) De Onocrotalo. CAP. XXXII.                                         ONOCROTALVS in numero aquatilium, multas                                         in ventre recondens escas, & postea extrahens, & manducans,                                         habet similitudinem oloris: nec differre existimaretur,                                         nisi faucibus inesset alterius vten genus. Hue omina inexplebile Onacrotal’ animal inexplebile.                                         animal congerit, mira capacitate, vt mox perfecta rapina                                         sensim inde in os reddita, deferat in aluum ruminantis modo.                                         Avis hæc rapax est, & longi ac serracilis rostri,                                         instar oloris: quod in aquam, vel terræ lutum infigit, &                                         quasi cornu sonans, horribilem sonum emitit. Suntque duo genera, aquaticum, & sylvestre: & vtrunque inter aves splene caret. Folliculos Hieronymus de onocrotali natura loquitur. magnos in gutture habet: quibus primo cibus mollificatur: deinde ventri, vt digeratur, transmittitur. Alia cibi receptacula non habet. Ideoque in aquis potius vivit. Gallia etiam Septentrionalis hanc aveni habet: cujus quoque Hieronymus meminit, quod fixo in pulvere rostro horrende clamat. In Oriente reperitur etiam hæc avis eiusdem naturæ & proprietatis: quippe cum vocem edere voluerit, caput in aquis ponit, & illic instar rugitus clamorem emittit. In faucibus enim quosdam habet folliculos, quibut cibum primo concipit, & post horam in ventrem mittit, ibique eum digerit inexplebile animal. Plinius dicit, quod multas simul escas recondit. Onacrotal’ Esa. 34. notatur. Ideoque Dominus per Esa. cap. XXXIIII. civitati desolandæ comminatur his verbis: Non erit transiens per eam, & possidebunt eam onocrotalus, & ericius, & ibis, Animalia diri portenti. & corvus habitabunt in ea. Omnia hæc animalia diri portenti signa sunt. Nec dissimles onocrotalis osinæ aves perhibentur: quæ magnitudine cygnis comparatæ, fluviosOsinæ aves. ac piscinas inhabitant, rostrum habentes magnum, & a gutture vsque ad pectus instar sacci receptaculum longum, & amplum: in quo magnam simul reponunt copiam piscium, vt scilicet paulatim digestis cibis, paratam escam reperiant, quo ingluuiem, licet insatiabilem, Famelicæ bestiæ plures in aquis. sedent. Neque tales famelicæ bestiæ alibi, quam in aquis, vbi copia piscium reperitur, grassari solent. Est etiam bestia Botaurus appellata, quæ similemBotaurus. onocrotalo naturam habet, vt Vincen. in spe. nat. lib. XVI. cap. XLIII. diffusius affirmat. ## Liber XIX, kap. 33 (s. 677–678) De Avibus sub nive reclusis. CAP. XXXIII.                                         SVNT in Septentrionalibus terris galli sylvestres, quantitateGalli sylvestres phasianis marjores, sed nigerrimi.                                         similes phasianis, licet multo breviore cauda, & ab                                         soluta nigritia in toto corpore, & candentibus aliquot                                         pennis in extremitate alarum, & caudarum. Mares rubea                                         & eminenti crista, fœminæ vero humili ac lata, colore                                         griseo decorantur. Hæ aves mirabili natura sustinent                                         frigus immensum in nemoribus, vti anates in aquis, prout                                         supra dictum est cap. de anate. Verum cum nives instar                                         collium terræ superficiem vbique cooperiunt, ramosque arborum diutius deprimunt, & condensant, certos fructus betulæ arboris ( Gatulo Italice dictæ )in forma longi piperis vorant, & glutiunt indigestos: idque tantaAves sub nivibus latitantes. aviditate, ac quantitate, vt repletum guttur toto corpore majus appareat. Deinde partitis agminibus sese inter medios nivium colles immergunt, præsertim in Ianuario Februario, Martio, quando nives vt turbines, typhones, vel tempestates gravissimæ Modus venandi gallos sylvestres. e nubibus descendunt, prout superius cap. de nivibus lib. primo est expressum. Cumque coopertæ sunt, penitusque vt nulla videatur conglobatæ, certis hebdomadis cibo in gutture collecto egesto, ac resumpto vivunt. Venatorum canibus Sagacitas venatorum. non produntur: attamen sagacitate expertorum venatorum sæpius evenit, vt canibus in odore errantibus, ipsi signis deprehensis maximum numerum vivarum avium comprehendant, extrahantque ad magnum lucrum. Sed id fieri oportebit celeriter: quia audito canum latratu, mox vigore alarum ( non secus ac agmina apum) erumpunt, Aves sub nivibus iterum se recondunt. & se in sublime efferunt. Quod si præsentiunt nivem imminere majorem, prædictos fructu iterum devorato, aliud domicilium captant, inque eo manent vsque ad finem Martii, vel celerioris resolutionis nivium, sole Arietem egrediente: tunc enim nive liquefacta, naturæ instinctu ( vt multæ aliæ aves)a latebris surgunt, ova pullosque producturæ: Gallus sylvester diligentius observas pullos. & hoc in montibus, vbi vepres sunt, & arbores densæ. Mares & fœminæ vicissim ova cubant, & vterque pullos observat, & præsertim mas, ne ab aquila, vel vulpe rapiantur. ## Liber XIX, kap. 34 (s. 678–679) De venatione earum extra nives. CAP. XXXIIII.                                         Hæ aves in maxima turba congregatæ volant, atque in                                         altis arboribus, præsertim betulinis, manent: nec descendunt,                                         nisi propagationis causa, quia in earum arborum                                         summitate habent sufficiens nutrimentum. Et eo viso, Modus venandi gallos sylvestres.                                         scilicet quod sese dilatent per campos, etiam nivem repletos,                                         venatores sive rustici, ad quos rura spectant, baculis                                         seu sustibus longitudine VIII. vel X. pedum, obliquo                                         situ e terra supra nives erectis, e quorum summitate                                         dependet laqueus ad omnem tactum mobilis, venantur Aves mire saltantes. hujusmodi aves: quia in congressu naturæ mire saltant, vti perdices currunt: & ita incidunt in laqueos, atque pendentes. manent. Cumque vna funiculo videtur suspensa, aliæ eam liberaturæ advolant, & similibus laqueis irretiuntur. Est etiam alius modus eas capiendi, videlicet sagittis sub vmbra equorum ( prout superius dictum est de erythrotaone )vt minus insidias valeant præcavere. Tempore autem propagationis, incessabili garrulitate alterutrum se superare volentes canunt, mares Aves cantu se produnt. præsertim vt longo latoque spatio per omnes sylvas audiantur: seque cantu frequentius produnt. Est etiam alia avium species, Bonosa dicta, carnes habens exterius Bonosa avis. nigras, interius albas, satis delicatas & sapidas more perdicum, licet sint magnitudine phasianorum. Tempore coitus masculus hianti ore currit, donec Modus propigationis. spumet: tunc fœmina occurrens spumam recipit, indeque videtur concipere & parere ova, atque educere pullos: quod Alberto non placet. Carnes vero supradictarum avium, sylvestrium scilicet gallorum, sunt admodum dulces, & temperatæ, vt caponum: & ob id ingeniose, vt dictum est, hyeme scilicet laqueis, & æstate sagittis capiuntur. ## Liber XIX, kap. 35 (s. 679–680) De nivalibus Aviculis. CAP. XXXV.                                         EST præterea admiranda quarundam avium Aquilonarium                                         natura, quod in sylvarum solitudine ita sese contineant, vt                                         ibi genitæ humanis habitaculis nunquam, vel raro appropinquent. Aves nivales.                                         Sturnorum magnitudinem, & colorem æstate                                         habent: hyeme vero multiplicatis nivibus semper candidæ                                         apparent, veluti cygni. Pedes earum rubei, vt nigrarum                                         ciconiarum: sed rostrum croceo colorem decorum, breve tamen                                         & acutum. Cibus earum, vt cæterarum avium, vermiculiCibus avium.                                         inter cortices rimosarum arborum latitantes, vel aridi pinorum, aut abietum, aut coryli fructus: quæ etiam sub asperrima hyeme vim nutrimenti non amittunt. Sed difficile capiuntur retibus, laqueis, arcubus, aut balistis, ob nivium profunditatem, cum pulchriorem colorem habeant, quam saporem. Vbi vero alites prædictæ concavitates nivium, veluti abditas specus sortitæ fuerint, eas ingrediuntur, sese balneantes, vti pulvere gallus, vel sturnus arena: deindeAves nivib’ se balneantes. cacumina arborum nivibus oppressarum repetunt, tanquam locum naturæ beneficio majorem voluptatem administraturum: immo & necessitatem, vt eminentius præcaveant insidias importunas accipitrum: quibus visis se in medias nives intrudunt, vt passeres contra milvum inter spinas, & demum nivibus consumptis, inter arbores densas tempore veris. Quando ab albedine in cinereum colorem naturali varietate transeunt, vitam degunt placidam, nullum inter rapaces alites accipitre minore sentientesAccipiter avium hostis acerbior. hostem severiorem. Quod vero cernuntur arbores sub candidis illis avibus incurvatæ, maximam abundantiam nivium signat: quia proceræ arbores velut semicirculi, aut arcus in terram depressæ, per menses Decembrem, Ianuarium, & Februarium, aut amplius detinentur. Adhæret enim nix densa, latioribusAbundantia nivium anni fertilitate prænuntiat. ramis frigore congelata: augeturque frequenti nivium casu, vt sæpius importabili onere vastæ arbores vel rumpantur, vel in partes dividantur. ## Liber XIX, kap. 36 (s. 680–681) De ponderosis Nivibus, & Culicibus hyemalibus. CAP. XXXVI. Nix diu durat in aquilone.                                         HÆCQVE nivium magna pressura continue durat, vsquequo                                         solis ascensu, & Austrino Vento consumitur. Deinde                                         post tantum, tamque diuturnum naturæ certamen, redivivo                                         humore hujusmodi arbores incurvatæ, ad pristinam                                         libertatem, & decorem resurgunt, eminentius in sublime                                         tendentes, quo terra nivium humore resoluto, singulari fertilitate                                         fuerit impinguata: quod & agricolis pro liberaliori Nix magis quam fimus agros impinguat.                                         commodo cedit. Resolutione enim nivium agri fœcundiores                                         redduntur, citiusque germinant, quam quivis alii agri diligentissimo labore præparati, prout superius lib. XIII. in primis capitulis Prata vberrima. est enarratum. Similiter & prata, ac pascua tantum luxuriant graminum vbertate, ac diversitate, vt necessum sit inde arcere jumenta, ne nimio herbarum esu crepent, aut debilitentur: immo vbi prata sunt, falcibus sæpe truncare herbas. Accedit præterea aliud naturæ portentum versus Septentrionem, quomodo in plerisque Culices minutuli in hyeme. locis penes terrarum calida spiracula minutuli culices generantur, Austroque flante modicum a terra elevantur, & innumerabili agmine supra nives turbato volatu monentur: & sicut nulli sunt molesti, ita vnico flatu venti Borealis asperi, veluti hemerobii extinguuntur. Sed tamen rediens Auster novos producit ex eisdem cavernis, & similibus, vt plurima pars hyemis etiam culices videat in aëre perstrepentes. Simile Strabo lib. XI. in verbo Vermium ostendit. Est etiam hic consyderandum propter coloris similitudinem, Caladrius albus. quod caladnus albus secundum legem immundus, cujus interiora femoris curant caliginem oculorum, in atriis Regum invenitur. Homim infirmo, morituro faciem Avis mirum præsagium. avertit: sed victuro faciem intendit, ægritudines eius assumens, & dispergens eas: aliquando etiam ob hoc moritur ipsa avis. Licet autem flaccescant arbores nivium densitate, & teneri rami nimio pondere more arcuum deprimantur, atque plures arbores pronæ in terram inclinentur: tamen sub eis, tanquam in opacis locis, Iter sub nivosis arboribus. frigido vento liberis, habitant diversæ bestiæ in maxima securitate. Sed nec silendum est, itinerantes sub his incurvatis arboribus, tanquam fornicibus, perficere vias suas: leves tamen ictus casu nivium aliquando sustinere. ## Liber XIX, kap. 37 (s. 681–682) De Ovis insularibus diversarum avium. CAP. XXXVII.                                         QVIA aquatilibus avibus tutum minime est, ova ponere in                                         terra firma, aut pullos producere longe ab aquis, propter                                         noxias bestias, vulpeculas scilicet, & mustelas: ideo naturæ                                         instinctu in insulis (quarum infinitus in Aquilone numerusInsulæ innumeræ septentrionis.                                         est ) & rupibus fruticum germine denudatis, maximo                                         agmine, ac numero diversi generis cohabitant: nidosque earumDifferentia nidorum.                                         aliquæ in nudo silice, aliquæ tortis aridisque stipulis, vel                                         gramine sicco reponunt, ovaque innumera pariunt: quæ quibuscunque                                         navigantibus libere cedunt occupanda, ita vt maximaOva innumera cedunt occumpanti. vasa colligant, & in forum vendenda comportent, aut sale(corticibus exuta) ad domesticum cibum, non ingratum, longo tempore servent: bonique saporis sunt, licet a feris accepta. Anas tamen in terra prope aquas, aut insulas educit pullos. Ova anatum prope aquas. Inter eas aves fulica aquatica est, nigri coloris, de genere mergorum, anate minor: quæ in mari, & circa stagna habitat, non vagabunda, sed permanens in loco suæ generationis. Fulica in loco suo manet. Cadaveribus vescitur piscium a rapacibus avibus dimissorum: præter quos ipsa insidiose inter rupes alios venatur: e quibus viceversa cæteris avibus magna liberalitate escam partitur. Tempestatibus gaudet, eo quod ludendo se submergit, & enatat. Tempestas præscitur. Matutino clangore tempestatem præsagit. Fulica, vt dicit Ambrosius, pullos aquilæ nido dejectos, reverenda clementia cum pullis suis pascit ac nutrit: hominibus ratione vtentibus exemplum præbens, quanta debeant erga peregrinos, & pauperes, Clementia erga peregrinos habenda. ac tribulatos pietate moveri. Item si fulica locum invenerit, vbi pacem & pastum habet, inde non recedit. Nidum tamen in petris ponit prope ripas, & ova plurima parit: quæ a fluctibus minime rumpuntur. Ovorum igitur tantam vim dicit Isido. Ova a fluctibus non rumpuntur. lib. XIII. cap. VII. vt lignum persusum ex est non ardeat, ac ne vestis quidem contacta aduratur. Admixta quoque calce cum albumine ovi, quo & succini frustaVis ovorum glutinativa. solidantur, conglutinant vitri fragmenta: immo id verum est, quando calx est viva: vel minio admixto, quando calx viva non occurrit. Generaliter ova omniumVitra & fictilia vasa. volatilium, tam sylvestrium quam domesticorum, vel aquaticorum, naturam eorum sapiunt, vnde genita sunt. Ova aquatilium avium pallida sunt, & varia, Ovorum diversi colores. ac punctis distincta. Intus autem omne ovum volucrum bicolor. Aquaticis lutei plusquam albi, idque ipsum magis luridum, quam cæteris avibus. Ova volucrum e calore Differentia ovorum in formam. fragilia: aquatilium rotunda, reliqua fere fastigio cacuminata. Quæ oblonga sunt ova, gratioris saporis putat Horatius Flaccus. Rotunda fœminam, reliqua marem gignunt. Omnibus ovis medio vitelli parva inest velut sanguinea gutta: quod esse cor avium existimatur. Optima fœtura ante vernum æquinoctium, videlicet in regionibus calidis, & temperatis: sed in Septentrionem ad finem veris, glacie vix resoluta, quando redeunt aves, vt pullos in insulis excludant. Plura de ovis si quis scrutari desiderat, inter alios videat Albertum lib. XVII. per totum de ovis &c. ## Liber XIX, kap. 38 (s. 682–683) Adhuc de Ovis certarum avium. CAP. XXXVIII. Larus avis.                                         LARVS avis est de genere milvi, tam in aëre, quam in                                         aqua prædam venans, ovaque instar gallinarum producens. Carthates.                                         Est & carthates avis nigra de genere mergorum, plurimum                                         piscibus nociva, quos e stationibus turbat, ac vorat Meantæ aves mea mea dicentes.                                         Meantæ aves anatibus majores (Germanice Meven, ac                                         Gothice Maaker dictæ)brevi collo & pedibus, coloris                                         cinerei, oculis glaucis, rostro partim croceo, partim rubeo,                                         semper clamantes Mea mea. Hæ vesci cupiunt cadaveribus                                         hominum: vnde naufragis, & submersis in tempestatibus Merguli. infident devorandis. Multa harum avium genera reperiuntur, quaæ ova in nudis rupibus plurima ponunt. Sunt & merguli, tempestates præsagientes: avide vorant, ac in littore se conservant. Sunt & aliæ, quæ longe lateque Insulæ innumerabiles littoris Norvagici. per agros, & loca campestria volando se subducunt, ne grandinibus ab æthere tempestuose in mare cadentibus, infestius corripiantur, aut interimantur. In littoribus Norvagicis etiam sunt innumerabiles insulæ, vsque ad suppolares terras progredientes: in quibus vti plurimæ aves alibi non reperibiles sunt, ita & ova producunt innumera: quæ occupantibus cedunt. Sed vnum est cæteris spectaculis miserabilius, quod gallina ex anatum ovis, pariter & propriis pullos producens, proprio fœtu secum gaudet in fricatione ventris cubatione fatigati: alterum vero aquis se Partus suppositii. immergentem vocat ad escam, qui nec matrem agnoscit etiam vociferantem. Ita forsitan est de quovis supposititio partu, prout latius in sequenti capitulo ostendetur de pullis pavonum, qui contemnunt gallinam nutricem, vti & anatum pulli. ## Liber XIX, kap. 39 (s. 683–684) De Pavonibus. CAP. XXXIX.                                         PAVONES in Aquilonaribus terris, vti rari reperiuntur, Pavones rari in Septentrione.                                         ita & chari habentur, præsertim ob pennarum decorem, &                                         vtilitatem. Ova, pullosque producunt semel in anno: licet                                         in tenera ætate, ob immensum frigus, pauci pulli coalescunt.                                         Attamen in Ostrogothia, & Vestrogothia, ac Suetia plures                                         generantur, & maxima diligentia educantur, ita vt primis                                         diebus farina hordeacea in modum pillularum confectaEsca juvenum pavonum.                                         vescantur: postea caseo recenti a lacte expresso, (nam serum nocet)                                         deinde XXXV. die evoluto, hordeo solido nutriuntur: ac vltimo in apertis agris, & campis, vbi naturæ instinctu seipsos liberius sustentare possunt, præcipue vbi vulpes non habeant ad eos accessum. Quod autem cæteris avibusVulpes pavonibus insidiantur. diligentius foventur, causam præstat vtilitas, at pulchritudo pennarum, quam pictores, et textores Aquilonarium terrarum in colorum varietate distinguenda imitantur, cum magnorum artificum picturæ raro, ob itineris prolixitatem, a remotisOpinio vulgi de pavone. terris afferantur. Rusticana simplicitas hos alites Angelico vestitu cœlitus missos putaret, nisi horribili clamore, & serpentino capite ipsa natura refelleret opinionem. Nec mirum: quia Volateran. lib. XXV. dicit: Pavone primum in IndiaEdictum Alexandri. viso, Alexandrum ferunt admiratum, prohibuisseque edicto, ne quis eam avem necaret. In Græciam demum delata, diu quæstui fuit: primum elegantibus tantum mercede indicatus, deinde ad eorum spectaculum admissa multitudine. Pavones ob libidinem ovas frangunt. Masculi ( seorsum quinis fœminis sufficientes ) ova perquirunt, vt frangant ob libidinosum ardorem: pullosque suos veluti alienigenas persequuntur, antequam illis cristarum insigne nascatur. Sed ova pavonum gallinis majoribus, & electioribus in cubando supponuntur: sisque supposita sæpius manum vertere oportet, vt eo facilius fœtus educatur adulterinus: circa quem non minor gallinæ cura est, quam alias de pullis anatum: qui aquis se immergentes, parientem natura vrgente non sequuntur vocantem. Pulli vero pavonum citius crescentes, nutricem facile contemnunt, Partus suppolltitius ingratus. & ita solicita gallina solatio productæ sobolis vbique defraudatur. ## Liber XIX, kap. 40 (s. 684–685) De mira natura Pavonis, & Psittacis. CAP. XL. Pavonis mira natura.                                         VGVSTINVS lib. XXI. cap. IIII. de Civit.                                         Dei de pavone loquens ait: Quis, nisi Deus creator omnium,                                         carni pavonis mortui dedit, vt non putresceret? Hoc vtique                                         cum auditum incredibile videretur, evenit, vt apud Carthaginem                                         hæc avis cocta nobis apponeretur: de cujus pectore                                         pulparum, quantum visum est, servari jussimus: quod                                         post tantum dierum spatium, quantum alia quæcunque caro                                         putresceret, prolatum atque oblatum, nihil nostrum offendit Caro 30. diebus non putrescens.                                         olfactum. Item repositum post dies plusquam XXX. idem quod erat inventum est: idemque post annum, nisi quod aliquantum corpulentiæ siccioris, & contractioris fuit. Idem in eodem cap. VII: Cum ergo dicimus de multis rebus mirabilibus, quæ nobis in promptu sunt, ipsi de illis rationem reddant, vt de carne non putrescente pavonis, cum putruerit & Platonis. Isidorus: Caro pavonis dura. Caro pavonis ita dura est, vt putredinem vix sentiat, nec facile coquatur. Hieronymus contra Iovinianum: Fimus pavonis fervorem podagræ dicitur mitigare: & Fimus pavonis. ideo fimum suum, ne hominibus prosit, resorbent, vtilitatibus hominum invidentes: vt superius de vrina lyncis dictum erat. Accedit præterea suprapositæ imagini Psittacus. pavonis. decorus et gratus Aquilonaris hospes psittacus, de Indicis oris per longa maris navigia adductus in Septentrionem: qui cum tanto ingenio polleat, vt voces proferat articulatas, dominum & reliquos eius domesticos salutando, in magna habetur æstimatione, cibaturque saccharo aliunde per mare importato, ne naturali originis suæ, vt creditur, frustretur alimento. Idque fieri solet per pueros, aut nobiles Psittacus risum, & gemitum profert. puellas, quibus garrulitas inest ab ipsa natura. Item risum, pariter & gemitum, atque alia gesticulamenta proferens, hominum excitat hilaritatem. Aspectu virginum delectatur, & tactu, atque caput exhibet fricandum. Deluditur autem in propria Revelans domestica secreta contemnitur. formam speculum osculando. Cum vero domestica secreta revelare cœperit, vilipenditur, vt alius quispiam afferens testimonium veritati, eam non amanti. Psittaco autem datum est in suo genere fortissimum caput, veluti vrso debilissimum. Pavo XX. annis, & vultur centum vivere dicitur. ## Liber XIX, kap. 41 (s. 685–686) De Perdicibus, & venatione earum. CAP. XLI.                                         PERDIX, vt omnibus fere notum, relinquitur, est avisPerdix avis dolosa.                                         dolosa, & luxuriosa. Vnde masculis pro fœminis certantibus,                                         victi caleantur coitu a victoribus. Ita sexum obiiviscitur                                         libido præceps. De nocte conversis posterioribus sedent                                         perdices, & tempore libidinis, linguis adinvicem extensis                                         desiderio coitus æstuant. Volantes sui juris non sunt,                                         quia in ipso aëre metas habent, quas transire non audent.                                         In frigidis tamen locis maxime coalescunt. Perdix propeMultitudo maxima in aquilone.                                         terram volat: quæ cum in multis sit astuta, in hoc tamen decipitur, quod sicubi possit, caput abscondendo credat se totam latere: & cum ipsa neminem videat, putat quoque neminem se videre. In hoc quoque fatua est, quod alienos pullos, vti adulteri filios putativos, fovet & nutrit, more domesticæ gallinæ, cum eos citius sit amissura, quos non peperit: quia loco ovorum amissorum, vel derelictorum, damnum resarcit in alienis. Veruntamen, vt dicit Ambro. lib. VI.Ova aliena cubat. Hexam. fraudis suæ fructum habere non potes: quia cum pullos suos eduxerit, eos amittit: vbi enim veræ genitricis vocem audierint, quæ ova generavit, relicta ea, ad illam se naturali quodam munere & amorem conferunt, quam veram sibi matrem ovorum generatione cognoverint. Capiuntur multis modis, vno videlicet frequentiore inModus venandi perdices. terris Aquilonaribus, vt venator serpat sub cute vaccina in terra: quem semina spargentem perdices accedunt secure, donec retibus involvantur circumquasque in circuitu ordinatis. Capiuntur & a fistulatore, qui extensis retibus domesticam vnam perdicemPerdices fistula decipiuntur. offert certamini aliaru: & ita accensæ rabida libidine accurrunt, & capiuntur. Capiuntur etiam retibus rubeo colorem perunctis, cum venator in frutice clausus eas fistula vocat. Frigoribus compresse volitant ad nemora vasta: sed neque ibi a venatoribus sunt securæ, propter delicatam escam solidæ carnis earum. Ius perdicum recreat stomachum. Medicinæ e perdicibus. Morbo etiam regio resistit cerebrum perdicis in tribus vini cyathis sumptum. Oculis contusis fel perdicis prodest cum æquo pondere mellis coctum, & datum. Fel contritum & appositum, valet ad oculorum claritatem restituendam. Ova perdicum æreo vase decocta cum melle, vlceribus oculorum: , & glaucomatis medentur, vt Plinius refert. Epar perdicis siccatum, diligenterque tritum, ac bibitum, epilepticis prodest. ## Liber XIX, kap. 42 (s. 686–687) De docilisate quarundam Avium. CAP. XLII.                                         VLTRA prædictas aves, tam terrestres quam aquaticas,                                         majori vel mediocri forma, ac proprietate descriptas, plurimæ                                         minutulæ ibidem, etiam valde canoræ reperiuntur.                                         quæ communiter in aliis regionibus suavissime cantant. Aves instruuntur ad cantum.                                         Atque vt magis articulate id efficiant, a præceptoribus instruuntur,                                         sicuti sunt sturni, merulæ, turdelæ, cardueles, Nomina avium.                                         & calandra. Sturni autem, etsi in nivibus saltantes præsagiunt                                         imminere tempestates, tamen capti, atque in cavea                                         tenti, propter gracilem linguæ latitudinem, facilime instruuntus ad cantum, vt Vincen. in specu. nat. lib. XVI. cap. CXL. attestatur. Sturnus. Avis est nigri, et cinerei coloris, cum quibusdam respersis maculis generata. Nisum insidiante, & subtus volantem stercoribus opprimunt, atque in arenis paludibusque sedent, Merula. Merula, quæ IX. voces, quibus omnis cantilena componitur, quasi inimitabiles habet, gloriabunda in hominum præsentia canit, verno præsertim tempore, quia hyeme balbutit. Nigra, croceis pedibus, & ore, melior est, quam alia cinerei coloris. Candida. In Achaiæ partibus candida invenitur. In Septentrionem ante glacierum recessum mire cantat, a verno æquinoctio vsque post solstitium æstivale. Diligit habitare in paludibus, Turdela. ac vastis sylvis. Turdela magnitudinem, & fere colorem turdi præferens, vere canit voce mira, & multiplici. Domesticatur veluti cæteræ aves, vt melancholiam Carduelis. levet. Vincen. in spe. nat. lib. XVI. cap. CXLII. Carduelis ædiculis clausa, cornu suspensum rostro trahit, vt bibat, pedibus pro manibus vtens: sed post potum inordinate cadere sinit: in quo mirum videntur, quod natura hujusmodi avibus eam astutiam concessit, quam nec bovi, nec magnis animalibus voluit impartiri, Calandra. vt vasculo in bibendo supponat pedem, ne cadat, & illico rumpatur. Calandra est avis parva, prope consimilis alaudæ, colorem fusca, plumis despecta, sed mira modulatione vocis. Audientes lætisicat, omniumque avium voces expresse imitatur. Itaque quando capta ergastulo includitur, ibi quoque captivitatis, & calamitatis suæ oblita, vix vnam diei horam sine cantu præterit: adeoque spatiari diversis avium cantibus gaudet, vt nec de se solicita sit. Adhuc ## Liber XIX, kap. 43 (s. 687–688) Adhuc de Avibus sonoris, quæ in extremis oris Aquilonis reperiuntur. CAP. XLIII.                                         IN primis philomela occurrit, quæ, vt omnibus notumPhilomela. %                                         relinquitur, avis est parva, dulciter cantaris, voce quam                                         corpore major: potius vitam, quam cantum victa deponit,                                         multiplicem ædens sonum, inflexum, gravem, acutum, Differentiæ sonorum.                                         elevatum, depressum, & circunflexum. Advolat cantantem,                                         vt tacite edocta vincat eandem: seque se invicem                                         provocant, quasi in genere omnium musicorum instrumentorum.                                         Breviterque (vt Plin. lib. X. cap. XXIX.                                         asserit ) omnia tam parvulis in faucibus, quæ tot exquisitis tibiarum tormentis ars hominum excogitavit: vt non sit dubium hanc suavitatem præmonstratam efficaci auspicio, cum in ore Stesichori cecinit infantis. Ac nequis dubitet artis esse, plures singulis sunt cantus, & non iidem omnibus, sed suicuique. Cantus sunt diversi. Animoso certamine canunt. Meditantur aliæ juniores, versusque quos imitentur accipiunt. Audit discipula intentione magna, & reddit, vicibusque reticent. Intelligitur emendatæ correctio, & in docente quædam reprehensio. Refert eodem loco Plinius, candidam dono datam fuisse Agrippinæ Claudii Principis conjugi: Agrippina Claudii conjunx. jussas canere cœpisse, sæpe antea visum. Habuit & turdum Agrippina sermones hominum imitantem: immo & Cæsares juvenes sturnum Latini Græcique sermonisSturnus Græce Latineque locutus. docilem. Carduelis prædicta vescitur semine papaveris, rutæ, aut cannabi: quorum cortice extracta, puram medullam eligit in escam. Comedit & minimas nuces, eodem modo nucleos a pelle excorians. Multa sunt genera hujus aviculæ: tria tamen præcipua in Borealibus terris. Quoddam enim genus dorso cinereum, lateribus croceum, capite anteriori rubeum. Quoddam parvum, & croceum. Tertium vero in pectore totum est rubeum, ac flammeum. Quartum genus cinereum in dorso, & in pectore croceum, residet in lino dulciter canens, aut arundine exili. Avium genera gregatim volantia. Omnia hæc genera gregatim volant, facilimeque per viscum virgis impressum ad hastam, vbi vlula ( quam omnes persequuntur ) sedet, capiuntur. Remanent semper in Aquilone, Vlula vexatur ab avibus. etiam sub asperrima hyeme: in quo non deerit eis victus. Denique sciendum est, que aves parvæ, præcipue tempore coitus, sint cæteris loquaciores. ## Liber XIX, kap. 44 (s. 688–689) De diversis Avibus natura contrariis. CAP. XLIIII.                                         REPERIVNTVR etiam pleræque aves diversæ speciei,                                         magnitudinis, & coloris in vasta solitudine versus polum Landzrygga sylva sub polo.                                         Landzrygga dicta, id est, terræ dorsum: quarum præsentia                                         solis aspectibus aucupium sine vlteriori naturæ notitia offertur. Aves ignotæ.                                         Peregrinæ sunt a vicinioribus Scythiæ desertis per terras                                         & maria pervenientes, verno præsertim tempore, vt rupes                                         hominibus inaccessas, sobolem producturæ inhabitent,                                         atque autumno recedant. Nec aliquæ nisi captivæ relinquuntur:                                         inter quas quædam apparent discolores, e vertice emittentes antrorsum plumas albas, totum caput tegentes: acutissimasque vngulas quantitate aquilæ habentes: ac e serpentibus, & muribus victum quærunt. Videntur Aves candidæ. præterea aves candidæ toto corpore, præter caudam, quæ fusco est, & rubeo commixta colore, corvo majores: quæ bufones, ranas, bestialque venenatas comedere Vlulæ in die volantes. visæ sunt: ideo aucupes ab illis abstinent intercipiendis. Præterea aliæ, vt vlulæ, sed luce volantes, in putridis arboribus habitantes apparent. Admiratur Plinius lib. X. cap. XXIX. miram naturæ differentiam: quia alia aliis locis negat, tanquam genera fruticum, frugumue, sic & animalium: non nasci, translatitium: invecta emori, mirum. Quid est illud vnius generis saluti(noctuæ videlicet in Creta)adversum Rhodus aquilam non habet. quæve est ista naturæ invidia ? aut qui terrarum dicati avibus termini ? Rhodus aquilam non habet. Transpadana Italia juxta alpes Larium lacum appellat, amœnum arbusto agro, ad quem ciconiæ non transmeant. Picus Martius in Tarentino agro negatur esse. Perdices non transvolant Bœotiæ fines in Attica: nec vlla avis Achillis sepulchrum infestat in Ponto. Nec Herculis ædem Romæ in foro Boario, muscæ, aut canes intrant. Non tamen hic negat Plinius invectitias (teste Theophrasto ) Aves quidam mustant colorem, vocem et mansionem. in Asia esse columbas, pavones, & corvos, sicuti superius dictum erat de psittacis, seu papagallis. Alia est etiam admiratio, quod quædam mutant colorem & vocem cerso tempore anni, ac repente fiunt aliæ, vt grues, quæ senectute nigrescunt. Merula e nigra rubescit. Turdis color æstate circa cervicem varius, hyeme concolor. Sunt etiam aves anate majores, versicolores, quæ canum latratus per omnia per omnia imitantur: item aliæ boum mugitum. Item aliæ, quæ equorum hinnitum faciunt, vt a pascuis abigant inimicum. ## Liber XIX, kap. 45 (s. 689–690) De Avibus ignoti nominis in Lacu albo. CAP. XLV.                                         LACVS albus inter Scricfinnos, & Biarmos, ac MoschovitasLacus albus.                                         versus polum Arcticum situs, dominiorum & gentium                                         terminos habet, longus & latus, adeoque piscosus, vt                                         quibusuis piscatoribus, æstivo præsertim tempore, exhibeat                                         se sine sui diminutione liberalem. Quare ad eumLacus inexhaustus piscibus.                                         multæ gentes accedunt, domesticam provisionem ex eius                                         abundantia facturæ per totum annum. In eo lacum, & penes                                         eum habitant infinitæ species avium, continuum garritum                                         fere sex mensibus sub clarissima luce dierum ac noctium, vsque ad grave fastidium emittentium. Quædamque earum ignoti nominis sunt, Quæstus e plumis. & maxime mollium plumarum, vt incolæ eas venantes, exinde acquirant ingentem quæstum. Opus enim est in his regionibus frigidissimis, pro arcendo gelu vti plumis, Remedia arcendi frigoris. & mollibus lectis, præcipue pro adventitiis viatoribus, qui talibus asperitatibus non sunt assueti. Cernuntur hic diversorum hominum habitus, in navibus (Strudzar, & Haapar dictis ) Moschovitarum scilicet, Finnonum, & Scricfinnorum, quibus stante regionum pace, pacifica est compiscatio ineunda, vt nulli (quod mirum est ) injuria pro quæstu, seu captura piscium, aut avium irrogetur: nisi furtoFurta rara propter lucem. (quod raro accidit propter continuam lucem ) aliquid ablatum fuerit, aut falsificatum. Gens enim illa Moschovitica more Græcorum astuta est, & varia in verbis. Videntur etiam aves onocrotali, saccum sub gutture habentes, ne & deesse videatur inexplebilis avis: de quo suo loco, sicuti & corvo, & reliquis nonnihil fuerat allegatum. Item in hoc lacu infiniti cygni, anates, & anseres reperiuntur. ## Liber XIX, kap. 46 (s. 690–691) De avibus Alle alle dictis. CAP. XLVI.                                         EST in hoc lacu quoddam avium genus admodum frequens,                                         immo & in aliis finibus maris Bothnici, ac Suetici,                                         quod tempore æstivo nunquam intermissa voce clamitat, Aves Alle alle dictæ.                                         Alle alle: vnde propter hoc vbique ab incolis aves illæ Alle                                         alle appellantur. In eo nanque lacu propter dulces aquas a                                         calidis fontibus vndique scaturientes, multarum, ac magnarum                                         volucrum ( prout priori cap. dictum esse tanta multitudo                                         reperitur, vt quasi spatiosa littora, & vasta flumina cooperire                                         videantur, præcipue corvi marini, sive cornices anguillarum, Corvi marini. morfices, ac mergi, anates duarum specierum, & cygni, præter minuta aquatilia infinita. Hos igitur corvos, & reliquas inexplebiles aves, venatores facilius ob gravem tardumque volatum, duobus vel quatuor cubitis super aquas elevatas, capiunt: eo videlicet modo, quod in arctis scopulis, velut insularum januis, in Modus venandi aves atris retibus. vtraque ripa hastis atra retia, vel aqueo colore tincta appendunt: quæ trochleis sursum deorsumque repente mobilia redduntur, vt agmine magno advolaturas aves depressis, subitoque levatis in obliquum casum retibus involvantur: quod necessario avibus illis evenit, ob gravem tardumque volatum, quem recto & lineari motu servant institutum, Volat’ linearis. ita vt paucæ periculum evadant. Etiam anates, aliæque aves quandoque retibus hujusmodi subiiciuntur. Hæ igitur aves nigræ, & pigræ, sive natantes Aves nigræ & pigræ. sive volantes, semper Alle alle vociferantur, quod Latine sonat Omnes omnes, etiam quando retibus sunt inclusæ: quam vocem irrisoriam solicitus auceps interpretatur, quod nequaquam omnes habeat in sua potestate, neque vnquam per retia quoque sexcenta sit habiturus. Sunt & hæ aves maxima multitudine in scopulis Suetiæ, & Gothiæ superioris, licet non tanta, vt in lacu prædicto, aliisque fluminibus huic Aves capitiuntur in cophinis &c. vicinis. Capiuntur etiam aquaticæ aves in vasculis littoralium arborum, ramis per modum nidorum appensis: in quæ anates præcipue sese recipiunt, ad producendum ova & pullos, propter vulpeculas, a quibus in terra infestationem patiuntur. Item capiuntur & visco, præsertim parvulæ. ## Liber XIX, kap. 47 (s. 691–692) De Vpupis, & aliis Avium generibus. CAP. XLVII.                                         VPVPÆ quando ad Septentrionales campos stato tempore                                         e regionibus alienis adveniunt, veris tempus accedere                                         indicant. Avis gemitu plena, & clamore, ob ovorum, Vpupa avis gemebunda.                                         aut pullorum custodiam. Vulpes in herbis importuno                                         clamore latitare indicat: ita & canes, ac cæteras bestias abVulpes prodit clamore.                                         omnibus locis abigendas exclamat. Bellum est cum hirundinibus,                                         ac picis, & monedulis est. In paludum tuberibus                                         ova ponit, & pullos educit. Domesticata venando                                         muscas domum purgat, etiam in murium raptu. Pluviam gemitu indicat: quod & nepæ campestres faciunt, cuculi equarum dictæ: quæ transversoNepæ equarum cuculi dictæ. volatu, citatoque forti sonitu, imbres illico adesse præsagiunt. Item nepæ majores longissimis rostris pluviam adesse prædicunt: ita & pici arborum. Est etiam avis, quæ pluvialis dicitur, perdicis magnitudine, variis pennis ornata, croceo, Avis pluvialis. albo, nigroque distincta colore: hæc creditur solo aëre vivere ( quod omnino Albertus negat ) licet pinguis sit, & in ventre eius nihil inveniatur. Hanc gravibusModus aves venandi fustibus. baculis venantur aucupes, quos altius in aërem ad deterrendum eam jactant, vt ita avem ad ima volantem, & fugientem acquirant. Vincentius lib. XVI, cap. XXXIX. citato autore de nat. rerum, loquitur de avibus paradisi pulcherrimis, quod nesciturAves paradisi. vnde veniant, aut quo vadant: non enim origo earum, vel propagatio videtur, sed certis temporibus congregatæ, terras quas inhabitant, alid migraturæ relinquunt, ac juxta Alber. de tempore in tempus loca mutant. Item avis est acanthis dicta, quæAcanthis. equos edit, & persequitur. Similiter & alia Assalon dicta. Avis subis, apud NigidiumAssalon. sic appellata, aquilarum ova frangit, vt refert Plin. lib. X. cap. XIIII. Subis. Sunt & apodes, quæ carent vsu pedum, multum volantes, de specie hirundinum. Apodes. Nidificant in scopulis: & hæ toto mari cernuntur, continuoque naves sequuntur a terra recedendo, atque semper eas circumvolitant. Item e volucribus solæ hirundines indocilesHirundines indociles. sunt, & e terrestribus animalibus mures nil addiscunt: cum tamen leones juga subeant, ac onagri, seu alces, plaustra pertrahant. Quidam aves nullam, nisi in nido retinent quietem: aut pendent, aut jacent. Et ingenia æque varia, ad pastum maxime. ## Liber XIX, kap. 48 (s. 692–693) De Avibus nocturnis, & earum cibis. CAP. XLVIII.                                         NON putavi fas esse, præterire nocturnas volucres, quia,                                         vt reliquæ supradictæ, ita & hæ ad decorem vniversi a summo                                         Creatore sunt productæ. Offertur autem in primis Bubo.                                         bubo Septentrionalium tenebrarum observator, avis diri                                         ominis, vt Virgilius asserit:                                         Ignavus bubo dirum mortalibus omen Affert, &c.                                         Lunam tamen clarissimam intuetur, vt aquila solem.                                         Sed quia visum in meridie habet debilissimum, corvos                                         sustinet hostes atrociores: verum sibiinvicem adversantur Furtum alternatum. in nidis. Nam vti corvus meridie comedit ova bubonis, ita bubo Generatio rapax non decrescit. ova corvi de nocte: neque sic decrescit generatio rapax. Cæteræ etiam aves bubonem deplumant, verum resupinus fortissimis vnguibus se defendit, maxime minoris generis bubo: majores vero in rupibus, & desertis, & vmbrosis arboribus tempore Descriptio bubonis. præsertim æstivali manent, cum hyeme arcibus, ac turribus Ecclesiarum horrisonam semper ingerunt vocem. Visum habet flammeum, aures cuneatis plumis elevatas, Otis. vngues acutissimos: nunquam volans quo libet, sed transversus aufertur. Otis est avis bubone minor, noctuis major, auribus plumeis eminentibus. Aliarum avium imitatrix, ac parasita reputatur, et saltatrix: & facile capitur. Mures persequitur, quia Aves nocturnæ lucernis capiuntur. cadaveribus, & carnibus vivit. Capiuntur hæc nocturna avium genera per lucernas accensas in horreis rusticorum: ibi enim congregantur, ob quæstum, & pastum murium latitantium. Mortua otis in stabulis, super equos suspensa, creditur eos ab Vlula. ægritudinibus præservare. Vlula est avis a planctu luduque nominata: cum enim clamat, fletum imitatur. Augurum judicio ad dexteram volans, & tacens, prosperitatem Vespertiliones. significat: gemens tristitiam. Vespertiliones aves agrestes, pedes avium habent, caudam carentes, alas membranaceas e corio indistinctas: dentibus vt mures. Victum nocte quærunt. Pullos pariunt lacte nutriendos: quod nullis aliis volucribus est concessum. Vbera admoventes(tesse Plin. lib. X. cap. LXl. ) gemellos volitant amplexae Caprimulgi. infantes, secumque deportant. Culices gratus eis pastus. Caprimulgi nocturni fures sunt, interdiu visu carentes. Pastorum stabula intrant, caprarumque vberibus advolant propter suctum lactis: qua injuria vber emoritur, caprisque cæcitas(quas ita mulsere). oboritur. De die manent in petris. Noctua glaucis oculorum pupillis tenebras nonNoctua. sentit, quia obscuriore nocte volatum habet crebriorem, & hunc inoffensum. Sole exorto visus eius hebetatur. Noctua contraria est apibus, vespis, crabronibus, & sanguisugis. Strix est avis nocturna, a sono sic dicta. Lucanus: Strix.         Quid trepictus bubo, quid strix nocturna queruntur. Plura qui videre velit de avibus nocturnis, videat Volater. lib. XXVa. & Plin. lib. X. cap. XVI. De Vulturum differentiam, ac proprietate, quos ## Liber XIX, kap. 49 (s. 693–694) Aristoteles & Plinius Aquilas appellant. CAP. XLIX.                                         QVANDOQVIDEM supra eod. lib. aquilarum generaAquilarum genera diversa.                                         diversa secundum Albertum, quæ frequentius in Septentrionalibus                                         oris reperiuntur, demonstrata sunt: hic vulturumVultures a quibusdam aquilæ appellati.                                         (quos Aristoteles et Plinius aquilas appellarunt)differentiam,                                         ac proprætatem inserendam esse duximus. Quod autem a his,                                         alioquin primas tenentibus, in animalium proprietatibus describendis                                         dissentimus, maxime autoritate Alberti Magni movemur,                                         cui ora Aquilonaria magis fuere cognita: qui etiam sibi                                         aquilarum naturam apud nos commorantium intimius perspectamArist. aquilam, & vulturem pro eadem ave posuit. habens, in hunc modum lib. XXIII. de Animal. scribit: Scias quod Aristoteles, & quidam Philosophi alii aquilam, & vulturem in idem genus avis ponunt, aquilam quidem ab acumine, vulturem autem a volando & capiendo nominantes: propter quod quidam dicunt nobilissimum avis genus esse vulturem. Hactenus ille. Vulturum 6. genera. Vulturum igitur sex genera, videlicet pygargus, qui ab albicante cauda dicitur, ac si albicillum nomines. Hic gaudet planis, & lucis, & oppidis: hinularius etiam a nonnullisI. cognomine appellatus: montesque, ac sylvas suis fretus viribus petit. Aliud genusPygargus. magnitudine secundum & viribus, plangus aut clangus nomine, saltus & convales, II. & lacus incolere solitum, cognomine anatarius, & morphnos a macula penne: huncPlangus sive clangus. Homerus in exitu Priami percnon vocat. Est & tertium genus, colore nigricans, vnde nomen accepit, vt fulvius vocetur, Græce melænaëtos. Hic magnitudine minimus, sed viribus omnium præstantissimus est. Colit montes, ac sylvas: & leporarius, ed quod proprie interficit lepores, cognominatur. Hic solus bono nutrimento fœtusIII. suos alit, atque educit: hic denique pernix, intrepidus, strenuus, quippe qui non clangat, Melænaëtos, aut murmuret, citoque venetur. Aliud etiam est genus, ab alarum notis, quæ malæ sunt, percnopterus, alias oripelargus appellatum. Hic est capite albicante, IIII. corpore majore, quam cæteri adhuc dicti: sed brevioribus alis, cauda longiore. Percnopterus, alias oripelargus. Hujus quantitas, quasi aliorum vulturum medietas, vulturi nanque speciem plene refert: subaquila, & montana ciconia cognominatur. Manet in locis multarum arborum. A corvo, cæterisque alitibus capitur: gravis est enim, victuque iners. Ex naturali malitia exanimata fert corpora: jejunæ semper aviditatis, &V. querulæ murmurationis. Porro aliud genus vulturum est, quod haliætus, hoc est marinusHaliætus, sive marinus. vocatur, cervice magna & crassa, alis curvantibus, cauda lata: moratur hic in littoribus & oris. Accidit etiam huic sæpius, vt cum ferre quod ceperit nequeat, ingurgitemVI. demergatur. Hunc etiam Plinius lib. X. cap. III. inter vulturum generaGnesium. recenset, & ex eis vultures procreari affirmat. Denique aliud genus gnesium, id est verum, germanumque appellant. Vnum hoc ex omni vulturum genere esse veri incorruptique ortus creditur: cætera enim genera & vulturum, & aquilarum, & accipitrum, & minutarum etiam avium, promiscua, adulterinaque invicem procreant. Maximus Vulturum par magnam sylvam occupat. omnium vulturum hic est, quia cæteros vel sesquialtera portione excedit. Colore est rubeus, conspectu rarus, more eius, quem supra cymindem intra accipitrum genera vocari diximus. Vnum par vulturum occupat magnam sylvam: vnde fit, vt etiam Vultures senescentes fame intereunt. pullos suos a nidis expellant, & longe fugent, æmulos scilicet rapinæ, ne vllo pacto vicinos habere patiantur. Demum senescentibus rostrum superius accrescit, incurvaturque subinde magis magisque, vt tandem fame intereant. Erythrotao Septentrionalis, Erythrotao quomodo capitur. vulturi haud dissimilis, gravis corpore & pondere, capitur in terra, vt refert Plinius lib. X. cap. XXII. ## Liber XIX, kap. 50 (s. 694–695) Adhuc de Vulturum generatione, & pietate. CAP. L. Vulturum generatio.                                         TRADIT beatus Ambrosius in Hexameron lib. V. cap.                                         XX. in generatione vulturum non intervenire concubitum,                                         & forte conjugali minime misceri, atque ita sine vllo                                         masculorum concipere semine, & sine conjunctione generare:                                         natosque e his in multam ætatem longæ vitæ procedere, Aetas vulturum C. annorum.                                         vt vsque ad centum annos vitæ eorum series producatur,                                         nec facile eos angusti ævi finis excipiat. Et ita generatio Pietas vulturum.                                         eorum suscipitur introducta. Pietas autem horum                                         animalium ab alio gravi autore Cassiodoro libro II. Epistolarum sic adduci, & accipi potest, vt inde eliciatur excelsa illa virtus, quæ generosis hominibus, maxime supremis principibus, inesse probatur. Ait enim Rex Gothorum Theodericus, vulturum pietatem commendans, atque detestans crudelitatem famulorum, qui dominum suum turpiter interemerunt, atque inhumatum (omissa funeris reverentia ) indigne abiecerunt, vt severissime castigentur: quatenus qui exemplis Pietas in avibus invenitur. provocantur pessimis, pœnis arceantur aspectis. Proh dolor, pietas in avibus invenitur, quæ a humana conditione deseritur. Vultur ipse, cui vita est cadaver alienum, tantæ magnitudinis corpus nec exiguis alitibus probatur infestum, sed magis accipitrem, vitam plumigerum avium persequentem, alis cædit, ore dilaniat, totoque Homines parcere nequeunt. suo pondere periclitantibus nititur subvenire: & homines parcere nequeunt, cujus se genus esse cognoscunt. Ille non vult extinguere, quo poterat Servi dominos occiduntur a quib’ enutriuntur. vesci: servi maluerunt occidere, qui eos superstes consueverat enutrire. Fiat ergo pastus pii vulturis, qui necem potuit crudeliter desiderare pastoris. Tali potius sepulchro recipiatur, qui dominum reddidit insepultum. ## Liber XIX, kap. 51 (s. 695) De Cuculo, & multiplici genere Picorum. CAP. LI.                                         EST etiam in Aquilonaribus sylvis optatæ lætitiæ annuntiatrix                                         avis omnibus nota, Cuculus appellata, circa principiumCuculus.                                         Maii erumpens in vocem sonoram: quam fere in finem mensis                                         Iulii continuat. Sed hoc in vastis nemoribus,                                         ob inimicas aves, naturali odio eam in omnibus molestantes,                                         eo quod & ipsa(coccyx Græce dicta) aliis sit insidiosa. Coccyx.                                         Nidum enim proprium non facit, sed in alienis, palumbi                                         scilicet, alaudæ, vel passeris solitarii, ponit sua ova cubanda,                                         & alterius labore producit pullos: qui a testa exeuntes, Pulli producuntur alieno labore. pulchritudine, vt educentur, provocant nutricem: quæ specie & forma impinguescentis sobolis gaudens, fœtus suos damnat, atque absumi patitur, donec ab adulterino fœtu evolaturo interimatur: & demum ipse cpccyx a suo genere, videlicet accipitre, dilaniatur. Nulla avium carnis dulcedine superat coccycem: quæ & frigidissimæ estCaro coccycis dulcissima. naturæ, vt Aristo. lib. VI. de animal, cap. VII. placet. Albertus dicit hanc avem minime æstate colligere, quæ sit hyeme comestura: sed latitat in concavitatibus arborum, aut cavernis terrarum, plumis spoliata. Quandoque etiam autumno capta hæc avis, educatur in vaporariis, vt quasi species falconum, ad venandum aptari possit. Cuculus errore fovetur, captus pro specie falconum. Sed degeneris naturæ suæ non oblita, devorat omnes occurrentes domesticos pullos: & ob hoc postea occiditur. Alio autem tempore ponit vnum ovum in nido fulicæ, & eius ova fugit: illa vero futuri eventus ignara, sedulo fovet ovum, pulloque producto ab eo necatur. Mirabile quoddam de cuculo refert Albertus lib. XXIII. quoMater necatur a pullo. quis loco primum audiat alitem illam, si pes dexter circumscribatur, ac vestigium id effodiatur, hanc terram interimere pulices, vbicunque aspergatur. Præterea picorumPicorum genera varia. genera plurima sunt in Aquilone, magnitudine monedularum, asperrima hyeme in corticibus arborum quærentes victum: quorum aliqui nigerrimi sunt, rubeam habentes cristam, aliqui glauci, aliqui virides, aliqui vario colore respersi, signa asperioris hyemis venturæ gemitu prænuntiantes. ## Liber XIX, kap. 52 (s. 695–696) De Prognostico diversarum Avium. CAP. LII.                                         LATISSIMO terrarum spatio incolis Septentrionalibus                                         per maxima loca habitantibus, hæc suppetit ratioPrognostica quonam ex avibus cognoscenda.                                         venturos eventus cognoscendi, præsertim in natura avium                                         terrestrium, & aquaticarum more augurum, qui e gestu,                                         motu, volatu, voce, & garritu avium, futura prædicunt. Aves aquaticæ.                                         Aves enim aquaticæ in terram volantes, procellam: & terrestres                                         si ad irrigua, & loca palustria transvolant, serenitatem                                         portendunt: de quibus in extenso Plinius loquitur                                         lib. XVIII. cap. vltimo. Alauda cantu imminentem auroram præsuntiat. Alauda. Anser continuo clangore diras tempestates, pluviamque aqua se spargens prædicit. PectoreAnser. vero puro, & candido, postquam lixus vel assus est, significat immensum frigus. Anates. Anates se sæpius balneantes, & mergentes pluviam notant. Ardea. Ardea nubes petens imbres, et procellas præsagit: dumque mediis arenis tristis insidet, diras tempestates. Bubo. Bubo noctis monstrum, in vrbe visus solitudinem imminere demonstrat. Cornices. Cornices contra aquas clamantes, & aqua vel nive se perfundentes, copiosum imbrem præsagiunt, prout Isidorus allegat: Tunc cornix plena, pluviam vocat improba voce, insidias etiam bestiis, vel hominibus paratas, aliaque plurima mutabilitate vocis ostendens. Coccyx. Coccyx eiusdem naturæ est cum cornice, fereque garritu idem designat. Corvus. Corvus est citissimus mutationis aëris nuntius: & alia crocitationis voce prophetat, quia LXIIII. ’ voces formare dicitur, teste Fulgentio: alia voce auram tranquillam, alia tempestuosam, alia nivem, alia densam nebulam monstrat. Cygni. Cygni a terra avolaturi, sublimiori volatu incolis relinquunt horrendum frigus, alias æstate nautis bonum omen, vt Aemilius ait: Cygnus in auspiciis semper lætissimus ales. Hunc potant nautæ, quia non se mergit in vndis. Ciconiæ. Ciconiæ horas diei crepitatione rostri dividunt: quod & Iordanes de Attila Aquileiam obsidente, & vincente attestatur. Doffrinæ aves. Doffrinarum alpium Norvegiæ aves, vti variæ & mirabiles sunt, ita incolis mira ostendunt. Diomedeæ aves. Diomedeæ aves Græcis tantummodo adulantur Herciniæ aves. Herciniæ sylvæ aves, lucentes frequentiori volatu, tenebras densiores signant. Fulicæ. Fulicæ, seu fuligines clangore tempestates præsagiunt. Gallus. Gallus noctis horas cantu dividit: eoque frequentius reiterato, frigus præsagit. Grues. Grues circulari volatu in sublimi aëre serenitatem, humili autem tempestatem, præsertim ad mediterranea tendentes, & clamore pluviam præsagiunt. Hirundo. Hirundo deserens culmina inhabitare, eorum casum portendit: volatu aquas percutiens, tempestates: alte nidificans, in montibus tute seminandum: humiliter, in vallibus ruricolis signat. Ispidarum pelles. Ispidarum pelles & plumæ, parieti infixæ mutationem aëris, veluti coloris, ostentant: & Alberto teste, hæ aves custoditæ, thesaurum augere creduntur. Lagus. Lagus ludens super aquas, tempestatem præsagit. Mergus. Mergus a mari fugiens, gravissimam imminere tempestatem ostendit. Meanta. Meanta tempestate imminente plus solito clamat, gaudetque se præda submersorum posse satiari. Noctua. Noctua in imbre garrula serenitatem, & in sereno tempestatem signat, voceque importuna mortem imminere præsagit. Nepa. Nepa gemebunda voce per aërem volans, ncbulas densas, & pluvias signat. Otis. Otis in culmine domus, vel turribus, ridenti sibilis cum auditur, fortissimum frigus ostendit. Pica. Picam commem continuato garritu, lætos adventare hospites, vbique signare receptum est. Querquedulæ. Querquedulæ fere omnes aquaticæ, quarum quædam species quercus aridas inhabitant, pauque vel multo garritu aëris mutationem significant. Sturnus. Sturnus aurora surgente nimium murmurans, pluviam: parum vero garriens, serenitatem præsagit. Turdi. Turdi nivibus se balneantes tempestates, et nivium casus vehementiores imminere præsagiunt. Vlula. Vlula clamans tristitiam, silentio vero prosperitatem significat. Vultures. Vultures agminatim volantes, strages hominum quo volant ostendunt. Adducit etiam Volat. lib. XXV. plura alia volucrum signa, futuræ mutationis temporum, & elementorum, &c. LIBRI XIX. FINIS. ## Liber XX, inledning (s. 697–698) GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE PISCIBVS. LIBER XX. PRÆFATIO. ABSOLVTIS præcedenti libro terrestribus atque aquatilibus avibus, eo relaxatur rerum ordo, vt ad natatilia ingurgite, vel fluminibus viventia descendatur, videaturque quid in aquis Septentrionalibus producitur, quod præter vitæ spiraculum parum commune in forma, vel proprietate habeat cum cæteris bestiis aliarum aquarum, & regionum. Habent enim lacus & amnes Aquilonares, adeo multiplices piscium species, in figura, qualitate, & quantitate ab aliis distinctas, vt delectabilius esset vti eorum sapore, quam altercari de nominum appellatione. Intuitus aliquando sum forum piscarium abundantissimum Venetorum: sed vix quatuor, aut quinque piscium genera, scilicet lucios, tenchas, anguillas, orches, ac squatinas reperi, quæ comparari poterunt Aquilonaribus piscibus multiplici varietate distinctis: quorum veriora nomina si Latino, vel Græco sermone elici, aut indicari nequeunt, veniam facilime merentur sapore gratissimo, quando parum famelico stomacho de nominibus, vel æquivocis ( cujus nominis, vel generis sunt ) ratiocinari proderit, vbi delicatius præparanti, ac oblati jucundius exhilarent suos inquisitores. Nec fide carebunt, si insoliti sunt aut annuissi: quia in lib. De animal. conformi ominum sententia dicitur, diversa animalia sua propria sortiri loca, vt leones in Libya, & rangiferi in Suetia: ita & de avibus, piscibusque veniet vbilibet existimandum. In contemplatione enim naturæ nihil potest esse supervacaneum, nihilque incredibile conceditur intelligendum, vt vnicuique existimatio sua salva sit, quando conformioribus causis & rationibus approbata fuerit, atque rerum experientia corroborata. Cum Isidoro tamen animadvertendum est, quod bestiis, & volatilibus prius (tanquam antea visis) nomina imposita sint, quam aquatilibus: & his, cognito eorum generæ e similitudinem terrestrium animalium, aut ex propria specie, natura, moribus, coloribus, varietate, & sexu nomina data: similitudine, vt ranis, vitulis, leonibus marinis: e moribus terrestrium, canibus, vulpibus, lupis, in aquis existentibus, eo quod improba voracitate sua alios devorant, vel persequuntur: ex colore, vt vmbris, auratis, aureisvellis: e varietate, vt trutis, boctibus: ex figura, vt orchibus, rotis, serris: e sexu, vt musculo, eo quod sit ipsius balenæ masculus, cujus coitum concipit, producit, & lactat fœtum. Sed de his, & similibus particularius sequenti libro XXI. de piscibus monstrosis plurima successive ostendentur, vt interim via aperiatur ad loca piscibus magis abundantia. Piscium spes in aquilone multiplices. Piscens Venetorum multis, sed diversi ab aquilonaribus. Piscium sapores potius quam nomina attendenda. Animalia diversa loca congrua fortiuntur. Existimatio sua vnicuique salva. ## Liber XX, kap. 1 (s. 698–699) De triplici Bothnia terras Septentrionalis, & abundantissima eius piscatura. CAP.I. Bothnia, id est fundus vasis.                                         BOTHNIA, quæ sinum Gothicum, sive Sueticum                                         ad Septentrionem terminat, latissima est terra, divisa in                                         tres magnas provincias, Occidentalem, Aquilonarem, &                                         Orientalem. Qui Aquilonarem incolunt, piscatu maxime                                         vivunt: non quod agrum sterilem habeant, sed quia Copia piscium maxima.                                         tanta est his copia piscium optimorum, vt in omnium necessariarum                                         rerum permutationem abunde sufficiat. Suntque                                         in omnibus rebus locupletes: siquidem ex Hispania, ac Merces exoticæ.                                         Lusitania optimum vinum, & sal: ex Anglia, & Flandria pretiosum pannum: ex Germaniæ civitatibus variam domorum supellectilem Merces internæ. & ornatum, præter domesticum cultum: ex Suetia, & Gothia triticum, siliginem, hordeum, & omne genus necessarii leguminis illuc navibus advectum, comparant. Omne littus, insula, sinus, amnis, rivulus illic exuberantem piscium copiam toto Insulæ plurimæ. anno, maxime tempore æstivo, quo omnia ibi amœnissima sunt, præbet. Insulæ circa maris littora plurimæ sunt, & jucundissimæ: quæ herbis, arboribus, & graminibus, Amœnitas singularis Bothniæ. maximam recreandi delectationem exhibent. In arboribus avium diversi generis suavis concentus: piscium mira varietas, sese super vndas ludendo efferentium: piscatorum maximus in omni loco proventus: nulla illic nociva belua in mari nullum perniciosum reptile, aut formidabile animal prope in terra: nullæ tenebræ tempore totius æstatis: nullus ardor solis: aber salubris, & temperatus: omnia Turpitudo nulla in populo. ibi jucunda, quieta, & tranquilla. Verum quod magis mirum est in tanta locorum, & temporum amœnitate, ac licentia, nullum turpis lasciviæ facinus admittitur: castus, & verecundus inter homines vtriusque sexus convictus: nec incestus, nec fornicatio, Ignorantes vitia beatiores. nec adulterium fit, aut nominatur in illis: tantum enim valet lex Domini immaculata apud simplices illos populos, vt ipsorum castimoniæ multi in lege divina Thorna oppidum. doctissimi cedere videantur. Labitur e montibus hujus Aquilonaris Bothniæ (id est fundi maris ) vndosus, & profundus amnis: qui duobus ostiis fertur in mare, relicto in medio brevi spatio, in quo fundatum est oppidum, quod Thorna, id est turrita turrita insuja dicitur: caius latitudinis elevatio est circiter 82. grad. longitu. 42. Est autem hoc oppidum in loco plurimum amœno, & commodo situatum: necThorna emporium valde frequentatum. aliud emporium frequentius in toto tractu suppolari, quam est hæc Thorna. Ad ipsam enim confluunt Russi albi, Lappones, Biarmi, Bothnienses, Finni, Sueci, Tavasti, Hessingi, & complures alii, e partibus Norvegiæ, per altissimos montes, Nomina gentium. & vastas solitudines, ac Iempthiam regionem: & hi omnes, partim oblongis naviculis, incitatissimis fluviorum casibus aptatis, partim curribus domitorum rangiferorum instar cervorum vtuntur, partim etiam pandis perticis, quibus conspersa nivibus juga montium cito superant, celerique allapsu concurrunt, vti in principio hujus voluminis explanatum reperitur. ## Liber XX, kap. 2 (s. 699–700) De multitudine Piscium hujus Emporii. CAP. II.                                         COMPORTATI pisces diversarum specierum e piscaturis                                         superiorum fluminum in hunc locum, mercatoribusRerum commutatio vbi exercetur.                                         longinquarum provinciarum rerum commutationem venundantur:                                         & hoc in colligatis fasciculis quingentarum                                         gravium librarum, quod pondus illic est vsitatius: & prætereaPiscium diversitas.                                         in maximis vasis sale conditi pisces, seu alio modo                                         suavioris saporis conciliandi gratia fumigati. Ad hanc insulamNomina locorum.                                         frequentiorem navigationem Holmenses, Aboënses,                                         Raugmenses, & Eregrundenses, quotannis in maximo capiendo lucro instituunt, ac mercimonia non pecuniarum numeratione ( eo quodNummi quo in loco non æstimantur. gens illa nummos non æstimat) sed commutatione rerum necessariarum, prout libro IIII cap. V. fuit enarratum, distrahunt. Et id quidem fit, quia ad hoc emporium ob populi simplicitatem, ac credulitatem, plerumque a dolosis mercatoribus importataMoscovitarum gens astuta. moneta, deprehensa sit falsa, vafro præsertim irigenio Moschovitarum, qui illuc circa æstivale solstitium (vti ego M. D. XIX. vidi )in magno numero, navigia in humeris aliquando inter distantes aquas portantes, concurrere solent. Sed dolus eorumDolus punitur. cum detegitur, repentinam illico recipit vltionem, prout superius lib. VI. cap. XIII. clarius patebit intuenti: vbi etiam de damnis vilissimæ monetæ plura dicuntur. ## Liber XX, kap. 3 (s. 700–701) De piscatura Salmonum. CAP. III. Salmonum piscatura vberrima.                                         VIX alicubi in tota Europa vberior salmonum piscatura                                         reperitur, quam in Bothnico mari versus Lappones, e quorum                                         montibus & terris, vastissima flumina dulcium aquarum                                         descendunt: contraque pulcherrimo spectaculo, quasi milites                                         micantibus armis, sub solari æstu ascendere videntur Salmo a saltu dictus.                                         salmones, tanto præsertim agmine, vt superiores montium                                         aquæ prædam reservent piscatoribus suis. Dicitur nanque                                         salmo a saltu: caudam enim ore replicat, & reflectit, firmiter                                         eam ore tenens, donec saltus agilitate locum abruptum conscendat: ad quem tendens contra fluminis impetum, a proposito non desistit, quousque dulcibus aquis ( quas avide desiderat ) reficiatur: ac postea vicissim desiliendo, Salmo 6. vel 7. pedum longitudine. ad nota domicilia intra cavernosas rupes revertitur. Gaudet enim alternatim falsis, & dulcibus aquis. Crescit hic piscis in longitudine VI. vel VII. pedum, magno prævalens robore, sed ponderosus & gravis: omnisque quam habet agilitas, a potentia virtutis eius est potius, quam a levitate corporis. Hic, vt dicit Plin. Carnes salmonis rubeæ. lib. IX. cap. XVIII, olim præferebatur omnibus piscibus mannis, & maxime in Aquitania. Carnes eius rubeæ sunt: quæ licet dulces & gratæ sint, valde tamen satietatem Sapor salsus gratior. cito manducantibus ingerunt: quod verum est recentes avidius sumptæ. Dum vero sale condiuntur, gratiores æstimantur, ita vt magno pretio ac multitudine emptæ, ad superioris Germaniæ partes vsque, primum navigiis, & demum curribus advehantur. Neque genus hoc piscium, quantumcunque capiatur, deficere videtur in loco nativo suo. Vidi enim ego circa æstivale solstitium in extremis Bothniæ littoribus circa Thornam, adeo magnam eorum multitudinem capi, atque in tanto Modus exiliendi a retibus. numero extrahi, vt fortissima retia rumperentur. Nititur enim hic piscis, dum sentit se retibus pressum, omnibus viribus se liberare, caudam ad os applicando, vt Salmonis cordiutissime vivit. circulari saltu exiliat: idque, licet tardus sit, & piger ob suam pinguedinem, celerrime ostendit. Cor eius extractum diutius omnium cordibus animalium moventur Sal. Germanici. In Rheno, & Vistula, ac Duna, vel Dzuina prope Rigam in Livonia, magno pretio comparantur salmones: hique fumo querno ad gratissimum saporem indurantur, prout prout & generaliter fieri solet apud omnes aquas Septentrionales. In regionibus autem Ostrogothorum ac Vestrogothorum, etiam plurimi capiuntur. Flumina enim illicSalmones Gothici. in plerisque locis XX. vel XXX. pedum altitudine reperiuntur, maxime penes Vestrogothos in provincia VVermelandia dicta, quæ olim regio titulo decorabatur: vbiLacus C. milliu passuum. lacus dulcium aquarum, centum millibus passuum in longitudine, & XL. in latitudine patet, cui nomen Vener est: in quem XXIIII. magna flumina a montibus NorvegiæFlumina 24. fluunt in vnum lacum, ac vnum exitum habent. illabuntur, vnum solum exitum versus Meridiem habentia: qui Trolhetta, id est, dæmonum caputium appellatur. In fluminibus illis recentibus in maxima copia ialmones capiuntur: inque genere suo maxima producunt ova, cicerculas, vel pisa in quantitate superantia, ac maculas nigras in cute respersas habentia cum magno decore. Salmonum ova. Maximus denique horum piscium, vbicunque capiuntur, quæstus est, & adhibito ingenio capiendi major indies excrescit. ## Liber XX, kap. 4 (s. 701–702) De piscatura Vitulorum marinorurm. CAP. IIII.                                         QVIA in mari Bothnico & Finnonico maxima vitulorumVituli marini.                                         marinorum, sive phocarum multitudo reperitur: idcirco                                         naturam eius, & demum venandi modum, quem videram,                                         paucis annectam. Vitulus marinus, qui & Helcus Latine dicitur, Helcus.                                         a similitudinem terrestris vituli fortitur nomen: habetque                                         corpus durum, & carnosum, ideoque difficulter interficitur,                                         nisi elisis temporibus capitis, Vox eius est vt tauri: quatuorVox vt tauri.                                         habet pedes, non autem auriculas quia regimen vitæ                                         eiu, & mansio est in aqua. Si enim auriculas haberet, multum humorem susciperet, natationemque sibi in aqua prohiberet. Animal generat completum: parit vt homo omni tompore, sed maxime cum primis capris. VitulusVituli marini partus. marinus pilo vestitus, averso coitu, vt canis, invitus adhæret: parit animal in terra more pecudum, nunquam tamen plures geminis fœtus, licet autor de nat. rerum dicat, tres. Fœtum non ante XII. diem a partum in mare producit, subinde assuefaciens. Ipsis in somno mugitus, vnde nomen vituli, Accipiunt tamen disciplinam, voceque pariter & visu populum salutant , incondito fremitu: nomine vocati respondent . Somnus gravissimusNullum animal graviore somno premitur. Pinnis , quibus in mari vtuntur , humi quoque pedum vice serpunt , sursum deorsumque claudicantium more se moventes . Pelles eorum etiam detractas corpori, sensum æquorum retinere traditur, semperque æstu maris recedente inhorrescere . Dextera pinna vim soporiferam , somnosque alliciendi capiti subdita habet. Pavidi fulminum,tutissima putant tabernacula e pellibus Vitulorum marinorum confecta , eo quod solum hoc animal in æquore,vt aquilam in Octavius Augustuæthere,a fulminis ictu immune est ,& securum. Octavius Augustus , licet non minus severus, quam facilis & clemens patronus , ac dominus esset, tonitrua fulguraque Vituli marini descriptipaulo infirmius expavescebat , ita vt semper , & vbique pellem vituli marini pro remedio circunferret . Pellis enim hæc secundum Albertum lib. XXIIII. pilosa est, nigris albisque maculis distincta . Hoc animal lactando, catulos mammis nutris, duodecimo die in mare producens. In somno ita alte stertit,quod somnus eius mugitus esse videatur , vt alias balena, rosmarus, sive morsus, & celetus in arena , vel monticulis eminentibus super aquas . ## Liber XX, kap. 5 (s. 702–703) De modo piscandi eos, & eorum medicina. CAP.V. Mod’ piscandi vitulos marinoMODVS vero piscandi eos , e suprasculptis imaginibus facilime deprehenditur. Piscator nanque mentita pelle nigra, cum longa hasta ferro hamata, super glacie curvatus iacet, mugituque vitulum vocat , qui mox accedit , putans novam suscipere conjugem , propria interfecta : est enim Belua crudelis in conjugis interfectione( vt Albertus refert)super omnes beluas crudelior vxoricida ,vt vnam alteri superinducat , donec ab aliquam earum in defensione fuerit interemptus : verum non confortem, sed jaculum , non luxuriam, sed laqueum invenit, vt occidatur . Nam spiculum per hastam immissum , manent in corpore , donec debilitata Modus alius capiendi vitulos marinobelua e suscepto vulnere, per funem attrahatur. Capitur etiam dormiens , præsertim hamato mucrone,quia profundissime dormit,vt & alii quidam pisces, de quibus infra cap. de rosmaro sequenti lib . dicetur. In aquis dulcibus naturaliter non Canicies pisci vti homini acciditsunt vituli marini , secundum Albertum lib. XX. cap. III. nisi aviditate prædæ eo se conferant,vt infra de captura halecum dicetur . Canicies vti homini,& equo, sic quoque vitulo marino accidit : senectutique reverentiam juniores semper habet . Reverentia senuVbi enim in scopulis XXX. vel XL. vel plures dormiendo jacent,tanquam pecorum greges,fideliter notantum est, senes pariter, & juniores seorsum dormire: vnde & seniore in aquas descendente,nec vnus e toto grege in scopulo montano, lato,vel in glaciei parte natante remanet , nisi pariendi causa. Hujus animalis pili in corio Fluxus & refluxus maris in pellibus apparedetracto vbicunque fuerint, compositione, & erectione sua indicant fluxum, & refluxum maris,veluri aliorum animalium marinorum,quæ pilosa sunt . Nam si mare turbatum in fluctus surrexerit,& pilus similiter erectus exurgit:si vero mare pacificum fuerit , pilus in planum sternitur : sicque maris status in re insensata ,& mortua Tempus e vestitu judicatudeprehenditur. Bothnici nautæ prognosticum suscipiunt e vestitu proprio,de pelibus hujusmodi composito, an mare tranquillum,& prospera navigatio sit speranda vel periculum in mari subeundum. Tranquillus in vita Tiberii scribit in pellem, hanc ictum fulminis avertere , ne noceat.Et hoc quoque repetit Volateranus lib.XXV. Præterea Præterea Plin .lib. XXXII. asserit facies expavescentium morsum canis rabidi, perungi debere adipe vituli marini . Idem quoque adeps lichenas, & lepras solvit . Coagulum eiusdem vituli comitiales bibunt cum equino lacte.eodemque coagulo magiMediciæ e vitulo marino. in lethargum vergentibus ad olfactum vtuntur. Coagulum phocarum etiam virtutem habet castoreo similem, & epilepticis prodest . Item pro præfocationibus matricis, mulieribus bibitum valet : verum coagulum integrum in aqua manet, sophisticatum mox solvitur: quod attendant medici . ## Liber XX, kap. 6 (s. 703) Adhuc de virtute hujus bestiæ. CAP.VI.                                         FEL etiam horum vitulorum marinorum ad multa valet,                                         si quis Dioscoridem quæsierit. Item bestiæ hæ adeo animosæ                                         sunt, vt audito tonitru , visoque fulmine ac coruscatione ,                                         gaudentes ascendant planos monticulos , sicuti ranæ                                         exultant accessu pluviarum. Navigaturi Bothnienses,                                         seu Aquilonares nautæ, versus Germaniam in asperrima                                         hyeme , pinguedine hujus beluæ liniunt tabulas navium,Naves perunctæ pinguedine vituli marini non congelantur.                                         ne glacie congelentur ad navis demersionem. Item pinguedo                                         hæc , Seeltraan vulgariter dicta , plurimum valet ad inungendum diversa genera coriorum ,ac pellium, quas alutas appellant : vnde caligæ molliores conficiuntur : quemadmodum videtur , quomodo in Prussia hacPelles sylvestrum & domesticarum caprarum vnguntur pinguedine vituli. pinguedine per aquarum rotas aluta præparatur , atque distrahendi gratia in Flandriam , & tandem in Italiam , Galliam ,ac Germaniam transportatur . Tergora etiam bovina, nisi vncta fuerint hac pinguedine , vel ceti , non valent ad conficiendum ocreas viatorum in pluvia, eo quod arcet omnem humiditatem , & diutissime conservat eas : nec mures hac pinguedine calceos, vel ocreas vnctas rodunt, aut lora equorum ad præsepia ligatorum , sicuti alia, scilicet bovina,vel arietina pinguedine ynda. Immo hoc bonum naturaliter inest huic corio, vt fulmine non tangatur,vbicunque fuerit alligatum . Item superius lib. XI.cap. XXIII, plura notata suntPinguedo vituli marini ad multa vtilis. de hac pinguedine , quomodo tempore obsidionis super aquas inter glaciem apertas effusa , impedit congelationem . ## Liber XX, kap. 7 (s. 703–704) De perplexitate comedentium carnes hujus. Vituli tempore Iejunii. CAP.VII.                                         CVM hoc animal carnem habeat , & laridum , more domesticorum                                         porcorum , nonnulli scrupulose se torquent ,Vituli marini pinguedo comeditur diebus jejuniorum .                                         ne his , scilicet interioribus carnibus, vescantur in Quadragesima ,                                         ea securitate , sicuti lardum vel pinguedinem.                                         quæ foris est,& avulsa carnem retinet sibi conjunctam . Quocirca                                         rectoribus Ecclesiasticis hæc causa discutienda committi                                         consuevit: dumque in vnam , & alteram partem physica                                         ratione multa adduci , probarique solent , nec satis concorditer                                         diffiniri , simplicioris ingenii viri , multis post habitis causis, in vtraque partem prolatis,dicunt ,’at probant,ex ipso vitulo marino sumendam fore demonstrationem , hanc videlicet , vt cum partum fecerit in littore, Vitulus inter pisces computat’ recte in quadragesima manducatusi ad sylvas in venatore compulsa belua- sugerit, abstinendum eius esum erit tempore prohibito: si vero ad aquas, securissime ea vescendum erit. Et ita servatur, vt infinitæ hominum multitudines hac pinguedine vtantur in obsoniis suis, loco olei: atque ob eam causam carnes in maxima quantitate, veluti latera porcorum,in vasa recluduntur. Pinguedo tamen hujus vituli marini solidior , defertur ad amplam Germaniam. Solebat nihilominus esse valde vtilis, & delectabilis olei vsus in Aquilonaribus regnis, Lutheranorum detestabilis imposturimmo & lucrosus quæstus ipsis mercatoribus , donec ipsimet Lutherano dogmati petulanter adhærentes ( quatenus omnem jejunium tollerent ) dixerunt populo, quod Hispani lavarent suos leprosos in oleo , ideoque nequaquam eo vescendum. Illisque creditum est, nec quisquam amplius oleum ab ingeniosis illis impostoribus emere in animum sibi induxit : & ita in hac parte bonum quæstum se perdidisse lugent , tum etiam in aliis rebus indiscrete diffamatis . ## Liber XX, kap. 8 (s. 704–705) De Lupis , sive luciis. CAP.VIII. Lacus maximi dulcium aquaruSVNT lacus dulcium aquarum in montanis Lapponiæ , CCCC. milliarium Italicorum longitudine , latitudine veto C. & amplius : in quibus tanta est luporum aquatilium ( quamvis & aliorum piscium ) copia, vt non solum alendis hominibus , per quatuor amplissima Septentrionalia regna sufficians , sed etiam latius sale , soleque siccati navigiis , velut lignorum magnæ strues ,in amplam Lupus piscis seu lucius vorraxGermaniam vendendi exportentur . Itidem de lacubus Finlandiæ censendum erit. Est igitur lupus,piscis fluviatilis, ore laro,dentibus acutissimis , minorum piscium devorator : cui tamen perca squamis , & pinnis asperrimis armata resistit , vt sibi nott prævaleat: tamen ex insidiis transversam percam,ore compressam lupus ipse minutim lacerat , & deglutit: adeo nullus , etiam armatus piscis a votacitate eius perinanet immunis . Vescitus lupus,seu lucius,bestiis venenosis, vt bufonibus,ranis,& hujusmodi : nihilominusLup’ piscis etiam venenosis bestiis vescitur. ægrotantibus consilio medicorum deputantur inter sanos cibos.Retibus inclusus saeilleme evadit, si attrahendo retia piscatores lento vtuntur tractu : celerrime etenim retia attracta non evadit . Lupus hic aquatilis nominatur, & si fluviales aquas, cibumque pro vita sufficientem habuerit, successu temporum ad longitudinem octo pedum evadet: piscemque fere ad sui magnitudinem vorat. Nam vbi victum subegerit,caputLup’ caput piscis, & squamas aculeatas primo comedit. primum ore comedit,quo digesto, paulatim sequentia, donec totum consumat. Pari quoque suo parcere recusat, vel ob naturalem crudelitatem , vel quia avidus est cibi, rapinæque impatiens . Præterea & propria semina persequitur,vbi induerint formam piscis: neque a spinas acutas, ac squamas aculeatas habentibus abstinet: stomachum nanque habet ita gutturi continuatum, quod aliquando eiicit eum,aviditate glutiendi piscem. ## Liber XX, kap. 9 (s. 705–706) De eiusdem Piscis captura. CAP.IX.                                         FœMINA hujus piscis cum ova spargit , multum a                                         loco, vbi morari consuevit,abscendit,ibique ova parit,vt filii                                         sui non sint sibi impedimento ad prædam capiendam:                                         idque fit vel naturali crudelitate, vel cibi , vel rapinæ invidia.Cautela captandæ prædæ .                                         Capitur multis modis, hamo videlicet lato,ex aurichalco,                                         vel rutilante ære ad hoc fabricato,cui appositus estLupus piscis capitur vario modis.                                         piscis candidi coloris. Item furca ferrea dentata sub tenebris,                                         ad ignem piceis tedis accensum:quem cum avide miratur,                                         ferro furcaque percutitur. insuper quando sub glacie ludit inLucius sub glacie ludit. fine Martii: tunc enim projicit ova , tantumque strepitum valido capitis motu aquæ ostendit , vt vltro piscantibus signum suæ capturæ demonstret . Domunculis etiam capitur,ex asserculis longis confectis, ac in arundine firmatis : quas ingressus grassatur in quoslibet piscens devorandos . Proceres gulæ, qui hosce pisces in piscinis proclarisProceres gulæ. hospitibus excipiendis , præcipue in Germania servant , plus in eos singulo mense expendunt , quam in equos ad equestrem militiam enutriendos . SexagintaLupi carius pascuntur quam equi. enim lupi magni mense vno plures pisces, quos carpiones vocant,aliunde quæsitos, pede humano longiores, piscinis immissos consumunt,quam alias equi decem in pabulo. Habent etiam nonnulli , nedum pro voluptate , sed domestico vsu fabricatas penes aquarum littora lacunas,vbi piscium agmen sub libera captivitate ludentium,Lacunæ piscium. & delectatione reficit animos intuentium , & hospitibus parat appetitum. Currunt avidi ad manus hominum, & antequam cibi fiant, escas expetunt. Pascit homo deliciasHomo pascit delicias suas. suas,& dum habet in potestate quod capiat, frequenter evenit vt repletus omnia derelinquat. Lupi autem sale conditi, longo tempore inter castrenses cibos servantur.Lucii sale conditi , & siccati boni. Sed siccati sole , sale, & vento, longe vtiliores sunt : quia crudi fuste, vel malleo contusi,escam exhibent convenientem. Sale vero conditi viscositatem sibi annexam etiamnum retinent . Dentes luporum combusti mediocriter,Luporum ossa sanant equorum rupturam. & in pulverem redacti,rupturas equorum sub ephippio aspersi , atqua membrana cooperti,continuo sanant. ## Liber XX, kap. 10 (s. 706–707) De Piscatione per flammas. CAP.X.                                         QVIA superiori cap. de furca ferrea dentata , qua lupi aquatiles                                         facile capiuntur , mentio facta est: ideo prima virtus                                         eius erit hic ostendenda : quia ea, ob plures hamos, sagaces nta piscandi aptissim                                        piscatores in captura luporum , ac anguillarum præcipue                                         vtuntur ,maximumque quæstum facilitate talium instrumentorum                                         assequuntur : eo tamen modo , quod in lintribus                                         monoxylis , aut duobus e lignis confectis , in prora                                         piceis tedis alacriori , quoniam tenebræ sunt , suscitata                                         flamma , videant lupos, & anguillas admirationis causa in magna multitudine accedentes, atque eos ferro hoc hamato transfossos,ad vsus suos retrahant. Quandoque etiam suppositis lignis grossioribus , in natantibus crustis stupidglacialibus extructo igne , simili ferro , quasi in navicula starent , acquirunt pisces: qui ita stupidi redduntur , vt nullum adesse periculum putent. Similiter & frondibus in navigio erectis capiuntur, quibus pisces quiescendi gratiam sese submittunt. elevantur ad sonum tonitruillæ elevantur ad sonum tonitru .Sæpe etiam accidit, vt sævientibus tonitruis , anguillæ tanquam non securæ in gurgite, aquas exilire volentes , vel retibus , vel hamis , vel cassibus , ac ligneis ædificiis quadratis perforatisque,in maximo numero capiantur : & hinc est major incolarum proventus , quando tonante cœlo ab antris excitantur anguillæ , alias difficulter exituræ. Item appenso sufficientis ponderis saxo ,cuneata vasa lignea perforata, culmis pisorum repleta , & ad fundum vsque demersa , pro ingressuris piscibus vus capiendi piscenservant. Nec frustra : alligatis enim funibus extrahuntur ad summum vsque repleta. Is modus est noviter inventus , & mire lucrosus . In hyeme latent in limo profundo , vbi stagna non congelantur:quæ si totaliter glacie constricta fuerint , simul omnes respiraculum ab aëre non habentes , pariter suffocati moriuntur, 6dieb extra aquas vivunprout alias vidi, & infra de glaciali piscatura dicetur . Diu etiam , scilicet sex diebus anguillæ extra aquas , præsertim Borea flante, in agris pisis consitis vivere solent: sed sabulo,vel cinere sparso, inde egredi non possunt. Mire delectantur sub crud√¶ comeduntufrumentariis molendinis,ob dulcedinem farinæ minutatim descendentis . Maxima anguillarum multitudo in Aquilonaribus terris reperitur,tam sale conditarum,quam sumo siccatarum : & hæ crudæ comeduntur . Quomodo autem glomeratæ anguillæ mirabili multitudine voluuntur in lacu Benaco , in agro Veronensi , mense fere Octobri,Anguillæ glomeratæ in lacu Benaco. videatur Plinius lib. IX. cap. XXII. vt in excipulis eius fluminis, ob hoc ipsum fabricatis , singulorum millium globi reperiantur. ## Liber XX, kap. 11 (s. 707–708) De æstiva Piscatione, & Aucupio CAP.XI                                         DVO præcipue observare solent providi piscatores, vt inPiscatores duo observare debent.                                         aurora ante solis ortum , quando visus piscium maxime                                         fallitur , gregatinique cibaria quærunt , & cum magno                                         silentio piscari possint . Imago igitur superioris hominis, Aucupium,& piscatura simul fiunt.                                         duobus officiis, exercitiisque notatur , aucupis videlicet ,                                         & piscatoris . Aucupis , ob maximam aquatilium                                         avium multitudinem, anatum , fulicarum , & mergorum:                                         quæ æquo eventu, laboreque super caput callide rapiuntur,                                         vt inferius pisces in aquis . Eliguntur ad hoc perficiendum aridi fungi betulini ligni , quos maximos ea regio gignit : qui per vadosas aquas projiciuntur, vt vagantes aves sint securiores . Auceps autem magno fungo,vti galea , caput contectus , ac mentotenus stagnum ingressus , insidias eis vt struat , ad volucrum natantium agmen progreditur : hæ viso fungo capiti aucupis imposito, persuasum sibi habentes , vnum esse e reliquis natantibus , appropinquantes manum ipsius aucupis intercipiuntur : & ita successive plures accedunt , similiter interficiendæ. Nam auceps exerta sensim manu,volucrem incautam cæco raptu pedibusVolucres non fugiunt a capiente. prehendit, & demersam subtrahit in manticam ad id præparatam . Cæteræ volucres sua sponte subnatasse comitem arbitratæ , quærendi victus causa ( vti solent) nil solicitæ , omnes suum inter prosequuntur , vt sic in aucupis & ipsæ manus cadant . Quod autem altera manu amplo casse piscatur, non frustra agit : quippe aquam pedibus eius turbata, piscium oculos alioquin debiles, debilissimos facit, adeoque incautos Piscium multitudo capitur variis instrumentis reddit, vt vltro in retia tendant . Præterea hamo post tergum ,brachiumque longo fune dimisso, non importune piscatur. Vbique etenim tanta piscium occurrit multitudo, vt quibuscunque piscariis instrumentis , etiam singulis membris applicatis , facilime capiantur, maxime in finibus maris , & fluminibus , quo magna societate se recipiunt pisces, vt tranquillius tempestatibus liberati ac securiores degant. Sed nullibi tuti, vbi humano ingenio poterunt deprehendi. ## Liber XX, kap. 12 (s. 708) Adhuc de ingeniosa Piscatione. CAP.XII.                                         EST & alius modus piscandi sonoris insidiis inventus ,                                         cum constet, plurimos pisces sensum auditus habere,vt soni                                         dulcedine rapiantur. Retia tenduntur in longum aquæ,vel in                                         transversum , & ante retia super aquas instrumentum instar ampan√¶ sono capiuntu                                        arcus , ita vt fluitet super vndas : in superiori autem hujus                                         arcus parte nola, seu campanula suspenditur : ob cujus sonum                                         pisces gregatim adveniunt , tinnitum nolæ mirantes :                                         vnde apertis insidiis capiuntur. Quidam pisces domesticantur,                                         juxta Alber.lib. XXI. cap. VI. vt campanæ sonum audientes,ad alimentum capiendum conveniant . Præterea naturalium scriptorum cithar√¶ sono congregantuturba delphini insaniam,quanta soni dulcedine rapiatur,enarrat: præsertim Solinus cap. XXII. Nec pigeat vnum referre casum, quem vidi : citharœdum videlicet in aperto mari cithara acuto sono canentem , plurimos allexisse delphinos: qui postquam spatio vnius horæ sonum in tranquillissimo mari ( vbi nec sestuca ventis tempestates indicanmovebatur ) audierant , flatu , caudaque turbarunt aquas: cumque abiere, signum gratitudinis forte monstrantes, extemplo secutæ sunt tempestates tam horrendæ , tamque sævæ, vt vix vita ex adeo magno periculo liberari potuerit. Quidam etiam piscatores pisciculos filis alligant vivos , filaque per longum & latum trahunt, vt majores ersi capiendi pisceob prædam,& voracitatem grassantes reti circumveniant . Quidam etiam fossas faciunt juxta fluminis ripas, vt aqua ingrediatur, tabulisque obstruunt, vt pisces quietem capturi, ibi delitescant : qui deinde per insidias rapiuntur : idque frequentius autumno , quam æstate contingit, propter sæviores tempestates . Quidam etiam ponunt oblongas cuneatasque sepes ,e saxis lignisque congestas in modum pyramidalem , ia pisciumad medium fluminis vsque : ne tamen vicinis publicus piscium meatus , qui per medium flumen protenditur , venaque regia hujus gentis appellatione nuncupatur , omnino occludatur , atque sic in orificio pyramidali , vbi nassa depressa , ac extensa manet , conprehendantur. ## Liber XX, kap. 13 (s. 709–710) De glaciali Piscatura. CAP.XIII.                                         HOC capitulum modum ostendit diversum , qualiter                                         sub glacie capiuntur pisces, Borbochæ dicti , seu LakeBorbochæ pisces .                                         vulgari gentis idiomate appellati : quos piscatores sub                                         tenui glacie visos , ictus gravis mallei stupefactos, subtus                                         sistere cogunt , atque supinato motu pervertere ventrem, vt                                         glacie perforata , eos apprehendant semivivos . Et hic                                         modus circa solstitium hyemale frequentius vsu venire solet .                                         Est & alius modus piscandi sub glacie, cæteris communior, Piscatura hamata.                                         per hamos: quibus pisciculi alligati, majores sui dulcedine invitant ad rapinam, lupos præsertim, qui reliquis piscibus perhibenturLupi insatiabiles. magis insatiabiles. Mittitur subtilis sunis LX. vel C. passuum, inter duo foramina longe directeque distantia , per noctem integram , sub glacie cum hamis plurimis dependentibus permansurus: quem cum piscatores sequenti die vicissim extrahunt,Pisces variæ speciei extrahuntur. miram piscium multitudinem consequuntur : hique pisces de varia sorte sunt , & vt plurimum valde pingues, propter meliorem pastum,& tutiorem quietem,quam obtinent in frigidis locis, præsertim in lacubus degentes, & masculi, qui fœminis suntPisces masculi pinguiores . pinguiores, præter halecem, vt in fine dicetur. Dicit etiam Aristoteles lib. VIII. cap. XIX. De animal. quod aliquando per algorem accidere videtur,vt pisces moriantur : & propter hoc , cum alibi, tum in Nauplio agro terræ Argivæ ,in vadis,Pisces glacie inclusi moriuntur. fluviis,: ac lacubus, multos cæcos captos esse, cum hyems fuisset asperrima: præterea multos albos habentes oculos . Capitones maxime, ac mugiles per hyemem de facili excæcari ,si modum aquam excesserit : oculosque eorum albescere :& macilentos circa hoc tempus capi: denique per nimium frigus ad postremum interire. Quæ positio verissima est , scilicet quod glacie inclusi moriantur , nisi rupturam, aut respiraculum aliquod habuerint , vnde auram sumant : præsertim anguillæ , quas VI. vel VIII. pedum longitudine, glacie resoluta , putridas aliquando extrahi vidi, reliquosque pisces mortuos,& fœtentes: ac ob id possessores lacuum,& stagnorum,sæpius aperturas faciunt glaciales:moxque pisces ad aëris respiracula accurrentes,manibusPisces manibus capiuntur . capiuntur, atque super glaciem disperguntur: vbi continuo frigore constricti, per totam hyemem recentes manent :& ita in remotas partes vendendi, vel rerum commetatione distrahendi gratia, ad publicam vtilitatem exportantur . ## Liber XX, kap. 14 (s. 710–711) De modo reducendi congelatos Pisces ad mollitiem, vt coquantur, & Piscatura in hyeme . CAP.XIIII. Modus expelendi gelu a piscibus congelatis                                        CONGELATI pisces instar duri ligni, vel saxi, decoquendi,                                         primum ponantur in frigidissimam aquam , vt resolvantur                                         squamæ, & mollescant : & nequaquam in calida Homines frigore adusti quomodo sanantur                                        aqua:quia nedum squama resolvitur,sed noxiam etiam viscositatem                                         inducit,& insipidum piscem reddit: quemadmodum                                         et homines in pedibus, vngulis,aut digitis frigore adusti,                                         aqua frigidissima sanantur,quæ calorem genuinum paulatim                                         iterum reducit, vbi calida aqua eum totaliter adimit , nec                                         vnquam ad adustas partes redire permittit Quare autem id fieri debeat,inter problemata Aristotelis, & Plutarchi, atque alios naturalium rerum Modus capiendi pisces in foveis ripalibus indagatores,quatenus opus fuerit,rationes requirantur. Præterea alius modus, quam supradicti, in hyeme piscandi servatur,scilicet quod piscatores foveam prope ripam faciant, atque canalem currentis aquæ largum constituant : quem in continuo motu, ne congeletur , observant : vt pisces recentem aërem capturi , eo se conserentes capiantur . Estque notandum secundum Aristotelem loco supra allegato,quod omnis piscis Lapis in capite pisciumnaturaliter in capite lapidem habens , hyeme magis lædantur , quam qui non habet : quia hujus lapidis rigor efficit, vt per algorem hujusmodi pisces gelentur ,& ob frigus ingruens profunda petant : de quorum genere sunt chromes, lupi, phagri, Torsckvmbræ, atque hi, qui vulgari Gothico Torsck , Batavorum vero vocabulo Cabbelau Cabbelaudicuntur : qui etiam totum fere per annum longis hamis e fundo maris trahuntur. Hujus generis pisces Reverendissimus ac Illustrissimus Elector, & Princeps imperii, Archiepiscopus ColoniensisDominus Adolphus Archiepiscopus Coloniensis, inter alios optimos adduci Tridentum M. D. LI. tempore Concilii generalis jussit. Pauci tamen Prælati Italicæ nationis hos pisces, licet delicate præparatos,ob soliditatem quam in se continent, ausi sunt gustare: mihi vero gratissimi erant, ob connatum saporem, satis multis annis Gobionesintermissum. Dicit insuper Plinius lib. IX.cap. LVII. in Ponti regione apprehendi quosdam pisces in glacie, maxime gobiones, non nisi patinarum calore Retia vnde fiuntvitalem motum facientes. In his quidem, tametsi mirabilis, est tamen aliqua ratio. Demum corticibus tiliæ , palustribus juncis , cannabi ,ac lino omnes Septentrionales ad texenda piscibus retia vtuntur : piceque liquida perungunt , salmonum præcipue:denique fortissima sint , instar capiendorum vrsorum, summopere providere oportebit . ## Liber XX, kap. 15 (s. 711) De glacialibus Instrumentis. CAP.XV.                                         HÆC imago multorum aliis nationibus invisorum instrumentorum ,                                         glaciem calcandi , perforandique formam demonstrat:                                         sine illis enim impossibile est tantam soliditatem                                         penetrare , vt saxea illa durities excavetur , pro foraminibus                                         incidendis, dividendis , ac piscibus extrahendis : vel.                                         in tanta lubricitate gressus,aut cursus intentandi,& producendi: Instrumenta rum pendæ glaciei necessaria .                                         quemadmodum superius lib.primo cap. XXVIII.                                         specialius de quolibet instrumento , & causa eius reperitur                                         expressum : immo latius in re militari , & glacialibus bellis , quam necessaria sunt similia instrumenta, lib. XI. cap. XXIII & pluribus sequentibus demPnstratum est:vbi etiam qualis sit vestitus militum armatorumVestitus militaris qualis in hyeme. in vehementissimo gelu , & longissima nocte , cum similibus ad bellum requisitis , satis copiose enarratum . Hoc autem capite sufficiat hæc instrumenta monstrasse Horum vero instrumentorum ad glaciei soliditatem effringendam excogitatorum , Herodianus quoque lib. VI. meminit , dicens , Rhenum & Danubium hyemis tempore frigore obduci: ac equitibus patere campi instar, & adeo rigidos,vt qui hausturi ex illis aquam sint, non tam vrnas aut vasa secum , quam secures & dolabras portare : cæsamque Aqua tanquam lapis portatur. inde aquam sine vllo vase veluti lapidem auferre posse. ## Liber XX, kap. 16 (s. 712–713) De Piscatura equestrium piscatorum. CAP.XVI.                                         MODVS hic piscandi supra glaciem,in magnis lacubus,                                         & dulcibus aquis , ac finibus salsi maris , singulo quoque                                         anno a mense Novembri in finem Martii , & amplius,                                         quoties opus fuerit, pro multitudine piscium capiendorum Ingenium capiendorum piscium varium.                                        observatur . Sive enim glacies spissa, sive nive cooperta,                                         sive clara, sive lubrica, aut prout frigore constricta sit,apparuerit ,                                         aut quomodocunque natura eam produxerit ,                                         nunquam deest ingenium , aut voluntas publicæ vtilitati                                         in necessariis rebus fideliter inserviendi. Ita frigus & Modus calcandi glacieæstum pariter æquo animo tolerant populi Septentrionales..Pro calcanda vero glacie, calceis tabulatis vtrisque pedibus congruentibus , ferreæ cuspides triangulares, æqualiter in glaciem lubricam cuspidibus versis alligantur : quo fit , vt ad omnem motum solidior figatur gressus, quemadmodum in firma terra . Si ferrum non adsit, Calcei vncti lubrici in glacie fiunnudis sotularibus sine cadendi formidine firmiter gradiuntur piscatores. In calceis vero corii vncti, nequaquam stabiliuntur pedes, propter gelu, quod corium hujusmodi illico induratum in glacialem lubricitatem convertit:maxime si rara nix vnius Casus improvisus in glacinoctis , aut mediæ super glaciem sit respersa : quia hæc improvisum reddit casum in momento:alta vero, sive spissa, vestigiis solidiorem incessum et cursum permittit. Mod’ piscandi cum equis sub glaciVolentes igitur piscari sub glacie , duo magna foramina , latitudine VIII.vel X. pedum, centum & quinquaginta, vel CC. passibus , a seinvicem directo distantia, aperiunt : inter quæ XXX. vel XL. minora foramina , latitudine vnius pedis & semis , ab vtroque latere distantia XXX. pedum, intermedia constituunt : tum per ea a primo grandi foramine immissos funes hastis longis sub glacie dirigunt, directosque ad alterum magnum foramen , extremas horum funium partes sessoribus Lupi super omnes pisces retia irrumpere conantuequorum extrahendos committunt : iniunguntque,vt eo velocius equos ad trahendum incitent, quo retia ad exitum properare videntur , ne pisces captos se sentientes , maxime lupi, impetuoso strepitu retia frangant , & evadant. Et sic extrahuntur Pisces plaustris non mensuris dividunturplerunque pulcherrimo spectaculo, adeo grandi multitudine, & diverso genere pisces, vt non libra ( cujus vsus ibi non est ) sed integris plaustrorum, magnorumque vasorum mensuris dividantur. De Cursu glaciali pro Piscibus, vti alias pro pallio, ## Liber XX, kap. 17 (s. 713–714) & cur sæpius Piscatura instituitur. CAP.XVII.                                         ACCIDIT plerunque ,vt in tanta multitudine piscium,                                         viri juvenes pecuniam non habentes, a piscatoribus gratiamCursus pro piscib’ , vt alias pro pallio.                                         & favorem obtineant, quod celeritate glacialis cursus, posita                                         meta longissima,in lubrica glacie aliquam piscium quantitatem                                         stadio completo , assequi sua fortuna valeant . Nec                                         eis negatur, quod honeste, vel laboribus meruerant,vel alia                                         liberalitate eisdem sit vltro concedendum . Communiter                                         XX. vel XXX. magni pisces ( qui forte totidem florenos                                         valerent Romæ) proponuntur eisdem lucrandi . Ad hunc tamen cursum pro pallio , sive bravio , equorum & hominum , in simili casu repetendum veniet cap.XXIIII. ac XXV. libri primi hujus voluminis.Causa piscandi multiplex. Quod autem tanto labore, & industria sub glacie sit piscandum,multiplex ratio vrget , tempus scilicet propagationis piscium, quorum plura genera in asperrimo frigore Pisces quidam societatem sequuntur ob ova devoranda . ova emittunt:qui societate plures pisces, non naturali amicitia sibi conjunctos, sed tanquam suorum ovorum devoratores habent. Vtilitas etiam, & necessitas publica vrget,vt de abundantia piscium populo provideatur : naturaque piscium exigit: qui nisi glacie perforata respiracula susciperent,quotquot in flumine,vel stagno versantur, Pisces longi,& lati diversis ventis impinguantur. subito morerentur. Pisces longi miro modo impinguantur vento Septentrionali, quemadmodum lati aura Meridionali. Neque vno solo lacu, sed fere in omnibus tempore hyemis, fit hæc, vel similis piscatio glacialis, maxime in amplioribus Lac’insigniores stagnis, vt sunt Meler, Vener, & Vether , lacus recentes : tempusque hi demonstrant , Vether lacus singularis naturæ. naturali sua proprietate, quo tute in eis piscatio fieri non possit. Vether autem præcipue suam naturam hominibus, ne ob hoc grave aliquod periculum incurrant , significat : tempore enim resolutionis glacierum vehementissimo strepitu incipit ebullire ,& a fundo commoveri , magnaque violentia rumpi in parvas rimas, vel scissuras ,quæ plerunque fiunt in glacie : & has in modico temporis spatio valde latas faciens. Licet autem tunc glacies in densitate etiamnum plus , quam palmas VI. vel VII. habeant: tamen cooperante superiore impetu venti , tota in plures particulas dividitur, ita vt multi pedestres, vel equestres super ipsam existentes, sæpius Cognoscentes virtute hujus lacusfugiunt ad littus vitam salvaturisubmergantur , si eius naturam ignorent , aut negligant, celerrime fugiendo ad littus , servare vitam : vel saltem audita ,& visa horribili glacierum collisione,majori particulæ natanti adhærere ,quæ vi ventorum celerius jactatur ad littus. Invocatione tamen Sanctorum,multi ab his periculis, vt in legendis eorum sæpissime refertur , miraculose liberantur. ## Liber XX, kap. 18 (s. 714–715) De mirabili eventu hujus glacialis stagni. CAP.XVIII.                                         RVRICOLA quidam plaustrum fœni ex adversa parte                                         hujus lacus(Italicorum milliarium XVI.in latitudine, longitudine Eventus casualis sed notabilis                                        vero LX. habentis) in aliud littus transvecturus,                                         audivit crepitum fieri, atque glaciem in rimas exiguas paulatim                                         rumpi . Quocirca intelligens naturam eius , cito viscerum                                         inferiorum vrgente impetu , illam ruptum in , ac                                         fuga opus esse , vt quam celerrime suæ consuleret saluti :                                         relicto plaustro fœni , equis citatis velocissime festinavit                                         ad proximum littus . Quod quatuor armati equites retro eum constituti videntes , hunc celerrime ( quasi furem , aut latronem , propter eorum accessum præ nimio terrore fugientem ) velocissimeque insequuntur, atque in littore Intentio diversa fugientiumsed i vna salusapprehendunt: & causa intellecta , quod ob crepitum glaciei mox resolvendæ, secundum experientiam eius , ac nullum maleficium , aufugisset , valde lætati sunt, se præter suam intentionem , tum etiam industriam a suffocatione liberatos fuisse. Vnde at rusticus ille eisdem in littore demonstravit , plaustrum suum non in glacie, Lacus infelix hostilibus armissed apertissima aquam natare : quod & illis periclitantibus ( nisi quam citissime aufugissent ) evenisset. Per hunc lacum qualitercunque congelatum ,ab Ostrogothis ad Vestrogothos, & e contra, solet fieri iter: sed nunquam fortunatum equestribus turmis , Holueden sylvaqui terris illis hostilia arma meditantur inferre . Neque etiam in vicino nemore amplissimo,Holueden vulgariter dicto,felicia auspicia senserunt,videlicet cum Danica temeritas ibidem sæpius tentaverit vires suas demonstrare : quæ prima sepulchra eodem in loco invenit, ne ad vlteriora tormenta Stipendia ferro numeranturprocedere opus haberet . Demum hic gregario Danorum militi , Ostrogothorum exercitus prima stipendia ferro numerare consuevit. ## Liber XX, kap. 19 (s. 715–716) De Piscibus Nigri fluminis ad Arcem novam in Finlandia. CAP.XIX.                                         ARX est in extremis terris Finlandiæ suppolaris, regnoArx nova,corona terræ , vel domus S.Olai dicta .                                         Suetiæ subjecta , Nova arx dicta ,eo quod miris ingeniis                                         extructa, arte, naturaque munita sit : nam in rotundo monte                                         collocata est , vnicum habens introitum ,& exitum versus                                         Occidentalem partem: idque perratem grandibus catenis ferreis Pons vnicus ferreis catenis firmatus.                                         alligatam,quæ forti labore singulis diebus trochlearum                                         beneficio, ob aquarum impetum, per noctem a custodibus                                         Regis Suetiæ deputatis,vel feudum ibi tenentibus,ad vnam                                         partem fluminis attrahitur. Hoc castrum præterlabitur vastissimus fluvius , inscrutabilis profunditatis , ex albo lacu ortus , successiveque descendens : a fundo nigri coloris efficitur , præsertim in circuitu hujus arcis, vbiAquæ nigræ pisces nigros foventes. omnes pisces nigros habet, & generat , non tamen ingrato sapore existimatos , vt sunt salmones , trutæ, percæ, lupi, & cæteri de genere mollium piscium. Producit etiam trebium piscem æstate nigrum ,ac hyeme candidum , qui (vt Alberto libroGenera mollium piscium. XXIIII. placet ) in Oceano efficitur macer ,& cum pedalis est , pinguedinem habet quinque digitorum :quæ sale condita , aurum ex aquis , quamvis in profundissimas Trebius piscis. deciderit,extrahit,& de fundo facit fluctuare. Tandem vero nigrum lacum efficit, transiens per Viburgum , quemadmodum Nilus nigrum flumen facit , vbi seViburgum. exonerat . Solinus cap. XXXVII. etiam amnis atri coloris meminit , qui ab Atlante monte exit, atque se per intimas & exustas solitudines protendit :quæ torrente perpetuo , soleque nimio , plus quam ignito , nunquam ab æstu vindicantur. Iordanes dicit Valamir Regem Ostrogothorum inter Scarniungam, & nigram aquamIordanes. castra tenuisse. Dicit etiam Plin.lib.XXXI. cap. II. in Armenia fontem esse, exValamir Ostro goth.rex. quo nigri pisces illico mortem afferant in cibis,donec veniatur ad fontem alveo oppositum, vbi finitur id genus piscium : quod in hoc flumine minime formidandumPisces nigri in cibis mortem afferentes. erit. Petrus Martyr lib. IIII. Crediti continentis,adducit rivum nigrum, in cujus ripa populi ensibus ligneis , ac sudibus præustis , & hastis oblongis in bellis vtuntur , sed non sagittis .Enses lignei. ## Liber XX, kap. 20 (s. 716–717) De portentoso Citharœdo hujus fluminis. CAP.XX. Citharœ portentosus                                         QVOD autem superius cernitur imago instar citharœdi                                         modulantis in mediis vndis , portentum signat, videlicet ,                                         quod arcis præfectus , vel capitaneus in fata subito ruet,aut                                         e sublimibus muris negligens , & somnolentus custos ( castrensi                                         lege) moribundus præcipitabitur. Interea aquam hæc Atlas mons noctu lucet                                         a spectris,ac monstris omni tempore apparentibus,haud est                                         immunis,prout Solinus supradictos cap. meminit de Atlante                                         monte , qui lucet nocturnis ignibus ,ac choris Aegipanum                                         vndique personatur . Audiuntur & cantus tibiarum , & tinnitus cymbalorum per oram maritimam , prout etiam superius allegatum est lib. III. cap. X. de fatalibus sororibus & nymphis: quod etiam Plin. lib. IX. cap. V. ad similitudinem præsentis materiæ refert , cognitu non indignum. Dicit Triton in specu concha canitenim : Tiberio Principi nuntiavit. Olyssipponensium legatio ob id missa , visum auditumque in quodam specu concha canentem Tritonem,qua noscitur forma : et Nereidum falsa opinio non est, squamis modo hispido corpore,etiam in quo humanam effigiem habent . Nanque hæc in eodem spectata littore est , cujus morientis etiam Sirenum naturagannitum tristem accolæ audivere longe &c. Quæ etiam sit natura Sirenum in dulci modulatione ,ad decipiendum navigantes , Philosophi conscribunt , rationesque Serpentes Arabi√ɬ¶ volantpro evidentia rei plures adducunt : immo & sacræ scripturæ expositores verissima monstra eas dicunt: etiam quod serpentes sint in partibus Arabiæ , equis cursu velociores : quorum quidam alas habent,vt volare possint: morsque,antequam læsi dolorem sentiant,apparet. Præterea cunctanti Iulio Cæsari,ostentum tale factum est,Suetonio teste: Quidam eximia magnitudine & forma, in proximo(scilicet littore fluminis Rubiconis ) sedens , repente apparuit arundine canens : ad quem audiendum , cum præter pastores , plurimi etiam e stationibus milites concurrissent , interque eos Verbum C√ɬ¶saris jacta est alea& æneatores, rapta ab vno tuba prosiluit ad flumen:& ingenti spiritu classicum exorsus pertendit ad alteram ripam . Tunc Cæsar , Eatur (inquit) quo deorum ostenta, & inimicorum iniquitas vocat: Iacta est alea, inquit. Denique Plin.lib.V. cap. I. dicit , prope montem Atlantem esse fluvium nigrum , qui per solitudines nigri pulveris, eminentibus interdum velut exustis cautibus , loca inhabitabilia fervore decurrit , quanquam hyberno tempore illud per Suetonium Paulinum consulem Romanum expertum sit . ## Liber XX, kap. 21 (s. 717–718) De mixtis Piscibus cum Hirundinibus . CAP.XXI.                                         PROXIMO libro superiore XIX. cap. XXIX.introducta                                         erat hæc imago .super hirundinibus hyemali tempore Hirundines extrahuntur ab aquis.                                         ab imperitis piscatoribus de aquis extractis , atque in                                         ædes calidas importatis , & cito extinctis : nunc autem                                         ostenditur hac figura , mixtos pisces cum hirundinibus capi , Pisces cum hirundinibus mixti capiuntur.                                         multotiesque fine avibus illis hoc modo fieri glacialem                                         piscaturam , ita vt retibus sub glaciem missis , tot pisces                                         diversi generis capiantur , quod vix educentium vires sufficiant,                                         nisi sociæ manus ad extrahendum accedant . Patroni enim lacuum aliquos sibi reservant aquarum angulos,quasi privilegiatos, vt ex eis,Aquarum loca reservata pro piscibus. veluti ex pecorum stabulis infallibiliter pro voluptate eximant desiderabiles pisces. Mergunt sæpius dulces fabarum , pisorumque frutices, & culmos ad istos angulos , quatenus semper ea loca pisces habeant pro pascuis vberioribus, & reperiantur frequentius,Pisces quomodo reservantur. cum opus sit,ibidem. Omnibus interim modis cavetur,ne viva calx ponatur prope aquas, quia omnium piscium pestis est irremediabilis .Calx viva piscium pestis est . Cavetur etiam ne quis arbores semitruncatas demergat in fundo pisculento ,ne retia rumpantur : insuper ne saxa ignita projiciantur in piscinas , neque lapides Piscibus saxa ignita nocent. quadrangulares . ## Liber XX, kap. 22 (s. 718–719) De Piscibus diversorum generum. CAP.XXII.                                         VARIÆ figuræ piscium præsenti capitulo atque imagine                                         designatæ , miram ac diversam eorum multudinem circunquaque                                         per Aquilonaria littora inveniri ostendunt, quorum Pisces plurimi generis ignoti                                        vsus, nomina, naturæ, & proprietates, nec apud Philosophos ,                                         nec alias nationes , vti in præfatione hujus libri                                         dictum est,reperiuntur: vt pisciculi forma, palmam longitudine                                         non excedens , leporinam faciem , ac spicula in dorso                                         habens , qui quoslibet etiam magnos pisces solo aspectu Pisces aculeati dorsi                                         terret , & in fugam convertit . Deinde pisces aculeati dorsi , instar serræ , qui asperis illis aculeis, ac pinnis acutis, antrorsum(dum nocere intendunt ) admotis, omnes offendunt : & hi duo tanquam aquarum ,& piscium latrones , vbi capiuntur , vti inutiles ob spinas ,& aculeos ,ac carnem insipidami Pisces cornutiabiiciuntur. Sunt & pisces cornu in capite gerentes antrorsum , sicuti rostratæ,vel Liburnicæ naves ,in ventre ora habentes , macilenti , & insipidi , ob corporis macritudinem, Pisces arcuat√ɬ¶ figur√ɬ¶quam incurrunt alios pisces persequendo. Pisces præterea arcuata figura, capitis bubalini , ac soleæ ferreæ similitudinem habentes :in vsu escarum plurimum frequentes , cum in grege electorum piscium ad cibum capiuntur. Qui vero Araneuselectiores ex vsitatis aliorum vocabulis reperiuntur , hi sunt. Araneus piscis , spicula in branchiis habens, quibus appropinquantes percutit : etiam in dorso spinas Anigeraltas, similiter nocivas . Aniger bonarum, & albarum carnium, rotundus, & longus Prasmi est, dulcisque saporis. Prasmi pisces pingues, ac lati ,& longi vnius, vel duorum Borboch√ɬ¶ lake Gothice dictipedum. Borbochæ pisces fluviatiles,& in lacubus degentes, breviores anguillis, sed magnis ventribus:profunda petentes,præterquam in hyeme,quando sub glacie (vt supradictum est ) malleo stupefacti capiuntur . Carnem habet dulcem, pellem viscosam , non spissam , epar magnum, rotundum, & dulcissimum. Evoluto Glanis duodecimo anno maximus evadit, mutatque nomen,ac solaris vocatur. Glanis (teste Plin. lib. IX. cap.XLIII.)piscis,qui ab Alberto claucius,& clavis dicitur,tantæ Mugilest astutiæ,quod aversos mordeat hamos,nec devoret,sed esca saltem spoliet,vti mugil, Vulpes marina& vulpes marina :quod sentiens piscator,sæpius hamum subito attrahit,vt hunc, Capitatus & similes ventre arripias. Capitatus,quia caput fere habet ad magnitudinem reliqui totius totius corporis : & dicitur clauæ figura assimilari . Reor illum Gothico vulgari dici Simpa : niger,sive fuscus est piscis, sub lapidibus delitescens, pedalis longitudinis , Simpa Gothice piscem quemdam designat. rubeum epar post cocturam habens. ## Liber XX, kap. 23 (s. 719–720) Adhuc de diversis generibus Piscium. CAP.XXIII.                                         CARPIONES astutum genus piscium, caput in fundumCarpiones.                                         ne capiantur mittentes , in Septentrionalibus aquis non                                         reperiuntur .                                         Gobio est pisciculus fluviatilis, albus, sed nigris maculisGobio.                                         respersus, in Orientali Finlandia prope Viburgum pedalis                                         longitudinis : idoneus cibus castrensi rigori , dum sole siccatus est.                                         Muræna piscis notus, vtriusque sexus, cum serpente(testeMuræna.                                         Ambrosio ) coit , sibilo eius de aquis evocata : quod Alberto                                         haud placet: extra aquam vt anguilla non vivit . Genus murænarum triplex est : vnum pedalis longitudinis : alterum bipedalis , quod oculata vocatur: tertium tripedalis , quod in coctura indiget speciebus multis. . De muræna Volateranus lib. XXV. satis pulchra dicit. Septem slellas aureis maculis vivæ dorsotenus habent. Mugil piscis notus, similis lupo,cum quo æstate, vt socius,& hyeme vt hostis manet.Mugil. Mullus piscis est lati capitis,longitudine VI.vel VIII. pedum,Suctiæ lacum,Mullus . Meler dictum, inhabitans, Germanis VVelss dictus. Pungius omnium piscium minimus, duas habet lanceolas, vnam hinc ,& aliamPungius. inde in radicibus pinnarum ventris . Tencha cubitalis longitudinis, in multis lacubus Septentrionis reperitur , licet inTencha. parva sit æstimatione , propter viscosam pellem ,& escam putrescentis terræ. Præterea compertum est sæpius mare Livonicum , sive Finnonicum, ingredi piscesPisces perigrini ingrediunt mare Livonicum peregrinos maris Pontici , per vastissima flumina Moschoviæ , ac Russiæ descendentes , etiam a mari Caspio quod plures specus , & subterraneos meatus habet, vt Strabo testatur. Sunt & alia genera piscium ignoti nominis & naturæ , non autem saporis,quoniamPisces ignoti nominis , sed non saporis. sæpius capta piscantibus gratissimum comedendo saporem exhibuere . ## Liber XX, kap. 24 (s. 720–721) De electione vivorum Piscium. CAP.XXIIII.                                         IN multis civitatibus , & oppidis Aquilonarium regionum, Navigia piscibus plena                                        ea commoditas , & nobile naturæ donum existit,                                         vt omni die navigiis vivos pisces diversi generis , & saporis,                                         etiam pro exiguo pretio habere possint : quos tamen Pisces sportulis non libra venduntur ac ad √ɬ¶stimationem                                         non libra , propter multitudinem & abundantiam.                                         sed sportulis ad æquam æstimationem a piscatoribus cives                                         emunt: & hoc præsertim circa pontem regiæ Holmensis                                         fieri consuevit: vbi varia genera piscium æstate naviculis ,                                         & hyeme vehiculis oblongis super glaciem, per Pisces vt saxa ferunt in plaustris equos in grandibus plaustris,veluti saxa, vel ligna, in forum venundanda apportantur: qui etiam arbitrio , non pondere emuntur : quoniam si libra emerentur , æquitas minime observaretur , dum piscis mollis , & vivus, idemque congelatus variaret pondus, ab aliis gelu haud constrictis. A frigore tamen ad mollitiem tantum aqua frigida reducuntur , non autem calida , vt supra eodem lib. cap. XIIII. dictum Pisces recentes 5 mensiummensium.est: quia calidum corrumpit, & frigidum resolvit. Pisces igitur congelati branchiarum rubedine, & gravitate eliguntur, etiam si ante menses quatuor, vel quinque extra Piscium qualitates divers√ɬ¶glaciem fuerant,tamen in frigore sine sale conservati . Genera vero talium secundum virtutem locorum, vnde pisces extracti sunt,& hominum voluptatem comparantur , vt sunt magni , mediocres, & minores : macri, pingues, & odoriferi. Piscium electio notabilissquamosi , viscosam pellem habentes, & pinnati . Ex piscibus duram carnem habentibus , eligitur minor : ex mollibus major, ad terminum aliquem : ex locis petrosis fere omnes sunt optimi ex aquis dulcibus, præsertim fluminibus , eliguntur puriores . Et hoc est judicium Avicennæ. ## Liber XX, kap. 25 (s. 721–722) Adhuc de electione Piscium. CAP.XXV.                                         MARINI pisces, vt Avicennæ placet, optimi sunt in petrosis , Pisces marini quinam optimi.                                         & arenosis locis habitantes , & qui contra flumina                                         vagantur, cum plurimis exercitiis agitati sint : vnde sapidiores,                                         & saniores redduntur. Etiam electio est in illisPisces ob nutrimenta eorum eliguntur.                                         ob escam, quo vel herbis,vel radicibus, vel sordibus enutriuntur :                                         adeo luctatur ventris necessitas cum luxuria gulæ ,                                         prout in simili Seneca meminit De naturalibus quæsti.                                         lib. III. de mullo afferens: Incredibilia sunt opera luxuriæ : Luxuriæ opera incredibilia.                                         in cubili natant pisces:& sub ipsa mensa capitur, qui statim in mensam transferatur : parum recens videtur , nisi qui convivæ manu moritur. Observatur morientium color , quem in multas mutationes mors ipsa luctante Pisces vivi electiores. spiritu vertit &c. Nolunt attingere , nisi eodem die captum : quo pervenere delitiæ ? Ad hunc fastum pervenere delicatorum ventres, vt gustare non possint , nisi quem ipso convivio natantem viderunt , oculos , antequam gulam pascentes . ItaOculi pascuntur ante ventrem. quotidie subtilius ,& elegantius aliquid excogitat luxuriæ furor , vsitata contemnens. Hi itaque non sunt ad poma dentibus , ore , ventre contenti , sed oculisLuxuriæ furor. quoque gulosi . Nec Plinii verba lib. IX. cap. XXXIIII. hoc loco omittenda sunt . Dicit enim: Iam quidem e tota rerum natura damnosissimum ventri mare est, tot modis , tot mensis , tot saporibus piscium , quibus pretia capiensium periculo Mullus 8000. nummum emptus . fiunt. Dicit etiam eodem lib. cap. XVII. mullum vnum VIII. millibus nummum emptum, cocorumque pretium plus, quam militarium equorum ascendere. Deinde :At nunc coci triumphorum pretiis parantur, & coquorum pisces . NullusqueDilapidatores pecuniaru pretiosi . Prope iam mortalis æstimatur pluris , quam qui peritissime censum domini mergit. Veruntamen vti hæc vesania , prudentum conformi sententia dudum damnata est,ita insatiabili potentum, ac petulcorum gula, vt luxuriæ comes, immo parens,adGula luxuriæ parens . Sybariticas delicias indies magis ac magis invitatur. Rarissime hac vesania vexantur principes Aquilonis,ob cœli rigorem ,& animi fortitudinem, ad arma, & bella propensi. In summa tantum hicEcheneis tenet maximam navim, et maximus piscis non satiat vnum ventriculum . colligitur ex Plinio , & Seneca , quod vnus pisciculus Echeneis detinere potest maximam navim,& integer sturio non potest satiare ventrem. ## Liber XX, kap. 26 (s. 722–723) De Piscibus salsis, siccatis, & fumigatis. CAP.XXVI.                                         CAPITVLVM hoc de multiplici genere salsorum,                                         siccatorum, ac fumo induratorum piscium tractat, ea præsertim                                         ratione, quod talibus cibis nutriuntur durissima illa                                         corpora Septentrionalium populorum : in primis siccis                                         piscibus , vt lupis, mugilibus , prasmis , borbochis , & Pisces sicci vt strues lignorum habentur                                        quos Gothice Siick appellant : qui omnes vt strues lignorum ,                                         tum mensura cannarum,seu cubitorum, tum ponderum                                         majorum, vt centenariorum, millenariorum,ac eorum                                         quæ vulgari Gothico Schippunt appellantur, libramento Modus præparandi siccatos piscescommunius venundantur. Aptandi itaque hi pisces esui humano, biduo forti lixivio, ac vno die pura aqua ,vt ad gratam mollitiem redeant, resolvuntur : deinde cocti, ac salso butyro respersi , mensis etiam Principum , vt nutrimentum desiderabile & voluptuosum , imponuntur . Postea diversi generis recentes pisces cum siccis alternato ordine,& festivitate, obsoniis interpositis eduntur , præsertim in eorum symposiis & ædibus,qui luxum & felicitatem in esca reponunt. Reliqua hominum turba Cibi fortes manducandi cOEli rigore semper vrgetur, vt non quam delicata , sed quam fortia comedat, curam habeat . Quidam pisces malleis e robusto ligno apparatis,ante decoctionem Pisces crudi comeduntur fustigantur : quidam etiam sole , saleque siccati, crudi tunduntur ,ac manducantur : quos Siick vulgari sermone vocant : suntque genere duplici præsertim in mari Bothnico, in quod influunt maxima flumina ex altissimis montibus Norvegianis . Fumigati Pisces fumigatipisces non infimam sortiuntur æstimationem ,vt salmones , prasmi , siick, Salmones fumigati halce, murænæ, mugiles ,& boctes . Salmonum tamen genus cæteros omnes præcellit , eo quod vices omnium escarum sua bonitate supplet,tum quod ante quemlibet potum esus,gratum appetitum parat. Estque viatoribus grata,& parata esca: crudi Arengæenim optimum saporem habent. Idem de arengis passis,quas Germani Bucking Buckingappellant , sentiendum est:quæ satis care a Romanis emuntur ,& avidissime nullo generato fastidio ( præter morem aliorum piscium ) manducantur : navigiis vero Flandrorum per portus Hispaniarum in Vrbem quotannis,nisi bella impediant, deferuntur . Sunt & boctes, ac orches pisces fumigati , qui in esum genti Septentrionali conceduntur . Plin. lib. XXXII. cap. II. dicit : Salsamenta omnium generum in Italia Beneventi recentia effici constat. Pisces marinos in vsu fuisse protibus a condita Roma , autor est Cassius Hemina : cujus verba de ea re hic subiiciam:Edictum Numæ de salsamentis. Numa constituit , vt pisces qui squamosi non essent , ni pollucerent patrimonia , commentus vt convivia publica & privata , cœnæque ad pulvinaria facilius compararentur, ni qui ad polluctum emerent, pretio minus parcerent , eaque præmercarentur. ## Liber XX, kap. 27 (s. 723–724) De Piscibus sale conditis . CAP.XXVII.                                         SALITIS piscibus infinita gentium multitudo nutritur,                                         vt supra hoc lib. dictum est cap. de electione piscium                                         vivorum ,& cap. præsenti dicetur. Iidem fere omnes ,Piscium salsorum genera multa.                                         qui vento siccantur , aut fumo macerantur , etiam sale, vt                                         longius diutiusque interni sapores illæsi permaneant, condiuntur:                                         ac æqua æstimatione , non libra ( vt dictum est)                                         sed numero decadum, & quantitate venundantur. HorumPiscium sale conditorum vsus in castris necessarius .                                         maximus , & necessarius vsus in castrorum obsidione, &                                         classica pugna attendi solet , quales sunt arengæ , anguillæ , prasmi, & quos in vulgari lingua Torsck appellamus , quemadmodum superius dictum est lib. IX. cap. XIX. de necessariis rebus ad obsidionem tolerandam. Pœna falsificantium pisces . Si quis vero hujusmodi salitos pisces immiscendo corruptos falsificaverit , aut vasis putridis conservandos crediderit , graviter a fisco mulctatus restituet pretium acceptum : & tales pisces in aquam projiciuntur , vel in publico foro comburuntur. In aquam autem perraro mittuntur , ne forte reliqui pisces boni sanique,fame Pisces integri signo magistratus emittuntur. vrgente his vescentes inficiantur . Integri vero pisces infinita multitudine signo magistratus apposito validantur , vt in remotas terras pro lucroso quæstu in vasis ad hoc fabricantis exportentur . Et vt omnia juste recteque fiant , jurati officiales , sicutiOfficiales jurati. præfecti annonæ , ita & piscium , pelliumque scrutatores ac æstimatores , sunt deputati. Paulus Iovius. Cætera de piscibus petantur a Paulo Iovio,qui constanter asseritur eos amplo calamo descripsisse , sed raro, vel nunquam quoad saporem degustasse : verumHippolytus Tiphernas. clarius ab Hippolyto medico Tiphernate,qui ad vivum omnia resecando mira solicitudine,& fide bona,hoc tempore de diversis piscium generibus scripsit, maxime de delicatioribus,huic regioni magis congruentibus , propter stomachorum imbecillitatem : Scripta autoris quare dura. mea autem scripta vt dura sunt , ita & de durissima gente agunt. ## Liber XX, kap. 28 (s. 724) De Halece , sive Arenga . CAP.XXVIII.                                         HALEC in littoribus Meridionalis Gothiæ terræ Schoningiæ ,                                         veteri jure ad regnum Gothorum , cujus pars est Halecis infinita multitudo                                        (teste Saxone ) spectantis, sub principio autumni in tanta                                         multitudine plerumque capitur , & infinitis in vasis sale                                         conditur, exportaturque, vt sufficiat in salsamentorum genere                                         majori parti totius Europæ cibandæ . Congregantur                                         enim illic super latas, longasque ripas in domiciliis,& tentoriis Mercatores diversarum regionum                                         spatio duorum mensium , ex omnibus vicinis nationibus                                         diversæ sortis mercatores, pretio, vel rerum commutationem hujusmodi halecem ementes , vt navigiis abducant . Evenit plerumque vt levissimo pretio comparari queat , ex maximo eius accessu , quoniam tam vasta in multitudine littoribus offertur , quod non solum retia piscantium lacerentur, sed Lancea militaris firmatur in agmine arengarumetiam in agmine illo bipennis , vel lancea militaris in medio piscium immissa firmetur : idque Regio fisco maximum in lucrum cedit. Lex enim gravibus vallata pœnis, mercatoribus, hujusmodi imposita est, vt anteomnia vectigali Regio soluto,ad sua abeuntes salvum conductum,sive testimonium a Regio præfecto accipiant: duas quidem Piscatores Schoningiam relinquentes saluum conductum accipiuntob causas, tum quod licentia recedendi eis libera concessa sit , tum quod ad propria revertentes , apertis documentis demonstrare queant , nemini isto in loco , vbi tam piscaturam , quam mercaturam exercuere, violentiam , injuriam, vel damnum intulisse . Capitur & halec duobus , aut tribus milliaribus ab eo loco : sed degener est in sapore , & æstimatione, ac vilipenditur . Est etiam eodem tempore copiosissima Piscatores littoris Anglicihalecis piscatura in littoribus Angliæ,& Scotiæ:quæ per piscatores Flandriæ instituitur: a quibus postea sortitur nomen,vt Romam ille piscis delatus,halec Flandrorum appelletur. Non tamen adeo pingue genus est piscium, licet longum & crassum,ob sterilem fundum,& pastum minus vberem,ac vndarum conflictum,quemadmodum halec Septentrionale, quod propter gratum saporem vbique in majori pretio habetur. Isidori opinio de nutrimento halecis Non videtur ex puro elemento, scilicet aquam, semper vivere, vt Isidoro placet, veluti salamandra ex solo igne: sed pingui esca in maris fundo , ac scopulis reperta nutritur , maxime tempore , quo e mari littoribus appropinquat. De natura ## Liber XX, kap. 29 (s. 725–726) De natura Halecis. CAP.XXIX.                                         VISVM est autori in libro De naturis rerum asserere,quod                                         halec est piscis marinus, admodum parvus in Occiduo mari,                                         quod mediterraneum est inter Britanniam & Germaniam.                                         Cumque vnumquodque fere genus piscium marinorum habeat                                         suum tempus , quo sit bonum & delectabile , hoc abHalec quo tempore bonum.                                         Augusto ad finem Octobris copiam sui præbet : gratique saporis                                         tum temporis esse , cunctis qui eo vescuntur, notum                                         relinquitur . Recenter captus, delicatior videtur: salsus autem Sapor salsus durabilior.                                         in vsus hominum vltra quam alii pisces (præter salmones ) integer durare potest . Omnium fere piscium solus aqua vivit , quod Albertus lib. XXIIII. De animal. negat. Ductus extra aquam statim expirat , nulla mora inter aëris contactum & eius expirationem, quando aqua extrahitur,visa.Oculi eius instar luminis noctu lucent in mari: immo quod magis est,hujus piscis maximo motu , & reflexu vasti sui agminis , quasi fulgura & coruscationes per æquora excitata apparent , fulgura halecis communiter nuncupata. Vbicunque super aquas in mariFulgura halecis. lumen videt, gregatim adnatat , & hoc astu ad retia statis temporibus allicitur,quasi paratus ad capiendum,vt jussu Dei ( qui dat escam in tempore opportuno) ad vsum & nutrimentum infinitorum hominum rapiatur . Hyberno tempore in abdito maris ad consuetum terminum , vsque dum capiatur , se abscondit. Appropinquat etiamHalec accedit littora. littoribus propter contemplandos ignes copiosos,ante tentoria mercatorum accensos, veluti in militaribus castris . Est & halec longitudine vnius palmæ in mari Bothnico versus Thornam , quod non minus quam ante dictum, gratissimi est saporisHalec parvuum, sed grati saporis in Bothnico mari. & nutrimenti : atque hoc fere omni tempore capitur , maxime in æstate & autumno, ac hyeme sub glacie. Tanta etiam (referente Alberto in lib.De animal.) multitudine post æquinoctium autumnale capitur,quod funes retium scindere oporteat.Hic piscis non habet intestinum nisi jejunum, et ideo in ventre eius nihil invenitur: tamen propter hoc sola aqua haud vivit, quemadmodum superius notantum est . In hoc genere piscium fœminæ vulgi æstimatione carius emuntur,quia ova earum stomachumFœminæ halecis carius comparantur. satiant , dum stato tempore a piscibus veniet abstinendum : quod & similiter aliorum piscium ova , vt salmonum, & quos Gothi siick vocant,faciunt. Denique mas & fœmina eandem afferunt vtilitatem, sale, sole, & vento siccati , tanquam paratior esca ad præsentissimum vsum . De halece Schoningiæ Celtes loquitur :Celtes. Oceanum Codanumque videns , vbi Scandia dives Haleces totum mittit piscosa per orbem. ## Liber XX, kap. 30 (s. 726–727) De lapsu Piscium, Ranarum, Murium,Vermium, & Lapidum. CAP.XXX.                                         QVIA hæc materia physicis rationibus,& experientia demonstrativa Causæ causarum non repetedæ                                        ( quod fieri soleat ) comperta est, supervacaneum                                         est,quod in ea probanda repetantur plures causæ causarum ,                                         aut fastidiosæ probationes . Sufficit enim hic indicasse,                                         similia etiam in Septentrionalibus oris contingere:                                         & forsitan sæpius ac frequentius ibi , quam alibi , ob nubium                                         viscositatem , & inclusum fœtificum calorem a sulphureis                                         mineris(quæ ibidem infinitæ,& efficaces sunt)aut Mures e nubibus cadunt                                        aliis fœcundis exhalationibus excitantum . Quantum ad mures attinet, satis dictum est superiori lib. XVIII. cap. XX.quomodo,& qualiter Hermelini muribus impinguantur infinita murium multitudo de nubibus demissa , impinguat bestiolas illas Hermelinas vulgariter appellatas , Ranæ similiter, & vermes sæpe e nubibus decidunt, sicuti & pisces : immo & triticea,ac siliginea grana,quæ germinant vsque ad Triticea grana e cœlo pluuntflores cœlestini coloris,atque exinde emittunt fructum satis multiplicatum . Verum de his raro contingentibus parva fit mentio in annalibus moderni temporis,vti alias Historia effigiata totius orbis Norimbergæ impressa plena portentosis signis major videtur fuisse facta in historia effigiata, dudum Norinbergæ impressa , quoniam ille liber plenus est eiuscemodi portentis , aut naturæ purgamentis. Meminit Plinius lib. II. cap.LVIII. Anaxagoram prædixisse apud Græcos,tali die casurum saxum e sole: quod ita evenit , atque pro majori portento deinceps habitum . Et ipse quoque Plin. eode cap. dicit se talem vidisse in Vocontiorum agro paulo ante delatum. Prioribus etiam capitulis plura adducit idem autor de Aruspices docent cavenda prodigiavigore fulminum, sed LVl.cap.de prodigiosis pluviis,lacte,videlicet sanguine, carne,ferro,lana,& lateribus coctis pluisse: atque ob id aruspices cavenda præmonuerunt superna vulnera : magni enim consules occisi sunt. ## Liber XX, kap. 31 (s. 727) De Piscinis, & semine Piscium. CAP.XXXI.                                         SVNT etiam in Aquilonaribus terris , qui piscinas proPiscinæ singularium piscium.                                         singulari quorumdam piscium quæstu extructas habet : quas                                         aliquando emissis aquis desiccant , atque piscibus evacuant,                                         vt nullo penitus relicto, easdem pro alio genere imponendo                                         evacuatas relinquant: vnde et reductis aquis,atquePisces novi piscinis imponuntur.                                         piscibus impositis novis, simul exoriuntur e semine priorum                                         piscium latete in limo,veteris speciei pisces,atque amplius                                         cæteris immissis coalescere deprehenduntur,Agyptiacis                                         Nili piscibus non dissimiles , qui post annum a semine Piscium Nili natura. sparso,& in limo recedente aqua relicto ,accessu redeuntis aquæ quasi infinita multitudine reviviscunt . Quidam etiam semen exenterando pisces receptum, in humido loco per hyemem custodiunt,vt tempore propagationis post vernale æquinoctiumOva piscium certo tempore extra aquas servantur , vt rursus immittantur. in aquas emittant . Verum statim in aquas haud proiiciunt, eo quod a piscibus famem patientibus, ob pigritiam quærendi victus, illico devoraretur, prout plurimi tam malignæ naturæ sunt,vt vel propter præmissam rationem,vel odium proprii germinis augendi,vel luxuriam(vt in terrestribus animalibus dictum est) continuandam vorent proprium semen . Hoc autem tam fertile genus,nisi in tam infinita multitudinePisces cur adeo augentur. instar grani papaveris, vel milii,infinito numero de vno pisce emitteretur, non posset coalescere in aquis ad sustentandam humanam vitam. Cui optime,sed temperatePiscium multitudo vel paucitas, vnde descendit. natura subvenit,vt vbi sint homines voraciores, veluti in terris frigidis(gelu cito vrente & consumente ) ibi providit de majoribus beluis marinis : vbi vero graciles morantur populi , pisces ordinavit tenuiores ## Liber XX, kap. 32 (s. 727–728) De differentiam multiplici Piscium, ac Piscibus venenatis. CAP.XXXII.                                         QVONIAM in hoc præsenti tractatu de vario ac multiplici                                         genere piscium , qui in Septentrionalibus oris majori                                         in copia, quam alibi, propter frigus annexum occurrunt ,Differentia piscium multiplex.                                         egimus: antequam monstra marina adjungantur , etiamnum                                         differentiam eorum longe diversissimam ,quanquam fere omnes                                         in aquis degant, paucis inferendam esse duximus . Ac primum                                         quidem quoddam monstrosum genus piscium est , in                                         littoribus Norvagicis stupendæ magnitudinis,similimum illi,Piscium maximi.                                         quod Plinius balenam appellavit, quaternum jugerum : de quo genere in sequenti lib.latius agemus . Quædam genera piscium differunt secundum Piscium tegumenta plura,ac eo rundem differentiæ. tegumenta . Alia enim corio & pilis teguntur , vt vituli marini, hippopotami, canes marini : alia corio tantum, vt delphini: quædam viscosa pelle, vt anguillæ, borbochæ, capitati,tenchæ, quorum omnium ingens copia apud Septentrionales populos : quædam squamis , vt salmones,prasmi, & eius generis similes , quos Plin.pisces vocat:alia aspera cute,vt squatinæ(qua lignum & ebora poliuntur)passeres,Pisces alii aliis in locis principatum obtinent. raiæ,percæ:alia molli,vt murænæ,oculatæ,trutæ,& similes . Estque hæc differentia inter pisces,vt alii alibi principatum obtineat: coracinus in Aegypto:zeus,idem saber appellatus , Gadibus: circa Ebusum salpa , obscœnus alibi , & qui nusquamSalpa. percoqui possit, nisi ferula verberatus. Hujus vsus frequentissimus est in Septentrione, Stockfiscksac vulgari Gothico Stockfisck appellatur . Differunt præterea pisces, quod alii sunt Piscium planorum differentiæplani, vt passeres, pectines,raiæ, rhombi, soleæ: alii longi, vt anguillæ,congri,lampetræ, murænæ,oculatæ. Inter planos aliud est genus cartilaginem , non spinam habens, Pisces cartilagi neativt oculatæ, pastinacæ, squatinæ,raiæ, quæ in maxima multitudine in Septentrione vbique capiuntur : & hujus generis sunt, quos Græcia bovis, lamiæ , aquilæ, ranæ nominibus appellat . Tales etiam in Borysthene flumine Russiæ esse Pompo. Pisces qui colorem mutantMela tradit. Pisces quidam pro diversitate temporis mutant colorem, vt mænæ,quæ hyeme candidæ ,& æstate nigriores existunt : phycis omni anni tempore candida, Pisces in aquis volantes vere varia. Quidam in hoc a cæteris differunt, quod in aquis volitant,vt hirundo, sane perquam similis volucri hirundini:item, milvago,qui quoties extra aquam volitare cernitur,tempestates mutantur . Trebius Niger tradit, loligines tanta multitudine Pisces venenatiex aqua evolare,vt navigia demergant. Piscium quoque genus quoddam est venenosum, vt lepus marinus, colore tantum lepori similis , qui in Indico mari etiam tactu pestilens,vomitum dissolutionemque stomachi protinus creat: araneus æque pestiferus: verum hos duos longe superat venenosissimus radius, qui alias pastinaca appellatur , quoniam arbores infixus radici necat , arma vt telum perforat vi ferri , & veneni malo. Præterea stella marina adeo est venenosa,quod omnia in mari contacta Armeniaadurat, omnemque cibum statim peragat . Ctesias in Armenia scribit esse fontem ,in quo (vt supra eod.lib. relatum est) nigri pisces, qui in cibis illico mortem afferunt. Horum denique venenatorum piscium Seneca lib.III. nat. quæst. meminit. Insuper Piscium quidam vivipari, quidam oviparipisces differunt , quod alii animal generant, qui vivipari ab Aristotele appellantur: alii ova pariunt ,ac ovipari dicuntur . Animal, vt delphini, balenæ,& reliqua cetorum genera, quæ non branchias,sed fistulam habent:quibus adduntur pristes,boves, ac vituli marini, quorum maximam copiam in sinu Gothico enumeravimus.Nullum ex his ova habere cernitur, sed statim fœtum, ex quo redacto in formam animal constat: quemadmodum homo & quadrupedes,quæ animal pariunt. Ova vero pariunt omnes, qui squamis teguntur, vt salmones, carpiones, prasmi,mugiles,lupi,& qui Piscium quidam lucentcandidi appellantur ,at qui leves , reliquaque genera infinita: præterquam anguillæ , qui scopulis se atterunt: ea strigmenta viviscunt , nec alia est earum secundum Plin. procreatio.Quidam pisces ab humanorum vnguium similitudinem dactyli appellati. His natura in tenebris remoto lumine,alio fulgore clarere concessit: & quanto majorem humorem habent, tanto clarius. in ore mandentium lucent : in manibus. splendent , atque etiam in solo ,ac veste decidentibus guttis . Denique differunt inter se Pisces alii amicitiam,alii inimicitiam fovent.pisces , quod alii mutuam amicitiam colunt , alii pro diversitate temporis inimici tiam fovent. Mugil & lupus mutuo odio flagrant: conger & muræna caudas inter se prærodunt . Nigidius autor est: prærodere caudam mugili lupum, eosdemque statis mensibus concordes esse. Amicitiam e contrario maximam balena & musculus inter se colunt , quando obrutis eius oculis prægravi superciliorum pondere, infestantia vada prænatans magnitudinem eorum demonstrat , oculorumque vice Aristoteles.fungitur . Plures piscium differentias qui videre velit, videat Aristotelem ius.VI. VIII. & IX. lib.de animalibus, St Plin.lib.IX. ac de ingeniis & mansuetudine eorum lib. XXXII. cap.II. Hinc monstrorum in mari viventium naturas prosequemur. LIBRI XX. FINIS. ## Liber XXI, inledning (s. 729–730) OLAI MAGNI GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE PISCIBVS MONSTROSIS. LIBER XXI. PRÆFATIO.                                         ADMIRABILE spectaculum vastus Oceanus in suo                                         gurgite cunctis nationibus offert: diversos partus ostendit,                                         hosque non tam magnitudine et comparatione syderum mirabiles,                                         quam forma minaces adducit, vt nec cœlo, nec terra, Monstra marina mirabilia.                                         aut eius visceribus, aut domesticis instrumentis aliquid                                         abscondi videatur, quod non adsit in sua profunditate retentum.                                         In eo nanque Oceano tam lato, supino, molli, ac sertili                                         accremento accipiente semina genitalia, sublimi semperque                                         pariente natura, pleraque esse monstrifica reperiuntur: quæ perplexis, & insemet aliter atque aliter nunc flatu, nunc fluctu conuolutis, e se ac aliis principiis generare formas videntur, vt quicquid nascatur in vlla parte naturæ, etiam in mari esse nobis persuasum habeamus, & perquam multa alibi nusquam reperibilia, ibidem inveniri. Nec solum animalium simulachra mari inesse licet intelligereAnimalia omnium figuraæ in Oceano. intuentibus, sed vuam quoque in eo, gladium, ferras, equorum capita in parvis cochleis eminere. Prætere spongias, vrticas, stellas, lamias, miluos, monachos, vaccas, lupos, erythinos, spondylos, mures, pasferes, merulas, corvos, Piscium varia nomina. ranas, phorcos, boves, arietes, equos, asinos, canes, locuslas, vitulos, arbores, rotas, cantharos, leones, aquilas, dracones, hirundines, & similes. E quibus quædam belux in terram exeunt, pastæque radices fruticum ac satorum remeant: quædam Australi, & quædam Aquilonari vento hausto impinguescunt. Sunt & beluæ in mariBeluæ humana figura apparentes. quasi hominis figuram imitantes, lugubres in cantu, vt nereides: etiam marini homines, toto corpore absoluta similitudine, qui ascendere navigia nocturnis temporibus videntur: statimque degravari quas insederint partes compertum est, & si diutiusHomines marini. permanent, etiam ipsæ naves merguntur. Immo per fidelem Norvagicorum piscatorumi assertionem addo, nisi tales capti illico dimissi fuerint, adeo sæva tempestas exurgit cum horrido planctu eius generis hominum, ac nonnullorum aliorum monstrorum, vt cœlium ruere videatur: piscatoresque vitæ suæ vix etiam summo labore succurrere, multo minus piscibus insidiari poterunt. Quocirca in tali casu piscaria lege cautum est, Lex piscatorum. & observatur, vt monstrosi pisces taliter attradi, secundum figuræ varietatem illico abscisis hamatis funibus dimittantur. Atque his paucis a nobis addudis de variis piscium, ac monstrorum in mari existentium generibus non contenti, videant latius Plin. lib. XXXII. cap. vltimo, & Ambros. lib. V. Hexamer. ## Liber XXI, kap. 1 (s. 730–731) De Piscatura periculosa in Norvegiano Oceano. CAP. I.                                         PERICVLOSA piscatura in Norvegiano Oceano ob Causæ cur periculosa piscatura dicitur.                                         multiplices rationes dicitur, quia in aperto mari longissimo                                         tractu a littore committitur. Diris tempestatibus ortis, celerrim                                         piscatores fludibus obruuntur: tum fluitante mole maxima                                         glacierum disperguntur: balenarum monstrorum que pugna in Piscatorum manus stupescunt.                                         diversa diuiduntur: denique horribili quorundam piscium                                         seu monstrorum e gurgite extractorum forma, & attactu, in                                         manibus enervantur, ac nisi eos ( prout supradictum est in                                         præfatione ) illico dimiserint, mota tempestate suffocantur. Si igitur quidam piscatoru temerarii certamine edmisso cum belua, eam intra navim (cucullati hominis formam habentis)induxerint, mox vlulatu & strepitu socialium Salpa vulgatissimus piscis in oceano Norvagico. bestiarum obruti, nec hamos ad capturam piscium proiicere, nec remis laborare, vixque vela pro fuga arripienda, nisi monstrum dimiserint, expandere queunt. Hæc monstra etsi æque atque pisces electi ( salpæ communiter dicti ) in retibus apparuerint, tanquam inutiles eiiciuntur, sed electi in navi reservantur, magnoque venduntur lucro, Piscatura plura millia. tum in loco vbi capiuntur, tum in vicinis regnis, ac vltimis Germaniæ oris. Plura millia piscatorum in pagis extremæ regionis Norvegiæ habitant, Andanes, Trondanes, Nomina locorumi vbi piscatura exercetur. Duvanes, Gamblavick, Nyavick dictis, & aliis circumjacentibus terris apud VVardahus, id est castrum, siue domum præsidii totius regni. Mense Februario, & Martio, immo & Ianuario, robustis navibus horum locorum incolæ piscandi gratia VVardahuss. i. dom’ præsidii. a littore in altum vadunt, quantum scilicet intra biduum navigando conficere possunt, rebus necessariis ad vidum X X. vel X X X. dierum spatio secum comportatis. Piscatores fluitant sine anchoris. Locus autem, vbi frequentius hanc piscaturam exercere solent, inter Norvegiam & Islandiam situs est. Neque hi piscatores, dum tempestates sæuiunt, in anchoris manent, Gnomonum nauticorum virtus. sed fluxu resluxuque maris fluitando piscantur, donec naves sint vndique plenæ. Sola autem eis salus in repetendo littore indicio gnomonis nautici consistit: quia per hunc Pisces portentosi bella denotant. ortis ventis quo iter suum dirigant, agnoscunt. Estque notatum, quotiescunque extrahuntur a mari monstrosi pisces leonina, vel humana facie, & similibus, quod semper discordiams, & bella in terris portendant ## Liber XXI, kap. 2 (s. 731–732) De periculo Piscatorum, & qualitate Piscium. CAP. II.                                         NEC leve periculum illis ipsis piscatoribus imminet, quando                                         hamis attrahunt maximæ fortitudinis, molis, ac XII.                                         pedum longitudinis pisces, vt sunt rhombi, squatinæ, &Rhombi.                                         reliqui pisces alati: qui cum apparuerint ab aquis extrahendi, Squatinaæ.                                         sæpe piscatores in mare retrahunt, nisi se funibus Piscatores ligati trahunt pisces, ne ipsi retrahantur in mare.                                         firmati in navi ante a præmuniant, aut mutua ope hoc in                                         labore sibi invicem subveniant. Qui vero felici vento                                         tantis-maris periculis superatis, navibus piscosis ad littora                                         propria appellunt, pisces extractos purgatosque, integros vel in partes divisos, salito liquore conspergunt: sole, flatibus asperrimis, frigore, atque aëris rigore ad siccandum exponunt: tum in excelsas quasi lignorum strues componunt: quas in naves vicissim collocant, atque ad celeberrimum totius Norvegiæ emporium, Bergen nuncupatum, pro rerum commutatione, aut pretioBergen emporium Norvegiæ celeberrimum. distrahendas exportant. Et hinc verius hoc genus piscium Bergerfisck vulgari gentis idiomate vocatur, & non Stockfisck a fuste, vel baculo, vt mollior ad coquendum fiat pluries fustigatus. Non tamen vno eodemque genere hic Bergensis piscis, sed quantitateBergerfisck. vel bonitate æstimant. Nam aliud est genus longioris quantitatis, asellus dictus: Asellus piscis. cujus ventres in bicubitales ligulas instar funium abscisos, & aëre desiccatos, quasiRoedscher pars piscis. longe delicatiores cibos Aquilonares eligere, & vendere solent, Roedscher dictos. Similiter et extremas caudas eorum piscium in magnis vasis ad quæstum, siue delicatam escam reservant, quas Spore Germani vocant. Præterea e ventre rhomborum Raff, rhombi piscis pars. etiam fiunt ligulæ cubitales, vel bicubitales, sed latiores aliis, valde pingues, quas incolæ Raff vocant: eisque pro pane & obsonio vtuntur. Fortibus enim hominibus. iste cibus convenit, non delicatis: fere eius saporis est, vt semen piscium induratum, Italice Bottargi dictum: sed illæ longe pinguiores. Capitibus horum piscium loco lignorum pro cibis coquendis vtuntur incolæ Norvegiæ. Capitur etiam in littoribus Norvegiæ, præcipue in scopulis Asloënsibus, quidam piscisMakreel piscis. in maxima multitudine, Makreel dictus, sale sufficienter conditus optimus, & sine salepessimus. ## Liber XXI, kap. 3 (s. 732–733) De piscibus Islandiæ. CAP. III.                                         EST & alia piscium distinctio & qualitas, qui in Islandicis                                         aquis infinita multitudine ab incolis illius loci capiuntur, Pisciu nomina.                                         mpllipri scilicet carne, & longitudine ab istis, quos in                                         superiori cap. introduximus, differentes. Præterea aselli,                                         rhombi, vituli marini, merlusia, Gothicem Torsck appellata:                                         inter quos balenæ, pristes, atque alia monstra marina apparent:                                         quorum indomabili immanitate miræ aquarum turbationes                                         excitantur. Pisces vero electiores ibi capti, ab Marlucz.                                         Italis & Hispanis Marlucz, in Romam vsque etiam per Hispanos, aut Lusitanos delati, appellantur. Tempus capturæ eorum est in Februario, Pisces vt ligna per strues venduntur. Martio, & Aprili: piscesque capti frigidis ventis exiccantur, ac demum in apertis campis, quasi lignorum combustibilium strues compositi, per mensuras longorum cubitorum, siue carmas Italica mensura, ad plura millia mercatoribus Germanicis diuenduntur, aut pro frumento, cervisia, panno, & similibus in rerum commutationc distrahuntur. Si vero pondere vendendi sunt, idipsum in centenario, ac millenario numero, & æstimatione distincto fieri solet. Hujusmodi pondus vernacula VVaagh maximum pondus. eorum lingua VVaagh dicitur, veluti apud Gothos, Suecos, & Germanos Schippunt communiter appellatum (CCC. majoribus libris constans )in ponderando oblervatur. Gentis hujus quasi melior, & major proventus est in piscibus, propter quos, vt superiori lib. X. cap. XV. dictum est, fiunt maximæ navales pugnæ Mercatores armati pro piscibus comparanadis navigant. inter diversarum nationum mercatores: quia ad hanc insulam navigaturi mercatores quæstus causa, non aliter se instruunt, quam aliquod atrox prælium subeundum. foret, vt in præallegato loco demonstratum videntur. Prætercab cum humanus hostis sufficere haud videatur, occurrunt vastissimæ beluæ instar montium in magna multitudine Beluæ fugantur sono tubæ. navigantibus, nisi prospexerint, periculum illaturx. Sed his inter alia remedia per clangorem acutæ sonantis tubæ succurritur: cujus tinnitum eædem beluæ audiendo sufferre minus valentes, ad gurgitem ac maris abyssum vicissim ausugiunt^ prout infra de physetere ostendetur. ## Liber XXI, kap. 4 (s. 733–734) De mira abundantia Butyri Islandiae. CAP. IIII.                                         IN eadem præterea insula Islandiæ tanta butyri saliti, obButyri copia.                                         pecudum multitudinem, & pascuorum vbertatem, reperitur                                         copia, vt non sufficientibus vasis aut tonnis, cistas vel capsasexCapsæ ligneæ butyri 30. pedum.                                         odprisero ligno confectas, XXX. vel XL. pedum                                         longitudine, IIII. vero, vel V. altitudine, quotanms                                         pluribus in locis repleant, atque in domesticum vsum                                         immo & mercatorum commutationem conservent.                                         Piscibus enim tostis, hujusmodi butyro inunctis, loco panis                                         frequentius vtuntur: Vnde etiam Ichthyophagi appellati, prout inferius dicetur de structuris ex ossibus & costis marinarum beluarum. Capsæ autem hujus abundantis butyri, reperiuntur in Abbatia Helgafiel Helgafiel abbatia. gentis idiomate appellata: quæ in butyro, & piscibus siccis, quasi melioribus thesauris, est fundata, quemadmodum & duæ Ecclesiæ Cathedrales Scalholdensis, et Holensis, Scalholdenssis & Holensis cathedrales ecclesiæ. vna cum nobilium mansionibus plurimis, habentibus similem proventum. Pro potu gens illa vtitur exotica cervisia, e civitatibus Germaniæ maritimis navigid adducta. Prætereab sunt apud eas gentes, fontes cerealis liquoris dulcedinem habentes, Fontes cerealis liquoris saporem referentci. qui omni earum necessitati in bibendo, certa etiam cum delectatione, ac sano sapore subveniunt, quemadmodum in simili refert Solinus cap. LI. de Choaspi amne, , inquiens: Choaspes ita dulcis est, vt Persici Reges, quamdiu intra ripasChoaspes fluvius dulcis. Perfidis fluit, solis sibi ex eo pocula vendicarint, & cum eundum foret peregre, aquas eius secum vectitarint. Ac cap. XLVI. de Eulæo flumine, quod ortum abEulæus flumen. Medis tam puro sluore iriclytum habeat, vt inde omnes Reges non alias, quam eiusPotus regius. aquas bibant. De ichthyophagis similibus plurima Strabo meminit, etiam Plinius, Ichthyophagi. Solinus, ac alii historiam mundi describentes. Hi autera Islandenses sani, jucundi, & liberales sunt: diu sine medicina, etiam supra centum armos vivunt: faciliIslandensium arma semper parata. causa provocantur ad arma, ac bella, quæ satis crudelia gerunt: denique tam ad pedestrem, quam equestrem expeditionem in omni eventu cuncta disposita habent veluti superius lib. X. cap. XV. ac aliis in locis extitit allegatum. ## Liber XXI, kap. 5 (s. 734–735) De horrilibus Monstris littorum Norvegiæ. CAP. V. Bestiæ horribiles in littore Norvegiæ.                                         SVNT monstrosi pisces in littoribus, seu mari Norvagico,                                         inusitati nominis(licet reputentur de genere cetorum)                                         qui immanitatem suam primo aspectu ostendunt, horroremque                                         intuentibus incutiunt, tum in formidinem diutius                                         conspicientes pariter & stuporem vertunt. Horribilis Piscium capita quadrata & spinosa.                                         etenim formæ sunt, capitibus quadratis, vndique spinosis,                                         & acutis, ac longis cornibus circundatis, instar radicis                                         arboris extirpatæ: decem, aut duodecim cubitorum longitudine,                                         colore nigerrimo, prægrandibus oculis: quorum Pupilla vni’ oculi cubiti mensuram habet. ambitus VIII. vel X. cubitos excedit: pupilla vero vnius cubiti, rubeum & flammeum colorem referens, qui a longe in tenebrosis temporibus inter vndas, veluti ignis accensus, piscantibus apparet: pilos, vt anserinas pennas, spissos & longos, Pili grossi vt pennæ anserinæ. in modum dependentis barbæ: reliquum vero corpus ad magnitudinem capitis ( quod quadratum est) valde pusillum, cum vltra XIIII. vel XV. cubitos in longitudine minimem habeat. Vna harum beluarum plures naves & grandes, fortissimis nautis consertas, facilime subvertit, aut mergit. Huic admirandx novitati idoncum Epistola Archiepiscopi Nidrosiensis Erici Falchendorff, missa Leoni 10. cumr capite mostrosæ beluæ. testimonium perhibet longa, ac clarissima epistola Erici Falchendorff, Archiepiscopi Nidrosiensis Ecclesiæ(quæ totius regni Norvegiæ metropolis est) Leoni X. circa annos salutis M. D. XX. transmissa: cvi epistolæ annexum erat alterius cujusdam monstri horrendum caput, sale conditum. Meminit etiam Plin. lib. IX. cap. XXXIII. pectinum vngues in tenebris etiam ore mandentium mire lucere, & dactylorum: de quibus eodem lib. cap. LXI. Totum igitur caput hujus beluæ, cornibus instar durissimi corii circumdatum, valde grave est, quia natura sic sorte Belua capitis grasvitate facilius in aquam mergitur. instituit, vt citius mergatur: nec alibi major naturæ lasciuia: lusit enim in cornibus ac armis animalium, vt Plin. lib. XI. cap. XXXVII. tcstatur, & Perottus in lib. quem Cornucopiæ intitulavit. ## Liber XXI, kap. 6 (s. 735–736) De Physetere, & eius in nautas crudelitate. CAP. VI.                                         IN genere cetorum physeter, sive pristes, ducenum cubitorumPhyseter crudelis.                                         severam. admodum consecutus est naturam: in perniciem                                         enim navigantium plerumque vltra navium antennas                                         se extollit, haustosque fistulis fluctus supra caput collectos                                         ita eructat, vt nimbosa allvuie plerunque naves fortissimasNaues fortissimaæ a beluis obruuntur.                                         deprimat, aut maximo periculo navigantes exponat. Nec                                         mirum: pristes enim ( teste Vincentio ) est belua tantæ altitudinis,                                         vt attollens se super fluctus, ingentis columnæPristes.                                         similitudinem referat: altiusque veluti diluvium quoddam eructans, nautas pauefacit fluctuantes: cujus calamitosæ rei testimonium StraboStrabo. lib. XV. de illo magno Nearcho bellicæ classis Alexandri Magni præfecto, affert, Nearchus præfectus Alexandri per beluas turbatus. dicitque: Physeterum magnitudines, fluctum maximum, & accumulatum, & caliginem tantam reslationibus excitarunt, vt quæ ante pedes erant, conspici non possent. Sed cum navigationis duces illis timentibus, & causam ignorantibus indicassent beluas esse, quæ sacilem tubarum sonitu, & plausu exaudito discederent: (in quo Plinius concordat lib. IX. cap. III. ) Nearchus naves in fluctum egit, qua maxime arcebatur, ac tubis beluas exterruit. Illæ vndas subeuntes, navale certamen a puppi minabantur, Tubarum clangor terret beluas. verum subito cessavere. Quod & nunc in Indiam navigantes asserunt, beluarum scilicet magnitudines, quæ nec gregatim, nec sæpius se offerant, sed discedant clamore, ac tubis repulsæ. Hæc Strabo. Meminit etiam Petrus Martyr lib. I. Crediti continentis, monstri, seu immanis cujusdam piscis, qui circuivit biremem, caudæque ictu gubernaculum in frusta confregit. Idem asserit, monstrum marinum integrumMonstrum rapuit in littore virum integrum. virum in littore dormientem ad mare rapuisse. Hircus, sive aries(teste Volaterrano lib. XXV. )rapacissima bestia est, quia homines & navigia involuit, spiritu gravi, & vehementi, quo sane instrumento ad prædas vtitur. Item aries marinusHircus seu aries belua rapax. in mari ( teste Plin. lib. IX. cap. XLIIII. )grassatur vt latro. Et nunc grandium navium in salo stantium occultatus vmbra, st quem nandi voluptas invitet, expectat. Cymbæ piscatorum ab ariete merguntur. nunc elato extra aquam capite, piscantium cymbas speculatur, occultusque adnatans mergit. ## Liber XXI, kap. 7 (s. 736–737) De suffocatione navium per monstrosos Pisces. CAP. VII. Physeteris os circulare.                                         OS etiam hæc belua magnum & amplum habet, circulare                                         veluti muræna, quo escam vel aquam fugit, pondereque                                         sup in proram, vel puppim injecto et impresso, nauim deprimit,                                         & submergit: quandoque sola aqua(vt præmissum Navis vt minusculum vas evertitur.                                         est) nocere non contenta, dprsp, vel cauda navim, vt minusculum                                         aliquod vas, crudeliter evertit. Spissum, &nigrum                                         corium habet in toto corpore, pinnas longas in Physeteris cauda bifurcata.                                         forma latorum pedum, ac caudam bifurcatam latitudine                                         XV. vel XX pedum, qua circumventas navium partes vehementius stringit. Verum malignitati eius remedio occurritur opportuno, tuba Nautæ a beluis tubæ sono, & vasis vacuis evadunt. videlicet militari (vt dictum est superiori cap. )ob asperum acutumque sonum, quem serre haud potest: & magnis, ac immanibus vasis, seu doliis ejectis, cursum beluæ impedientibus, sive pro lusu ei oppositis: aut validis tormentis, seu bombardis, quarum sono magis, quam ferreo, vel saxeo globo terretur, cum globus hujusmodi Physeterib’ globi bombardarum parum nocent. vel aqua, vel pinguedine obstante vim perdit, vel paululum vulnerat vastissimum corpus, immensa pinguedine inslar valli munitum. Paulus Orosius in vita Caligulæ asserit, anno imperii eius V. in Theram, aut Theramnem insulam de profundo Belua 30. stadiorum extensa spatio. emicuisse beluam triginta stadiorum extensam spatio. Quod autem variaæ sint beluæ vastæ, & immanes in Oceano, satis examinatum reliquit Plin. lib. IX. cap. V. inquiens: Tiberio Principe contra Lugdunensis provinciæ littus in insula simul trercentas Beluæ 300. tempore Tiberii Imp. visæ. amplius beluas reciprocans Oceanus destituit, miræ varietatis & magnitudinis: nec pauciores in Santonum littore. Immo & addendum erit, in Norvegiano littore frequentius, tum vetera, tum nova cerni monstra, maxime propter inscrutabilem Beluæ in Oceano nunquam apparentes. aquarum profunditatem, vti superius lib. II. cap. XII. est expressum. In profundo etiam maris multa piscium genera sunt, quæ hunquam, vel rarissime hominum aspectibus præsentantur: quemadmodum præclari cives Venetiis, qui in Veneti quidam nunquam civitatem exeunt. omni vita sua algam circumnatantem littori suo haud transierunt. ## Liber XXI, kap. 8 (s. 737–738) De inimicitiis, & amicitiis quorundam Piscium. CAP. VIII.                                         SED neque illa animalia aquatica a mutua infestatione sunt                                         libera: & hoc propter quadruplicem rationem, videlicet                                         naturalem superbiam, cibum, coitum, & fœtum, vt infraRatio quadruplex inimicitiæ beluarum.                                         dicetur de balena & orca, atque hic de mugili &lupo,                                         qui mutuo flagrant odio. Lupus & muræna caudas                                         suas mutuo prærodunt, alioquin statis mensibus sunt                                         concordes. Polypum intantum locusta pavet, vt si juxta                                         viderit, omnino moriatur. Locustam conger timet,                                         rursus polypum congri lacerant. Omnes autem vivunt, etsieis caudæ amputentur. Seneca in lib. Naturalium quæst. plurima adducit de certamine beluarum marinarum: & Alber. lib. XXIIII. de animal, quomodo casabi e genere cancrorum gregatim acie instructa, cum aliis aciebus generis sui proCarabi pisces. pascuis, pullis, vel fœminis pugnant. Multis etiam generibus piscium convenit amicitia naturalis, vt musculo cum balena: de quo Plin. lib. IX. cap. vltimo. AliisPiscium quorundam amicitiæ in magna societate vivere, vt haleci. Quidam separantur per se, ac solitarie degunt. Multis impossibile est alios admittere socios. Quidam diligunt seinvicem, quidam non. Omnes autem piscium greges rectorem habent. LoliginesPiscium greges rectorem habent. pugnaturæ turmis se muniunt. De animælibus inter se semper mutuas inimicitias foventibus, Volaterran. lib. XXV. & alibi multa dicit. De multiplici etiam generatione piscium Vincen. lib. XVII. cap. CXLI. plurima annotat. Ponit & Volaterran. lib. XII. cap. De locis nuper repertis, quod Oceani monstra speciem equorum, vitulorum, ac luporum præ se serant, tum quod adventu nautarumPiscium variæ species, in littus exiliant. Mitem autem multorum animalium interpretationem adducit beatus Ambrosius in Hexameron lib. V. vt vnicuique attribuatPiscium virtute et exemplo pravi mores corrigi possunt. aliquid boni, quo homo se, suosque mores emendet. Quod vero in mari majores bestiæ sunt terrestribus animælibus, facit humoris luxuria, & alta profunditas, in qua & abundantia victus est, & securitas evadendi pisces insidiantes. ## Liber XXI, kap. 9 (s. 738–739) De pugna Balenæ contra Orcam. CAP. IX. Balenarum magnitudo.                                         BALENA, etsi quantitate maxima, centum scilicet,                                         aut CCC. pedum longitudine, & vastissima corporis Orca minor balena sed crudelior.                                         mole prædita, tamen orcam quantitate minorem, sed agilitate                                         tam in saltu, quam aggressu crudeliorem, sibi infestam                                         habet. Est autem orca similitudine carinæ inversæ,                                         belua truculenta dentibus, quibus ceu Liburnicarum rorstris                                         secreta balenæ, ac vituli eius corpus lacerat, vel celeritet                                         aculeato dorso discurrit eam agitando, vt in vada littoraque Fuga infirmior ob grave pondus.                                         protrudat. Illa verd, scilicet balena, pondere vasti corporis ad flexum immobilis, ad repugnandum astutiæ orcæ iners, in fuga vnicum præsidium collocat: licet ea fuga infirmior sit, ed quod ignava belua pondere suo Musculus balenæ masculus. onerata, ad vada periculaque evitanda directore indigeat. Vnde fit, vt eam longissmus præcedat piscis, colore candidus, quem Isidorus masculum balenæ, & Plinius musculum vocat, qui ob naturalem amicitiam beneficium hujusmodi præstat. Dicit enim idem Plin. lib. IX. cap. vltimo: At e contrario amicitiæ exempla sunt, præter illos de quorum diximus societate, balena & musculus: quando prægravi superciliorum Balena in arena dormit. pondere obrutis eius oculis, infestantia magnitudinem vada prænatans demonstrat, oculorumque vice fungitur. Ingreditur etiam arenam balena æstuante sole, ibique vti vitulus marinus prosundem dormit, ita vt funibus alligata sæpius occupantibus cedat, vt idem Plin. eod. lib. cap. XIX. dicit de exocœto, marino mure, polypo et muræna. Celetus(de quo Alber. lib. XXIIII. de animal. )aded gravi sonno Pisces quidam manu capiuntur dormientes. opprimitur, vt manu dum dormit capi queat, quemadmodum etiam de rosmaro, sive morso, inferius dicetur. Denique delphini, balenæ, & quæcunque fistulam gerunt, quomodo edita per summa æquoris fistula dormiant, apud Aristotelem lib. IIII. cap. X de animal. requiratur. ## Liber XXI, kap. 10 (s. 739–740) De multiplici genere Cetorum. CAP. X.                                         MVLTIPLEX est genus cetorum, quidam enim hirsuti,                                         & hi maximi (vt Alber. attestatur ) quantuor jugerum Ceti 4. jugerum magnitudine.                                         magnitudine: ( jugerum vero habet secundum Plin. lib.                                         XVIII. cap. III. in longitudine pedes CCXL.                                         in latitudine CXX. ) quidam planæ pellis, hique sunt                                         minores, atque in Occidentali, ac Septentrionali Oceano                                         capiuntur. Quod quatuor jugerum sint, Plin. lib. IX.                                         cap. III. & Solinus cap, LXV. asserit: sed lib.                                         XXXII. cap. I, dicit Plin. cetos DC. pedum longitudinis, & CCCLX. latitudinis in flumen Arabiæ intrasse. Quidam rictumBalenæ rictus, oris, 14. pedum. oris habent dentatum, ac longissimum, videlicet longitudinis XII. vel XIIII. pedum, ac dentes sex, vel octo, vel duodecim pedum. Duo tamen dentes canini cæteris sunt longiores, subtus sicut cornu ad modum dentium apri, vel elephantis. Hoc autem genus ceti habet os aptum ad manducandum: oculos adeo amplos, vt ambitus vniuscuiusque XV. homines sedentes admittat, immo XX. Oculi ambitus ceti 15. homines capit. vel amplius, secundum beluæ quantitatem. Cornua præterea longitudinis sex, vel septem pedum, CCL. super quemlibet oculum habet, cornea duritie, ad rigidam vel placidam, anteriorem vel posteriorem motionem, & ventilationem. Hæc simul cohærent ad oculorum protectionem tempore tempestuoso, aut cum alia eumCornua cohærentia. invaserit belua inimica. Neque mirum, quod tot cornua, licet satis molesta, habeat, cum inter oculos in fronte spatium est XV. vel XX. aut amplius pedum. QuantæBalenæ frontis spatium 20. pedes habet. autem magnitudinis, aut longitudinis costæ, & ossa eius fint, aut in quem vsum reservata prodesse queant, etiam pellis, caro, pinguedo, in sequentibus capitulis ostendetur. Similitudinem autem prædidæ orcæ, quæ lingua Norvagica Springhval dicitur, Springhval. id est saltans, ab agilitate & celeritate, qua balenam vrget, & eius secreta petit, qui amplius videre velit, videat Solinum cap. XLV. de delphinis Nili, Delphines Nili serrata dorsa habent. quorum dorsa serratas habent cristas. Hi delphines crocodilos studio eliciunt ad natandum, demersique astu fraudulento tenera ventrium subternatantes secant, & interimunt, vt astutia formidabilem beluam, scilicet crocodilum deleant, quam fortitudine nequeunt superare. ## Liber XXI, kap. 11 (s. 740–741) De crudelita e cujusdam Ceti. CAP. XI.                                         CVM Procopius lib. III. belli Gothorum plurima de Totilas.                                         Totila, ac armis, & stragibus suo tempore in Italia perpetratis                                         commemorat, volui etiam huic proposito hoc                                         memorabile portentum accommodare: quod eadem tempestate,                                         hybernoque tempore, cum Byzantii, tum & in Terræmotus crebriores fiunt.                                         aliis locis terræmotus facti, asperiores quidam & maximi,                                         noctuque omnes, atque aded, vt qui ea incolerent loca,                                         ruinis iam iam suspicati oporessum se iri, ingenti formidine                                         tenerentur, cum alias nullo affecti sint malo: tunc Nilus præter solitum excrescit. item & fluvius. Nilus vltra XVIII. cubitos supra alveum ipsum ita elatus excrevit, vt sua inundatione præter solitum vniversam irrigarit Aegyptum, quod nullo anteriori seculo accidisset. Ideoque hominibus stuporem, & animalibus exitium Cetus quidam capitur. intulit admirandum. Per id tempus etiam cetus quidam marinus piscis(quem Porphyrium Byzantini vocant ) mirificem capitur. Hic sane circa annum iam quinquagesimum, vt Byzantinis ipsis, ita & finitimorum locorum tunc incolis infestior fuerat, Cetus navigia ad imum deprimit. non continenter, sed per temporis intervalla. Nam & navigia pleraque ad ima depresserat, multarumque navium vectores ac nautas turbando, & vim inferendo longius disturbarat: cujus beluæ capiendæ magnum Iustinian’ Imp. Istiniano Imperatori studium fuit: peragere tamen, quod ei animo inerat, nulla hic potuit arte. Sed quemadmodum in capturam hæc belua venerit, paucis ostendetur. ## Liber XXI, kap. 12 (s. 741–742) De captura hujus Ceti, ac magnitudine eiusdem. CAP. XII.                                         ERAT forte in summa tranquillitate tunc mare, delphinorumqueModus capiendi cetum.                                         grex ingens circa ostium Euxini ponti vno agmine                                         consluebat : qui subito ceto illo conspecto, quocunque                                         licuit, perfugium habuere: pars tamen maxima ad SagaridisSagaris fluvius.                                         fluminis exitum sese e fuga recepit; Cetus vero in eo                                         tum primum delphinorum adventu, nonnullos e his, sed                                         improvidos equidem voravit. Sive itaque fame tunc detineretur,                                         sive id e certamine ageret, continenter, & tam                                         diu fugientes hos infectatur, quoad tandem in continentem ex incursu delatus, nec volens quidem, profundiori se limo immersit. Vnde quibuuisCetus delphinos vorat. modis eruere se connitendo, nullo potuit pacto limoso e loco exolvi, sed quo magis enitebatur, eo & acrius limo se immergebat. Quæ res vbi ad circumjecti lociCetus in limum se mergit. incolas passim est perlata, concursu vndique facto, in cetum mox irruunt, securibus vndequaque, & crebris idibus præcidendo: neque hoc pacto conficere beluam potuere. Funibus demum prævalidis colligatam, magna vi hominum extrahunt, Incolæ ad prædam confluunt. & plaustris devehendam imponunt. cujus magnitudinem cum cura emensi, Cetus funib’ ligatus attrahitur cubitis in longitudine XXX. in latitudine X. hanc esse comperibant: quam illi per cœtus partiti, vt cuique libuit, vel sibi sale conditam servarunt, vel forte depastiCetimagnitudo. mox sunt. Byzantini vero, sive terremotu pavefacti, sive Nili inundatione insolitai moti, sive ceti prodigio ducti, futura statim animo præsagire, quæ de se forte quisque excogitarat mortalium more: qui dum præsentibus molestiis oporimuntur, temere contemplando quædam futura prognosticantur, prout cetum illum absumptum, a malis vindictam sumere præferebant. Strabo asserit lib. primo. vix apud GræcosByzantini male sibi præsagiunt. balena majorem beluam inueniri: & illa plerunque a vahdiore voratur. Balena in Græcia maxima belua. ## Liber XXI, kap. 13 (s. 742–743) De monstroso Pisce in littore Septentrionalis Angliæ M. D. XXXII. reperto. CAP. XIII. Belua monstrosa in Anglia reperta.                                         ETSI hæc monstrosa belua pro portento ab incolis illius                                         regionis habita sit, atque cum stupore ob insohtam magnitudinem                                         conspecta: attamen littora Norvegiana inter Bergensium,                                         ac Nidrosiensium ora, quasi continuum domesticumque                                         hospitem talem beluam habent. Ideoque locum hic                                         inter grandiores maris incolas obtinet, ea relatione, qua                                         vere descriptus erat a quodam nobili Anglicano, sub hac                                         forma: Projecit in arenam apud Thinemuthum, mare nostrum 1532.                                         hoc mense Augusto M. D. XXXII. mortuam beluam mplis, & magnitudinis ingentis, quæ iam magna e parte discerpta est, remanet adhuc tamen, quantum centum ferme ingentia plaustra vix avehere poterunt. Aiunt, qui primum beluam viderunt, & vti poterant diligenter perscripserunt, longitudinis Beluæ longitudo 90. pedum. illam suisse XXX. vlnarum, hoc est pedum nonaginta: a ventre ad spinam dorsi ( arenis immersam ) spatium esse circiter octo, vel novem vlnarum: certum non habetur. Nam XXVII. die Augusti ipse ibi affui, fœtente iam belua, vt vix Dorsi longitudo. ferri posset fœtpr. Conjectant dorsum ipsius ad spatium trium vlnarum esse in arena Oris rictus. immersum, quandoquidem quotidie alluitur, & operitur fluctibus arenosis. Rictus Mandibulæ. oris longitudo sex vlnarum, & dimidiæ: mandibulæ septem vlnas ac mediam continent: Costæ 30. circuitus alicubi vlnæ vnius & dimidiæ, alicubi minus: omnino sicut quercus Ventres tres. grandis est. Triginta costas in lateribus habet, magna e parte longitudinis XXI. Guttura 30. pedum, circuitu vnius pedis & dimidii: tres ventrcs, veluti vastos specus: & triginta Pinnæ duæ. guttura, quorum quinque prægrandia sunt. Habet duas pinnas: vtraque quindecim Laminæ corneæ innumeræ. pedum in longitudine: vix poterant decem boves alteram earum abstrahere. Palato adhærebant quasi laminæ corncæ, vna e parte pilosæ, qualem iam vnam vides supra Capitis longitudo. mille. Non est fabula Polidore, sed res verissima, quamvis non omnes vnius. magnitudinis. Longitudo capitis a principio vsque ad rictum, septem vlnarum. De lingua De lingua variatur: major pars censet septem vlnarum fuiffe longitudine. AiuntLigua 7. vlnarrum. genitale ei fuisse prodigioæ magnitudinis: membrum ( inquam ) masculinumGenitale immensum. vir quidam cum dilaniaret, ferme submersus fuisset, in ventrem beluæ cadens, nisi costa arrepta se sustentasset. Spatium inter oculos sex vlnas tenebat: oculi, Oculi 6. vlnis in vicem distabant. & nares tanto corpori valde impares, & quales bobus effe solent. Cauda bifurcata, & serrata, latitudine septem vlnarum. In capite duo magna foraminaCauda bifurcata. erant, per quæ putatur beluam plurimam aquam, veluti per fistulas eiectasse. Branchiæ duæ. Nulli denique illi fuere dentes: vnde colligitur non fuisse balenam: namBalena maximos dentes habet. balenis aiunt maximos esse dentes: exceptis laminis aliquot corneis, quæ in ore hujus pifcis erant. ## Liber XXI, kap. 14 (s. 743–745) De Xiphia, Monocerote, & Serra, CAP. XIIII.                                         QVIA & hæc belua versatur in Septentrionalibus aquis, Xiphiæ piscis descriptio.                                         merito aliis monstrosis veniet adjungenda. Est enim xiphia,                                         secundum Albertum lib. XXIIII. de Animal.                                         animal nulli alteri simile, nisi in aliqua proportione ceto.                                         Caput habet horridum, vt bubo: os profundum valde, veluti                                         barathrum immensum, quo terret, & fugat inspicientes: Xiphiæ dorsum cuneatum.                                         oculos horribiles: dorsum cuneatum, vel ad gladii                                         formam elevatum: rostrum mucronatum, quo naves persossas,                                         vt Plinius lib. XXXII. cap. II. afferit, in Oceano ad locum Mauritaniæ, qui Cotta vocatur, non procul Lixo flumine submergit: vbi quasi in primo originis loco diutius conservatur. Littora vero Septentrionalia plerunque veluti latrunculi, ac noxii hospites damna semper occurtentibus navigia persorando, ac submergendo illaturi ingrcdiuntur. Vocantur &Gladii pisces. xiphiæ gladii, Siciliam attingentes, qui venatione thynnorum, ac eorum comestione mirum in modum impinguescunt: capiunturque hoc modo, vti refert Strabo Modus capiendi xiphias. lib. I. Manentibus in statione frequentibus duorum remorum scaphis, speculator quidam communis superne instat: duos singulæ scaphæ tenent: alter remigat, alter hastam habens manet in prora. Cum primum vero speculator supereminen Galeota piscis. tiam galeotæ signo indicat (beluæ vero supra mare pars tertia eminens sertur) scapha propius appellitur. Deinde jacto manu telo, vulnus incutit. Tum evulsa Xiphiæ telo hamato capiuntur. fine cuspide de corpore hasta, quod telum sane est hamatum, vt educi facile queat, apteque infixo ei funiculo appenso, fauciata acclinat belua, donec agitata suffugiensque lassetur. Tunc in terram subducunt, aut intra scapham accipiunt, nisi prorsus immensum corpus existat: quod si in mare telum exciderit, haud sane perit. Est nanque vel e quercu, vel ex abiete compactum, adeo vt querna gravitate Remiges vulnerarit a belua. demersum, deinde in sublime relatum facilem possit apprehendi. Contingit autem interdum &remigem in scapha per magnum galeotarum gladium vulnerari: cum instar apri beluæ vigeat impetus: asperrime fit ipsa venatio. Hæc Strabo. Monoceros piscis. bo. Monoceros est monstrum marinum, habens in fronte cornu maximum, quo naves obvias penetrare possit, ac destruere, & hominum multitudinem perdere. Monoceros belua ferox, sed tarda. Sed in hoc pietas divini numinis navigantihus providit, cum ferox sit hæc belua, tarditas sua, quam habet maximam, prævisa, timentibus eius accessum fugam concedit. Serra belua similiter marina est, ingens corpore, caput Serra piscis. habens cristatum, durum, sicut serra dentatum: subter navibus natans secat easdem, vt intrante aqua mersis hominibus, eorum cadaveribus satietur. Est & aliud genus serræ, se erigens contra velificantes: quod mox XXX. vel XL. stadiis peractis, lassum Orcarum gladionautæ vulneraritur. descendit in mare. Orcarumè gladio dorso tenus elevato sæpe piscatores vulnerati, deficiunt ita & loliginum tactu manum retrahunt stupefactam. ## Liber XXI, kap. 15 (s. 745–746) De modo piscandi Cetos, & Balenas. CAP. XV.                                         QVIA mira aviditate balena fertur in esum halecis, & vitulorum                                         marinorum, tanquam piscium cæteris omnibusBalena arenis ob aviditatem vorandi immersa capitur.                                         pinguiorum: idcirco sæpius periclitatur in scopulis arenosis,                                         qui maris æstu, sive fluxu, atque refluxu, quasi denudati                                         ab aquis, immersæ beluæ exitum non concedunt,                                         vt se recipiat ad gurgitem propinquiorem: vnde tanto cum                                         impetu fortitudine caudæ laborat, quod fossa amplissima                                         relicta, veluti in nido ligata ( obstantibus vndique arenis )Piscatores congregantur ad prædam capiendam.                                         enatare non possit. Hoc cum piscatoribus innotuerit, turmatim accurrunt, funibus atque anchoris fortissimis ( ne æstus reditu eos evadat )intra rictum oris, atque capitis spiracula, seu branchias, bestiam hanc ligant: magnaquep manu, multiplicatisque viribus eam in littus attrahunt, vel ita constringunt, vt nulla etiam magna potentia in aquas resilire valeat. Eoque casu feliciter arridente, divisa præda, quisque regreditur ad alias domesticas occupationes, donec iterum occurratBeluæ tempestatibus in littus agitantur. similimus, vel alius optatior quæstus. Saneque in tempestatibus contingit, vt aliqua immanis belua, vi inimicæ bestiæ vulnerata, vel fatigata, seu cunctis viribus destituta, ventorum vi ad littus proiiciatur, præda vt sit occupantibus eam. VerumCautela ne præda in mare evadat. vbi dubitatur quod illi redituræ sint vire, gladiolos, aut grandes acutissimoseque tribulos sub latus quiescentis immittunt, vt sanguine impetuoso ferri motu effluente, vita destituatur. Accidit etiam, & quidem facilius, Balena profunde dormiens facilime capitur. quod beluam in arena ad objectum solis profundissimem dormientem, funibus & anchoris ita firment, vt in prædam venantibus cedat. ## Liber XXI, kap. 16 (s. 746–747) De mira affectione Balenarum erga fœtum. CAP. XVI.                                         BEATI Ambrosii in Hexamer. lib. V. cap. III. trita Piscium diversa generatio.                                         sententia est, quod sicuti volatilium, terrestrium, ita &                                         aquatilium varia generatio reperiatur. Hincque receptum                                         est, quod piscium alii ova generent, vt trutæ, lupi, &                                         percæ: alii vivos fœtus de corpore suo edant, vt mustelæ,                                         caniculæ, ceti, delphini, phocæ, seu vituli marini. Pisces qui ova generant.                                         Qui ova generant, non nidos texunt vt aves, neque cum                                         molestia sui nutriunt, sed aquis ova fovenda committunt:                                         ipsaque aqua fœtus animat & creat, tanquam blanda quædam Aqua blanda nutrix animantium. mater animantium. Cum ergo ovum cadit, aqua quodam naturæ suæ gremio, quasi blanda nutrix illud suscipit, & animal celeri fotu reddit: continuo enim tarctu, Pisces qui fœtus emittunt. parentis animatum ovum cecidit, & piscis exivit. Qui autem vivos fœtus emittunt, cum partus ediderint, si quid forte insidiarum terrorisque præsenserint circa catulos suos quemquam moliri, quo tueantur eos, vel teneræ ætatis pavorem materno Balenæ fœtus in aluum ob pericula recipiunt. affectu comprimant, aperire ora, & fœtus suos innoxio dente suspendere, interno quoque recipere corpore, & genitali feruntur alvo abscondere: atque iterum fotu quodam eos sui caloris animare, & spiritu alere, duosque in corpore vno vivere, donec Piscium pietas in homine vix reperitur. aut in securitatem deferant, aut corpore suo objecto, natos suis defendant periculis. Qui humanus affectus hanc piscium pietatem possit imitari ? Ecce natura servat in piscibus, quod raro invenitur in hominibus. Balenæ igitur branchias non habentes, Balenæ brachias non habent. fistulis spirant: quod in paucis animalibus invenitur. Fœtus suos gestant cum infirmantur, & invalidi sunt: & si parvi sunt, eos in ora suscipiunt. Hoc idem imminente Balenæ aquas spirant super catulos, ne arena impediantur. tempestate faciunt, & post tempestatem illos euomunt , Quando proptes defectum aquæ fœtus impediuntur, ne matrem sequantur, mater aquam ore receptam, instar fluvii, ad eos eiicit, vt sic inhærentes terræ ( quemadmodum in superiori imsugine videtur ) liberet. Adultos Balenarum catuli 10. annis crescunt. etiam diu comitatur. Adolescunt autem celeriter, & decem annis crescunt. ## Liber XXI, kap. 17 (s. 747–748) Adhuc de aliorum Piscium affectione erga suos fœtus, ac pietate in suam specicm. CAP. XVII.                                         PISCIS Abren dictus, tempore tempestatis maris natosAbren piscis.                                         suos in ventre saluat, & poste a serenitate oborta evomit                                         eos. Galelca, secundum Albertum lib. XXIIII. deGalalea belua marina.                                         Animal, animal est marinum, quod fœtum in vtero vivere                                         sentiens extrahit, & lactat: sin autem extractum immaturum                                         comperitur, in vterum reponit, nutritque, donec ad maturitatem                                         formetur. Torpedo, juxta Plin. lib. IX. cap. LI. Torpedo piscis.                                         octogenos fœtus habens invenitur: eaque intra se parit ova                                         præmollia, in alium vteri locum transferens, atque ibi excludens: & circa æquinoctium parit. Est & piscis testudineæ formæ, de quo Pet. Martyr VIII. lib. Crediti continentis deca. III. mira refert, quod licet sit monstrosus, Piscis hominem diligens. mire diligat hominem, vt permittat se ab eo aliquoties capi. Rursus asserit eodem lib. in principio, piscem esse in mari Caspio cani similem, qui dente hominem secet, Piscis hominem interficiens. & devoret. Ad hoc etiam propositum verba Cassiodori in vltima epistola Cassiodorus. lib. XI. de pietate loquentis, non incongrue venient applicanda. Dicit enim quorundamPisci. quorudam pietas. piscium hanc esse naturam, vt se muniant ab insidiis, & alios irretitos juvent. Pisceus(inquit) lupus arenis se mollibus, vt plumbati lini insidias evadat, immergit: Lupi piscis astus. qui vbi supradicta retia eius tergum frustra diraserint, alacer in vndas exilit, & vitati periculi gaudia liberatu. agnoscit. Scarus esca pellectus, cum junecum carceremScari piscis ingenium. cœperit introire, mox vt ad se exitium suum invitatum fuisse cognoverit, in caudam labitur, paulatim se ab angusto subducens. Quem si alter eiusdem generis cognoverit irretitum, extrema eius mordicus trahit, vt qui sibi captus non potestSauri piscis pietas. subvenire, alterius solatio probetur evadere. Sic & sauri argutum piscium genus, a velocitate nominati, cum se in insidias nexuo sas impulerint, quasi quibusdam funibus æquabiliter illigati, totis nisibus trahentes retrorsum, Opera mutua est præstanda. socios conantur liberare captivos. Plura sunt, si talia perquirantur. Omnia enim, quæ possunt habere contraria, facilis casus absumeret, si cvram propriæ salutis non haberent. ## Liber XXI, kap. 18 (s. 748–749) De spermate Ceti, quod Ambra dicitur, & eius Medicinis. CAP. XVIII. Alber. lib. 24.                                         CETVS humanæ propagationis more cum balena congrediens,                                         ob velocitatem coitus multum sperma emittit, &                                         resoluit, atque sic resolutum vulua totaliter non admittit. Ceti sperma passim ampliat invndis.                                         Spargitur ampie per mare in diversis figuris, colorem cæruleum                                         habentibus, magis tamen ad albedinem tendentibus,                                         sibiinvicem conglutinatis: atque a nautis solicite (vt inter Ceti sperma a nautis colligitur.                                         navigandum in Oceano sparsum vidi ) colligitur, vt medicis                                         purgandum vendant, qui purgatum ambram vocant: Medicinæ ex ambra.                                         eoque(vt Iorath autor est) contra guttas, & paralysin, tanquam præcipuo, & pretiosissimo vnguento vtuntur. Præterea a Platearius asserit, Ambra calida & sicca. quod ambra sit sperma ceti, id est balenæ, & quod calida sit & sicca in secundo gradu. Est autem alba, & si invenitur coloris gypsei, melior est. Sophisticatur autem Ambra quio sophisticetur. cum pulvere ligni aloës, & styracc, musco, & quibusdam aliis. Sed hoc agnoscitur: quia sophisticata ad mollitiem facilem reducitur tanquam cera, ambra vero integra non ita liquescit. Habet virtutem confortandi, valetque contra syncopin, & epilepsiam. Constantius. Præterea Constantius in lib. graduum dicit, quod ambra de ventre cujusdam maximæ bestiæ egrediatur. Quidam tamen dicunt, quod in fundo maris nascatur calida & sicca in secundo gradu existens, & frigidas naturas confortans. Avicenna Avicenna. asserit: Ambra (vt æstimo) est manatio fortis in mari, melior grisea quia fortis Modus adulterandi ambram. deinde varia, post citrina. Et adulteratur cum gypso, & cera, & ladano: nigra specie mala est. Multoties autem assumitur e ventre piscis: qui si eam comedit, moritur. Est autem calida & sicca, & videtur esse calida in secundo Ambræ variæ medicinæ. gradu, sicca in primo. Confert autem decrepitis propter subtilitatem suæ calefactionis, tum etiam cerebro, sensibus, ac cordi ## Liber XXI, kap. 19 (s. 749–750) De causa cur sperma animantium non sit nigrum, sed album. CAP. XIX.                                         QVOD sperma multam similitudinem cum vnguento habeat, Ambræ cum vnguento magna similitudo.                                         vt superius dictum est, inconveniens non videtur:                                         quandoquidem Alber. lib. XVI. cap. IX. de Animalbus                                         dicit, sperma in multis convenire cum substantia olei:                                         tum etiam spissari calido in corpore animalis existens, &                                         solui frigido, quando sub dio stat extra corpus animalis.                                         Causas præterea ibidem ponit, quare sperma animaliumSperma a corpore album exit.                                         exit spissum & album a corpore generantis. Ex calore enim                                         interiori generatur, & adunatur in eo spiritus multum callidus qui inspissat & dealbat subslantiam eius: cum autem exierit, & infrigidatur, dissolvitur calor, qui est in eo, & evolat cum calore spiritus: sed hoc accidit spermasi, quando infrigidatum incipit desiccari. Præterea, quod quidam dicunt spermaSperma elephantis nigrum. elephantis esse nigrum, vt carbo, propter terreum in ipso contentum, & per consequens magna generari ex eo ossa in corpore elephantis, &c. arguit Albertus eodem loco impossibile: sed necessarium esse, quod sperma vnum ad naturam animalis malis sit magis terrestre, quam aliud secundum diversitatem complexionis animalium. Sperma tamen animalis, cujus corpus est terrestre, efficitur terrestre, & album, Spermatum color varius. & spissum, propter aëris admixtionem, sicut & alia spermata. Neque Aethiopis sperma nigrum est, cum deprehenditur dentes eorum esse albissimos. Causa enim albedinis spermatis est spumositas ipsius, quaæ spuma est albi coloris, præcipue illa, Spermatis albedo spumositas ipsius. cujus substantia est e partibus parvis, ventosis, & ampullis minutissimis latentiebus. Similiter accidit mixtioni aquæ & olei, fortiter factæ. Sperma autem esse butyrosum & spumosum, antiqui fabulantes non ignorabant: quandoquidemSperma spumosum. deam coitus Venerem, quæ cupidinem lactat, dixerunt natam esse de spuma testiculorum. Qui autem hac ratione Alberti haudVenus Cupidinem lactat. contentus, meliosem cum in his, tum in aliis (si possit ) indagare voluerit, liberum ei relinquitur. ## Liber XXI, kap. 20 (s. 750–751) De pinguedine, carnibus, ossibus, sic coriis Cetorum, ac similium animalium. CAP. XX. Cetorum magna vtilitas.                                         CETIS, seu balenis e mari piscatorum arte, ingenio, &                                         magno labore extractis, sive vi ventorum ac tempestatum, Currus 300. ex vno ceto replentur.                                         aut inimicorum piscium furia littoribus impulsis, incolæ                                         prædam securibus, & asciis partiuntur, ita vt ex vnius balenæ,                                         sive ceti carne, pinguedine, & ossibus, CCL. vel Ceti carnes & lardum sale condiuntur,                                         CCC. plaustra repleri possint. Carnem & lardum in multis,                                         & magnis vasis, inter cæteros immensos marinos pisces                                         sale condiunt: eaque pro commoditate, & esca domestica Ceti pinguedo maxima.                                         vtuntur, aliisque ad eum vsum vendunt in remotas orbis partes deferenda: Pinguedo, vel adeps ceti, magna est in toto corpore, sed maxima in capite circa cerebri medullam: vnde quandoque XII. lagenæ. quarum quælibet vix ab vno hominem portari potest, quandoque XXX. vel XL. hujus pinguedinis plenæ (quælibet Barile Romanum magnitudine sua superans ) per totidem viros Ceti pinguedinis vsus. fortes vix portatu idoneæ extrahuntur, eliciunturque. Vtilitas vero hujus saginæ ea est, vt lampadibus infusa, & aucta semper, ad altaria, sive alia loca sacra, tam noctu, quam interdiu continuo lumen administret: privato etiam vsui, ac domestico, Ossa pro lignis comburuntur. cum in hyeme nulli ibidem dies sint, plurimum deserviens. Ossa præterea eius minora Pisces & animalia loco lignorum comburuntur.defectu lignorum domestico foco adaptantur: immo & aliorum piscium capita, vti etiam Solinus cap. XXV. gentem Neurorum ponit, quæ ossibus adolet ignes socorum. Adest & assertio Volaterrani lib. XXV. qui pro miro adducit, Scythas animalia, & Tylenses loco lignorum pisces comburere: quod in Septentrione vltra Nidrosiam non est, quia ibi (lignis ob frequentes tempestates haud crescentibus)continuo Ceti corio 40. homines vestiuntur.comburunt ossa piscium in maxima multitudine ( vt supra dictum est) captorum. Ex corio denique balenæ fiunt balthea, loculi, tractorii funes pro vsu campanarum, diu durantes: immo partita pelle vnius beluæ, XL. homines ex ea vestiri Chelonophagi.queunt, quemadmodum Solinus cap. LXVII. refert de Chelonophagis, qui coriis piscium vestiuntur. Dicit & autor libri De nat. rerum, quod in mari Occidentalicorii spiscium vestiuntur. pisces sunt, e quorum pellibus homines ampla, & pulchra faciunt sibi vestimenta, prout supra de multis generibus pellium est ostensum. Item PaulusCorium bisontis 15. homines capit. Diaconus de corio bisontis meminit, quod in eo XV. viri vnus juxta alium cubare potuerint. ## Liber XXI, kap. 21 (s. 751–752) De multiplici vsu, & medicina pinguedinis Cetorum. CAP. XXI.                                         NAVTæ hac præcipue vtuntur pinguedine ad naviumNaviu inunguntur, ne congelentur.                                         tabulas foris inungendas, ne in horrida, sive asperrima                                         hyeme, glaciales aquæ navibus submergendis adhæreant,                                         aut congelentur, quia aquarum constrictionem prohibet,                                         prout superius lib. XI. cap. XXIII. & lib. XII.                                         cap. XI. fuerat ostensum. Aurigæ etiam necessariumCetorum adipe aurigæ rotas vngunt.                                         eius vsum sibi vendicant in rotis curruum perungendis:                                         immo & pellium præparatores, vt etiam superius dictum                                         est de pinguedine vitulorum marinorum. Nec Plin. lib. XXXII. cap. I. eius vsum Arabis deesse asserit, sicuti nec aliorumCameli adipe piscium perunguntur. piscium adipis, in camelis perungendis, vt asili a his fugentur odore. Pulmone marini piscis si fricetur lignum, ardere videbitur sicut oleum: vnde & e quorundam pulmonibus oleum fieri cousuetum est. Adeos marinorum, ac fluviatiliumperunguntur. piscium liquefactus, oleo, & melle admixto, oculorum claritati confert. Est & Avicennæ opinio, quod adeps piscis confert aquæ oculi, ac acuit visum cum melle. Dioscorides asserit, quod adeps piscium fluviatilium melle mixto, solutus in sole, caligines oculorum detergat. Demum Plin. lib. XV. cap. VII. dicit ichthyophagos e piscibus oleum factitium ad plurimam rerumPiscium adeps prodest oculis e piscibus. vtilitatem exprimere. ## Liber XXI, kap. 22 (s. 752–753) De structuris ex ossibus Cetorum. CAP. XXII.                                         FACTA mentione quam maxima sint corpora cetorum,                                         sive balenarum, in capite, dentibus, oculis, ore,                                         cute, ossa locum exigunt, vt & suam inveniant declarationem:                                         quæ talis est: Cum vehementia frigorum in extremis Arbores in extremis Septentrionis humiles.                                         partibus Septentrionis, & validæ tempestates                                         ibidem haud sinant in altum crescere arbores, e quibus                                         erigi possint necessariæ ædes: ideo provida natura incolis Cetorum ossa pro structuris ædium valent.                                         prospexit, vt ex ingentissimis beluarum costis fabricare                                         valeant domos, & reliqua necessaria in eisdem. His enim beluis marinis ad littora tam inimica vi aliarum bestiarum appulsis, quam venatione Tecta ex ossib. hominum frequenti attractis, vt illic incolarum præda fiant, vel putredine consumantur, Sedilia ex ossibus. certum est ex eis relinqui talia, tamque vasla ossa, quod e his integræ habitationes, tum quoad parietes, portas, fenestras, tecta, sedilia, tum etiam quoad mensas, Ceti costarum longitudo. confici queant. Hæ enim costæ XX. XXX. aut plurium pedum sunt: præterea spinæ, spondyli, atque vasti capitis bifurcata ossa haud parvam in se quantitatem Spinæ ceti quantitas. habent: quæ omnia artificum industria ita serris & limis aptantur, vt saber lignarius adhibita ferrea junctura compendiosius nihil extruere posset. Meminere similia Plin. lib. IX. cap. III. & Strabo lib. XV. qui in hunc modum hac de reloquitur: Ichthyophagi Indiæ domicilia ex ossibus habent. Ichthyophagorum regio in India secus mare est, & magna e parte arboribus caret, raritas in ea palmarum. Deinde: Vescuntur piscibus, tum ipsi, tum eorum pecora: & aquas pluviales, aut fossiles potant: pecorum carnes piscibus præbent: domicilia ex ossibus cetorum, & ostreorum conchis magna e parte faciunt. Portæ e maxillis cetorum. Nam trabium, & fulcrorum vsum costæ præstant, portas maxillæ: e vertebris fiunt mortaria, in quibus pisces subiguntur ad solem assati: Panes ex piscibus conficiuntur. postea e his panem conficiunt frumenti paululum admiscentes. Hæc Strabo. ## Liber XXI, kap. 23 (s. 753–754) Adhuc de externis exemplis hujusmodi structurarum. CAP. XXIII.                                         ASSERIT Plinius lib. IX. cap. III. dicens: Gedrosos,                                         qui Arbin amnem accolunt, Alexandri Magni classium                                         præfecti prodidere, in domibus fores maxillis beluarum                                         facere, ossibus tecta contignare, e quibus multa quadragenum                                         cubitorum longitudinis reperta. Sunt etiamCostæ quadragenum cubitorum.                                         qui spinis dorsi hujus beluæ, seu vertebris concavatis, velut                                         mortariis, pro speciebus conterendis vtantur. Præterea                                         Volaterranus lib. XXV. dicit se vidisse anno Domini                                         M. CCCC. XCVIII. apud vada Volaterrana repertam in littore extinctam, sive balenam, sive cetum, sive alterius generis beluam, Belua marina vertebras dorsi 60. habuit. magnitudine pedum centum, cujus dorsi vertebræ sexaginta fuere: septem ex eis Volatenas allatas: quarum quælibet equi ephippium æquabat. Sunt & testudines in Taprobana insula, quarum tanta est magnitudo ( teste Solino cap. LXVI. )vt superficies earum domum faciat, & numerosam familiam non arcte receptet. EtTestudinum superficies domum faciunt. idem cap. XLVII. inquit: loppe oppidum antiquissimum orbe toto, vtpote ante inundationem terrarum conditum. Id oppidum saxum ostentat, quod vinculorum Andromadæ vestigia adhuc retinet: quam expositam beluæ non irritus rumorAndromadæ vinculorum vestigia. circumtulit: quippe ossa monstri illius M. Scaurus inter alia miracula in ædilitateM. Scaurus. sua Romæ publicavit. Annalibus nota res est. Mensuræ quoque veracibus libris continentur, scilicet quod costarum longitudo excesserit pedes XL. & excelsitasCostæ 40. pedum elephantis fuerit Indicis eminentior, . Porro ventriculi spinæ ipsius, latitudine semipedem sunt supergressi. Hæc Solinus. Horum quoque ossium in eundem modum Plin. lib. IX. cap. V. meminit Sunt denique maxima cetorum ossa in scopulis Islandiæ, &Cetorum in ossibus naufragia fiunt. Norvegiæ, in quibus tanquam saxis naufragia fiunt ## Liber XXI, kap. 24 (s. 754) De Domibusex erectione integrarum costarum. CAP. XXIIII.                                         EXESIS igitur, ac dissolutis carnibus, & intestinis hujus Ceti ossium compago pro domo erigitur.                                         vastissimæ beluæ, sola ossa remanent in modum magnæ carinæ:                                         quæ demum imbribus, & abére purgata, viribus hominum                                         ad hoc vocatorum, instar domus erigitur tum industria Ianuæ e corio marinarum beluarum.                                         constituentis patroni, fenestris in culmine tecti, vel lateribus                                         beluæ collocatis, in plures & comodas habitationes                                         dividitur: anuæque fiunt e corio eiusdem beluæ, longe prius Cameræ intra costas cetorum.                                         ad eum, aliumque vsum extracto, atque ventorum asperitate indurato.                                         Separatim etiam intra hanc carinam, quasi domum Ossea in domo quiescentium natura. erectam, distinguuntur cameræ pro porcis, & aliis animælibus, more aliarum ædium hgnearUm: relicto semper sub culmine hujus structuræ loco, pro gallis quasi horologiis, vt homines nocte (quæ ibidem hyeme continua est)ad opus excitentur. Dormientes Aquatilia pectora carinata habetinter has costas non alia insomnia vident, quam si continue in fluctibus marinis laborarent, aut in tempestatibus ad naufragium vsque periclitarentur, prout in simili Costæ quot homini, suibus, cornigeris, ac serpentibus. superius lib. XVIII. cap. VIII. de gulonibus extitit declaratum. Resert etiam Plin. lib. XI. cap. XXXVII. maxima animalia aquatilia habere pectora carinata, atque cpstas multas pulchro naturæ prdine distinctas, sicuti in aliis animælibus terrenis: Vt sunt homini octonæ, suibus denæ, cornigeris tredecim, & serpentibus triginta. ## Liber XXI, kap. 25 (s. 754–755) De Anchoris dorso Ceti impositis. CAP. XXV.                                         HABET etiam cetus super corium suum superficiem tanquam                                         fabulum, quod est juxta littus maris: vnde plerunque                                         elevato dorso suo super vndas, a navigantibus nihil aliud Balena creditur insula natans.                                         creditur esse, quam insula. Itaque nautæ ad illum appellunt,                                         & super cum descendunt, inque ipsum palos figunt, naves Anchoræ demittuntur in dorsum ceti.                                         alligant, focos pro cibis coquendis accendunt: donec tandem                                         cetus sentiens ignem sese in profundum mergat, atquep                                         in eius dorso manentes, nisi funibus a navi protensis se liberare                                         queant, submergantur. Hic cetus(vt superius de physetere & priste dictum est) aliquando fluctus haustos ita eructat, quod alluvie nimbosa plerumque classem navigantium deprimat: & cum in mari tempestas oritur, se super fluctus attollit, vt in his commotionibus, ac turbinibus naves mergat. ArenasCetus arenas in dorso fovet. aliquando dorso sustollit, in quibus ingruente tempestate (vt libro De nat. rerum habetur ) nautæ, terram se invenisse gaudentes, anchoris demissis falsa firmitate quiescunt, Ignes in dorso ceti accenduntur. ac ignes accensos belua sentiens, subito commota se in aquas mergit, hominesque cum navibus nisi anchoræ rumpantur, in profundum attrahit. Quod vero navigantibus terra apparet cetorum ac balenarum immensitas, Ambrosius in Hexame. lib. V. Ambrosius. cap. XI. fidem facit. Dicit enim: Cetus est piscis infinitæ magnitudinis, qui si quando supernatat fluctibus, annatare insulam putes, montes altissimos summis ad cœlum verticibus eminere: qui non in acta, nec in littoribus, sed in Atlantici maris profundoCeti vbi frequentius morantur. fertur videri, vt eius conspectu nautæ a navigandi in illis locis præsumptione revocentur, nec secreta elementorum adire supremæ terrore mortis vsurpent. Idem eod. lib. cap. X. Cete illa immensa genera piscium, æqualia montibus corpora. Et pauloCetus grandis montibus adæquatur. ante: Vltra terminos orbis terrarum mare norunt, quod nullæ interpolent insulæ, nec terra aliqua interiaceat, vel vlterius sit posita. Illic igitur, vbi diffusum late mare omnem spectandi vsum, vtilitatis gratia navigandi intercludat audaciam, condere seCeti patrium solum diligunt. feruntur. Deinde: Habent suas regiones & habitacula distributa, manent in his inoffenso vicinorum limite, nec vago transitu mutationes quærunt locorum, sed tanquam patriumHerba in dorso draconum nascitur. solum diligunt, & in his immorari dulce arbitrantur. Hæc Ambrosius. Meminit & Strabo lib. XVI. in verbo Dracones magni, quod super eorum dorso in Libya herba innascatur. ## Liber XXI, kap. 26 (s. 755–757) Adhuc de magnitudine eiusdem Ceti. CAP. XXVI.                                         IN ceto (vt autor est Iorath ) magis terrestris, quam aqueaCetus in dorso radices, frutices, & arbusta fovet.                                         dominatur natura: quando enim senescit, radices, frutices,                                         & arbusta super se colligit, quæ crescunt super ipsum, &                                         multiplicantur. Vnde beatus Hieronymus inquit, cetos &                                         testudines tanta magnitudine eminere, vt navigiis anchorarumHieronymus.                                         stationem capiendis instar insularum sufficiant. Confirmat                                         etiam hoc præsens propositum divi Brendani BritanniæBrendanus 7. annis in mari peregrinatus est.                                         Pontificis marina peregrinatio in septennium vsque                                         deduda, atque in catalogo Sanctorum commemorata, quod videlicet ipse cum suis sociis piscem ingentem, nomine Iasonem, invenerit: in quem, Iason piscis ingens. insulam eum esse sibi persuadentes, descenderunt, ignemque accenderunt: dumque piscem se movere sentirent, ad navim repentem fugiendo vix vitam illo se continuo mergente Pisces jussu Brendani cantando Deum laudant. seruarunt. Præterea jussa Brendani pisces super vndas se levarunt, voceque tonante Deum laudaverunt. Verum ne temerario judicio cujusuis talia tanquam vero haud similia refutentur, attendere ad Platonem oportet dicentem, Non esse a nobis calumnianadaPlato veneratur scripta sacrorum delubrorum. quæ libris sacrorum delubrorum conscripta referunt: prout Alber. lib. XXIII. de phœnice ave Arabiæ allegat. Cetus non comedit vt alii pisces, manducando scilicet, cibumque dentibus comminuendo: sed tantummodo glutiendo intra ventriculumCetus pisces saltem glutit. pisces immittit. Habet enim oris meatus strictos ad pisces abglutiendos, quos odorifero anhelitu attractos devorat, & in ventrem mittit. Habet insuper in gutture quandamStrabo. pellem membranæ similem, quæ multis meatibus perforata, non finit quicquam, Cetus a mari ejectus 50. cubitorum. nisi minutum, ingredi ventrem. Meminit demum Strabo lib. XVI. Eratosthenem tradere, se vidisse cetum in littus de mari eiectum centum & quinquaginta cubitorum longitudine. Estque notatum, quod quando cetus, seu balena ludit super aquas, gravissimas Ceti lusus tempestatem præsagit. indicat advenire tempestates. ## Liber XXI, kap. 28 (s. 757–758) De Rosmaro, sive Morso Norvagico. CAP. XXVIII.                                         NORVAGICVM littus versus loca ad Septentrionem                                         magis vergentia, maximos ac grandes pisces elephantis                                         magnitudine habet, qui morsi seu rosmari vocantur, forsitanMorsi sive rosmari pisces.                                         ab asperitate mordendi sic appellati: quia si quem hominem                                         in maris littore viderint apprehendereque poterint,                                         in eum celerrime insiliunt, ac dente lacerant, et in momentoMorsi pisces hominem dente interfic iunt .                                         interimunt, veluti alius quidam truculentus piscis Tiburonus                                         dictus, qui a profundis cavernis Caspii maris in                                         Oceanum Scythicum discurrit, & post aliquantulum tempus ad id revertitur, vt Pet. Martyr lib. VIII. Crediti continentis in principio refert. Rosmari itaque hi pisces, sive morsi dicuntur, caput habentes bovinæ figuræ, hirsutamRosmari piscis figura. pellem, pilosque spissitudine veluti culmos, vel calamos frumenti late defluentes. Dentibus sese ad rupium cacumina vsque tanquam per scalas elevant, vt rorulentoRosmari dentibus loco scalarum vtuntur. dulcis aquæ gramine vescantur, seseque volutando mari vicissim exponant, nisi intereab somno profundissimo oppressi, pendendo in rupibus dormierint: quoniam tunc piscatores appropinquantes quantocyus poterunt, pellem a lardo secundumRosmarus profundissime dormiens capitur. caudam soluunt: & in hoc, quod solutum est, funes fortissimos mittunt, eosque in scabrosis rupibus, vel propinquis arboribus firmant: saxis deinde sunda ad caput, vt cxcitetur, projectis, eum descendere cogunt, majori parte pellis funibus sirmatx spoliatum: vnde debilitatus exanguis, ac semivivus redditur in opimam prædam, maxime propter dentes, qui pretiosi sunt apud Scythas, Moschos scilicet, et Ruthenos, acDentes morsi pretiosi. Tartaros(vti ebur apud Indos)ob duritiam, candorem, &gravitatem: qua de causa etiam framearum manubriis artificum excellenti industria accedente adaptantur. Et hoc Miechovita quoque Poloniæ historicus in sua dupliciMiechovita historicus. Sarmatia attestatur, & Paulus Iovius post eum e relatione. cujusdam Demetrii, a magno Duce Moschovitarum ad Clementem VII. missi. ## Liber XXI, kap. 29 (s. 758–759) De pelle eiusdem Rosmari. CAP. XXIX. Rosmari pelles vtiles.                                         PELLIS, sive corium hujus animalis, vti nigrum & fortissimum                                         est, ita bono pretio emptum ad maxima levanda                                         per trochleas, combinandaque pondera reservatur, præcipue                                         pro campanis altarum turrium: immo &hujus pellis fortitudine                                         gravissimæ campanæ, ad lignum, in quo vertuntur,                                         ac machinæ bellicæ colligantur. Est & aliud marinum monstrum Exocœtus monstrum marinum.                                         in Arcadia secundum Plin. lib. IX cap. XIX.                                         adonis, sive exocœtus, ab eo, quod in siccum somni                                         causa exeat, appellatum. Hoc per maris tranquillitatem in terram se confert, ac inter rupes prostratum alte soporatur. Aves aquatiles maxime exhorret. Dormit vt balena, & vitulus marinums, in arena, solis vehementi ardore Dentes duo portentosæ longitudinis. ad gravem somnum excitatum. Quod vero superius de vsu dentium dictum est, haud inconvenienter huic loco annecti poterunt duo illi dentes elephantis portentosæ longitudinis ( decem enim pedes singuli continebant )de quibus Aurelianus Imp. sedem proposuit Iovi summo ædificare, si plures eiusmodi magnitudinis invenisset, Ludi Latrunculorum e dentibus rosmari conficiuntur. prout Sabellicus refert in vita Aureliani lib. VII. Ennead. VII. Morsorum, sive rosmarorum dentes valde artificiosem elaborantur in vsum ludi Latrunculorum, seu Schacorum, quo mire & ingeniosem vtuntur omnes populi Septentrionales, maxime Principes & clarissimi viri: & hoc ob plures causas, quarum vna est cæteris Ludo Schacorum virtus procorum explroratur. honestior ( vti superius lib. XV. cap. XII. dictum est) vt eo scilicet ludo parentes temperantiam, & modestiam procorum, qui veniunt ad nuptiale fœdus filias petituri, explorent. Non enim eo in ludo se continere poterunt, quin suæ virtutis & patientiæ in casibus prosperis adversisque pro tempore, loco, & conditione fortiter tolerandis, aliquod specimen exhibeant. Dicit etiam Plato in lib. De legibus, vbi tractat gradus ebrietatis, quod nullam habemus voluptatem commodiorem ea, quæ inter bibendum ludo mores examinat, si modo prudens quædam cautio adhibeatur; Dentium piscium differentia. ibi enim probatur vtrum difficilis, aut agrestis animi sit, an venereus, an prodigus &c. Dentes autem pisces aliqui grandes, vt balena, & hic rosmarus sive morsus, exertosque veluti aper habent: quidam serratos, vt raiæ: quidam serratos, sed pectinatim coëuntes, ne contrario occursu atterantur, vt lucii vel lupi: quidam continuos, vt carpiones, sicuti & homines. Et ita denticulata asperitas aliis conceditur, aliisvero mordacitas cultellata. ## Liber XXI, kap. 30 (s. 759–760) De Piscibus alatis. CAP. XXX.                                         ETSI aliquorum sententia est non prodesse piscibus, habere                                         quatuor alas & duos pedes, aut duas alas & duos pedes,                                         aut aliud membrum omnino ambulationi deserviens, Piscis alas membranaceas habens.                                         cum videatur otiosum: est tamen piscis quidam duas alas                                         membranaceas habens, qui volat per spatium modicum,                                         posteaque desilit in maris profundum, quem & hirundinemHirundo piscis volans.                                         Plin. lib. IX. cap. XXVI. vocat. Pedes eius sunt sicuti                                         avis, sed cauda caret propter volatum, hirundini quæ                                         in arena riparum nidificat, plurimum similis. Invenitur etiam piscis in mari Germanico inter Angliam & Norvegiam, qui habet duos pedes & quatuor alas: quæ moventur flexæ ad inferiora ventris & pectoris sui, sicut aliarum avium alæ. Sunt autem duæ ante juxta branchias, & duæ posterius antePiscis Oceani alatus. caudam, suntque alæ membranaceæ. spissæ quidem valde juxta corpus in parte, quæ est loco adjutorii brachii, & tenuiores in parte anteriori alæ: & hanc dispositionem habent etiam alæ posteriores. Branchiæ autem istius piscis non habent fissuram versus ventrem, vel pectus pertingentem: sed hi pisces habent branchias, quæ terminantur super humeros alarun anteriorum, quatuor foraminibus quadratis, ita quod duo sint propinquiora capiti, & duo propinquiora alæ dextræ, similiterque disponuntur branchiæ in sinistro latere. Caput autem istius piscis, color, pellis, figura corporis, ac sapor carnis, est fere sicut piscis, qui raia vocatur. Crura autem eius sunt cartilagines sine junctura, & subtus in pedibus habet foveas. vt fortius figatur. Cauda autem eius non est vti raiæ, sed similis caudæ aliorum piscium, nisi quod est aliquantulo longior Denique ante caudam in loco dorsi, vbi stringitur solida pars corporis, quæ est post concavum ventris, habet et pinnam more aliorum piscium, valde tamen magnam respectu sui corporis. Capitur hic piscis inter raias & squatinas, vt plurimumPiscis alatus in cibo parum vtilis. minus vtilis, propter steriles carnes, & exiguam pinguedinem: verum difficilleme e profundo fune et hanio, ob resistentiam alarum, cruitur &c. Pisces præterea quidam lati corporis sunt, qui quatuor pinnas habent, duas in ventre, & duas in dorso: & hæ pinnæ, quibus vtuntur, alæ vocantur: quales per omina similes habent pisces lepores mariniLepores marini. Ludolatra marinum animal. dicti: hi enim duas pinnas in ventre habent;, & duas directe super eas in latere vetsus dorsum. Est etiam de supradictorum genere ludolatra animal marinum, quatuor Milvago piscis. habens alas, duas in facie, & duas in dorso, quibus magna velocitate fertur in omnem, quem elegerit volueritque locum. Milvago piscis est secundum Plin. lib. XXXII. cap. II. super aquam volitans: qua lætitiæ nota tempestatum mutationem significat, contra morem aliarum beluarum, vt sunt ceti, vituli marini, delphini, & balenæ ## Liber XXI, kap. 31 (s. 760–761) De Loligine, aliisque alatis, ac serratis Piscibus. CAP. XXXI. Loligines naves obruunt.                                         LOLIGINES beluæ pennatæ longitudine quinum curbitorum,                                         vti sagittæ extra aquam se efferunt, etiam tanto                                         in numero, quod naves obviantes demergant, prout testes                                         sunt Isidorus, & Albertus lib. XXIIII. tum etiam                                         Plinius lib. XXXII. cap. II. Dicit etiam Isidorus, in Loliginum multitudo.                                         Oceano Mauritaniæ non procul a Lixo flumine, tantam                                         multitudinem loliginum esse, vt obvias naves ab aquis evolantes                                         nedum molestare, sed & mergere possint. Vnum Loligines vltra biennium non vivunt.                                         hoc omnibus, qui a his molestantur, plurimum prodest, quod vltra biennium haud vivunt, quemadmodum Aristo. lib. V. De animal. cap. XVIII. tradit. Hoc tamen genus loliginum est de lacertorum genere, miramque in magnitudinem crescit. Plin. lib. XXXII. cap. vltimo loliginem volitantem Piscium multorum nomina. vocat. Præterea ibidem marinorum piscium multa, miraque nomina, ac naturas refert, scilicet caniculas, dromones, cornutas, gladios, serras, acipenferes, auratas, asellos acarnes, aphyas, alopeciades, araneos, boctes, bates, banchos, batrachos &c. idem Aries marinus. autor lib. IX. cap. XLIIII. de ariete marino loquens asserit: Grassatur aries vt latra: tro: & nunc grandium navium in salo stantium occultatus vmbra, si quem nandi voluptas invitet, expectat: nunc elato extra aquam capite, piscantium cymbas speculatur Draco marinusoccultusque adnatans mergit. Idem eodem lib. cap. XXVIT. Draco marinums. Pectuculus piscis. captus, atque immissus in arenam, cavernam sibi rostro mira celeritate excavat. Pectunculus sicuti loligo volat, immo & sagittæ modo festinat. Demum aculeato pisce digitus digitus, vel manus tacta, illico incurabiliter intumescit, cvi solummodo forte acetum succurrere videtur. Sed caniculæ mannæ morsus maxime periculosus est in ipso attractu, Caniculæ marinæ mors’ exitiales. quo se eximere solet, atque hominem secum attrahere in mare devorandum. ## Liber XXI, kap. 32 (s. 761–762) De periculis Nautarum, infestatione maximamrum beluarum, auium, & minimorumpisciculorum, CAP. XXXII.                                         CERNVNTVR in hac supraposita imagine tria spectacula                                         trepidantibus navarchis satis formidoipsa, infestatioNautarum pericula diversa.                                         scilicet nautarum a grandibus balenis eructantibus                                         haustas fistulis aquas in navim, volucribus innumeris, ac                                         minutissimis pisciculis retinentibus naves. Primo periculoRemedia ad fugandas beluas marinas.                                         subvenitur projectione magnorum vasorum, vel aspersione                                         lixivii ab omni parte navis e castoreo confecti,                                         vel alto clangore tubarum: secundum a coturnicibus avibusCoturnices quomodo a navibus arcentur.                                         illatum, ardentibus faculis contra alitum alas extensis removent: tertium, quia subtus in vndis latitat, nunquam vel raro eius evitandi facultas datur, quod minimum corpore, sed maximum naturæ potentia hostem, semipedalem scilicet pisciculum, echeneidem, vel remoram dictum superare nequeant: qui exEcheneidis pisciculi potentia. eo secundum Isidorum nomen sumpsit, quod navem adhærendo retineat. Ruant licet venti, sæviant procellæ, navis tamen quasi radicata in mari stare videtur, nec moveri, non retinendo, sed tantummodo adhærendo. Hunc Latini moram appellaverunt, eo quod cogat stare ipsa navigia. Dicit etiam Ambrosius lib. V. Hexamer. cap. IX. Echeneis est animal in mari exiguum, vile, & despicabile. Hic tamen cum ventorumEcheneis despicabile animal. procellam præsenserit, calculum validum arripit, eumque velut saburram vehit, & tanquam anchoram trahit, ne excutiatur fluctibus. Itaque non suis se librat viribus, Superbia hominu impotens a minusculis creaturis illuditur. sed alieno stabilit & regit pondere. Stabilimentum præterea dat aliis, quod sibiipfi præstare non potest: sibi enim a lapillis mendicat, quod navibus abundanter tribuit. Talibus itaque minusculis creaturis illuditur hominum impotens superbia, vt Plin. lib. XXXII. cap. I clarius asserit: Heu vanitas humana, cum rostra illa navium ære ferroque ad ictus armata, semipedalis inhibere possit, ac tenere devinda pisciculus. Fertur Actiaco Marte tenuisse prætoriam navim Antonii, properantis circumiæ & exhortari suos, donec transiret in aliam. Ideoque Cæsariana classis impetu majore protinus venit. Tenuit & Caii Principis navem ab Astura Antium remigantis, etiam auspicalis pisciculus. Siquidem novissime tum in Vrbem reversus ille Imperator, suis telis confossus est. Nec longa fuit illius moræ admiratio, statim causa intellecta, cum e tota classe quinqueremis sola non proficeret, exilientibus protinus Echeneis 400. remiges superat. qui id quærerent circa navim, invenere adhærentem gubernaculo, ostenderuntque Caio, indignati hoc fuisse, quod se revocaret, quadnngentorumque remigum obsequio contra se intercederet &c. Et hoc quidem adhæsione semipedalis pisciculi factum est, vt navis CC. aut amplius pedum cum omnibus suis armamentis, ac ponderibus Deus in creaturis suis mirabilis. retineretur, nullam aliam ob causam mihi plane persuasum habeo, nisi quod Deus mirrabilis in creaturis suis glorificaretur. Pisciculus autem ille comedi non potest, quia insert mortem. Dicunt denique Solinus cap. XVIII. & Plin. lib. X. cap. XXIII. Echeneis in cibo mortem insert. nautis infelix satis omen e coturnicibus imminere: quippe noctu e transmarinis partibus in tanto sæpe agmine venire, ac velis insidere, vt navigia mergant. Atque Hostes humano generi vbique imminent. ita infertur, hominibus paratos esse hostes in æthere minusculas coturnices, in terra seroces bestias, in aqua permaximos cetos, & despicabiles semipedales pisciculos, potentissimas naves retardantes. ## Liber XXI, kap. 33 (s. 762–763) Adhuc de Echeneide e testimonio Gassiodori libro primo. CAP. XXXIII.                                         THEODERICVS Rex Gothorum arguens moram                                         apportantium annonam in maxima tarditate, scribir Fausto Epistola Regis Gothorum de echeneide.                                         præposito in hunc modum: Cum siccitas præsentis anni,                                         quæ localiter certis solet desævire temporibus, terrenis                                         visceribus nimio calore duratis, abortivos messium                                         fœtus non tam edidit, quam imperfecta vbertate projecit:                                         majori nunc studio quærenda sunt, quæ etiam in abundantia                                         expeti consueverunt. Et ideo frumenta publica,                                         quæ de Calabro, atque Apulo littoribus per cancellarium vestrum æstatis tempore consueverant destinari, nec autumno venisse, modis omnibus permovemur: cum solis reflexus Australia signa discurrens, naturæ ordine modificatus, Menses e numero imbrium nomina susceperunt. tumultuosas procellas aëris permistione resuscitat: quod ab ipsis quoque mensibus datur intelligi, quando e numero imbrium futurorum competenter nomina susceperunt. Quæ ergo talis mora, vt in tantis tranquillitatibus velocia necdum fuerint destinata navigia ? cum stellarum non mergentium lucidum sydus tendi carbasa festinanter invitet, & aëris sereni fides properantium nequeat vota terrere. Aut Echeneis morsu suo naves alligat. sorte incumbente Austro, remigiisque ivuatibus meatus navium echeneis morsus inter vndas liquidas alligavit: aut Indici maris conchæ simili potentia labiis suis navium dorsa fixerunt: quarum quietus tactus plus dicitur retinere, quam exagitata possint Navis stat pigra tumentibus velis. elementa complere. Stat pigra ratis tumentibus alata velis, & cursum non habet, cui ventus arridet: sine anchoris figitur, sine rudentibus alligatur: & tam parva animalia plus resistunt, quam tot auxilia prosperitatis impellunt. Ita cum subjecta vnda præcipitet præcipitet cursum, supra maris tergum navigium stare constat infixum, miroque modo natantia inconcussem retinentur, dum innumeris montibus vnda rapiatur, Sed vt dicamus aliam piscis naturam, forte nautæ prædictarum navium torpedinis tactu segnissimeTorpedinis tactus stuporem inducit. torpuerunt: a qua tantum infigentium dextræ prægravantur, vt per hastam, qua fuerit vulnerata, ita manum percutientis inficiat, quatenus vivæ substantiæ pars sine sensu aliquo immobilis obstupescat. Credo talia incurrerunt, qui se movere non possunt. Sed echeneis illis impedimentosa venalitas est: concharum morsus, Venalitas impedimentosa. insatiata cupiditas: torpedo, fraudulenta simulatio. Ipsi enim studio pravo faciunt moras, vt occasiones incurrere videantur adversas: quod magnitudo tua, cui specialiterMora sit studio pravo. convenit cogitare de talibus, celerrima faciat emendatione recorrigi: ne inopia non tam a sterilitate temporis, quam a negligentia matre nata esse videatur. ## Liber XXI, kap. 34 (s. 763–764) De Polypis. CAP. XXXIIII.                                         IN littoribus Norvegiæ polypus, sive multipes animalPolypi descriptio.                                         est, fistulam in dorso habens, qua mare transmittit, eamque                                         modo in dexteram partem, modo in sinistram transfert.                                         Cæterum per brachia velut acetabulis dispersis, ac denticulatas                                         forcipes, omne quod sibi appropinquat, involuit:                                         animal carens sanguine. Quicquid comedit, aggregat in                                         cavernis vbi manet: deinde putamina erosa carne egerit,                                         adnatantesque pisciculos ad ea venatur: testas etiam &Polypus mutabilis.                                         crustas cancrorum residuas eiicit. Mutatur color eius ex lapidis colore cui adhæret, maxime accedente timore ob aspectum congri inimiciPolypi corpus paruum magnitudine pedum compensatur. sui. Habet quatuor pedes medios magnos, & in totum octo: paruum corpus, quod pedum magnitudine compensatur: aliosque adumbratos pedes, strictos, qui vix percipi queunt. His se sustentat, movetur, & tuetur, tum etiam apprehendit quicquid a se fuerit remotum: supinusque adhæret saxis, vt vix amoveri possit, nisi re aliquaPolyporum genera multa. fœtida admota. Polyporum multa sunt genera: terreni majores quam pelagici: omnes brachiis, vt pedibus ac manibus ( sicuti Plin. lib. IX. cap. XXIX. asserit) vtuntur Polypi quo tempore pariant. In hyeme & vere pariunt vnum ovum simile nuci, de quo solo innumeri pisces generantur, sed propter parvitatem plurimi corrumpuntur. Polypus fœmina secundum Aristotelem lib. V. cap. XVIII. de animal. modo incubat ovis, modo in ore sui cubilis assidens, brachium super ovis exporrectum tenet, excluditque quinquagesimo die. Tempore coitus, vt fere reliqua animajia, insipidas carnes habent, quia non pascuntur, neque ob libidinem saturantur, & intantum vehementi Polyp’ ob coitum fit debilissimus. coitu debilitantur, vt a parvis pisciculis devorentur, & facilem a suis cubilibus detrahantur cum anteab nihil tale iis vsu eveniat: tum vero paruos, novellosque, quamvis recensn atos, nullo eiusmodi malo affici narrant: quinimmo validiores esse, quam grandes, confirmant. Præterea extra coitum adeo magnam fortitudinem habent, vt hominem invadant: quod notent Principes, ne effœminatos, vti prius dictum Effœminati nihil in prælio valent. est, ad bella educant, quia nihil valent in prælio. Dicunt etiam Plin. & Alber. lib. XXIIII. de animal, quod nullum atrocius animal in aquis ad conficiendum hominem naufragum, vrinantem, aut natantem: sed si invertatur, elanguescit vis. Reliqua autem hujus beluæ exercitia videantur apud Plin. lib. IX. cap. XXX. & lib. XXXII. cap. vltimo. Similiter & apud Alber. lib. XIII. de animal. Testudo piscis. tractatu I. cap. IIII. Huic etiam polypo testudo Indiana assimilatur: quæ cum sit longitudine octo cubitorum, & latitudine quatuor, homines tres vel plures invadere audet, sed resupinata super latum dorsum nil potest. ## Liber XXI, kap. 35 (s. 764–765) De crudelitate quorundam Piscium, & aliorum benignitate. CAP. XXXV.                                         HOMO apparet hic natans in aquis salsis, quem piscis de Boloma piscis.                                         genere canicularum marinarum Boloma Italice, & Haafisck Haafisck.                                         Norvagice dictus, adeo avide turmatimque ex insidiis                                         adoritur, vt non tantum morsu, sed pondere etiam in                                         profundum demergat, devoretque teneriora membra, nares Kaia piscis hominem liberat.                                         videlicet, digitos, & genitalia: donec superveniat raia,                                         vt injuriarum vindex, quæ per aquas armata naturalibus                                         pinnis discurrit, ac quodam impetu demersi hominis                                         grassatores abigit, eumque vt enatet, pro viribus vrget: ea tenus tenus quoque eum custodit, quatenus spiritu penitus extincto post aliquot dies dum mare naturaliter se purgat, sursum seratur. Dicit Alber. lib. XXIII I. de animal, delphinos in aquam projectum etiam mortuum, vel natantem hominem dorso suoDelphinus hominem in dorsum suum suscipit. suscipere, ac faluum in littus portare, si odore talem hominem carnes delphini deprehenderint non comedisse: vbi vero hoc ab eo factum exploratum habuerint, si modo præsentes sint, mox devoratur ab eis. Cernitur illud miserabile spectaculum in Norvagicis oris, Nautæ externi periculis subiiciuntur. quando lavandi gratia homines, exotici videlicet nautæ periculorum & insidiarum ignari, navibus in vndas exiliunt. Latitant enim caniculæ, sive bolomæ hujusmodi sub navibus in anchoris manentibus, velut aquatici arietes ( de quibus supra dictum est ) vt homines rapiant nature, malitia stimulante. Veruntamen hoc periculum vrinatoresVrinatores quibus armis in aquis se defendunt. stylis præacutis lineis annexis evitant, quibus arietes marinos, & has caniculas interficiunt: quia nisi his perfossi fuerint, haud recedunt. Ita sub aquis cum eis atrox oritur dimicatio. Inguina enim hominum, & calces, omnemque candorem corporum hæ beluæ appetunt. Hujus caniculæ cutis in asperitate ad expolienda ligna & ossa, Caniculæ marinæ, & raiæ comeduntur. candem naturam cum cute raiarum habet. Vtroque pisce vescuntur homines, licet vnus crassiore carne sit altero, vt raia, quæ dentato ore, eoque amplo sub collo, & horribilibus oculis, ore difformi & livido, non sine piscatorum periculo capitur. HabetRaiæ cum periculo capiuntur. enim amplissimas alas, quas cum hamo attrahitur, in transversum mittit, sæpiusque ob suam magnitudinem piscatorem e navi extrahit, ni sociorum auxilio adiutus fuerit, vel seipsum ( quod frequentius fieri solet ) fune confirmaverit, vti superius eodem lib, dictum est de periculo piscatorum cap. II. ## Liber XXI, kap. 36 (s. 765–766) De Spongiis, & Vrticis. CAP. XXXVI.                                         FIGVRA hæc, quæ vt rosa cernitur, spongiæ marinæSpongia marina.                                         & vrticæ formam ostendit: spongia autem valde                                         multiplicata penes littora Norvegiæ, eius est naturæ,                                         quod conveniat cum cæteris animantibus in motu dilatationisSpongiarum marinarum differentiæ.                                         & contractionis. Quædam vero earum immobiles                                         sunt a saxis, & si abrumpantur a radicibus, recrescunt:                                         quædam autem sunt mobiles de loco ad locum: & hæ in                                         maxima copia in littoribus prædictis reperiuntur. Cibantur                                         limo, pisciculis, & ostreis. Viventibus idem qui madentibus, nigricans color. Adhærent nec parte, nec totæ: intersunt enim fistulæ quædam inanes, quaternæ fere aut quine, per quas pasci existimantur. Sunt & aliæ, sed superne concretæ. Et subesse membrana quædam radicibus earum intelligitur. Vrtica marina. Vivere constat longo tempore. Vrticæ vis & natura est, secundum Plin. lib. IX cap. XLV. vt sit pruritu mordax, veluti vrtica terrestris. Contrahit ergo se quam maxime rigens, ac prænatante pisciculo frondem suam spargit, complectensque devorat. Alias marcenti similis, & jactari se passa fluctu algeæ vice, contactos pisces, attrituque petræ scalpentes pruritu invadit. Deinde: Tacta vredinem mittit, paulumque si fuit intervalli, absconditur. Ora ei in radice esse trasduntur: excrementa per Vrticæ, & spongiæ a cæteris animalibus, et fruticibus tertia quandam naturam habent. summa tenui fistula reddi: quibus etiam inesse sensum Plin. eod. cap. arbitratur, quippe quod nec animalium, neque fruticum, sed tertiam quandam ex vtroque naturam habeant, vrticæ videlicet, & spongiæ. Aristoteles de ea lib. IIII. animalium cap. VI. sic refert: Sentit, & manum admotam corripit, adhærescitque perinde ac polypus suis brachiis, ita vt caro intumescat. Os medio in corpore continet, & de saxo quasi de testa vivit, & prænatantes pisciculos excipit, retinetque, sicut manu admota hominis Vrtica os medio in corpore habet. agi dictum est, devoratque in hunc modum, quæcunque nacta est, esculenta. Est etiam genus quoddam vrticæ, quod & echinos, & pectunculos, in quos offenderit, corrodit. Reliquam eius, ac triplicem spongiarum naturam Aristoteles, Plinius, Albertus, ac alii tradunt. ## Liber XXI, kap. 37 (s. 766–767) De Stellis marinis, & Vermibus longissimis, CAP. XXXVII. Stella marina.                                         STELLAM secundum Plin. lib. IX. cap. LX. in                                         mari sapientia claros autores mirari video: cujus figura                                         hæc est, quod parva admodum caro eius sit intus, extra                                         duriore callo. Huic tam igneum fervorem esse tradunt, vt                                         omnia in mari contacta adurat, omnem cibum statim peragat. Medicinæ marinæ stellæ.                                         Carnes autem marinæ stellæ contra marini draconis                                         ictus valent appositæ, vti refert idem lib. XXXII. cap.                                         V. Stella vero juxta Alber. lib. XXIIII. de animal.                                         piscis est in mari Occidentali, in figura stellæ formatus. Stella marina ignei caloris. De hoc dicitur, quod igneum calorem in se habeat, quia quicquid dervoraverit, mox in ventre eius ita coctum invenitur, sicut biscoctus panis. Hæc Albertus. Quibus sit hoc cognitum (teste Plin. loco supra allegato) experimentis, haud facile dixerim: multoque memorabilius duxerim id, cujus experiendi quotidie occasio est: Homo insatiabilis in rebus inquirendis. adeo humana calamitas ( nunquam in admirandis, & investigandis rebus satiabilis ) causam multorum haud præstat, vt cogatur his, quæ oculis coram conspiciuntur, etia absque aliqua ratione dare fidem. Sed hic quoque piscis inutilis hominibus est ad esum. Vermis longissimus in mari. Est præterea in littoribus Norvagicis vermis glauci coloris, longitudine XL. cubitorum, & amplius, vix spissitudine infantiss brachii habens: lineæ modo, ita vt eius progressus difficulter percipi queat, per mare se transmittit, nemini noxius, nisi humanis manibus pressus: vnde contactum tenerrimæ cutis eius tangentes digiti intumescunt. Vexatus, & detentus a cancris, tortuosum cursum evadendi gratia attentat: sed frusira. Cancer enim brachiis suis quasi denticulatis forcipibus, tum etiam pedibus ita eum stringit, vt non secus ac navis anchora demissa, firmetur. Hunc vermem sæpius vidi, Vermes septenum cubitorum. ab eius tactu nautarum informatiorie abstinens. Volater. tradit in vno flumine Aegypti vermes nasci septenum cubitorum, crassitudisnem vix pueri decem annorum habentes. habentes. Aureum vellus est animal marinum de spongiarum genere, sed rarius, acAureum vellus piscis. mollius ad modum lanæ. Lanugo eius in auri splendorem convertitur: dilatatur & prolongatur sicut vellus, moveturque dum est in mari, motu dilatationis & contractionis, quemadmodum spongia: noctum lucet vt igneus globus. Sturicus animal estSturicus piscis. marinum, medium inter plantam & animal, sicut stella, quinque angulos habens, rubei corii, & in medio rimas, quibus attrahit nutrimentum: nemoque providus homo eo vescitur. Maxima eius multitudo est in littoribus Norvegiæ. ## Liber XXI, kap. 38 (s. 767–768) De Pisce, quem Norvegiani Svvamfysck appellant, maxima pinguedine eius, & aliis quibusdam Monstris marinis. CAP. XXXVIII.                                         VARIETAS horum piscium, sive potius monstrorum,                                         hic inserta est, ob eorum mirabilem formam, ac multifariam                                         naturæ proprietatem, cum littoribus Norvagicis inter alias                                         beluas sæpius appropinquant: capiunturque propter pinguedinem, Pisces plurimi etiam monstrosii ob piguedinem capiuntur.                                         quam habent copiosam, ac abundantem Eam nanque                                         piscatores, vt carnes, supra ignem coquendo expurgant, venduntque                                         ad vsum corii inungendi, aut causa luminis in lampadibus,                                         cum tenebræ continuæ fuerint, conservandi, Occurrit                                         igitur in primis rotunda forma monstrum, Norvagico idiomate Svvamfysck dictum, quod Albert. lib. XXIIII. de animal. HahancSvvamfysck aquatile valde gulosum. sive Ahunum appellat, cæteris omnibus marinis beluis animal gulosius: continua etiam præda vix satiatur, stomachum distinctum non habere dicitur: vnde quicquid comedit, vertitur in sui corporis crassitudinem, vt nil aliud videri possit, quam vna massa pinguedinis adunata. Dilatatur & extenditur supra modum: cumque amplius extendiSvvamfysck pisces evomit. nequeat, pisces per os facile eiicit, quoniam, vt cæxteri pisces, collo caret. Os eius continuatum est ventri. Est autem adeo crassum hoc animal, quod vrgente periculo carnem, pinguedinem, & pellem suam, vti hericius, super caput reduplicet, & contrahendoSvvamfysck seipsem ob timorem consumit. se caput abscondat: neque id sine sui detrimento facit, quia inimicas bestias timens, fame vrgente se non aperit, sed esu carnium suarum sustentatur, magis eligens in parte consumi, quam a beluis totaliter deprædandum vorari. Scrutatur tamenHippopotam’ pedes vulnerat. vi salvetur, si periculum est sublatum. Ita hippopotamus piscis Nili fluminis(teste Solino cap. XLV. )inter arundines vulnerat pedes, vt profluvio sanguinis levet saginam. Cahab monstrum marinum. Est & aliud monstrum marinum secundum Alber. lib. XXIIII. de animal. Cahab dictum, pedes parvos habens respectu magnitudinis corporis sui: vnum tamen longum, quo loco manus vtitur in omnibus membris suis desendendis: & per ipsum ori suo cibum Pedes cartilagineati. porrigit, herbasque eradicat. Habet autem pedes maxime cartilagineatos, & formatos ad modum pedis vaccæ, aut vituli. Hoc animal natans in aqua spirant, & cum spiritum emittit, ad aërem redit, aquamque eiicit in altum, vt delphini, et balenæ. Apparet Circhos, sive cricos belua marina. etiam huic aliud simile monstrum Circhos, juxta Alber. aut Cricos dictum, habens cutem testaceam, mollem, partim nigram, partim rubeam, fissuras duas in pede, quæ tres digitos efficiunt. Pes dexter hujus animalis valde parvus, sinister vero magnus Corp’ super vno pede fertur. longusque: & ideo dum ambulat, totum corpus fert super sinistrum, & alium post se rrahit: aëre sereno absolutum incedit, comoto autem vento, nubiloque cœlo applicatur lapidibus, & immotum quiescit, ac fortiter adhæret, vt vix avelli queat. Natura hæc satis admiranda, quæ sereno tempore sana, tempestuoso infirma invenitur. ## Liber XXI, kap. 39 (s. 768–769) De Vacca, Vitulo, Equo, Lepore, & Mure marino. CAP. XXXIX. Vacca marina similem sibi vitulum parit.                                         MARINA Vacca monstrum est magnum, robustum, iracundum,                                         & injuriosum, edens partum sibi similem, sed                                         non supra geminum, vnum tamen sæpius, quem plurimum                                         diligens solicitem secum ducit, quocunque tandem se per mare                                         transmittit, aut in terra gressus dirigit: decem mensibus Vacca marina 130. annis vivit.                                         imprægnatur: demum hoc animal aliquando CXXX.                                         annis per caudæ ipsius amputationem probatii est vixisse.                                         Vitulus marinus superioribus capitulis pro parte naturæ Vitul’ marinus deprædator halecis.                                         suæ demonstratus est, hoc vno præsenti loco adjecto, quod eo major halecis deprædator inter aquatilia haud inveniatur. Accedit nanque retia, in quibus halec secundum branchias, vel aliam partem corporis captum retinetur, vnumque post aliud devorat, vt paucum remaneat dependens. Equus marinus inter Equus marinus magnitudine bovis habet. Britanniam, & Norvegiam sæpius videtur, caput habens equinum, & hinnitum emittens: pedes autem fissos cum vngulis ad similitudinem vaccæ, tam in mari, quam in terra pastum quærens. Raro capitur, licet ad magnitudinem bovis deveniat. Caudam Mus marinus. denique, vt piscis, bifurcatam habet. Mus marinus in terra scrobe effossa parit ova, & rursus obruit terra. Tricesimo die refossa aperit, fœtumque ad mare producit, Lepus marinus formidabilis. primo cæcum, & deinde oculis illuminatum. Lepus marinus varii generis esse in Oceano deprehenditur, sed captus mox ob suspicionem veneni, quocunque saltem indicio lepori conveniat, dimittitur. Habet autem post caput quatuor pinnas, duas, quarum motus est secundum longitudinem piscis, & illæ sunt longæ sicut aures leporis: & duas, quarum motus est a dorso secundum ventris piscis profunditatem, quibus gravitatem capitis sui elevat. Hic lepus in mari formidabilis, in terra vti lepusculus Ovidius librum de piscibus in senectute scripsit. pavidus, timidusque reperitur. Habentur & longe plura piscium nomina, genera, & virtutes apud Plin. lib. XXXII. vbi diversarum aquarum & marium enumerat pisces: inter quos satis multa genera e libro Ovidii adducit, quem in Ponto supremis suis temporibus meditatus est, titulum eidem De piscibus imponens. Hic Piscium genera 176. tamen ob injuriam temporum haud reperitur, licet satis avide a plurimis studiosis desideretur. Centum septuagintasex piscium genera, quæ in mari, ac fluminibus, lacubusque Piscium species 74. & 30. degant, ponit Plin. lib. præallegato cap. vltimo. Rursus lib. IX. cap. XIIII. piscum species septuaginta quatuor ponit, præter crustis intecta, quæ sunt triginta. De natura ## Liber XXI, kap. 40 (s. 769–770) De natura, tempore, & loco Piscium, quo se æstate conferunt. CAP. XL.                                         NE autem prolixius insumatur augmentum in rebus forsitan                                         omnibus haud obscuris, finaliter cum beato Ambrosio                                         cap. X. lib. V. Hexamer. asserendum erit, vnumquodque                                         genus piscium præscripta sibi domicilia habere,                                         quæ sui generis nullus excedat, non incurset alienus, ita                                         vt hoc genus piscium in illo sinu maris alatur, & gignatur,                                         illud in alio, nec confusum reperiatur, sed quod in                                         vno loco abundet, alibi desit. Hic enim sinus maris cephalosPiscium morandi loca diversa.                                         alit, lupos ille: ille saxatiles, locustas alius. Non est libera vagandi potestas, nec tamen interclusa montibus copia, aut fluviis interlabentibus transitus mipeditur: sed vsus naturæ impressus, tanquam patriæ finibus Vnumquenque fe retinere, & vltra incolas prodire suspectum. Sed homines potentes, Mare non suffieit potentibus. quibus mare non sufficit, dividunt sibi elementa, faciunt vivaria atque apothecas ostrearum, vt convivia escarum numero instruant, quando mare non possit implere. SuntApothecæ ostrearum. tamen aliquam genera piscium, qui non ingenii facilitate loca mutent, sed fovendi partus necessitate: quæ opportuno atque legirimo procurantes tempore, e plurimis locis a diverso sinu maris innumeri velut communi consilio convenientes, conjunctoPisces cur in aquilonem semper transeunt. agmine Aquilonis flatus petunt: & ad illud Septentrionalium mare partium quadam naturæ lege contendunt. Deinde: Quid autem rationabilius hoc piscium transitu, cujus rationem quidem verbis non explicant, sed factis loquuntur ? Pergunt enim æstatis tempore ad fretum Ponti, eo quod reliquo maris sinu hic sinus dulcior sit. Ponticus sinus dulces aquas habet. Postea: Quis autem ignorat, quod etiam ea quæ marina sunt, aquis plerunque dulecibus delectentur ? Denique dum flumina sequuntur, & ad superiora ascendunt, frequenter alleni generis pisces capiuntur in fluviis. Cum hæc igitur causa Pontum illisPisces marini dulcib’ aquis delectantur. faciat gratiorem, vel quod æstus temperet solennis illic flatus Aquilonis, tum opportuniorem cæteris judicant, in quo generare, & partus possint proprios opportunius enutrire: quod teneri fœtus rigorem(laborem habet textus) alienæ regionis sufferreAquilo æstus temperat. vix possint, quos illic fovet aëris blanda ac benigna clementia. Itaque peracto munere, omnes simul eo, quo venerant, agmine revertuntur. Hujus enim Ponti sinusAëris clementia vbi. Boreæ objecti amœnitate perfruiti, rursus hyemis aspera declinare contendunt, & Septentrionalis plagæ sæva fugientes, in reliquos se sinus conferunt, in quibus aut ventorum mollior sit placiditas, aut solis soleat vernare temperies. Novit igiturPiscis novit tempus suum a natura certius, qui de eo disputantes. piscis pariendi tempus: novit tempus eundi, atque redeundi: novit tempus perfunctionis, & jactationis: & novit vt non queat falli. quia non rationis æstimantione, & disputationis argumento vtitur, sed inspirantione naturæ, quæ vera est magistra pietatis. Hæc Ambrosius. ## Liber XXI, kap. 41 (s. 770) De pulchra comparatione naturæ Piscium, & Hominum. CAP. XLI. Homo indiscretum tempus pariendi habet.                                         DENIQVE (teste Ambrosio in supra allegato cap. )omnes                                         animantes præscripta habent pariendi tempora, homo                                         solus indiscreta atque confusa. Reliqua genera clementiam Mulieres inclementer partus edunt.                                         temporis quærunt, mulieres solæ partus suos inclementer                                         essundunt. Vaga enim & intemperans libido generandi,                                         vagam pariendi ætatem exhibet. Pisces tanta maria transmittunt,                                         vt vtilitatem aliquam generi suo quærant: nos quoque                                         diffusa æquora transfretamus. Sed quanto honestius quod                                         successionis amore, quam quod pecuniæ aviditate suscipitur ? Denique illis ad pietatem, hominibus ad quæstum transmissio deputatur: illi sobolem præferunt omnibus mercibus chariorem, homines mercem longe imparem ad Pisces patriam repetunt, q homines relinquunt. periculi vicem misera lucri cupidine reportant. Itaque illi patriam repetunt, homines derelinquunt: illis natando incrementum generis acquitur, hominibus minuitur navigando. Quis igitur neget divinitus illis infusum ingenium esse hujusmodi, atque Ingenium piscibus divinitus infusum. virtutem ? cum videat istos in Aquilonem tam solennem obeundæ fœcunditatis peregrinationem viuaci ingenio componere, alios in exiguo corpore tantum validitatis assumere, vt maximas naves plenis currentes velis, in mediis fluctibus sislant: sicuti Echeneis ingentem navim fistit. brevis pisciculus echeneis(de quo superius eodem lib. cap. XXXII. & XXXIII. dictum est) tanta facilitate memoratur navem ingentem sistere, vt quasi radicatam mari hærere videas, nec moveri: aliquandium enim immobilem servat. An & huic quis Virtus omnis creaturaru ab optimo creatore procedit. putet sine creatoris munere tantum potuisse suppetere virtutis ? Quid gladiis, serris, canibus marinis, et balenis tribuendum est ? quarum magnitudo(vt idem Ambrosius hoc lib. cap. XI. testatur) tanta est, vt si quando supernatent fluctibus, insulæ annatare putentur, montesque altissimi summis ad cœlum verticibus eminere. Hæ balenæ non in acta, nec in littoribus, sed in Atlantici maris profundo feruntur videri, vt eorum Nautæ beluas marinas timent. conspectu nautæ a navigandi in illis locis præsumptione revocentur, nec secreta elementorum adire supremæ mortis terrore vsurpent, prout superioribus aliquot capitulis præsentis lib. XXI. fuerat declaratum. ## Liber XXI, kap. 42 (s. 770–771) De clementia Piscium erga Homines CAP. XLII.                                         ETSI superioribus capitulis plurima ostensa sunt de magna                                         pietate, quam beluæ, seu monstra marina demonstrant                                         afflictis naufragantibus, ne pereant: tamen inclytæ adhuc eorum Clementia beluarum marinarum.                                         virtutes reputantur, quibus ipsis hominibus in aquis                                         prosunt, quando a terrarum incolis vel deferuntur, vel crudeliter Ionas a homine in aquam projicitur, a pisce colligitur.                                         moribundi eiiciuntur: prout evidens exemplum prædictus                                         autor de Iona adducit, quem cetus excepit ad vitam,                                         reddidit ad prophetandi gratiam: emendavit aquam, quem                                         terrena deflexerant ; psallebat in vtero ceti, qui mœrebat in terris. terris. Et vt vtriusque redemptio non prætcreatur elementi, terrarum salus in mari antem præcessit, quia signum Filii hominis, signum Ionæ. Sicut iste in vtero ceti, sic IESVSSalus in mari prius quam in terra. in corde terræ. In vtroque remedium, majus tamen in mari pietatis exemplum: quoniam exceperunt pisces, quem homines refutarunt ; & quem homines crucifixerunt, Pietatis exemplum magnum in mari. pisces servaverunt. Petrus quoque in mari titubabat, led non labebatur: & confessus in fluctibus, negavit in terris. Itaque illic quasi devotus manu apprehenditur, Petrus in mari Christum confessus, in terra negavit. hic quasi oblitus aspectu censorio convenitur. Hæc Ambrosius. Qualis etiam clementia animalium terrestrium, avium, & aquatilium prædictorum erga homines exerceatur, in pluribus capitulis superius est relatum. ## Liber XXI, kap. 43 (s. 771–772) De magnitudine Norvagici Serpentis, et aliorum. CAP. XLIII.                                         QVI navalibus exercitiis in littoribus Norvegiæ, vel mercaturæ,                                         vel piscaturæ operam navant, conformi testimonio                                         stupendam sane rem asserunt, serpentem videlicet vastæSerpens Norvagicus 200. pedum longitudine.                                         molis, ducentorum pedum & amplius longitudine, ac                                         viginti pedum spissitudine, in rupibus & cavernis penes                                         oras maris Bergensium versari: qui vitulos, agnos, porcos                                         voraturus, ab antris solum lucido noctis tempore in æstate                                         exit, vel polypos, locustas, & genera marinorum cancrorum                                         vt deglutiat, maria transmittt. A collo deinceps dependentesSerpentis Norvagici pili cubitalis longitudinis. pilos cubitalis longitudinis habet, squamasque acutas, atro colore, & flammeos oculos rutilantes. Hic navigia infestat, hominesque se in sublime instar columnæ erigens rapit, ac devorat: neque id sine portentoso spectaculo regni, instante mutatione, evenire solet, nempe quod Principes in fatum concedent, vel in exilium turbabuntur, Serpens apparens regni mutationem portendit. aut bellicus tumultus evestigio subsequetur Est & alius miræ magnitudinis serpens in insula Moos dicta, diœcesis Hammerensis: qui vt cometa orbi reliquo, Moos insula. sic is regni Norvegiæ mutationem portendit, prout visus est anno M. D. XXII. 1522. alte super aquas se extollens, atque in modum sphæræ convoluens. Existimatus est hic serpens conjectura collecta e longinquo visu quinquaginta fuisse cubitorum: quemSerpens 50. cubitorum. expulsio Regis Christierni, atque gravis Prælatorum persecutio secuta est: immo excidium patriæ demonstravit, veluti Isidorus dicit de avibus Diomedis. De quibus refert Solinus cap. VIII. quod inter advenas judicent: si Græcus sit, propius accedant, & quantum intelligi datur, velut civi blandius adulentur: si vero quis gentis alterius fuerit, involare eum, atque impugnare. Quæ ob hoc feruntur Diomedis socii facti, quod ædem sacram omni die hujusmodi studio celebrent: Aquis imbuunt plumas, alisque impendio madefactis confluunt rorulentæ, ita ædem excusso humore purificant, tunc pennulis superplaudunt, inde discedunt quasi peracta religione. Hæc Solinus. Philosophatur præterea Albertus lib. XXV. de animal. in principio, de serpentibus afferens, falsam eorum esse opinionem, qui dicunt omnes serpentes esse Serpentum longitudinis vel brevitatis duæ causæ. frigidos per naturam suæ complexionis. Deinde ponit duas causas longitudinis, vel brevitatis eorum: quarum vna est naturalis habitudo, quæ in omni animali e specie constituitur, eo quod omnium natura constantium terminus est, & ratio magnitudinis, & naturalis augmenti. Alia vero est cibus & locus, calidus vel frigidus, minus vel majus extendens humidum viscosum, quod est materia generationis eorum. Ponit Haren sive aren serpens. idem Alber. serpentem Haren, sive Aren dictum, similem serpenti, sive draconi, qui Caruen ab eo appellatur, longitudine sex cubitorum. Dicit etiam Plinius lib. VIII. cap. XIIII. de magnitudine serpentum in hunc modum: Nota est in Bagrada flumen. Punicis bellis ad flumen Bagradam a Regulo Imperatore ballistis tormentisque, vt oppidum Serpens 120. pedum. aliquod, expugnata serpens, centum viginti pedum longitudinis. Pellis eius, maxillæque vsque ad bellum Numantinum duravere Romæ in templo: quod & Livius, ac reliqui classici historici attestantur. Deinde eodem loco inquit, fidem his Boa serpens occisa infantem in alvo habuit. facere, quæ in Italia boæ appellantur: in tantam amplitudinem exeuntes, vt divo Claudio Principe, occisæ in Vaticano solidus in alvo aspectatus sit infans. Hæ primum bubuli lactis succo aluntur: vnde etiam nomen traxere, quemadmodum & Isidorus refert. ## Liber XXI, kap. 44 (s. 772–773) Adhuc de magnitudine Serpentum. CAP. XLIIII. Draco 30. cubitorum.                                         ASSERIT etiam Alber. lib. XXV. dracones omnes                                         corpore esse valde magnos, & vt plurimum triginta cubitorum,                                         qui tamen libentius in frigore, quam calore vivunt. Lacerta 24. pedum longitudine.                                         Præterea asserit lacertam apud Indos longitudine XXIIII.                                         pedum, quod & Plin. lib. VIII. cap. XXXIX. testatur:                                         etiam in Hispania magnitudine cruris humani sub genu                                         inveniri. Solinus etiam cap. LXV. tantam enormitatem                                         serpentum adducit, vt cervos, & animantium alia ad                                         parem molem tota hauriant: quinetiam Oceanum Indicum, quantus est, penetrent, insulasque magno spatio a continenti separatas, pabulandi petant gratia. Idque ipsum palam est, potentia amplissimæ magnitudinis fieri, vt per Hydri vicenum cubitorum. tantam sali latitudinem ad loca permeent destinata. Etiam hydri secundum Plin. lib. VI. cap. XXIII. in mari longitudine vicenum cubitorum. Volater. lib. XII. Serpentes armenta, et pastores devorant. cap. De locis nuper repertis, allegat serpentes mille passuum longitudine, qui certo anni tempore armenta, & pastores ipsos totaliter devorant. Strabo lib. XVI. allegat Possidonium scribere, in Macra campo fuisse visum serpentem mortuum jugeris Serpens jugeris longitudine. longitudine, & crassitudine tanta, vt equites ex vtraque parte astantes, seinvicem intueri non possent: hiatu autem tanto, vt hominem equo insidentem reciperet: exuviarum S. Donatus episcopusquamam quamlibet clypeo majorem. Denique S. Donatus Episcopus spuit Serpens 8. jugis in os draconis, eumque interfecit, quem octo juga boum ad cremandum vix trahere potuerunt. potuerunt. Hic draco ( teste Zozomeno) in via publica circa pontem jacebat, caprasque, boum duci haud potuit. oves, equos, boves, & homines devorabat. ## Liber XXI, kap. 45 (s. 773–774) De diversitate, ac colore vario Serpentum. CAP. XLV.                                         ARBITRANTVR plunmi in solis regionibus calidis                                         habitare serpentes, ob connatam frigiditatem eisdem animalibus                                         inhærentem, tum quod calore magis multiplicentur,                                         ac citius incrementum suscipiant: sed revera frigida illa Europæ                                         pars in Septentrionem etiam pessimos habet, & enutritSeptentrio pessimos habet serpentes.                                         serpentes, licet quoad naturam veneni debiliores, quam sint                                         Africani Et quamvis constanter asserat Plin. in præfatione                                         VII. lib. historiæ suæ, naturaliter serpentem in genus suum                                         non sævire: tamen in littoribus Aquilonarium fluviorum haud rarum est spectaculum, cernere serpentes acerbissimem sese morsibus petentes: sicutiSerpentes seinuicem morsibus petunt. stelliones in Italia contra scorpiones, & enhydri juxta Solinum cap. XLV. adversus crocodilos Aegyptiacos, parum in naturali malitia a seinvicem discrepantes, continuo pugnant. Vtcunque se habeat hujusmodi certamen, certum est plures, & noxios esse serpentes in frigidissima plaga Septentrionis, terrestres scilicet, qui acrius aquaticos persequuntur: & hi in terris manent, ac diversis nutrimentis minutarum herbarum, Serpentes terrestres peiores aquaticis. in quibus acriorem veneni vim cognoscunt, avidius reficiuntur, maxime in locis montosis productarum: hique deteriores sunt in lædendo homines veneno suo, quam littorales, aut riparii. Serpentes autem jejuni, satiatis sunt crudeliores: ita & irati, acMalitis gradus. provocati. Coloribus diversis distinguuntur, nigro scilicet, cinereo, arenaceo, candido, Serpentum colores diversi. rubeo, vario, guttis denique distincto, de quorum genere est Sabrin, & similes: quorum morsus aperit omnes poros naturales aurium, oculorum, narium, e quibusSigna hominis veneno infecti. sanguis emanat, & aquosa sanies pauca e membro corporis læso surgit, dolor in stomacho, constringitur anhelitus, oritur difficultas reddendi lotium: quam subsequitur spasmus. Remediis vero contra hæc serpentum venena vtuntur Aquilonares, theriacaTheriaca remedium præstans contra serpentes. videlicet Veneta, quæ cæteris omnibus præstantior reputari solet, ab exoticis mercatoribus in maxima quantitate ob quæstum terris illis importata. Nigri coloris serpentes, partim aquas, partim terras inhabitant, partim tubera in paludibus existentia, Serpentes nigri. ( Gothice Tuvar dicta) partim rupes petrosas aquis contiguas. Hi serpentes de genere aquaticorum sunt, atque noxii existunt: inter quos & Berus serpens aquaticusBerus serpens. locum habet, astutus, nequitiosus, & lethifer. Dicitur hunc coire cum muræna: quod videtur Alberto lib. XXV. fabulosum, licet beatus Ambro. lib. V. Hexam. Serpentes cinerei coloris pessimi. cap. VII. coitum illum attribuat viperæ omnium adulterarum pessimæ. Cinerei coloris est aspis, & ceristalis secundum Alber. alias cristalis, de genere viperarum, longitudinis duorum cubitorum: qui morsu suo alienat sensum & rationem, caliginem oculis inducit, & spasmum mortificantem. Est & alius serpens cinerei coloris, Hæmorrhois Hæmorrhois. dictus, vnius cubiti, hominem morsu suo per sanguinis fluxum interficiens, Serpentes arenosi. Arenacei coloris serpentes sunt, de quorum genere est Ammodites, longitudine cubitalis, Ammodites serpens. maculis nigris distinctus per corpus, supra dorsum habens vestigia linearum. Hic morsu suo vehementissimum dolorem cum tumore infert, vnde virus fluit, quod Sabrin serpens. a tertio die in septimum vsque hominem necat. Sabrin serpens juxta Alber. etiam arenosi coloris, cum punctis albis & nigris corpus distinctum habens, longitudine vnius aut duorum cubitorum maturamque in morsu similem cum ceraste, sive cornuta. Quomodo autem hominem interficiat, supra hoc capite demonstravimus. ## Liber XXI, kap. 46 (s. 774–775) Adhuc de colore, & nominibus Serpentum. CAP. XLVI. Serpetes candidi.                                         CANDIDI ac varii, de quorum genere est sabrin iam                                         descriptus, & Alfordius, sive Affordius, similem naturam Fului.                                         cum sabrin habens. Fului, vt pareas, ore lato, morsu maligno,                                         sed plurimum veloces, atque in cauda semper ambulant. Rubei pessimi.                                         Rubei omnibus aliis sunt peiores, vt in plurimum cubitalis                                         longitudinis, immo & pedalis, ac semipedalis, vt Altinanti Citrini.                                         juxta Alber. ex insidiis plus nocens. Citrini coloris Cenchris serpens.                                         est serpens cenchris, a colore milii sic dictus: eius morsus vti                                         viperæ venenosus est. Serpentes aquas inhabitantes duri Berus. et asperi capitis sunt, multiplici specie distincti: de quorum numero est Berus supradictus. Natrix. Item natrix a nando dictus, quod in aquam quoque venenum spargat, cibosque inficiat, vt si quis ex infectis quicquam gustaverit, illico moriatur. Item coluber secundum Plin. lib. XXXII. cap. V. in aquis vivit, Serpentes in rupibus morantes Snock serpens. plerumque nigri sunt, quos vulgari gentis idiomate Snock appellant, quamvis etiam ibidem varii in magna multitudine reperiantur. Hi mortalibus in rupibus versantibus, æstate: præsertim, haud parum molesti sunt, cum etiam veneno suo sæpe homines occidant. Lacertæ. Antra incolentes lacertæ sunt, & hæ quoque multiplices: sed non ita noxiæ, vt serpentes, Chelydrus. attamen cavendæ sunt. Terram & aquam indifferenter inhabitant chelydrus & andrius. Chelydrus semper diredus ambulant, quia si se multum torserit, dum currit, siatim Andrius serpens. crepat. Andrius vero secundum Alber. in aquis, campis, & sylvis habitat, aspide minor, sed latioris capitis, surdus, deterior & nocentior cæteris, quia morsus eius inducit vertiginem, et vomitum choleræ fœtidæ, ac debilitatem corporis, vt in hora moriatur læsus: & si tertiam horam supervixent, ob sortem medicinam, & complexionem, Scytale. tamen vlterior spes vitæ haud relinquitur. Scytale serpens est duplicis speciei: vnus admiratione suæ pulchritudinis detinet inspicientes, piger, parvus, & ignei veneni, Slaa serpens. ita etiam quod ille quem lædit, statim moriatur: atque Slaa Gothice vocatur. Hic frigidissima Aspis stupefaciens pellem hyeme mutat. hyeme pellem deponit, sicuti stupesaciens aspis, quæ pellem mutat. Hic etiam, veluti alii serpentes in hyeme latitantes, se recipit in viscera terræ, a solis videlicet ingressu in Libram, vsque dum Arietis signum exeat: intra quem terminum si solis attractu antra exierit, atque calore haud tempestivo nimis dium delectatus fuerit, nive geluque antrum constringente, nmoribundus extra illud relinquitur, prout superius de hirundinibus Amphisbæna. est specificatum. Alius (teste Isidoro) amphisbæna dicitur, eo que duo capita habeat, vnum in loco suo, alterum in cauda, currens ex vtroque capite tractu corporis circulato. Hic solus serpentium frigori se committit, primus omnium procedens. : ## Liber XXI, kap. 47 (s. 775–776) De habitatione ac mansione Serpentum. CAP. XLVII.                                         VIDETVR (licet raro)mirum spectaculum in Aquilone,                                         quomodo profunde sub radicibus arboris betulinæ manent                                         serpentes: quorum multitudo suo afflatu calorem in radicibusArbores hyeme virentes.                                         excitat, vt folia hujus arboris semper durante hyeme                                         vindia permaneant. Quocirca gens naturæ secreta ignorans,                                         arborem sacram putat, quasi magno numini conlecratam.                                         Nec multum dissimile asserere videtur Solinus cap. XL. in                                         quadam Africæ gleba non sine miraculo lucum virere vndique                                         secus agris arentibus. Hyeme tamem in cavatis arboribus, vel rupibus serpentes latent, pro cibo somno vtentes: alias in æstate cibus eorum herbæ, Serpentibus hyeme somnus procibo. carnes, & aves sunt, quarum pennas & plumas postea evomunt: demum si possunt, lac, & vinum ( quod secudum Plin. lib. X. cap. LXXII. præcipue appetunt) vel modicam aquam bibunt. Sunt & plures serpentum species, vt(juxta SolinumSerpentum plura genera, & venena. cap. præallegato ) quantus nominum tantus mortium numerus, tot venena quot genera serpentum, tot pernicies quot species, tot dolores quot colores (vt Isidorus dicit)habeantur: sed nulla infestiora, quam aspidum genera, & rubea rarius apparentia Veruntamen omnia genera, aut species serpentum in Septentrionem enumeratas, Africa cæteras regiones serpentibus superat. Africa in multitudine, ac serpentibus venenosis superat: de quibus Strabo lib. XV. multa & miranda dicit, & Solinus cap, iam citato. In Septentrionem tempore veris fricatione serpentes cutem exuunt inter saxa: quæ cutis inveterata adiuncta ceraCutis serpentis dentes evelit. dentes celerrime evellit . Plutarchus in lib. De aspidibus dicit Aegyptios pro delitiis vna cum pueris aspides educare, tantumque mansuescere, vt vocati mensis assistant, Serpentes vocati mensis assistunt. pultes farina & melle confectas devorantes, eorum Reges diadema aspidum figura ob imperii firmitatem portant. Opimatum dicunt naturæ scrutatores, præcipue Alber. Cibus serpentum. lib. . XXVI, de animal. vermem venenosum, qui cum serpente non viribus, sedDiadema Regum figura aspidis. audacia & astutia pugnat, atque eum adhærendo gutturi ipsius, mordendoque sine intermissione vincit: vnde etiam avelli haud poterit, donec eum interficiat. Idem facit vermis, : qui dicitur secundum Alber. spoliator colubri. Cornum cervimim suffitumOpimat’ vermis. in abigendis serpentibus aptum, vt Volater. lib. XXV. de cervis commentatur, &Remedia contra venena. Plin. lib. XXVIII. cap. IX. Item euphorbia herba suo lacteo succo, quæ ob id miris laudibus celebratur, contra serpentes, & venena ivuat, vtiEuphorbia herba. idem Plin. lib. V. cap. primo in sine tradit. Quomodo denique locustæ, cum libet, serpentes necent, ac occidant, faucibus eorum aporehensis mordicus, videatur prædictus autor lib. XI. cap. XXIX. ## Liber XXI, kap. 48 (s. 776–777) De pugna pastorum contra Serpentes. CAP. XLVIII.                                         SVNT & aspides in partibus Aquilonaribus scabrosa                                         cute, dura siccitate, cinerque colore, oculis scintillantibus,                                         longitudine trium vel quatuor cubitorum, veneni acumine                                         hominem interficientes ante horas quatuor, nisi remediis opportunis Remedia aquilonaria contra venena.                                         occurratur, theriaca scilicet Veneta, aut allio cum                                         cervisia antigua bibito, aut succo fraxini expresso, & epoto,                                         vti Plin. lib. XVI. cap. XIII. docet, aut sursure mbre                                         emplastri apposito. His remediis pro se pastores, sed theriaca Serpentes elevati venena evomunt.                                         pro pecoribus inungendis cum sale in circuitum tumoris vtuntur. Nam hi serpentes elevati super pectus ad medium cubitum incedunt, venenumque in magna quantitate, diversissimo colore in gutture collectum in resistentem aut obvium hominem expuunt, ac celerrime sub antra & saxa fugiendo se recipiunt. Hoc autem ita esse in eo ipsius exemplo comprobare queo, quia ante L. annos is casus in Arosiensibus pratis milii accidit, dum more scholarium in medio Augusti collecturus Serpentes super 10. pedes saltant. eram grana juniperorum, quæ tunc primum in Aquilone maturescunt. Sunt etiam serpentes, qui arcuato, seu rotato cursu velociter moventur, decem pedes saltando: & insuper pugnant , strepitum vehementem inter herbas sole siccatas facientes. Verum benignitate naturæ factum est, vt sonitu prodantur, quando nocituri accurrunt. Serpens emisso veneno sugit. Venenum autem sic exputum, in vestem occurrentis multiplici colore distinctum descendit, nec anguis posteaquam venenum expuendi in hominem sibi audaciam assumpsit, Serpentes domestici in aquilone. apparet. Sunt etiam domestici serpentes, vt penates in Aquilonis extrema plaga reputati, qui lacte vaccino vel ovino nutriti, cum infantisbus sub tectis ludunt, & plerumque Superstitiones vanæ prohibitæ. in cunis, vt fidi custodes, dormire videntur : quos lædere pro piaculo existimatur. Sed hi ritus reliquiæ sunt veterum superstitionum, omnino suscepta Catholica side Serpentes a veterib. antris vix amoveriqueanut. interdicti. Si vero fulgure, vel domestico incendio domus hujusmodi deletæ, aut peste grassante habitatoribus evacuatæ fuerint, remanent serpentes in antris exustæ domus, tantoque agmine coalescunt, vt difficultatem novo cultori pariant, quominus tute cum ipsis Serpentes ducem habent. cohabitare possit. Cernuntur etiam serpentes innumerabiles sub quercubus in æstatis initio, ducem ( cui candida crista vt corona eminet ) tanquam apes suum rectorem, sequentes. Creduntur veterum relatione lapidem flatu suo gignere, ex aliqua venenata particula eo in loco, vbi manent, inter folia producta, vel reperta. Talium serpentum congregationem Solinus cap. LX. etiam meminit circa Caspias portas versari: qui vndique gentium convenæ, a verno statim die illuc confluunt, maximo impendioSerpentes caspiarum portarumi viatonbus nocent. viatorum, quibus omni tempore, præterquam hyeme, accessum ad istos populos negant. Terra tamen Aquilonaris, vbi fraxinea arbore abundat, venenatis his bestiis caret: quod & Plin. loco supra allegato testatur, quamvis idem autor eodem lib. cap. XXXIIII. hederam serpentium frigori esse amicam dicat. Favorabile denique verbum Isidorus de natura serpentum prosert, quod hominem nudum & dormientemSerpentes dormientem et nudum non lædunt. nunquam lædant; idque milii in pueritia & adolescentia serpentibus sine læsione sæpissime congredienti contigit. ## Liber XXI, kap. 49 (s. 777–778) De Theriaca, ac aliis remediis adversus venena. CAP. XLIX.                                         CERTVM itaque relinquitur, serpentes evomere virusSerpentum venenum quando nocentius.                                         exitiale, multiplici colore distinctum: quod eo nocentius                                         est, quo gravius irritati per calorem illud ericiunt. Nec                                         percutiunt, cum natura frigidi sunt, nisi quando calescunt.                                         Nam quando frigidi sunt, nullum tangunt. Percussus itaque                                         serpentum veneno, primum obstupescit: deinde vbiVenenum in corpore calefactum extinguit.                                         ipsum virus calefactum exarserit, statim hominem(nisi remediis                                         efficacibus occurratur ) extinguit. Tale autem remedium                                         theriaca præstat, quæ est antidotum serpentinum, Theriaca remedium contra venena. quo venena (ab eo quod venas necent dicta ) pelluntur, vt pestis peste soluatur. Verum vt aliqua eius compositio Aquilonaribus incolis innotescat, operæpretium duxi verba Plinii lib. XX. cap. vltimo, præsentibus, donec aliud melius remediumVenenum vnde dicatur. contra venena occurrat, inferere hoc modo: Recipe adversus venenata animalia serpilli duum denariorum pondus, opopanacis & milii tantumdem singulorum, trifolii Theriacæ secundum Plin. confectio. pondus denarii, anethi & fœniculi seminis, & anisi, & ammii, & apii denariorum senum singulis generibus, erui farinæ duodecim. Hæc tusa cribrataque, vino quam possit excellenti digeruntur in pastillos, victoriati pondere. Ex his singuli dantur e vini mixti cyathis ternis. Hac theriaca magnus Antiochus Rex adversus omniaAntiochus rex theriaca vsus. venena vsus traditur. Hæc Plinius. Quatenus autem talis compositio adversus venenum valeat, an vero ea præstantior, meliorque esse possit, quo læsæ sanitati celerrime subveniatur, ne toxico prævalente veneno infectus succumbat, artis medicæ periti in eius compositione dubio procul experientur. ln Aquilone tamen contra pestem(licetElectuarium aquilonarium contra pestem. raro grassantem)infallibile remedium cujusdam electuarii apud plurimos suæ santatis custodes habetur, quo nedum tempore pestis, sed & in cunctis ægritudinum principris vtuntur: atque ita fieri solet: Recipiatur aloës hepaticæ, alias jecorariæ lotæElectuarii aquilonaris contra pestem confectio. libra media, bene tusæ, cinnamomi electi vncia media, masticis vnc. med. cornu cervini tosti vnc. med. centaureæ minoris vnc. med. gentianæ vnc. med. dictami albi Cretici vnc. med, lupini tosti, vt siliqua adimi queat, vnc. med. Hæc omnia seorsum in pulverem redigantur, & deinde simul commisceantur . Postea capiatur mel quinque librarum: quod bene super ignem in patella ærea despumetur, atque in eo, cum a fervore tepuerit, prædicti pulveres misceantur, inque modum pulmenti vndique voluantur. Hoc modo electuarium habebitur: quod in aurora cum bpno vino, albo, ad quantitatem nucis avellanæ sumptum, omne venenum, & pestiferum a humano corpore sine vlla violentia expellit. Habet hoc electuarium alias miras operationes avertendiElectuarium variarum virtutum. multas ægritudines per facilimam purgationem, quocunque tempore securissime sumptum. Scio multos homines, nullis adhibisis medicis, hoc solo electuario per continuos sexaginta vel nonaginta annos, etiam in vltimam vsque senectam, Jacobus Archiepiscopus Vpsalen 1522. obiit. suam sanitatem conservasse: inter quos divæ memoriæ lacobus Archiepiscopus Vpsalensis, qui ad centesimum ætatis suæ annum pervenit, ac M. D. XXII. vita functus est ## Liber XXI, kap. 50 (s. 778) De Thrissa pisce nuper etiam in Prussia reperto. CAP. L.                                         ARISTOTELES inter naturalium rerum indagatores                                         facile principatum tenens, lib. VIII. de animal. cap.                                         XIII. asserit, piscibus hanc fere in esse naturam, quod Pisces prescripta domicilia habent.                                         præscripta sibi domicilia, vbi frequentius per naturalem                                         quandam inclinationem morari soleant, non sine aliqua gravi                                         causa transgrediantur: tamen diversa genera piscium, distincta                                         maria, lacus, atque flumina, pro ratione temporis inhabitare, Pisces aliquando loca consueta mutant.                                         atque illa, tum pastus vberioris, tum vehementiæ                                         caloris & frigoris, denique commodius fovendi fœtus gratia, prout ille a natura inditus affectus dictat, aliquando permutare concedit. Deinde Pisces alii alibi præstantiores. diversa loca, tempora, atque nutrimenta, diversos pisces producere, ita vt alii aliis in locis principatum obtineant, quemadmodum superius lib. XX. cap. vltimo relatum Gobiones in Creta pingues. est, constanter affirmat: vt apud Cretam insulam gobiones pisces, omneque saxatile genus plurimum pinguescere: qui tamen aliis in locis aridi reperiuntur. Huic divi Ambrosii in V. lib. Hexamer. cap. X. sententia, quæ hoci lib. cap. XL. inserta est, astipulatur: tum etiam Plin. lib. IX. cap. XVIII. ad hunc locum pertinentia pulcherrima adducit. Quare etiam operæpretium me facturum esse judicavi, si talem antehac inauditum casum, præsertim istis in oris vbi contigit, qui mihi per literas a quodam fidedigno viro, cum hic liber excuderetur, annuntiatus est, in fine hujus libri, ad confirmandum horum summorum philosophorum opinionem, quæ verissima est, adjungerem. Quandoquidem Itali in hunc vsque diem se solos frui deliciis piscis Thrissa piscis. cujusdam sibi persuasum habent, quem communiter Thrissam, nostræ ætatis Græci corrupte Clupea piscis. Phrissam, Romani Laccia appellant: quidam ex eo clupeam, cujus Plin. lib. IX. cap. XV. meminit, esse opinantus, quod id genus piscium Veneti etiamnum Chiepam Thrissai 554. in Prussia captus. nuncupent: talem etiam hoc anno in Prussia circa mare (vt vocant ) recens, eo in loco, vbi in sinum Balthicum, seu Codanum juxta Celtem, se exonerat, videlicet circa castra Balge, & Lockstede ad ducem Prussiæ pertinentia, in maxima multitudine Porpel piscis. captum esse compertum habentur. Nam horum piscium, quos Pruteni Porpel Thrissarum 12600 capta. appellant(nomen antea incognitum)piscator quidam duodecim millia et sexcentos, seu quod idem est, sexagenas ( vti appellant ) mille octingentas, mense Maio intra quatuordecim dies, præter alios pisces, quorum etiam haud parva copia erat, cepit. Italia de thrissa pisce gloriatur. Non est igitur, quod in posterum Italia de hoc pisce, tanquam sibi soli a divino numine concesso glorietur, cum idem prorsus genus per Dei benignitatem aliis in oris quoque repertum sit. Vnde Aristotelis, Plinii, ac divi Ambrosii sententia, pisces aliquando loca mutare, firma permanent. Verum ad infecta transeamus, quoniam hæc immensæ subtilitatis animalia restant. LIBRI XXI. FINIS. ## Liber XXII, inledning (s. 779–780) GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS DE INSECTIS ANIMALIBVS. LIBER XXII. PRÆFATIO.                                         ACCEDVNT & superioribus figuris ac imaginibus                                         aliquot minuta animalia, quibus naturæ inscrutabilis ratioNatura nihil otiosum produxit.                                         majorem adjunxit admirationem, quod nihil etiam in                                         minimis otiose productum videatur Quomodo vero                                         producuntur, aut ad quem finem seu effectum conservantur,                                         studiosis diligentius apud optimos autores ( vbi ita                                         visum fuerit ) indagandum, ac plenius consyderandum relinquo:                                         inter quos quantum Isidorus XII. Etymolo. Isidorus,                                         lib. cap. VIII. de minutis animalibus præcipue volatiliebus pulcherrimem tractans præstiterit, haud satis enarrari potest. Quantum etiam in talibus specialiter exprimendis dudum Sapiens laboraverit, Proverb. XXX. cap. Animalia terræ minima, sapientiora sapientibus. his verbis explicatur: Quantuor (inquit ) sunt minima terræ, & ipsa sunt sapientiora sapientibus: formicæ populus infirmus, qui præparat in messe cibum sibi: lepusculus plebs invalida, qui collocat in petra cubile suum: regem locusta non habent, & egreditur vniversa per turmas suas: stellio manibus nititur, & moratur in ædibusAnimalia parva innatam prudentiam habent. Regis. Quæ omnia animalia, licet parva corpore sunt, habent tamen insignem quandam innatam prudentiam: formicæ quidem ad sedulitatem monent: lepusculi suo exemplo veram quærendam securitatem, quæ in petra (id est CHRISTO) est, informant: qui cum in terra timidi, in mari formidabiles. Horum Ambrosius inLepusculus in mari formidabilis. hunc modum lib. V. Hexamer. cap. X. meminit: Lepusculus quoque timidum animal in terris, in mari formidabile, citam, & quæ non facile possit auferri, corruptelam invehit. Voluit enim te creator nec in mari satis ab insidiantibus esse securum, vt propter pauca, quæ noceant, quasi in excubiis positus, arma fidei semper, & feutum devotionis accinctus, a Domino tuo debeas salutis sperare præsidium. Hæc Ambrosius. Locustæ justitiæ exemplum proponunt. Sine rege enim sunt, attamen in volando suum ordinem tenent, & homines etiam sub magistratu in officio contineri nequeunt: araneus suo exemplo ad laborem invitat. Insuper Homo formicæ exemplo laborare debet. formicæ, quod homo deposisa pigritia pro evitanda inopia laborare debeat, evidens exemplum ostendunt. Lepusculus, herinaceus, & cuniculus, quia animalia naturaliter timida sunt, intra petras refugium quærunt. Locustæ obliquo volatu longinqua loca petentes, flatu rigido in mare sæpius suffocandæ projiciuntur, Locustæ more militari diriguntur. vel messem corrodentes patriam lege interimuntur: attamen more militari explorando, pugnandoque prudentissime diriguntur. Stellio de araneorum genere, quod viribus a natura non obtinet, solertia & industria palatiis Regum inhærens acquirit. Reliqua huc pertinentia Iob prosequitur cap. XII. de indiciis rerum naturalium, ad quid sunt institutæ. ## Liber XXII, kap. 1 (s. 780–782) De Araneis. CAP. I. Araneorum genus multiplex.                                         IN primis itaque araneorum occurrit multiplex genus, colore,                                         magnitudine, & naturali instinctu diversum, ac mirabile.                                         Vnum quantitate nucis, continuo in lucidis noctibus                                         & diebus, sub fenestris grandioribus deprædans muscas,                                         quæ propter abundantiam ferculorum convivantibus                                         sunt molestæ. Aliud genus, minus scilicet quantitate,                                         sed suo veneno magis nocivum, quod in foribus ædium venatur,                                         tantumque cumulum muscarum retibus aggregat                                         vt afflatu exigui venti retia facilime dissolvantur: quæ tamen evestigio ad novam Arane’ telas villosas conficit. prædam capiendam reficit. Hoc etiam genus contra frigidum accessum ventorum telas villosas instar subtilissimæ cutis conficit: idque non solum inter hominum habitationes latas & altas, sed etiam inter arbores syluarum plurimum patulas, vt in his teneras lacertas, bruchosque, & vespas capiat: fœmina telam producit, mas veroAraneorum fœmina telas producit. minuta animalia venatur. Hujusmodi tela humili vel sublimi loco posita, auguria agricolis præstat ad semina in collibus, vel vallibus projicienda, vt superius de castorum, seu fibrorum ædificiis est notatum. Præter hæc duo genera (vt præmissumMas venatur. est ) etiamnum aranei differunt, quod alii sunt magni, & quasi rotundi, alii oblongiAraneorum variæ differentiæ. sicut columna, alii parvi, alii minutissimi, alii subtiles: quidam cinerei, quidam virides, quidam varri per totum corpus, & hi plures lineas in dorso albissimas habent: quidam longorum pedum, qui discurrunt in gramine, & humiditates fructuum, ac animalium mortuorum, si aliqua inveniunt, sugunt: quidam in foraminibus terræ sedent, & per saltum parva animalia, quæ transeunt, invadunt, exuguntque ea: quidam denique super aquas erectis cruribus discurrunt, Trixales Græce dicti, pisciculos prædantes, ac cyniphibus insidiantes. Coit araneus in fine veris, & cum coire cupit, marem filo attrahit: ova autumno parit, & in principio veris fœtum producit. Araneus vero telam conficiens quinque observat: Materiam a supersfuitateAraneus teiam conficiens 5. observat. humidi e cibo quotidiano assumpti, quo nimium evacuato tabescit: tempus, quia tota die ruptam telam mane retexit, vel veterem reficit, maximo tamen cum studio in aurora circa hanc laborat: situm telæ, quia in angulosis locis, penes parietes, vel arbores, in sublimi telam suam libenter suspendit: figuram, quoniam hanc in productione linearum per fila sua rotundam, triangularem, vel oblongam efficit: denique modum operationis, quia magnus posteriori pede ab alvo filum, vndeAraneus ex ore fila extrahit. rete suum contexere queat, extrahit: aliud autem genus de ore filum emittit, e quo anteriori pede telam longem lateque conficit. Quemadmodum enim Dominus mulieribusMulieribus texturæ sapientia data est. (teste Ambrosio lib. V. Hexam. cap. IX. ) texturæ sapientiam dedit, sic etiam araneum, qui tam subtiliter ac doctem laxos casses in foribus suspendit, sapientiæ immunem haud reliquit, Hic demum araneus secundum Plin. lib. XI. cap. XXIIII. orditur telas, tantique operis materiæ vterus ipsius sufficit: sive ita corrupta alvi natura stato tempore, vt DemocritoAraneus intus fertilitatem lanigeram habent. placet: sive est intus quædam lanigera fertilitas, tam moderato vngue, tam tereti filo, & tam æquali deducit stamina, ipso se pondere vsus. De telis araneorum etiam Paulus Diac. lib. VI. cap. IIII. pulchra meminit. ## Liber XXII, kap. 2 (s. 782–783) De Oestris, de locustis. CAP. II. Oestrus sive asilus infectum.                                         ŒSTRVS animal est armentis aculeata punctura pesmolestum:                                         dictio Græca, quæ Latine asilus interpretatur:                                         sed in Septentrionalibus terris vulgari gentis idiomate                                         Hestabryms appellatur. Quoad indicandum inimicorum                                         insidias inter nemora, Gothi hac præcipue bestiola vtuntur                                         culmum sive straminis festucam caudæ suæ infigendo, vt                                         eo volare cogatur, vbi deponendi culmi adjutorem inveniat,                                         quem naturæ instinctum hominem esse cognovit: vnde                                         eius vestibus insidet, donec a stramine, & homo ab insidiis intentatis liberetur, prout Animalia læsa a hominib’ remedia quærunt. Saxo Danorum historicus lib. III. de quodam Amletho Regis filio ostendit. Quomodo autem animalia periclitantia apud homines remedia quærunt, Volater. lib. XXV. hujus rei plurima exempla adducit, Sunt etiam rutili atque prægrandes Scarabei rutili. scarabei, aridam terram fodientes, qui in Aquilone vulgari lingua Getingh appellantur: hi inter gramina situm molliorem habent, favosque parvæ ac fistulosæ modo Locustæ arenosi coloris. spongiæ, medicato melle fingunt: quod a vulpibus studiose quæsitum, plerunque. voratur &c. Sunt & locustæ arenosi coloris, magnitudine crabronum, quæ tanto cum agmine volant, vt solem obumbrent: arboribus teneris, præsertim quernis, insident, Locustæ flamma & fumo abiguntur. earumque folia melleo rore conspersa, non solum vorando depopulantur, sed & corticem ad solidum lignum vsque absumunt. Hæ autem dense volantes non aliter quam flamma & fumo picearum tedarum, manibus discurrentium juvenum obiectarum, abiguntur: qui etiam ivuenes perticas, sive longas hastas ferunt, atque in earum summitate picea ligna humari capitis magnitudine alligata, et comburentia ac fumigantia servant, vt discurrendo inter segetes, veluti pastores inter armenta his bestiolis eas opponant, ne contactu suo pestifero segetibus noceant, aut morsu Lex debellandarum locustaru. corrodant. Et hoc terrarum incolæ tanquam lege decreta, quoties pestis talis ingruerit(quod tamem singulis annis haud accidit)observant, veluti Plin. lib. XI. cap. XXIX. de Cyrenaica regione attestatur inquiens: In Cyrenaica regione lex etiam est ter anno debellandi locustas, primo ova obterendo, deinde fœtum, postremo adlutas, desertoris pœna in eum qui cessaverit constituta. Et in Lemno insula certa mensura Locustæ magnum malum in orbe terrarum. præfinita est, quam singuli enecatarum ad magistratus referant. Deinde: Necare & in Syria militari imperio coguntur. Tot orbis partibus vagatur id malum, prout superius lib. IIII. cap. XV. de lege coruorum necandorum, & similium dictum Sel eucides aves locustas delent. est. Meminit idem autor lib. X. cap. XXVII. quomodo hæ locustæ seleucidibus avibus pœnas luant, his verbis: Seleucides aves vocantur, quarum adventum ab Iove precibus impetrant Casii montis incolæ, fruges eorum locustis vastantibus. Nec vnde veniant, quoue abeant compertum, nunquam conspectis, nisi cum præsidio earum indigetur. ## Liber XXII, kap. 3 (s. 783–784) De Scarabeis, Crabronibus, & duplicibus Vespis. CAP. III.                                         ETSI cervi volantes de genere scarabeorum habere originem                                         existimantur, tamen eorum natura purior, &audacior                                         est in pugna, & virtute medicinali: sylvaticusque scarabeusScarabeus sylvaticus.                                         dicitur, non stercora comedens, sed folia arborum:                                         cornua cervorum cornibus in figura similia habent, quæ                                         sunt mobilia in capite suo: etiam per ipsa apprehendit                                         & tenet, vti Albertus lib. XII. tractatu tertio cap. VII. Scarabeus cornua oblonga habet.                                         diffusius attestatur. Cornua igitur illa sylvaticorum scarabeorum                                         prælonga sunt, bisulcis dentata forcipibus, in cacumine, cum libuit, ad morsum coëunribus. Infantibus pro amuleto e cervice suspenduntur: Scarabeorum cornua amuleta infantum. etiam in formam coronæ redada, capitum tegumentis affiguntur, præsertim adolescentum, quibus præcipue commissa est venatio cornutorum scarabeorum: frigore latitant in antris. Hos secundum Plin. lib. XI. cap. XXVIII. Lucanos Nigidius appellat. Aliud rursus eorum genus, qui e fimo ingentes pilas aversisScarabei in stercore vivunt. pedibus volutant, parvosque in iis contra rigorem hyemis vermiculos fœtus sui nidulantur. Alii volitant magno cum murmure ac mugitu. Alii focos, & prata crebris foraminibus excavant, nocturno stridore vocales, maxime in pascuis Aquilonarium equorum. Sunt etiam in Septentrione oblongi crabrones, quos Plin. eodem lib. cap. Crabrones. XXI. vespas majores vocat: in volatu & murmure non dissimiles scarabeis, sed aculeum nocentisissimum habent. Sunt præterea duplices vespæ, minores & majores: Vespæ duplices, quæ piscibus nocent. Minores scilicet, quæ vermes, muscas, ac araneos grandiores venantur, habitantque sub tectis, veluti in sacco corticato, quoniam e luto nidos faciunt, in quibus ceras reponere queant: piscatoribus valde infensæ, quia omnium piscium humorem, antequam indurescant solis ardore, exugunt. Punctura earumMalvæ solium vesparum puncturam sanat. rubeum apostema cum vehementi dolore inducit, sed id curatur solio malvæ apposito, vel potius succo. ## Liber XXII, kap. 4 (s. 784–785) De grandioribus Vespis. CAP. IIII. Vespæ grandiores in quercub’ degunt.                                         ALIæ præterea vespæ sunt grandiores, de genere potius                                         crabronum, quæ in arborum cavernis, quercuum præcipue,                                         degunt & habitant, fœtusque producunt. Hyeme, vt cætera                                         infecta conduntur: colorem citrinum habent, plus ad                                         glaucinum per lineas instar minorum vesparum tendentem: Pulli equini vesparum punctura interficiuntur.                                         etiam aculeos pestileros, ita quod veneno suo per aculeum                                         animalibus immisso, pullos equinos, aut hominem incaute                                         fine cooperimento humi dormientem interficiant. Aliquando                                         punctura earum spasmum inducit, tibiarum dolorem, Crabrones provocati seipsos vindicant. ac genuum debilitatem. Hæ autem vespæ lingua Gothica Bool getingh vocantur. Ex his etiam videntur tritum illud proverbium, Ne provoces crabrones, originem suam traxisse: quia vno provocato, terribili agmine omnes ad vindictam sumendam exeunt, provocantemque, nisi fuga a his se liberavent, aut cooperimento vestium munierit, punctura venenata, aculeorumque vulnere sæpius repetito, vel extemplo Mod’ abigendi vel interficiendi vespas. de vita tollunt, vel graviter debilitatum penitus in longum tempus inutilem reddunt. Avertere tamen earum a quercubus egressum, vel occludere foramen ne exeant volentes, betulaceos cortices cum piceo ligno in magna quantitate ardentes accipiunt, atque ad foraminis fauces suspendunt: per quam flammam ac fumum, quandoquidem vnicum saltem a nido exitum habent, extinguuntur & suffocantur. In his vero noxiis infectis obtruncandis, hi præcipue studium suum collocant, qui ingentem numerum equarum propagandæ sobolis gratia in pascuis habent, ne equulei, de quibus opulentum expectant quæstum, læsione talium vesparum intersiciantur. Spoliator colubri vermis. Insidiatur denique istis vermis quidam secundum Albertum spoliator colubri dictus, qui est coloris aurei, viridi colore interlucente. Currit enim in pulvere viarum campestrium, ac alibi, has vespas, ac scarabeos ad devorandum, exugendumque humorem persequens: ab Avicenna etiam spoliator colubri appellatus, quia per caudam ad corpus colubri in sole iacentis ascendit, et primo caput colubri confricando demulcet, postea vero mordet, nec deserit eum etiam fugientem, donec cerebrum Spoliator colubri a parentibus derelinctus seipsem nutrit. penetret, & carnibus mortui (vt supradictum est) satietur. Hic vermis primo natus a parentibus cibatur, postea fine cibo diu immobilis jacet, tandem ad curam sui excitatur, atque seipsum nutrit. ## Liber XXII, kap. 5 (s. 785–786) De molestissimis Culicibus extremi Aquilonis. CAP. V.                                         VERSVS extremas Septentrionis terras et aquas, maximaCulices in septentrione molestissimi.                                         est molestia grandiorum culicum, præsertim in punctura,                                         & fastidiosissimo sono, quando in continua dierum ac noctium                                         luce dormiendum est. Verum ad evitandam horumRemedia contra culices.                                         molestiam Aquilonares absynthio vtuntur, aceto peruncto,                                         ac tosto, & fumigato, vt eo gravi odore percepto aufugiant.                                         Simili modo recedunt, quando caput, cæteraque membra                                         decoctione absynthii asperguntur, vel rutæ, aut nigelæ,                                         cum haberi queunt: vel atramento sutorio, permixto cum junipero vsto, & fumigato. Dormientibus autem tentoriolum e pannoTentoriolum ob culices necessarium. linteo, vel cortice confectum necessarium est, sub quo tanquam velamento, contra injuriam culicum tuto dormire liceat, ac nullus omnino sonoris istis infectis aditus pateat, ne duplici malo, punctura videlicet, & fastidioso sono quiescentes molestentur. Hujus culicis vim, atque inextricabilem perfectionem Plin. lib. XI. cap. II. pulcherrimem his verbis enarrat: In magnis siquidem corporibus, aut certe majoribus facilis officina sequaci materia fuit: in his tam parvis, atque tam nullis, quæ ratio, quanta vis, quam inextricabilis perfectio? Vbi tot sensus collocavit in culiceCulicum mira subtilitas atque vis. natura ? & sunt alia dictu minora. Sed vbi visum in eo prætendit ? vbi gustatum applicavit? vbi odoratum inseruit ? vbi vero truculentam illam, & portione maximam vocem ingeneravit ? qua subtilitate pennas annexuit, prælongavit pedum crura ? disposuit jejuna caveam vti aluum, avidam sanguinis, & potissimum humani, sitim accendit ? Telum vero perfodiendo tergori, quo spiculavit ingenio? Atque vt in capaci cum cerni non possit exilitas, ita reciproca geminavit arte, vt fodiendoCulicis aculeus fistulosus. acuminatum pariter sorbendoque fistulosum esset. Aculeum igitur in ore habent, a quo culex nomen accepit. Terebrat pellem animalium, vt senguinem bibat: sed hoc longem avidissime in meridiano solis æstum perficit, quem tantum appetit, vt in solis fervore Culices dulcia fugiunt, & acida petunt. etiam aliquando seipsum adustione lædat: ad dulcia non advolat, sed acida petit. Aliud etiam culicum genus longe subtilius est, quod teneris insidet quercubus, ac ramis sub rosis exortis, aliisque recenter e terra productis: sed hoc validis tempestatibusCulices abigendi remedium. abigitur, aut aqua sulphurata super ramos aspersa. ## Liber XXII, kap. 6 (s. 786–787) De remediis fugandi Culices, & Cimices. CAP. VI. Culices & muscæ a pascuis fumo juniperorumi fugantur.                                         PRÆTEREA vt jumenta in pascuis a culicum muscarumue                                         infestatione libera permaneant, juniperorum rubos                                         vbique tam in campis, quam sylvis abundantes, vel pineas arbores,                                         vbi greges pascuntur, penes radices pastores incendere                                         solent, similiter & juncos odoratos, ac aridas radices herbæ                                         serpentariæ, quoniam horum omnium fumis mire arcentur. Culices quibus a domib’ pelluntur.                                         Deinde ad effugandum culices, & cimices e domibus,                                         fit suffitus cum minutissimis partibus pini, quæ dum                                         serratur, in magna multitudine colliguntur: aut cum nigella: similiter cum myrto sicca, & cum sulphure, & bdellio, ac spina fœtida, tum etiam stercore vaccino. Item pro eodem malo abigendo aspergetur domus e decoctione radicis lupinorum, vel nigellæ, vel absynthii, Vel rutæ. Cimices gravis odor rubearum pellium, quæ a Germanis Reusch leder appellantur, mirifice tollit: hæ autem a Moschovia per Bulgariam in Italiam, et Romam venales advehuntur: ita & Cimices quomodo fugantur, ac occiduntur. calx viva cum sulphure mixta eos intersicit. Occiduntur præterea cimices mixtura ex oleo, argento vivo, sale, aceto, & amaro pomo facta, simulque contrita, decocta, ac rimis lectorum bis vel ter immissa: sed simplicius & frequentius ferventissima aqua, quæ intimius penetrat, etiam semina, vermium noxiorum corrumpente. Quod vero Culicum multitudinis causa. culices tam multi, frequentesque in suppolaribus illis terris vagantur, hanc præcipue causam habet: quia nulli vespertiliones, qui hos similiaque infecta noctu deprædari solent, propter continuam dierum & noctium lucem, ibidem manent, neque aliæ lucifugæ seu nocturnæ aves: quamvis quædam a natura deputatæ, culices ac muscas in Gulices vt cito generantur, ita & cito pereunt. escam colligentes, reperiantur. Verum vt a putrescentibus celeriter incrementum ac cipere apparent, ita & aspero flatu evanescere cito consueverunt: pastu nanque deficiente, ad cognatam putredinem pascendi evolant, atque ibi tabescunt: quod & Plin lib. XV. cap. XIX. innuere videtur. Meminit denique idem Plin. lib. XIII. cap. VI. culices e folliculis cujusdam arboris nasci, etiam e caprifico, quemadmodum lib. XI. cap. XXXV. attestatur: sed cuncti rigore ventorum Aquilonarium cito consumuntur. ## Liber XXII, kap. 7 (s. 787–788) De Sanguisugis, ac Vermium differentiis. CAP. VII.                                         CERNITVR in hacimagine supraposita homo pedibus                                         immersis in aquam, atque illis sanguisugæ adjunctæ: similiter                                         & equus talem bestiolam ad pedes habens adhærentem:                                         quod hac ratione factum ostenditur, quia commune                                         remedium est hominibus & jumentis, superfluum sanguinem, Sanguisugæ vtiles.                                         sive putridum, in Aquilonaribus terris hujusmodi remedio                                         tollere, licet illis ordinaria phlebotomia cum ventosis, Phlebotomiæ vsus est in aquilone.                                         aut corniculis inflamatis haud desit, prout lib. XV.                                         cap. XXXV. de balneis, & ventosis, ac phlebotomia reperitur expressum. Verum vt opinio eorum discutiantur, qui perpaucos maxime hujus generis vermes in frigidissimis illis terris, ac aquis inesse posse autumant, vbi terra subtusTerra in saxeam duritiem congelatur. in saxeam duritiem ad quinque vel septem pedes, similiter & aqua congelatur: annectendum hic erit de generatione, & natura diversorum vermium, quomodo in tam arduis frigoribus incolumes servari queant. Sunt autem vermes aut terræ, autVermium variæ differentiæ. aquæ, aut aëris, aut frondium, aut lignorum, aut vestium, aut carnium, aut piscium, denique caseorum. Terræ vermes, qui annulari contractu in directum partes corporisVermes terræ. gradatim porrigendo moventur, hyeme secundum Aristo. lib. VIII. de animal. cap. XIIII. in ruinis, seu venis terræ, quo nullum penetrat frigus, præsertim subNix alta terram ne congeletur conservat. nivibus altis, terram congelari prohibentibus, latitant, dormiunt, atque-conduntur. Hæc etiam nix talpis viam liberam pro muribus, ac vermibus hujusmodi devorandis relinquit, quoniam mures sub alta nive inter paludum meatus, ac terræ cavernas discurrunt, Murium via sub nivibus. atque etiam fœtum producunt. Experimentum hujus rei facilime resoluta ostendit, quæ veluti retia perforata, vestigia ac nidos murium procreatorum indicat. AquæVermes aquæ. vermes: de quorum genere rana est, hyeme latens in rivis calidis, & aliquando in aquis sub terra, quæ hyeme sunt calidæ: in vere ad aquas procedit: aliquando in autumnoRanæ in hyeme prodeunt. frigore correpta habitationes humanas intrat, atque in ignem, vel cineres, aut hominum sinus repit. Estque sciendum, quod ranæ tempore autumni, naturali silentio subjectæ, vna tamen imperiose vociferante, innumeræ in vicinis paludibus latitantes, veluti Hyemis tarditas significatur. tempore coitus respondent, & vicissim subito silent: demum excitatæ importunius clamant, iterumque silent: nec vlla eminet supra aquas, tardantem hyemem significans. ## Liber XXII, kap. 8 (s. 788–789) Adhuc de diversitate Vermium. CAP. VIII. Vermes aëris.                                         ÆRIS vermes: de quibus superius eodem lib. cap. I. dictum                                         est, quales sunt aranei semper in labore permanentes,                                         qui etiam in hyeme tam inter homines, quam in stabulis Faedele infecta.                                         jumentorum telam suam suspendunt: vbi & papiliones                                         Faedele Gothice dicti, vermes multorum colorum rubei,                                         candidi, hyacinthini, & varii, sub tectis latitant, qui asperrima Vermes frondium.                                         in hyeme capti, ac calidis locis immissi, mox vt reliquæ                                         muscæ volant. Frondium vermes: hi in sacculum instar                                         testæ densissimæ se includunt, in quo per hyemem cum Vermes lignorum. semine pendent, donec surgente calore verno vita priventur, quam semini offerunt. Lignorum vermes: de quorum genere est teredo, eo quod terendo edat lignum: hunc Isidorus Latine termetem vocari inquit: nascitur e humore corrupto in ligno, et nascendo paulatim exedit lignum, consumiturque humor naturalis. In tali autem ligno Lunæ decrescentis effectus. hic vermis procreantur, quod non est excisum in vltimis tribus diebus decrescentis lunæ: in aridis lignis Indiæ propter siccitatem non invenitur: per Europam tamen in omnibus lignis plurimi reperiuntur, licet rarius in tilia, & quercu. Vivit hyeme Vermes vestium. in arida medulla quercus, & vastæ tiliæ. Vestium vermes: qualis est tinea, ab tenendo dicta, quia eo vsque lanæ, ac pilis insidet, quo erodat: de exhalatione corruptæ lanæ originem suam trahit, quam postea corrodit, maxime pilos zebellinos, & mardurinos. Vermes carnium. Carnium vermes & laridi: vt est tarmus, qui in larido porci nascitur quando putrescit, estque hirsutus vermis, & quoque in carne anserina inveterata procreantur. Vermes biscocti panis. Vermis quidam candidus, nigro capite, qui nascitur in pane biscocto: hunc castrensi obsidione per biennium in regia civitate Holmensi clausus, cum aliis satis Vermes caseorum. hilariter comedi. Vermis denique alius caseorum, saliens instar arcus in pinguibus caseis, qui nullo frigore interimitur. ln his etiam vermes instar atomorum solis quasi corpora indivisibilia, atque sensu imperceptibilia, quorum quidem motus in infinita multitudine, ac crassitudo aliqua eorum cernitur, sed vera forma Vermis quis proprie dicatur. difficilime percipitur. Vermis vero proprie est, qui nascitur in carne putrefacta, tinea in vestimentis, eruca in olere, teredo in ligno, tarmus in larido. Ex medulla spinæ dorsi Serpentes e medulla humana procreantur. humanorum cadaverum nascitur ( teste Pythagora) serpens, e bobus apes, ex equis crabrones. ## Liber XXII, kap. 9 (s. 789–790) De Apibus, & earum nutrimentis. CAP. IX.                                         REGIONES Aquilonares vti in plurimis rebus tam necessariis,                                         quam etiam superfluis, in vsum cæterarum nationum                                         communicandis, abundant: ita & singulari naturæ benignitate                                         providente, maximam mellis copiam habentMel in aquilone abundat. ,                                         magnamque curam semper, & vbique circa apes adhibent, vt                                         pura. custodia ferventur, & coalescant. Cum autem mella                                         de alveariis exempta sunt, mos est genti tantum novellis apibus                                         dimittere, quantum eis sufficere videtur ad hyemaleApum cibus in hyemalem.                                         victum, scilicet duas partes: quia in hyeme, ac principio veris, anteaquam flores apparent, e melle, contritis ficis, et vuis passis alliunde quæsitis maxime, vivunt. Sed quia res istæ exoticæ sunt, & raro invemuntur, mel eis pro esca præcipue relinquitur: quod etiam minoris, quam prædicta, venditurApes quibus in necessitate nutriuntur. : quamvis necessitate vrgente loco mellis contusis sabis, pisis, libis e papavere confectis, triticea farina mulso humectata, etiam carnibus pullorum recenter occisorum, in minutissimas partes confractis nutriantur. Resert Plin. lib. XI. cap. XVI. quod apes a bruma ad Arcturi exortum diebus sexaginta somno aluntur fine vllApes 60. dieb’i somno aluntur. cibo: ab Arcturi exortu ad æquinoctium vernum tepidiore tractu iam vigilant, sed etiam tunc alveo se continent, servatosque in id tempus cibos repetunt. Dicit tamen Aristo. lib. VIII. de animal. cap. XIIII. &XVII. quod formica, mus, talpaAristotelis opinio quando apes se abscondant. ac reliqua infecta, atque minuta animalia per hyemem in tabernaculis suis latitent: tum quod apes in alveariis quandium algor vehemens est condantur, nec cibum sibi præparatum gustare, & si qua erepserint, jejunas spectari, ventre translucente: quamvis contrarium lib. IX. cap. XL. sentire videatur. Quiescere præterea eas ab occasu Vergiliarum, vsque ad tempus vernum: quod in Septentrione saltem pro apum exituVer floridumin Aquilone tardatur. principium, vel medium Maii intelligitur, quoniam tunc primum arbores folia producere, florere, campi ad largiorem fructum, animaliumque vberiorem pastum germinare incipiunt, apesque mella in majori copia colligunt. Pro nova tamen propagatione in Iunio examina surgunt, novas mansiones quæsitura: circa solstitium æstivale agmina & principatus dividunt: quo tempore patronis diligentior cura aërei gregis custodiendi incumbit, ne ab aspectu evolet, prout infra dicetur. Est etiam notandum, quod arescentibus floribus in campis, ob nimiam ac continuam aëris siccitatem, nutrimentum apibus mel, aut aliud æquiualens e dulcibus quibusdam confectum præstet. ## Liber XXII, kap. 10 (s. 790–791) De modo quærendi Apes sublimius evolantes. CAP. X.                                         CVM vero sublimius volant, solicitum insequentis aspectum                                         ingenio multiplici fallunt, ne vbi stationem habent,                                         reperiantur. Quocirca qui domicilia earum indagare sibi Apes circa aquas clariores quærendæ.                                         proposuerunt, ad limpidas aquas progrediuntur, ad quas                                         aquandi causa apes, cum sobolem faciunt, in maxima multitudine                                         conveniunt: vbi plures comprehensæ, candidoque                                         filo digiti longitudine cum pice signatæ, volatu continuo                                         ad principalis agminis manentem locum, verum accessum                                         patefaciunt: vel alias cum gypso, rubricave molli circa fontes Apes canum latratu investigantur. in dorso signantur: quo statio earum propinquior an remotior, per celerem aut tardum reditum consyderari solet: denique canum sagaci latratu (vt etiam Palladio lib. V. placet)apum examen in arboribus hærentium, per strepitum, quem satis magnum edunt, facilime demonstratur. Postea deprehensæ securi, vel ferra leniter rami, Apes mane vbi morantur indagandæ. aut frondes, quas insederint, ab altissimis arboribus, vt commodius alveis imponi queant, separantur. Investigantur autem matutino temspore, vt tota dies ad sequendum sufficiat: vesperi enim peracto opere ad aquas non revertuntur. Vasa quibus apes Apes alveis odoriferis imponendæ. recipientur, dulcibus ac odoriferis herbis, & melle interius liniuntur: quo evenit, vt multiplicatæ ad ea libentius revertantur: vtque id opportunius fiat, sumo a speluncis, vel arborum cavernis, quibus adhærere solent, exturbantur, & plausu, tinnituve æris, Apes æris tinnitu convocantur. ne alio se conferant, quando forsan animum avolandi habent, sed mansionem in alveo ad hoc destinato retineant, convocantur. Si hoc modo per triduum conservantur, Stercus primogeniti vituli ad quid vtilis. & respiraculis parvis cibus apponitur, postea fugitivæ minime creduntur, præsertim si stercore primogeniti vituli orificia alveorum illinita fuerint: & hoc quoque Palladio lib. I. placet. Hic etiam lib. II. asserit, quod novellæ apes vagantibus animis Apes novellæ cito evolant. facile, nisi serventur, effugient: atque eius evolationis signum esse, biduanum vel triduanum antea præmissum murmur: cui tamen per solicitum custodem remedio opportuno facile occurritur, vasis videlicet pauco melle liniti appositione, quodque tenui pulvere, aut aquam mulsa, aut lacte, nimio strepitu exeuntes conspergantur, vel fasciculi ex odorifera herba mellissophyllo, sive melittena ( cujus flores, vti Plin. lib. XXI. cap. XX. refert, plurimum appetunt ) confecti alveorum orificiis admoveantur. Apes turribus Ecclesiarum adhærentes Ecclesiæ cedunt. Vbi autem stationem examen firmaverit, attendere solent insequentes domini, atque in suam potestatem redigere, nisi atriis, aut turribus templorum adhæreat, quoniam tunc dictamme pietatis totum examen Ecclesiæ deputatur, vt inde cereos conficiat. Si vero super cunabula, aut dormientium infantum ora consederit, illi Apes infantibus cedunt. cedet: & expectatur eventus integerrimi civis futuri, vti idem Plinius lib. XI. cap. XVII. de Platone affirmat, cujus os infantis existentis apum examen circundabat, suavitatem illam prædulcis eloquii portendens: quemadmodum etiam beati Ambrosii LIBER XXII.         791Ambrosii, Vnde postea quoque & melliflua effluxere eloquia, pro medicina omnium sitientium animarum. ## Liber XXII, kap. 11 (s. 791–792) De cautela in Apibus comparandis. CAP. XI.                                         QVANTVM ad emptionem apum id servatur, vt alveariaApes quomodo emendi.                                         plena emantur: quæ plenitudo vel inspectione, vel murmure                                         magno, vel frequentia commeantis examinis cognoscitur:                                         etiam circa eas comparandas attenditur, quod parvæ                                         sint & variæ, tum in rotunditatem compactiles, atque constrictæ, Apes breves & rotundæ meliores.                                         quia diligentius laborant, & favos ac mella subtilius                                         formant. Ex vicina potius regione, quam longinqua                                         emuntur, ne ad inconsuetum aërem delatæ corrumpantur:                                         maxima enim earum pestis est rigidus aër, & turbulentus. Apibus aër rigidus obest. Per noctem in dorso ad longinqua loca alveariis occlusis deportantur, sed melius in curribus vbi palustria, ac plana sunt loca, quandoquidem singulisApes curribus vehuntur. curribus quindecim, vel viginti alvei simul, & hi quidem commode imponi queunt, prout mos est in terris Brabantiæ, & Flandriæ, vbi alvearia ad campestriaApes in campis absque custode dimittuntur. pascua distinctis æstatis temporibus, nutrimenti causa deferuntur, ibique sine custodibus in maximo numero dimittuntur, gravissima pœna adjecta in quencunque hujusmodi publici boni depopulatorem: qui licet tesiibus convinci nequeat, seipsum tamen impertinentis rei venditione facilime prodit. Non enim circa parietem dominorum alvearia cum apibus custodiri possunt, neque etiam debent (vt Palladio lib. I. videtur)Apes pro pascuis magnum spatium requirunt. vbi infinito numero apum statim in exiguo terræ spatio idoneum nutrimentum deficeret. ## Liber XXII, kap. 12 (s. 792–793) De nocumentis Apum. CAP. XII.                                         PRO compertissimo in terris Aquilonaribus habentur, vt                                         post resolutionem densarum nivium, campi & prata mira                                         in varietate multiplices herbas, et diversarum arborum suavissimos                                         flores producant; quibus apes post longum jejunium Apibus nimia voracitas nocet.                                         hyemale nimia voracitate abutentes, ægritudinem sæpius                                         incurrunt, immo subitam mortem, prout etiam Palladius                                         lib. IIII. his verbis testatur: Apibus nocet plerunque                                         felicitas sua, nam si nimiis floribus annus exuberat,                                         dum solam curam generandi mellis exercent, de prole nihil cogitant: cujus omissa reparatione, populus idem labore confectus, totius extinguitur Apes a cibo, ne pereant, restringuntur. gentis exitio. Itaque idem Palladius remedium affert, vt interiectis trinis diebus clauso foramine ad pascua non permittantur exire: quod ad generandum sobolem plurimum opinatur conferre. In hyeme circa apes singularem dispensationem Apibus pro hyeme sufficiens eibus relinquendus. esse adhibendam Aristoteles lib. IX. de animal. cap. XL. docet, vt secundum multitudinem eis provideatur. Redduntur enim otiosiores, si in eximendis favis plus mellis relinquatur: itaque pro examinis numero relinquendum est, Agunt etiam anxius, si plus demetatur, quam vt residuum cibo sufficiat: atque etiam si alveus justo amplior sit, desidiosiores redduntur: ægrius enim, quasi desperent, operi incumbunt. Et Plin. lib. XI. cap. XVI. refert(quod ratio persuadet) pro hyeme duas partes mellationis apibus relinquendas esse: tum etiam in eximendo melle alveos expendere operæ pretium, ne ob inopiam cibi desperent, effugiant, vel moriantur, aut econtra Apes fures, lenones, menstruosas mulieres haud ferunt. ob mellis copiam ignavæ fiant. Fures quoque, lenones, ac mulieres menstrua patientes, accessu suo ad alvearia apibus plurimum nocent. Palladius lib. IIII. idem asserit de exercentibus rem veneream, cibos acres, ac odoris immundi, & omnia salsamenta comedentibus: cui Plin. eodem lib. cap. XVIII. his verbis astipulatur: Apes multis injuriis obnoxiæ. Odere apes fœdos odores, proculque fugiunt, sed & infectos. Itaque vnguenta redolentes infestant, ipsæ plurimorum animalium injuriis obnoxiæ. ## Liber XXII, kap. 13 (s. 793) De inimicis Apum. CAP. XIII.                                         IMPVGNANT eas(teste Plin. præallegato lib. cap. Apibus quæ inimica.                                         XVIII. )naturæ eiusdem degeneres vespæ, atque crabrones,                                         & e culicum genere, qui vocantur muliones; populantur                                         hirundines, & quædam aliæ aves. Sed in savo sucusHirundines.                                         exortus examinis apum morbus est: cujus tamen malitiamFuci.                                         in vno natura repressit, quod non habeat stimulum:                                         terrestres vero suci stimulo noxio vtuntur, ad senium                                         defectuosum(morituri)cito vergentes: et hi malesici a Platone                                         Dialogo VIII. in verbo Duo genera sucorum nominantut. insidiantur apibus aquantibus ranæ, quæ maxima earum est operatio tum, Ranæ. cum sobolem faciunt. Nec hæ tantum, quæ stagna rivosque obsident, verum & rubetæRubetæ. veniunt vltro, adrepentesque foribus per eas sufflant: ad hoc provolant, confestimque abripiuntur. Nec sentire ictus apum ranæ traduntur. Inimicæ & oves, dissicile seOves. a lanis earum explicantibus. Cancrorum etiam odore si quis juxta coquat, exanimantur. Cancri. Inimica & echo est resultanti sono, qui pavidas alterno pulsat ictu: inimicaEcho. & nebula. Aranei quoque vel maxime hostiles, cum prævaluere, vt intexant, Nebula. enecant alveos. Papilio etiam hic ignavus & inhonoratus, luminibus accensis advolitans, Aranei. pestifer: nec vno modo. Nam & ipse ceras depascitur, & relinquit excrementa, Papilio. quibus teredines gignuntur, ceræ depopulatores: filis etiam araneosa, quacunqueTeredines. incessit, alarum maxime lanugine obtexit. Hæc Plinius. Lacertæ denique apibusLacertæ. sunt infestæ, cum inter herbas mella colligunt, etiam quando alvearia ingrediuntur ad earum ingressum vigilant. Huic malo optimum remedium præstat minimumStercore bovio apum foramina obliniuntur. foramen ad quantitatem apis formatum, etiam stercus bovinum circumquaque linitum: quod & contra vermes, frigus, ac ventum ad apum conservationem mire confert. ## Liber XXII, kap. 14 (s. 793–794) De aliis nocumentis Apum, & earum remediis. CAP. XIIII.                                         MVLTITVDO quoque muscarum negotia impeditMuscæ apibus obsunt.                                         apum, ac tempora pluviosa. In alveariis invenitur vermis,                                         qui in modum aranei telam facit, & dominatur super                                         totum alvearium, mel putridum reddens: sed is (vt                                         Palladius lib. IIII. in principio refert ) suffitu aridiVermis apibus nocens quomodo destruendus.                                         stercoris bovini, in vere collecti, sine apum læsione facilius                                         ab alveis fugatur. Sunt & apes solitariæ quædam, &                                         otiosæ, quæ volando per aërea loca, quasi exercentes se                                         cum apibus operosis, intrant alvearia, & comedunt mel: sed apes operosæ eas interficiunt, ac extrahunt, maxime reges, quorum officium estApum reges sucos interficiunt. rempublicam suam æquis legibus tueri, & gubernare. Si quis apes secundum Ambrosium lib. V. Hexamer. cap. XXII. oleo casum superfundat, propere necantur, Oleo apes exanimantur. eo quod obstructis poris, aëreum spiramen illud haurire non possint: continuoque quis acetum his superfundat, illico reviviscunt, eo quod vis aceti cito illos poros. qui concretione olei ( alias magis continuo olei humore, ) obstruuntur, humore acido Lacertæ quomodo ab alveis arcendæ. feratur aperire. Contra lacertas, aliaque infecta ab alveariis arcenda, ponantur altius a terra, fimoque bovino parvo relicto foramine, fores ( vt dictum est ) obliniantur. Contra ventos, pruinas, & tempestates erigantur parietes, vel sepes altæ, frondibus &soliis arborum, vel herbarum condensatæ. Contra sordes, quas tempus hybernum contraxit, vel vermiculos, tineas, araneos, & papiliones, purgamentum Fimus bovin principuum remedum in apibus conservandis. fiat fimo bovino, tempore mensis Aprilis, vt a Palladio sæpius est notatum: qui & lib. V. dicit: Mense quoque Aprili purganda sunt alvearia ( quod in Aquilone in mense Maio intelligitur ) a sordibus, & maxime papilionibus, qui tunc propter florentes malvas abundant. Qualiter autem vrsis resistatur appetentibus mella, superius Vrsi mella deprædaturi interimuntur. lib. XVIII, cap. XXIX. est expressum, quod scilicet arbores ascendentes ad deprædanda mella, clava aculeata ab arbore pendente, atque mota, ipsi in capite debilissimo læsi interimantur. Rimæ denique, seu fissuræ fructiferarum arborum Fimo bovino arborum rimæ restaurantur. vi tempestatum, aut alia violentia ortæ, nullo celeriori remedio, aut meliori medicina restaurari queunt, quam recenti fimo bovino, per quem illico quasi visco, vel bitumine vicissim conglutinantur. ## Liber XXII, kap. 15 (s. 794–795) De Apibus infestantibus ebriosos. CAP. XV.                                         LICET apes injuria aliquorum animalium lacessitæ, stimulo                                         seu aculeo, veluti vnico a natura concesso armorum                                         genere, sese acerrime vindicare norunt: nulla tamen adversus                                         violentum hostem acrior pugnandi causa existit, quam Apes ebriosum acerrime pungunt.                                         hominem ebriosum fœtido anhelitu, quem maxime abhorrent,                                         domiciliis earum appropinquantem, aculeis petere.                                         Sæpius enim contingit, vt ob nimiam crapulam homines                                         quasi mente capti, aut omni ratione privati, non solum nesciant Ebriosorum pericula.                                         aperta evitare pericula, sed quod in ipsa etiam celerrime ruant, ita vt pars præcipitio, pars aqua, pars suffocatione conclusi spiritus extinguatur. Sed fortunatior multo cæteris judicatur, qui incauto accessu aculeis lædentium apum ad sensum, & sanam mentem reducitur, vt a majoribus antedictis liberatusApum pungentiu stigmata in facie ebriosorum remanent. periculis, amodo sobrietatem summo studio colere addiscat. Stigmata tamen, seu puncturæ in facie ebriosi remanent, tanquam carnea quædam massa, nulla prorsus discretæ faciei forma apparente: quas pentiores, ac sobrietati magis operam dante, succo virentis malvæ, aut vnctione recentis butyri adhibita tollunt. MoriunturApum puncturæ quando tollantur. autem secundum Aristotelem lib. IX. cap. XL. apes quando pungunt, quoniam sine intestini eruptione aculeum haud emittere possunt: sæpe plurimum nocetApes post ictum moriuntur. ei, qui ab apibus ictus est, nist locum, in quem aculeus infixus cum alvo stringat, & ab eo aculeum extrahat. Nam & ictu sui aculei maxima animalia, vt equos, & eorumApes contra extrahentes mella pugnant pullos, necant. Pugnant etiam apes contra extrahentes mella. Item juxta eundem autorem loco præallegato, breviores apes, longas pugnando interimunt: etiam omne infectum quod extraneum est, alvearibus custodum negligentia intromissum. Apes destitutæ cibo in proximos alveos irrumpunt. Apes ( teste Plin. lib XI. cap. XVII. ) deficiente cibo alicujus alvei, impetum in proximas faciunt rapinæ proposito. At illæ contra dirigunt aciem: & si custos adsit, alterutra pars, quæ suis savere sentit, non appetit eum. Ex aliis quoque sæpe dimicant causis: easque acies contrarias, duo imperatores instruunt, maxime rixaApum rixa quando flores convehunt. in convehendis floribus exorta, & suos quibusque evocantibus: quæ dimicatio injectum pulvens, aut fumo tota discutitur: reconciliantur vero lacte, vel aquam mulsa. ## Liber XXII, kap. 16 (s. 795–796) De officiis Apum. CAP. XVI.                                         APVM ignavia, vt prædictus autor eod. lib. cap. XVI. Apes pigræ fumo ad opus excitantur.                                         asserit, fumo crebriore excitantur ad opera, nam nisi incubavere,                                         favos lividos faciunt: rursus nimio fumo inficiuntur:                                         quarum injuriam celerrime sentiunt mella, vel minimo                                         contactu roris acescentia. Hæc Plinius. Portas more                                         castrensium servant. Tempore matutino secundum Aristotelem                                         loco supra allegato, omnes silent, donec vna geminoApes per præcones opera incipiunt.                                         aut triplici bombo, velut buccina omnes excitet: tunc si                                         dies mitis futurus est, vniversæ ad opus provolant. Ventos enim, hycmem, & imbres præsagiunt: cujus rei indicium est, quod non avolant: &Apes vetos præsagiunt. quando sereno tempore adhuc in alveo volutantur, apiarii hyemem expectant. Cum autem redierint, atque advesperascit, primum item tumultuant, paulatimque subinde minus strepunt, dum vna circumvolitando susurret, eodem quo incitavit bombo, & hoc castrorum more quasi dormiendum præcipiat: tum repente omnes conticescunt. Cæterum effecto penitus opere, educto fœtu, functæ munere omni, exercitationemApum solatia perfecto labore. tum solennem habent: spatiatæque in aperto, & in altum datæ gyris volatum editis, tum demum ad cibum redeunt. Earum etiam diversa gencra, & officia, AristotelesOfficia apum distincta. eodem loco in hunc modum recitat: Singulis autem muneribus se distribuunt, vt aliæ flores convehant, aliæ extruant, aliæ poliant favos, & dirigant: aquam tunc portant, cum prolem nutriunt. His prædispositis subito opus, maxime sub tempore sereno, præparant. Cernuntur præterea juxta beatum Ambrosium lib. V. Hexame. cap. XXI. certare de munere, alias invigilare quærendo victualia, alias solicitam castris adhibere custodiam, alias futuros explorare imbres, & speculari cursus nubium, alias de floribus ceras fingere, alias rorera infusum floribus ore colligere: nullam tamen alienis insidiari laboribus, & rapto vita quærere, atque vtinam raptorum insidias non timerent. Hæc Ambrosius. Vna tamen hujus mellis quod colligunt vtilitas, in superioribus libris, præsertim XVIII. vbi de vrsis & melle agitur, Mel necessarium est pro toleranda obsidione. omissa est, aut lib. IX cap. XIX. quod videlicet ad obsidionem diutius tolerandam, copiam mellis habere, ad potum saniorem conficiendum, quando deficit, plurimum præstat, maxime pro his, qui hausta aqua continue infirmantur: quibus forsan vita functis, obsidio defectu consiliorum ( quod sæpe contingit)sustineri non posset. Quomodo autem potus ille fortior, vel tenuior conficitur, lib. XIII. cap. XXIIII. & sequenti abunde monstratum est. ## Liber XXII, kap. 17 (s. 796–797) De Apibus sub nive, & glacie servandis. CAP. XVII.                                         SED neque Aquilonares regiones ob asperrimas hyemes Homines suppolares apes non habent.                                         apibus, aut melle carent, præsertim homines Meridionalia                                         & Orientalia loca inhabitantes, licet Iordanes verum                                         dixerit, suppolare oram Aquilonis incolentes, apum                                         vsum non habere, cum alioquin per totam pene Septentrionalem                                         plagam in omnibus fere locis sit maxima abundantia                                         mellis, prout superius plurimis in capitulis est ostensum. Circius ventus apes in extremis aquilonis non sinit.                                         Quod autem in extremo climate polari apes non                                         sint, cum vehementissimus ventus Circius, tum crabronum, vesparum, ac loCustarum innumera multitudo in causa est, contra quas bestiolas nequaquam solæ apes se opponere valent. Satis tamen ingeniose Septentrionales eas sine morbo, et diminutione ab algore vehementi per hyemem custodire norunt, Modus custodiendi apes ne frigore pereant. eo scilicet modo, quod in medio mensis Septembris culmo siligineo, vel arundine, alvearia vndique cooperiant, primo veniente frigore aquam desuper spargentes, vt congelentur: deinde altam nivem super eundem culmum veluti longissimam cutem congerunt, vt nullo demum frigore quantumcunque forti accedente, obtruncari queant: alioquin per negligentiam talis provisionis faciendæ, multæ apes morerentur. Aliquæ etiam apes, spissis inclusæ lignis, pineoque cortice coopertis, inter densas nives per hyemem fere spatio octo mensium a frigore illæsæ permanent. SicApes per 8. menses in alveis ocluduntur. autem reconditæ secundum Plin. lib. XI. cap. XVI. diebus sexaginta fine vllo cibo aluntur: postea in mensem Maii vsque vigilant, sed propter frigus etiannum imminens alveo se continent, atque cibos, quos æstivo labore quæsiverunt, in id tempus servatos repetunt. Hyeme denique peracta, tanto plus in reparando labore, & colligendo melle proficiunt, quanto in locis amœnioribus, ac magis floridis campis, hortisueFlorum maxima abundantia. sint collocatæ: taliaque loca omni fertilitate repleta, in Aquilonaribus terris innumera reperiuntur. ## Liber XXII, kap. 18 (s. 797–798) De immunitate Apum ob vtilitatem, ac regiminis ratione. CAP. XVIII.                                         INCOLÆ igitur terrarum videntes eas multiplici ratione                                         super omnia infecta animalia habere principatum,                                         esseque solum propter vsum hominum genitas, magna easdem                                         legum libertate conservant, vt vbique locorum permaneantApes in septentrione inoffensæ manent.                                         inoffensæ. Agricolis etiam venturam pluviam                                         e foribus alvearii dependentes, & ex eisdem celerrime                                         evolantes, redeuntesue præsagiunt, suoque communi laboreApum prognostica.                                         omnibus ordinem adhibent, quo cereas structuras                                         vnanimi moderamine absolvant. Cum vero secundum Aristotelem migrare in animo habent, vox solitaria & peculiaris quædam aliquotApes migraturæ triduo ante murmur edunt. ante diebus intus mittitur, & biduo aut triduo paucæ circum alveum volant: an rex etiam inter eas sit, explorari haud potest, quoniam difficile cognitum est. Hic tamen magno cum agmine exit: satellites quidam, lictoresque, tanquam assidui custodes autoritatis sibi assistunt, pluresque turmæ eum circundant. In hunc modum collectæ apes, nova domicilia quæsituræ avolant: quæ possessoris visu per campos, & sylvas diligentius observantur, vt eas in alienum fundum descendentes, ea scilicet servata lege, quæ naturali æquitate in omnibus nationibus est communis, repetat. Apum senioresApes seniores dulciora mella conficiunt. dulcius propter experientiam mellificant, quam juvenes: sed acrius pungunt. Rex eorum secundum Ambrosium lib. V. Hexamer. cap. XXI. formatur insignibus naturæ clarus, vt magnitudine corporis præstet, & specie, tum quod inApum rex cæteras magnitudine antecellit. rege præcipuum est, morum mansuetudine. Nam etsi aculeum habeat, tamen eo non vtitur ad vindicandum. Sunt enim leges naturæ non scriptæ literis, sed impressæ moribus, vt leniores sint ad puniendum, qui maxima potestate potiuntur. Leges naturæ firmissimæ. Sed & apes illæ, quæ legibus regis haud obtemperaverint, pœnitenti se multant condemnatione, vt immoriantur aculei sui vulneri. Denique ipsum regem suum summa protectione defendunt, & pro eo pulchrum perire putant: cui plus devotionis, quam Indi, vel populi Sarmatarum suis Regibus exhibent. Reges apum secundumApum reges exeunt toto agmine stipati. Aristotelem loco iam supra allegato, nunquam foris visuntur, nisi cum migratur, & tunc ita, vt reliquæ omnes circa ipsum principem suum glomerentur. Quandoquidem autem pluralitas Principum in omni imperio obest, ita quoque in apibus errorem, omniumque mortem, ac perniciem inducit. Quamobrem cum plures reges habent, per quos sigillatim dividuntur, & si forte paucæ prope multas consistunt, concedunt paucæ ipsæ ad plures, regesque suos derelinquunt, ac ipsi qui pluribus præest Apes regem tyrannum occidunt. est, adhærent: sin vero postea primus rex eas insequitur, ac insuper molestare cupit, cum tyrannidem exercere in animo habeat, eum interimunt. Seneca lib. l. de Clementia Apum rex aculeo caret. dicit, naturam regi apum aculeum detraxisse, iramque eius inermem reliquisse. Vnde magni Reges evidens sibi exemplum quærere possunt, quod pudeat eos ab exiguis animalibus mores non trahere, cum tanto moderatior animus hominum esse debeat, quanto vehementius nocet. Denique mira secundum Plin. lib. XI. cap. XVII. apum circa regem obedientia. Cum procedit, vna est totum examen, circaque eum conglobatur, cingit, protegit, cerni non patitur. Reliquo tempore cum populus Apum rex a labore immunis. in labore est, ipse opera intus circuit similis exhortanti, solus immunis. Circa eum satellites quidam, lictoresque, assidui custodes autoritatis. Procedit foras non nisi migraturo examine. Hæc Plinius. ## Liber XXII, kap. 19 (s. 798–799) De Melle, & eius probatione. CAP. XIX.                                         MELLIS abundantia magna est in Septentrionalibus terris,                                         vt in plerisque locis paulo ante de apibus fuerat annotatum,                                         præcipue lib. XVIII. cap. XXVIII. &                                         XXIX. Attestatur Plin. lib. XI. cap. XIIII. favos Favi septentrionales 8. pedum longitudine.                                         Septentrionales cæteros magnitudine superare, ponitque in                                         exemplis octo pedum longitudinis visum savum. Sed revera                                         adhuc longiores in Podoliæ terris Regi Poloniæ subjectis,                                         reperiuntur: vbi apes propter pascuorum vbertatem,                                         odorem suavem, florem abundantem, ac saporem jucundum, Foveæ mellis plenæ. maximas siccarum terrarum foveas savis melle plenis replent, ita vt immanes vrsi in tales foveas cadentes, ob nimium mel devoratum suffocentur. Et hinc est, Vrsi in melle suffocantur. quod tot tantaque navigia Orientalium gentium, ceræ plena, per vniversam Europam dispergantur: ceram quidem ad finitimas oras emittunt, verum mel pro infinito vsu, præcipue omnigeno potu, vino deficiente, sibi in magna copia reservant, prout superius lib. XIII. in plurimis capitulis satis superque tractatum est. Post æstivale igitur solstitium, vti optimum mel(etiam per excellentiam bonum) colligitur, ita Mel extra aquilonaria loca adulteratur. & in illis terris fine fraude dolove in sua puritate conservatur: licet vltra mare translatum, insatiabili mercatorum avaritia adulteretur. Quomodo autem id fieri soleat, emendent hi, qui id flagitii committunt: & nemo deinceps addiscere sibi proponat, qualiter hæc execrabilis ars perficiatur. Mella enim, quæ post solstitia colliguntur, adeo salubria sunt, vt nedum pro sano cibo in pane, potu, & escarum condimentis vsurpentur, sed etiam pro electissimis medicinis diligenter custodiantur: quandoquidem in Aquilonaribus terris medici ( vt lib. XVI. cap. L. dictum est) Medicinæ aquilonarium populorum. rarissimi sint, sed salubris aër, escarum sana virtus, & melleus potus, optimam medicinam præstent. Hic quanto vetustior est a tempore suæ decoctionis (nempesex, vel duodecim annorum ) tanto efficacior ad multorum morborum remedia adhibitus Mel circa solstitium collectum præstantissimum. reperitur. De hoc denique melle æstivo, quod a tempestivitate præcipue nomen habet, & quod præcipue circa æstivale solstitium colligitur, Plinius loco supra allegato in hunc modum meminit: Immensa circa hoc subtilitas naturæ mortalibus patefacta est, nisi fraus hominum cuncta pernicie corrumperet. Nanque ab exortum syderis cujuscunque, sed nobilium maxime, aut cœlestis arcus, si non sequantur quantur imbres, sed ros tepescat solis radiis, medicamenta non mella gignuntur, Medicamenta e melle oculis gignuntur. oculis, vlceribus, internisque visceribus dona cœlestia. Quod si servetur hoc Sirio ( id est Canicula ) exoriente, casuque congruat in eundem diem (vt sæpe) Veneris, aut Iovis, Mercuriive exortus, non alia suavitas, visque mortalium malisMel necessarium obsidione ferenda. a morte vocandis, quam divini nectaris fiat. Hæc Plinius. Mel fere per seculum durat, obsidione clausis inæstimabile solatium, ad innumerabiles defectus sublevandos. ## Liber XXII, kap. 20 (s. 799–800) De Formicis. CAP. XX.                                         FORMICAS tam alatas, quam sine alis in multipliciFormicæ duplices in aquilone.                                         specie habent terræ Aquilonares: quæ majores, & alatæ                                         sunt, in solitudinibus ædes e foliis capillatis pinorum, ac                                         infectis pectinum modo abietum confectas, atque magno altove                                         cumulo congestas inhabitant. Has vrsi levandi pruritus gratiaVrsi nares in ædibus formicarum fricant.                                         in naribus impetuose moleslant, sed celeriter ab earum                                         domibus recedunt, ne aliquas in suum nidum comportent,                                         quæ quandoque sobole multiplicata eos a propriis cavernis                                         exturbare possent. Præterea in turribus altis Ecclesiarum, regiisque pomariis sua domicilia collocant: vbi aliquando notatæ sunt eventum abbreviandi imperii Regum portentoso omine præsagivisse, quod videlicet Reges a plebeiaFormicæ regum exitus sua pugna portendunt. multitudine vel occisi, vel e regno expulsi sint. Quando autem tale aliquod portentum imminet, tunc tenuiores formicæ injuria majorum excitatæ, arborem, præsertim antiquam pyrum, in quo grandiores morantur, infinita multitudine ad injuriam illatam vlciscendani ascendunt, præliumque grave in ea committunt: quodFormicæ parvæ magnas omine portentoso occidunt. nullo modo antea dirimere, licet ab vtraque parte plurimæ earum ab arboris frondibus moribundæ ruant, quam majores superarint, earumque mansionibus potitæ sint, in animo habent. Hoc genus portenti binis in locis, Vpsaliæ scilicet, & Holmiæ M. D. XXI. notatum est contigisse, quando Rex Daniæ Christernus II. 1521. ab incolis Suætiæ e regnis Gothorum ac Sueonum expulsus est, atque omnibus fortunis spoliatus. Tales enim nullius æstimantionis creaturæ per injuriam illatam provocatæ, invictæ pro diversis generibus detrimentorum acceptis, ad vindictam atrociter sumendam existunt: neque aliter, quam iratorum numinum prodigiosi nuntii, nihil boni suis præliis annuntiantes, reputari queunt. Sunt præterea formicæ rubeæ, Formicæ rubeæ venenatæ. parvæ: , vrina sua valde noxium pruritum excitantes: atque hæ ab Aquilonaribus venenatæ appellantur, & in tuberibus pratorum habitant. Verum hoc genus formicarum ab aliis iam enumeratis in laborum assiduitate haud dissimile esse videtur, quoniam etiam vestigia cursus sui in duro silice relinquit, prout refert Plin. de eo, lib. XI. cap. XXX. in hunc modum: Silices itinere formicarum attritosFormicarum vestigia in silice cernuntur. videmus, & in opere semitam factam, ne quis dubitet qualibet in re quid possit quantulacunque assiduitas. Hæc Plinius. Vnde merito omnis piger ac desidiosus e his, ne fame pereant, exemplum assumere debet: nec dubitet quantum sedulitas in re qualicunque erogata valeat. Studiosa formica in continuis laboribus suis summaFormica in labore imitanda. cum diligentia versatur: ideoque in disciplina, industria maxima, ac conversatione imitanda est. Non enim frustra piger a beato Ambrosio lib. VI. Hexamer. cap IIII. ad formicam mittitur, vt eius assiduitate laborando se a frigore, & egestate tutum reddat. ## Liber XXII, kap. 21 (s. 800–802) De Margaritis, & earum generatione. CAP. XXI                                         NE autem margaritarum delicata materia post: descriptionem                                         piscium omissa, intacta relinquatur, in primis satendum Amnes gemmiferi in Septentrione.                                         est, in Aquilonaribus terris quosdam esse amnes gemmiferos:                                         quoniam hi conchas producunt, e quarum testis Margaritæ palelidæ.                                         albicantes margaritæ, licet pallidæ propter aërem gelidum,                                         dum, extrahuntur. Aër enim iste rori admixtus, circa medium                                         mensis Augusti in concham descendit, causamque                                         præstat, vt quantocyus margaritæ in ea contentæ maturesscant.                                         Hæ autem ita extractæ, in ornatu ac pretio apud Septentrionales habentur, atque vbi debito ordine collocatæ fuerint, pulchritudinem Mangones gemmas illustrant. micantem obtinent: quæ illustrarione mangonum augetur. Et hi quoque splendidiores Orientis margaritas, seu vniones maximo numero, præsertim in vsum, vel Mulierum ornatus specialis. potius abusum illustrium fœminarum, immo communis sortis mulierum, ad oras Aquilonarium apportant: quæ talibus tanquam rarioribus gaudent ornamentis, atque iis in coronis, brachialibus, humeralibus, ac capitum denique tegumentis vtuntur. Nulla tamen mulier ibidem quantuncunque illustris, visa est vnquam Gemmæ vbi in auribus non habentur. margaritas, vniones, aut gemmas propter grave opprobrium evitandum, auribus apposuisse, quasi non vnicuique membro suum decorem & venustatem, absque aliunde a vermibus vilissimis mutuato splendore artifex ipsa natura attribuisset. Olim hpnestissimæ mulieres, Reginæ præsertim, & Ducissæ, gemmas margaritasque, Reginæ sacra vestimenta laborant. vt superius lib. XIIII. cap. VIII. dictum est, maximo pretio emotas, propriis manibus laborando, ad vsum & ornatum sacrorum vestimentorum ministrorum summi Dei deputarunt, cujus majestati nunquam satis dignum putabant se posse oblequium exhibere. Sed proh dolor eo processit ardens muliercularum insania, atque æstuans luxuriæ pruritus, vt pilos capitis subtiliter pretiosis vnionibus & margaritis retorqueant, totum forte thesaurum in hoc inani ornatu dilapidantes: quod fortassis effœminati hujusmodi fallaci spectaculoEffœminati quibus in amorem alliciantur. magis, quam ambigua pudicitia, quæ tot exoticis signis prostituta videtur, in earum amorem (plurimis venalem ) allici queant. Et vbi sorte fortuna inter tales personas connubium sequitur, quid maritus præter vnam concham margaritis plenam, Amor puellis venalis. sed stupidam adipiscitur ? Præterea neque ipse multum providus reputabitur, dum nihil excellentius in fœmina, quam talem inanem fucum, & forsitan scissas vestes, odores, ac blandiloqua verba desideravit, per quæ tandem etiam omnesVestes scissæ signa læsæ pudicitiæ. suos sensus infatuatos experietur. Igitur amputando hac in re omnem perplexitatem, vir fortis consilio Sapientis Proverb. cap. vltimo, ducat mulierem fortem, in quo confidat cor suum, & spoliisMulieris fortis pretium de vltimis finibus. non indigebit. Denique notandum est, quod Nero omnes scurras, & protomimos pretiosis margaritis ornavit, vt forsitan sibi similes essent. ## Liber XXII, kap. 22 (s. 802) Conclusio hujus Operis. CAP. XXII.                                         TANDEM ab Aquilone rebus plurimis adductis, atque                                         in lucem editis, alibi per orbem minus (vt apparet ) vsitatis,                                         perplexo instituto, ne prolixius aut fastidiosius divagetur,                                         aliquando finis optabilis erit imponendus. Vereor Finis rebus imponendus.                                         autem ne occasione comperta has lucubrationes leviter                                         magis, quam vtiliter jactare videamur, cum exigua atque                                         sterilia de propriis nos assumpsisse, opulentiora vero ab alieno Hospites honorandi.                                         thesauro, quasi ornatibra vasa pro nobilioribus                                         hospitibus, aut inspectoribus exhilarandis, mutuasse confitemur. Moneta vetus purior. Idque aliorum more bona fiducia freti eo syncerius fecimus, quo veterum scripta atque dicta (tanquam vetus moneta, quæ purior existimatur)tutiora ad Antiquitas omina examinavit. imitandum probantur: neque aliquid censeri poterit proprium, quod antiquitas diligentissima millies ad posteros non transmiserat examinatum: quod etiam in hoc volumine, Varietas fastidium levat. qualecunque sit, si nihil aliud efficit, saltem varietate sua, atque picturarum diversitate fastidium legentium deprehenditur moderare. Atque in hoc nostro proposito judicando, aliquis non incongrue verbis divi Augustini lib. XI. de Civi. Dei cap. XXII. inniti poterit, sic dicentis: Divina providentia nos admonet non insipienter Incognita non temere contennenda. res vituperare, sed vtilitatem rerum diligenter inquirere & vbi nostrum ingenium, vel infirmitas deficit, ita credere occultam, sicut erant quædam, quæ vix potuimus invenire: quia & ipsa vtilitatis occultatio, aut humilitatis exercitatio est, aut elationis attritio, cum omnino natura nulla sit mala. Hæc ille. Nemo etiam Platonis dictum, Non temere dei aliqua re judicandum. præcipiti judicio ( hortante Platone in principio De legibus, vt superius in præsatione lib. XIX. citatum est) ignotæ rei naturam, ob difficilem eius notitiam, dam net, aut arguat, donec acrius inquirat, & rectius intelligat, atque æquius diiudicet, quid artifex ipsa natura producere, productumque suis legibus statuere possit &c. Consilium autoris salubre. Qui autem præsentis voluminis collectanea fastidierit, aut minus vtilia putaverit, nostræ humilitatis consilium est, vt se convertat ad amœnius studium, in quo quicquid investigatur est veritas, quicquid præcipitur bonitas, & quicquid promittitur felicitas. Ipse autem mediator Dei & hominum, IESVS CHRISTVS homo, veritas est fine fallacia, Iesus Christus in sempiternum laudandus. bonitas sine malitia, & æterna felicitas fine miseria: cui sit honor, & gloria ab Aquilone, mari, ac omni natione in ævum sempiternum. AMEN. LIBRI XXII. FINIS.