# Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum

- **Verk:** Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum (verk:adam_av_bremen)
- **Upphov:** Adam av Bremen
- **Datering:** 1073/1081
- **Källsamling:** Monumenta Germaniae Historica, openMGH
- **Utgåva:** Schmeidler, Bernhard (utg.), MGH SS rer. Germ. 2: Adam von Bremen, Hamburgische Kirchengeschichte, 2016-11-28, 16:22:31. openMGH bsb00000756.
- **Språk:** lat
- **Typ:** original
- **Licens:** CC BY 4.0 (MGH/BSB); texten public domain

## prolog (MGH s. 1–4)

<!-- passage: adam_av_bremen:prolog:inledning -->

Beatissimo patri et electo celitus archiepiscopo Hammaburgensi Liemaro A. minimus sanctae Bremensis ecclesiae canonicus integrae devotionis parvum munus. Cum in numerum gregis vestri, pastor euangelice, nuper a decessore vestro colligerer, sedulo operam dedi, ne proselitus et advena tanti muneris beneficio ingratus existerem. Mox igitur ut oculis atque auribus accepi ecclesiam vestram antiqui honoris privilegio nimis extenuatam multis egere constructorum manibus, cogitabam diu, quo laboris nostri monimento exhaustam viribus matrem potuerim iuvare. Et ecce occurrit mihi plurima interdum legenti vel audienti facta ab antecessoribus vestris, quae tum sui magnitudine, tum ecelesiae huius necessitate videantur digna relatu. Sed quoniam rerum memoria latet et pontificum loci hystoria non est tradita litteris, fortasse dixerit aliquis aut nihil eos dignum memoria fecisse in diebus suis, aut, si fecerant quippiam, scriptorum, qui hoc posteris traderent, diligentia caruisse. Hac ego necessitate persuasus appuli me ad scribendum de Bremensium sive Hammaburgensium serie presulum, non alienum credens meae devotionis officio seu negotio vestrae legationis, si, cum sim filius ecclesiae, sanctissimorum patrum, per quos ecclesia exaltata et christianitas in gentibus dilatata est, gesta revolvo. Ad quod nimiram valde arduum et viribus meis impar onus eo maiorem flagito veniam, quoniam fere nullius, qui me precesserit, vestigia sequens ignotum iter quasi palpans in tenebris carpere non timui, eligens in vinea Domini pondus diei ferre et aestus quam extra vineam ociosus stare. Tuo igitur, sanctissime presul, examini audacter incepta committo, te iudicem simulque defensorem imploro, sciens tibi pro sapientia tua nihil dignum posse deferri, qui decurso mundanae prudentiae stadio ad studium divinae philosophiae maiore gloria nunc ascendisti, terrena despiciens et sola meditans celestia. Cumque doctrina et veritate, hoc est verbo et exemplo pastorali, facile multos excellas, precipua est in virtutibus tuis humilitas, quae omnibus te communem faciens mihi quoque fiduciam dedit, qua balbuciens audeam cum philosopho loqui et Saul inter prophetas videri. Scio tamen aliquos, ut in novissimis rebus fieri consuetum est, adversarios mihi non defuturos, qui dicant haec ficta et falsa veluti somnia Scipionis a Tullio meditata; dicant etiam, si volunt, per eburneam portam Maronis egressa. Nobis propositum est non omnibus placere, sed tibi, pater, et ecclesiae tuae. Difficillimum est enim invidis placere. Et quoniam sic aemulorum cogit improbitas, fateor tibi, quibus ex pratis defloravi hoc sertum, ne dicar specie veri captasse mendacium. Itaque de his, quae scribo, aliqua per scedulas dispersa collegi, multa vero mutuavi de hystoriis et privilegiis Romanorum, pleraque omnia seniorum, quibus res nota est, traditione didici, testem habens veritatem nihil de meo corde prophetari, nihil temere definiri; sed omnia, quae positurus sum, certis roborabo testimoniis, ut, si mihi non creditur, saltem auctoritati fides tribuatur. In quo opere talibusque ausis sciant omnes, quod nec laudari cupio ut historicus nec improbari metuo ut falsidicus; sed quod bene ego non potui, melius scribendi ceteris materiam reliqui. Ab introitu igitur sancti Willehadi, cum Saxonia tota et armis subacta Francorum et divino cultui mancipata est, ordiens in tuo salutari ingressu pono metam libelluli, simul omnipotentis Dei misericordiae supplicans, ut, qui te populo suo diu erranti et afflicto pastorem instituit, annuat etiam tua opera tuisque diebus ea, quae inter nos prava sunt, corrigi et correcta perpetuo conservari. Ad hoc quae in gentium conversione a decessoribus tuis strennue dudum incepta sunt, a te, qui hereditariam predicandi legationem possides in totam septentrionis latitudinem , mature perfici concedat Iesus Christus dominus noster, cuius regni non est finis per omnia secula seculorum. [Amen].

## bok I, kap. 1 (MGH s. 4–5)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:1 -->

I. Historiam Hammaburgensis ecclesiae scripturi, quoniam Hammaburg nobilissima quondam Saxonum civitas erat, non indecens aut vacuum fore putamus, si prius de gente Saxonum et natura eiusdem provintiae ponemus ea, quae doctissimus vir Einhardus aliique non obscuri auctores reliquerunt in scriptis suis. Saxonia, inquiunt, pars non modica est Germaniae et eius, quae a Francis incolitur, duplum in lato putatur habere, cum ei longitudine possit esse consimilis. Positio eius recte metientibus trigona videtur, ita ut primus angulus in austrum porrigatur usque ad Renum flumen, secundus vero inchoans a maritimis Hadelohe regionis longo secus Albiam limite protenditur in orientem usque ad Salam fluvium. Ibi est angulus tercius. Itaque ab angulo in angulum habes iter octo dierum preter eam partem Saxoniae, quae trans Albiam supra incolitur a Sorabis, infra autem a Nordalbingis. Saxonia viris, armis et frugibus inclita; excepto quod raris intumescit collibus, tota fere declivis in planitiem consideratur; sola caret vini dulcedine; alia omnia fert usui necessaria. Ager ubique fertilis, compascuus et silvestris; qua Thuringeam accedit aut Salam vel Renum fluvios, ibi prorsus opimus. Ceterum iuxta Fresiam palustris, et aridus propter Albiam, degenerat aliquantum; iocunda ubique nec minus oportuna provinciam rigat amnium copia.

## bok I, kap. 2 (MGH s. 5)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:2 -->

II. Nobilissimi Saxoniae fluvii sunt Albis, Sala, Wisara, qui nunc Yissula vel Wirraha nuncupatur. Is in Thuringiae saltu fontem habet, quemadmodum et Sala. Deinde mediam cursu pertransiens Saxoniam in vicinia Fresonum sortitur occasum. Verum maximus Albis, qui nunc Albia nomen habet, etiam Romanorum testimonio predieatur. Cuius ortum ferunt trans Bohemiam, mox Sclavos dirimit a Saxonibus. Iuxta Magdeburg in se recipit Salam fluvium, nec longe ab Hammaburg ipse Albia mergitur in occeanum. [Quartus ex magnis Saxoniae fluminibus est Emisa, qui Westphalos a reliquis illius provinciae dirimit populis. Isque oritur in saltu Podarburnensi; currit autem per medios Fresonum terminos in occeanum Britannicum].

## bok I, kap. 3 (MGH s. 5–7)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:3 -->

III. Quaerentibus autem, qui mortales ab initio Saxoniam coluerint vel a quibus haec gens primo finibus egressa sit, compertum est nobis ex multa leccione veterum istam gentem sicut omnes fere populos, qui in orbe sunt, occulto Dei iudicio non semel 'de regno ad populum alterum fuisse translatos, et ex nomine victorum provincias quoque vocabula sortitas. Quippe, si Romanis credendum est scriptoribus, primi circa Albiam et in reliqua Germania Swevi habitarunt, quorum confines erant illi, qui dicuntur Driade, Bardi, Sicambri, Huni, Wandali, Sarmatae, Longobardi, Heruli, Dacae, Marcomanni, Gothi, Nordmanni et Sclavi. Qui propter inopiam soli natalis contentionesque domesticas aut, sicut dicitur, causa minuendae multitudinis a loco suo egressi totam simul Europam inundaverunt et Affricam. De antiquitate vero Saxonum meminit Gregorius Turonensis et Orosius ita: Saxones, inquit, gens ferocissima, virtute et agilitate terribilis, in occeani littore habitat, inviis inaccessa paludibus, quae periculosam tunc Romanis finibus eruptionem meditans a Valentiniano imperatore oppressa est; deinde cum occuparent Gallias Saxones, a Syagrio, duce Romanorum, victi sunt, insulae eorum captae. Igitur Saxones primo circa Rhenum sedes habebant [et vocati sunt Angli], quorum pars inde veniens in Brittanniam Romanos ab illa insula depulit; altera pars Thuringiam oppugnans tenuit illam regionem; quod breviter conscribens Einhardus tali modo suam ingreditur Historiam. IIII. Saxonum gens, inquit, sicut tradit antiquitas, ab Anglis Britanniae incolis egressa per occeanum navigans Germaniae littoribus studio et necessitate quaerendarum sedium appulsa est in loco, qui vocatur Haduloha, eo tempore, quo Theodericus rex Francorum contra Hirminfridum ducem Thuringorum generum suum dimicans terram eorum crudeliter ferro vastavit et igne. Et cum iam duobus preliis ancipiti pugna incertaque victoria miserabili cede suorum decertassent, Theodericus spe vincendi frustratus misit legatos ad Saxones, quorum dux erat Hadugato; ut audivit causam adventus eorum, pollicitisque pro victoria cohabitandi sedibus conduxit eos in adiutorium. Quibus secum quasi iam pro libertate et patria fortiter dimicantibus superavit adversarios, vastatisque indigenis et ad internicionein pene deletis terram eorum iuxta pollicitationem suam victoribus delegavit. Qui eam sorte dividentes, cum multi ex eis in bello cecidissent, et pro raritate eorum tota ab eis occupari non potuit, partem illius, eam maxime, quae respicit orientem, colonis tradebant singulis pro sua sorte sub tributo exercendam; cetera vero loca ipsi possederunt.

## bok I, kap. 5 (MGH s. 7)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:5 -->

V. A meridie quidem Francos habentes et partem Thuringorum, quos precedens hostilis turbo non tetigit, alveo que fluminis Unstrote dirimuntur. A septentrione vero Nordmannos, gentes ferocissimas. Ab ortu solis Obodritos; et ab occasu Frisos. A quibus sine intermissione vel federe vel concertacione necessaria finium suorum spacia tuebantur. Erant enim inquieti nimis et finitimorum sedibus infesti, domi vero pacati et civium utilitatibus placida benignitate consulentes.

## bok I, kap. 6 (MGH s. 7–8)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:6 -->

VI. Generis quoque ac nobilitatis suae providissimam curam babentes nec facile ullis aliarum gentium vel sibi inferiorum conubiis infecti propriam et sinceram tantumque sui similem gentem facere conati sunt. Unde habitus quoque ac magnitudo corporum comarumque color, sicut in tanto numero hominum, idem pene omnibus. Quatuor igitur differentiis gens illa consistit, nobilium scilicet et liberorum, libertorum atque servorum. Et id legibus firmatum, ut nulla pars in copulandis coniugiis propriae sortis terminos transferat; sed nobilis nobilem ducat uxorem et liber liberam, libertus coniugatur libertae et servus ancillae. Si vero quispiam horum sibi non congruentem et genere prestantiorem duxerit uxorem, cum vitae suae dampno componat. Legibus etiam ad vindictam malefactorum optimis abutebantur. Et multa utilia atque secundum legem naturae honesta in morum probitate studuerunt habere; quae eis ad veram beatitudinem promerendam proficere potuissent, si ignorantiam creatoris sui non haberent et a veritate culturae illius non essent alieni.

## bok I, kap. 7 (MGH s. 8–9)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:7 -->

VII. Coluerunt enim eos, qui natura non erant dii, inter quos precipue Mercurium venerabantur, cui certis diebus humanis quoque hostiis litare consueverant. Deos suos neque templis includere neque ulla humani oris specie assimilare ex magnitudine et dignitate celestium arbitrati sunt; lucos ac nemora consecrantes deorumque nominibus appellantes secretum illud sola reverentia contemplabantur. Auspicia et sortes quam maxime observabant. Sortium consuetudo simplex erat. Virgam frugiferae arbori decisam in surculos amputabant, eosque notis quibusdam discretos super candidam vestem temere ac fortuito spargebant. Mox si publica consultatio fuit, sacerdos populi, si privata, ipse paterfamilias precatus deos celumque suspiciens ter singulos. tulit, sublatos secundum impressam ante notam interpretatus est. Si prohibuerunt, nulla de eadem re ipsa die consultatio; si permissum est, eventuum adhuc fides exigebatur. Avium voces et volatus interrogare proprium erat illius gentis. Equorum quoque presagia ac motus experiri hinnitusque ac fremitus observare. Nec ulli auspicio maior fides, non solum apud plebem, sed etiam apud proceres habebatur. Erat et alia observatio auspiciorum, qua gravium bellorum eventus explorare solebant. Eius quippe gentis, cum qua bellandum fuit, captivum quoquo modo interceptum cum electo popularium suoram patriis quemque armis committere et victoriam huius vel illius pro iudicio habere. Quomodo autem certis diebus, cum aut inchoatur luna aut impletur, agendis rebus auspicatissimum initium crediderint aliaque innumerabilia vanarum supersticionum genera, quibus implicati sunt, observaverint, pretereo. Haec vero ideo commemoravi, quo prudens lector agnoscat, a quantis errorum tenebris per Dei gratiam et misericordiam sint liberati, quando eos ad cognitionem sui nominis lumine verae fidei perducere dignatus est. Erant enim, sicut omnes fere Germaniam incolentes, et natura feroces et cultui demonum dediti veraeque religioni contrarii neque divina neque humana iura vel polluere vel transgredi inhonestum arbitrabantur. Nam et frondosis arboribus fontibusque venerationem exhibebant. Truncum quoque ligni non parvae magnitudinis in altum erectum sub divo colebant, patria eum lingua Irminsul appellantes, quod Latine dicitur universalis columpna, quasi sustinens omnia. Haec tulimus excerpta ex scriptis Einhardi de adventu, moribus et supersticione Saxonum, quam adhuc Sclavi et Sueones ritu paganico servare videntur.

## bok I, kap. 8 (MGH s. 9–10)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:8 -->

VIII. Qualiter autem gens dura Saxonum pervenerit ad cognitionem divini nominis aut quibus predicatoribus ad christianae religionis normam pertinxerit, explicare locus quaerit, si prius de bello Karoli, quod cum Saxonibus longo tempore profligatum est, mentionem facimus et belli causas simul connectimus. Thuringi vel Saxones itemque ceterae, quae circa Rhenum sunt, nationes ex antiquo Francis tributariae leguntur. Quibus deinde a regno eorum deficientibus Pippinus, genitor Karoli, bellum intulit, quod tamen filius peregit maiore felicitate. De quo idem scriptor Heinhardus brevi epilogo meminit dicens: Susceptum est igitur bellum adversus Saxones, quod magna utrinque animositate, tamen maiore Saxonum quam Francorum dampno per continuos triginta tres annos gerebatur. Poterat siquidem citius finiri, si Saxonum hoc perfidia pateretur.

## bok I, kap. 9 (MGH s. 10)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:9 -->

IX. Omnibus igitur, qui resistere solebant, profligatis et in suam potestatem redactis ea conditio a rege proposita et ab illis suscepta est, ut abiecto demonum cultu relictisque patriis cerimoniis christianae fidei sacramenta susciperent et Francis adunati unus cum eis populus efficerentur, tractumque per tot annos bellum ita constat esse finitum. Nunc autem spiritales animarum triumphos ad scribendum succincti predicatoribus de his, qui ferocissimos Germaniae populos ad divinam religionem perduxerint, tale sumamus exordium.

## bok I, kap. 10 (MGH s. 10–12)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:10 -->

X. Primus omnium, qui australes Germaniae partes, ydolorum cultui deditas, ad cognitionem divinae ac christianae religionis adduxit, Winifridus erat, natione Anglus, verus Christi philosophus, cui postea ex virtute cognomentum [erat] Bonefacius. Et quamvis alii scriptorum vel Gallum in Alemannia vel Hemmerannum in Baioaria sive Kylianum in Francia seu certe Willebrordum in Fresia priores verbum Dei asserant predicasse, hic tamen omnes alios, uti Paulus apostolus, studio ac predicationis labore antevenit. Ipse enim, ut in Gestis suis legitur, apostolicae sedis auctoritate fultus legationem ad gentes suscepit Teutonumque populos, apud quos nunc et summa imperii Romani et divini cultus reverentia viget ac floret, ecclesiis, doctrina virtutibusque illustravit. Quorum etiam provincias in episcopatus distribuens seorsum Francos cis Rhenum-, Hessones ac Thuringos, qui Saxonum confines sunt, primitivo quodam laboris sui fructu Christo et ecclesiae copulavit. Tandemque a Fresonibus, quos iam ante ad fidem converterat, illustri martyrio coronatus est. Gesta eius plenaria manu a discipulis edita sunt, qui eum ferunt agonizasse cum aliis L et amplius commilitonibus suis, anno ordinationis suae XXXVII; ipse est annus dominicae incarnationis DCCLVtus, Pippini iunioris XIIIImus.

## bok I, kap. 11 (MGH s. 12–14)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:11 -->

XI. Post passionem sancti Bonifacii Willehadus, et ipse Angligena, fervens amore martyrii properavit in Fresiam. Ubi consistens ad sepulcrum beati martyris paganos facti penitentes suscepit et credentium multa milia baptizavit. Deinde cunctam in circuitu provintiam cum discipulis perlustrans ydola confregisse populosque ad culturam veri Dei cuangelizasse dicitur. Tunc et gentilium zelo fustibus percussus et gladio legitur ad iugulandum proscriptus; licet gratia Dei maioribus eum predestinaret titulis, suae tamen voluntati et studio nihilominus erat ad martyrium. Post haec missus in Saxoniam a Karolo rege primus omnium doctorum maritimas et boreales Saxoniae partes ac Transalbianos populos ad Christian am fidem provocavit. Septem annos predicasse dicitur eandem regionem usque ad annum rebellionis Saxonum XIImum, cum Widichind persecutionem movens in christianos Francorum terminos usque ad Renum vastabat. In qua persecutione discipuli sancti Wille- hadi quidam Bremae, multi per Fresiam, ceteri trans Albiam passi leguntur. Unde confessor Dei maius adhuc lucrum expectans de conversione plurimorum dicitur secundum euangelicum preceptum de civitate in civitatem fugisse, dispersis que sociis ad predicandum ipse Romain venisse cum Liudgero. Ubi sanctissimi papae Adriani consolatione relevati, Liudgerus in montem Cassinum recessit ad confessionem sancti Benedicti, Willehadus in Galliam repedavit ad sepulcrum sancti Willebrordi. Itaque biennium uterque reclusi contemplativae vitae operam dabant, adprime orantes pro persecutoribus et gente Saxonum, ne iactum in eis semen verbi Dei inimicus homo zizaniis oppleret, impletumque in eis est, quod Scriptura dicit: 'Multum valet deprecatio iusti assidua. Haec de Vita eius ad sensum excerpta protulimus. Transacto igitur biennio, quod est anno Karoli XVIII., Widichind, incentor rebellionis, ad fidem Karoli venit baptizatus que est ipse cum aliis Saxonum magnatibus, et tunc demum Saxonia subacta in provintiam redacta est. Quae simul in octo episcopatus divisa Mogontino et Coloniensi archiepiscopis est sub- iecta. Cuius exemplar divisionis, quod ex precepto regis in Bremensi ecclesia servatur, cognosci potest his verbis:

## bok I, kap. 12 (MGH s. 14–17)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:12 -->

XII. In nomine domini Dei et salvatoris nostri Iesu Christi. Karolus divina ordinante providentia rex. Si domino Deo exercituum succurrente in bellis victoria potiti in illo et non in nobis gloriamur, et in hoc seculo pacem et prosperitatem et in futuro perpetuae mercedis retributionem nos promereri confidimus. Quapropter noverint omnes Christi fideles, quod Saxones, quos progenitoribus nostris ob suae pertinatiam perfidiae semper indomabiles ipsique Deo et nobis tamdiu rebelles, quousque illius, non nostra virtute ipsos et bellis vicimus et ad baptismi gratiam Deo annuente perduximus, pristinae libertati donatos et omni nobis debito censu solutos pro amore illius, qui nobis victoriam contulit, ipsi tributarios et sublegales devote addiximus. Videlicet ut, qui nostrae potestatis iugum hactenus ferre detrectaverunt, victi iam, Deo gratias, et armis et fide domino ae salvatori nostro Iesu Christo et sacerdotibus eius omnium suorum iumentorum et fructuum tociusque culturae decimas ac nutriturae divites ac pauperes legaliter constricti persolvant. Proinde omnem terram eorum antiquo Romanorum more in provintiam redigentes et inter episcopos certo limite disterminantes septentrionalem illius partem, quae et piscium ubertate ditissima et pecoribus alendis habetur aptissima, pio Christo et apostolorum suorum principi Petro pro gratiarum actione devote optulimus. Sibique in Wigmodia in loco Bremon vocato super flumen Wirraham ecclesiam et episcopalem statuimus cathedram. Huic parrochiae X pagos subiecimus, quos etiam abiectis eorum antiquis vocabulis et divisionibus in duas redegimus provintias, his nominibus appellantes, Wigmodiam et Lorgoe. Insuper ad prefatae constructionem ecclesiae in supradictis pagis LXX mansos cum suis colonis offerentes tocius huius parrochiae incolas decimas suas ecclesiae suoque provisori fideliter persolvere hoc nostrae maiestatis precepto iubemus, donamus et confirmamus. Adhuc etiam summi pontificis et universalis papae Adriani precepto nec non et Mogonciacensis episcopi Lullonis omniumque qui affuere pontificum consilio eandem Bremensem ecclesiam cum omnibus suis appendiciis Willehado, probabilis vitae viro, coram Deo et sanctis eius commisimus. Quem etiam primum eiusdem ecclesiae III° idus Iulii consecrari fecimus episcopum, ut populis divini semina verbi secundum datam sibi sapientiam fideliter dispensando et novellam hanc ecclesiam canonico ordine et monasteriali competentia utiliter instruendo interim plantet et riget, quousque precibus sanctorum suorum exoratus incrementum det omnipotens Deus. Innotuit etiam isdem venerabilis vir serenitati nostrae eam quam diximus parrochiam propter barbarorum infestantium pericula seu varios eventus, qui in ea solent contingere, ad sustentacula sive stipeadia Dei servorum inibi Deo militantium minime sufficere posse. Quamobrem quia Deus omnipotens in gente Fresonum, sicut et Saxonum, ostium fidei aperuerat, partem prenominatae regionis, videlicet Fresiae, quae huic contigua parrochiae esse dinoscitur, eidem Bremensi ecclesiae suoque provisori Willehado episcopo eiusque successoribus perpetualiter delegavimus retinendam. Et quia casus preteritorum cautos nos faciunt in futurum, ne quis, quod non optamus, aliquam sibi in eadem diocesi usurpet potestatem, certo eam limite fecimus terminari. Eique hos terminos, mare occeanum, Albiam fluvium, Liam, Steinbach, Hasalam, Wimarcham, Sneidbach, Ostam, Mulimbach, Motam, paludem, quae dicitur Sigefridismor, Quistinam, Chissenmor, Ascbroch, Wissebroch, Bivernam, Uternam, iterumque Ostam; ab Osta vero usque quo perveniatur ad paludem, quae dicitur Chaltenbach, deinde paludem ipsam usque in Wemmam fluvium; a Wemma vero Bicinam, Faristinam usque in Wirraham fluvium, de hinc ab orientali parte eiusdem fluminis viam publicam, quae dicitur Hessewech, Sturmegoe et Lorgoe disterminantem, Seebbasam, Alapam, Chaldhowa, iterumque Wirraham; ex occidentali autem parte viam publicam, quae dicitur Folwech, Derue et Lorgoe dividentem, usque in Huntam flumen, dein ipsum flumen et Amrinum, lucum silvestrem, quem incolae loci Wildloch nominant, Finolam, Waldesmor, Bercbol, Endiriad paludem Emisgoe et Ostergoe disterminantem, Brustlacho, Biberlacho, iterumque mare, firmos et intransibiles circumscribi iussimus. Et ut huius donationis ac circumscriptionis auctoritas nostris futurisque tem- poribus Domino protegente valeat inconvulsa manere, manu propria subscripsimus et anuli nostri inpressione signari iussimus. Signum domni Karoli imperatoris ac regis invictissimi. Hildibaldus archiepiscopus Coloniensis et sacri palatii capellanus recognovi. Data pridie idus Iulii anno dominicae incarnationis septingentesimo octogesimo VIII°, indictione XII, anno autem regni domni Karoli XXI; actum palatio Nemetensi; feliciter amen.

## bok I, kap. 13 (MGH s. 17)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:13 -->

XIII. Sedit igitur domnus et pater noster Willehadus post ordinationem suam annos duos, menses III, dies XXVI, predicavitque tam Fresos quam Saxones, post martyrium sancti Bonifacii omnes annos XXXV. Obiit autem 'senex et plenus dierum' in Fresia, in villa Pleecazze, quae sita est in Rustris. Corpus eius Bremam deportatum in basilica sancti Petri, quam ipse aedificavit, sepultum est. Transitus [eius] celebratur festivis gaudiis VI° idus Novembris, ordinatio III° idus Iulii. Extat vitae actuumque eius insignis liber, quem successor eius quartus fideli stilo exaravit Anscarius. Ad cuius lectionem, quia nos ad alia properamus, cupientem scire transmittimus.

## bok I, kap. 14 (MGH s. 17–20)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:14 -->

XIIII. Proximum sancto Willehado ex discipulis eius Willericum in Bremensi ecclesia prefuisse legimus, [quem alii Willeharium nuncupant]. Seditque annos L usque ad annum Ludvici senioris penultimum. Cum vero scriptum sit in Libro donationum sive traditionum Bremensis ecclesiae a XXXVII. Karoli usque ad XXY. [annum] Luduici presedisse Willericum, XII anni minus reperiuntur ab eo, quem prediximus, numero. Et credi potest tanto tempore Bremensem: episcopatum cessasse quemadmodum et alios propter novellam gentis Saxonum conversionem, qui nondum se episcopali ditione regi patiebantur. Maxime cum nullis fere annis a bello vacantibus tandem Saxones ita profligati legantur, ut ex his, qui utrasque ripas Albis fluminis incolunt, X milia hominum cum mulieribus et parvulis in Franciam translati sunt. Et hic est annus diuturni Saxonum belli XXXIII, quem historici Francorum ponunt memorabilem; scilicet Karoli imperatoris XXXVII. Quo tempore cum Sclavorum quoque gentes Francorum imperio subicerentur, fertur Karolus Hammaburg civitatem Nordalbingorum, extructa ibidem ecclesia, Heridago cuidam sancto viro, quem loci episcopum designavit, ad regendum commendasse. Cui etiam propter infestacionem barbaricam, ubi interdum posset consistere, cellam Rodnach in Gallia donavit, disponens eandem Hammaburgensem ecclesiam cunctis Sclavorum Danorumque gentibus metropolem statuere. In qua re ad perfectum ducenda et mors Heridagi presbyteri et occupatio regni Karolum imperatorem, ne desiderata compleret, impediit. Legimus in Libro donationum Bremensis ecclesiae Willericum Bremensem episcopum Transalbianos etiam ante Ansgarium predicasse et ecclesiam in Milindorp frequenter visitasse, usque ad tempus, quo Hammaburg metropolis facta est. Et quoniam mentionem Danorum semel fecimus, dignum memoria videtur, quod victoriosissimus imperator Karolus, qui omnia regna Europae subiecerat, novissimum cum Danis bellum suscepisse narratur. Nam Dani et ceteri, qui trans Daniam sunt, populi ab istoricis Francorum omnes Nordmanni vocantur. Quorum rex Gotafridus, iam antea Fresis, itemque Nordalbingis , Obodritis et aliis Sclavorum populis tributo subactis, ipsi Karolo bellum minatus est. Haec dissensio voluntatem imperatoris vel maxime de Hammaburg retardavit. Tandem extincto celitus Gotafrido Hemming successit, patruelis eius, qui mox pacem cum imperatore faciens Egdoram fluvium accepit regni terminum. Nec multo post clarissimus imperator Karolus obiens Ludvicum filium heredem imperii reliquit. Cuius transitus ad superos contigit anno Willerici XX°V°, die V ante kal. Februarii.

## bok I, kap. 15 (MGH s. 20–22)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:15 -->

XV. Ludewicus voluntatem patris oblitus provinciam Transalbianam Bremensi et Ferdensi episcopis commendavit. A quo tempore incipiunt Gesta sancti Anscarii. Et quoniam borealium gentium hystoria nostram, id ests Bremensem, ecclesiam in parte respicit, disposui, nec inutiliter, ut arbitror, passim occurrentia tangere Danorum acta. Per idem tempus Hemmingo rege Danorum mortuo Sigafrid et Anulo, nepotes Godafridi, cum inter se de primatu regni convenire non possent, prelio seeptrum diviserunt. In qua congressione XI milibus hominum interemptis reges ambo ceciderunt, pars Anulonis cruenta victoria potiti Reginfridum et Haraldum in regnum posuerunt. Moxque Reginfridus ab Haraldo pulsus classe piraticam exercuit; Haraldus cum imperatore fedus iniit. Historia Francorum haec plenius exequitur. In diebus illis scribitur, quod Ebo Remensis, cum de salute gentium religionis studio ferveret, legationem ad gentes cum Halitgario suscepit a Pas- cali papa, quam postea noster Anscarius divina opitulante gratia feliciter peregit. Anno Willerici XXXIII. Ludewicus imperator Novam in Saxonia Corbeiam exorsus religiosissimos Pranciae monachos ad illud congregavit cenobium. Inter quos precipuus legitur sanctissimus pater noster ac philosophus Christi Ansgarius, vitae ac scientiae merito clarus et omni populo Saxonum acceptus. Eodemque temporerex Danorum Haraldus a filiis Gotafridi regno spoliatus ad Ludewicum supplex venit. Qui et mox christianae fidei cathecismo imbutus apud Mogontiam cum uxore et fratre ac magna Danorum multitudine baptizatus est. Huncimperatora sacro fonte suscipiens, cum decrevisset in regnum suum restituere, dedit ei trans Albiam beneficium, fratri eius Horuch, ut piratis obsisteret, partem Fresiae concessit. [Quae adhuc Dani reposcunt quasi legitima iuris sui]. Cum autem nemo doctorum facile posset inveniri, qui cum illis ad Danos vellet pergere, propter crudelitatem barbaricam, qua gens illa ab omnibus fugitur, sanctus Ansgarius divino, ut credimus, spiritu accensus, et qui ad martyrium aliqua occasione mallet pertingere, cum socio se optulit ultroneum Autberto, non solum inter barbaros, verum etiam in carcerem et in mortem pro Christo ire paratus. Itaque biennium in regno Danorum commorati multos ex gentibus ad fidem converterunt christianam. Inde reversi, cum denuo ab imperatore po- stulati essent ultimos Sueonum populos euangelii gratia temptare, intrepidus atleta Christi Ansgarius, assumptis secum fratribus Gislemaro et Witmaro doctoribus, gaudens pervenit in Daniam. Ubi relinquens Gislemarum cum Haraldo ipse in Sueoniam transfretavit cum Witmaro. Ibi vero benigne a rege Beorn suscepti verbum Dei publice predicare permissi sunt. Multos itaque per annum integrum lucrati sunt domino Iesu [Christo]. In quibus Herigarium, Bircae oppidi prefectum, quem tradunt etiam miraculis et virtutibus insignem. Hac legationis suae prosperitate gavisi Corbeiam novi apostoli cum triumpho duarum gentium regressi sunt. Et o mira omnipotentis Dei providentia de vocatione gentium, quam disponit artifex ut vult, et quando vult, et per quem vult! Ecce quod longo prius tempore Willebrordum, item alios et Ebonem voluisse legimus nec potuisse, nunc Ansgarium nostrum et voluisse et perfecisse miramur, dicentes cum apostolo: 'Non est volentis neque currentis, sed est Dei miserentis; ergo cui vult', inquit, 'miseretur, et quem vult indurat'.

## bok I, kap. 16 (MGH s. 22–23)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:16 -->

XVI. Tunc imperator cum magnatibus sancto Ansgario de salute gentium congratulatus ingentes Christo gratias persolverunt. Habito igitur generali sacerdotum concilio pius cesar votum parentis implere cupiens Hammaburg civitatem Transalbianorum metropolem statuit omnibus barbaris nationibus Danorum. Sueonum itemque Sclavorum et aliis in circuitu coniacentibus populis, eiusque cathedrae primum archiepiscopum ordinari fecit Ansgarium. Hoc factum est anno Domini DCCCXXXII, qui est Ludvici imperatoris XVIII., Willerici Bremensis episcopi XLIII.. Consecratus est autem a Drogone Metensi episcopo, cesaris fratre germano, astantibus atque faventibus Odgario Mogontino, Ebone Remensi, Heddi Treverensi et aliis, consentientibus etiam Willerico Bremensi et Helmgaudo Ferdensi episcopis, quibus antea diocesis illa commendata est, roborante id papa Gregorio quarto apostolica auctoritate et pallei datione. Habentur in ecclesia Bremensi precepta imperatoris et privilegia papae sancto Ansgario data, in quibus hoc quoque una continetur, quandam illi cellam in Gallia Turholz vocatam ad supplementum legationis a cesare concessam. Anno Domini DCCCXXXIIII acta, indictione XII, qui est Ludvici XXI.

## bok I, kap. 17 (MGH s. 23–24)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:17 -->

XVII. Ansgarius autem nunc Danos, nunc Transalbianos visitans innumerabilem utriusque gentis multitu- dinem traxit ad fidem. Si quando etiam persecutione barbarorum impeditus est ab studio predicandi, apud Turholz se cum discipulis retinuit. In adiutorium predicationis datus est ei Ebo Remensis, de quo antea diximus. Hic seu fatigatione itineris sive corporis debilitate impeditus , sive potius occupatione seculi delectatus vicarium pro se dedit Ansgario nepotem Gaudbertum. Quem ipsi ambo consecrantes episcopum vocaverunt [eum] Symonem, eumque divinae gratiae commendatum in Sueoniam miserunt. Haec in Vita sancti Ansgarii copiose descripta nobis adbreviandi locum prebuerunt. Verum quod distinctio temporum ibi obscura est, pleraque ab aliis scriptis congruentia tempori mutuavimus. Nunc ad cetera, unde incepimus, regrediamur.

## bok I, kap. 18 (MGH s. 24–26)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:18 -->

XVIII. Interea Willericus, Bremensis episcopus, dyocesim suam sollicite circumeundo, gentiles baptizando et fideles in Christo confortando strennui predicatoris officium peregit. Ecclesias ubique in locis congruis per episcopium erexit; tres vero Bremae, quarum primam, scilicet domum sancti Petri, de lignea lapideam fecit, et corpus sancti Willehadi exinde translatum in australi, quod fecit, oratorio recondidit; quod etiam scriptor Vitae eius noluit preterire. Narrant quoque posteri hoc factum pro timore piratarum, qui propter virtutem miraculorum confessoris nostri corpus auferre maluerunt. Eodem tempore fertur beatus Ansgarius corpora sanctorum, quae , dono Ebonis archiepiscopi susceperat, trans Albiam deportasse, et corpus quidem sancti Materniani apud Heligonstat reposuit, Sixti vero et Sinnicii cum aliis martyrum patrociniis collocavit in urbe Hammaburg, [beati vero Remigii cimilia cum decenti honore servavit Bremae]. Willericus igitur clerum maximum collegit, de populo vero magnam ecclesiae Bremensi hereditatem acquisivit. In diebus illis Karolus elemosinam optulit Salvatori ad Bremensem ecclesiam C mansos. Scriptum est in Libro donationum tercio, capitulo I°. Ubi etiam crebro versu hoc repetitur: 'Sacrosanctae basilicae, quae constructa est in honore sancti Petri apostoli, in loco seu villa publica nuncupato Brema, ubi Willericus episcopus servus servorum Dei preesse videtur'. Qui obiit senex et plenus dierum' anno Domini DCCCXXXVII, qui est annus Ludvici XXVIus et penultimus. Sepultus est in domo sancti Petri in parte altaris aquilonali IIII° non. Maii.

## bok I, kap. 19 (MGH s. 26)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:19 -->

XIX. Leudericus; ordine tercius, sedit annos VII°. Eius annos cum pro certo scire nequivimus, ex eodem Libro traditionum didiscimus et Willerici diaconem fuisse et sedisse usque ad annum Ludvici iunioris VI, capitulo LVIII. scriptum. Hunc etiam tradunt superbum fuisse; quod exinde conici potest, quia se aliquando custodem, aliquando pastorem Bremensis ecclesiae gloriabatur.

## bok I, kap. 20 (MGH s. 26–29)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:20 -->

XX. In diebus illis sanctus pater noster Ansgarius legationem sibi creditam viriliter executus apud Hammaburg novellae plantationi insudavit, doctrina oris et opere manuum exercens ecclesiam. Sepe etiam monasterium Galliae, quod dono cesaris possedit, Turholz visitans fratribus ibidem Deo militantibus salutaris regulae tramitem verbo exemploque monstravit. In quorum nobili contubernio iam tunc a puero sanctus effulsit Rimbertus. Quem sanctus pater Ansgarius adoptans in filium prophetico spiritu, quo plenus erat, longe ante predixit illum suae virtutis aemulum et in cathedra pontificali succedere gratiaque meritorum in celesti regno consortem fore. In qua re providentia omnipotentis Dei, quae olim Heliae substituit Helyseum, in Rimberto non fefellit Ansgarium. XXI. Interea Nortmanni piraticis excursionibus usquequaque degrassati Frisones tributo subiciunt. Eodemque tempore per Rhenum vecti Coloniam obsederunt, per Albiam vero Hammaburg incenderunt. Inclyta civitas tota aut preda aut incendio disperiit. Ibi ecclesia, ibi claustrum, ibi biblioteca summo collecta studio consumpta est. Sanctus Ansgarius, ut scribitur, cum reliquiis sanctorum [martyrum] vix nudus evasit. Excidium Hammaburg hystoria Francorum non tacet, et privilegia Roman orum. Hoc, ut aiunt, factum est anno Ludvici senioris novissimo, Tunc quoque Gaudbertus episcopus zelo gentilium a Sueonia depulsus, et Nithardus, capellanus eius, martyrio coronatus est cum aliis; et exinde Sueonia septennio caruit sacerdotali presentia. Quo tempore Anundus regno pulsus in christianos persecutionem habuit, Herigarius, Bircae prefectus, christianitatem ibi solus sustentavit; qui etiam tantam gratiam fidei meruit, ut potentia miraculorum et exhortatione doctrinae multa paganorum milia salvaret. Scriptum est in Actibus beati Ansgarii. XXII. Anno Leuderici Bremensis episcopi tercio Ludvicus imperator obiit, regnum in contentione remansit. Multa inter fratres discordia, bellum maximum, in quo, ut historici testantur, omnes vires Francorum consumptae sunt. Discordiae incentor Ebo, qui et supra filios in. patrem armaverat et nunc fratres intestina seditione concitaverat, proinde conspirationis accusatus a papa Gregorio depositus est. Sed aliis hoc criminantibus, aliis recte factum astruentibus veritatem nos in medio relinquemus. Presertim cum a sancto patre nostro Ansgario ea dilectione, qua ab initio secum habuit, usque in finem habitus fuerit. Lege in Vita eius, et in capitulo Rhabani de fama Ebonis ambigua. Tandem mediante papa Sergio pax inter fratres convenit, regnumque divisum est in tres partes, ita ut Lotharius maior natu cum Italia Romam, Lotharingiam cum Burgundia possideret, Ludvicus Rhenum cum Germania regeret, Karolus Galliam, Pippinus Aquitaniam. Hac inter fratres sortita [regni] divisione, Turholz [monasterium] concessit in partem Karoli, et sic alienatum est a iure sancti Ansgarii.

## bok I, kap. 23 (MGH s. 29–30)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:23 -->

XXIII. At ille in paupertate sua Deum glorificans verbum Dei, cuius legatione functus est, tam suis quam alienis infatigabiliter seminavit. Unde contigit, ut predium, quod Ramsolan dicitur, a quadam venerabili matrona susceperit nomine Ikia. Hic locus in episcopatu Ferdensi positus, ab Hammaburg disparatur tribus rastis. Ibi sanctus Dei cenobium constituens reliquias sanctorum confessorum Syxti et Sinnicii locavit et alia patrocinia, quae ab Hammaburg portavit fugiens. Ibi gregem profugum collegit et depulsos a gentilibus socios retinuit in eo portu. Ab eo loco Hammaburgensem ecclesiam visitans Nordalbingos in fide reformavit, quos ante persecutio turbavit. Tum quoque ne legatio gentium sua quapiam tarditate frigesceret, predicatores misit in Daniam; Hartgarium vero heremitam direxit in Sueoniam. Fertur etiam Bremam venisse, verum ab episcopo loci, qui doctrinae ac virtutibus eius invidit, depulsum esse. Post haec Leudericus Bremensis episcopus obiit et sepultus est in ecclesia sancti Petri ab australi parte altaris. Decessit autem VIIII kal. Septembris. Ecclesia diu viduata permansit.

## bok I, kap. 24 (MGH s. 30–31)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:24 -->

XXIIII. Tunc Ludvicus Pius, cesar inclytus, Hammaburgensis ecclesiae desolationem miseratus venerabili Ansgario contulit Bremensem episcopatum. At ille, quamvis canonum decreta non ignoraret, quibus cautum est, ut episcopus, qui a sua civitate persecutionem passus expellitur, in alia vacante recipiatur, tamen, ne pro invidia ceteri scandalizarentur, cesari super hac re diu restitit; postremo sic ut absque fratrum querela fieri posset, tum solummodo consensit. In Vita nostri antistitis haec plenissime describuntur; obscure vero notatur tempus, quod Liber donationum significat apertius, anno scilicet Ludvici secundi VIIII. domnum Ansgarium ab Aldrico clerico et comite Reginbaldo, legatis cesaris, ductum in episcopatum. Scripta sunt in libro III°, capitulo XX; et in Vita eius haec: Multum, inquit, temporis fluxit, ex quo beatus Ansgarius Bremensem episcopatum suscepit, antequam hoc a papa Nikolao firmaretur.

## bok I, kap. 25 (MGH s. 31)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:25 -->

XXV. Sanctus itaque Ansgarius receptis Bremis annos XVIII sedit. Nam antea in Hammaburgensi cathedra prefuit annos XVI. Qui fiunt simul XXXIIII. Hoc regalis munificentiae dono confessor Dei [valde] gavisus in Daniam festinavit. Ubi regem Danorum Horicum inveniens christianum reddidit. Is statim ecclesiam in portu maritimo erexit apud Sliaswig, data pariter licentia, ut quisquis vellet in regno suo christianus fieret. Infinita gentilium multitudo credidit. De quibus hoc in libris memoriale relictum est plures, ut aqua baptismi loti sunt, ab omni corporis infirmitate liberatos.

## bok I, kap. 26 (MGH s. 31–32)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:26 -->

XXVI. Quibus rebus ex voto completis, dum adhuc sanctus Dei pro gente Sueonum aestuare cepisset, cum Gaudberto episcopo consilium habuit, quis eorum laudabile pro Christo periculum subiret. At ille periculum sponte declinans Ansgarium potius, ut iret, rogavit. Extimplo atleta intrepidus Horici regis missum rogavit atque sigillum, et a littore Danorum transfretans in Sueoniam pervenit. Ubi tunc rex Oleph apud Bircam generale populi sui habuit placitum. Quem preveniente misericordia Dei ita placatum invenit, ut ex eius imperio et populi consensu et iactu sortis et ydoli responso ecclesia ibidem fabricata et baptismi licentia omnibus concessa sit. His etiam ex sententia finitis euangelista noster ecclesiam Sueonum Erimberto commendavit presbytero et rediit. Quae in Vita sancti Ansgarii latissima gestorum narratione descripta nos brevitate nitentes amputavimus. Et nisi fallit opinio, prophetia Ezechiel de Gog et Magog convenientissime hic impleta videtur. 'Et mittam', inquit Dominus, 'ignem in Magog et in his, qui habitant in insulis confidenter'. Aliqui haec et talia de Gothis, qui Romam ceperant, dicta arbitrantur. Nos vero considerantes Gothorum populos in Sueonia regnantes omnemque hanc regionem passim in insulas dispertitam esse, prophetiam opinamur eis posse commodari, cum presertim multa predicta sint a prophetis, quae nondum videntur impleta.

## bok I, kap. 27 (MGH s. 32–34)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:27 -->

XXVII. Interea quaestio magna surrexit in regno Francorum de Bremensi episcopatu, ad invidiam Ansgarii conflata. Ea contentio diu per regnum gravi et ancipiti dissensione profligata multis partium studiis collidebatur. Tandem orthodoxus cesar Ludvicus, compositis hinc inde contradicentium voluntatibus, precipue Guntharii, Coloniensis archiepiscopi, cuius suffraganea prius erat Brema, super his Romam direxit ad sanctissimum papam Nikolaum. Ille, quod necessitas ecclesiastica persuasit et quod patrum conciliis rationabiliter fieri posse comprobatum est, facile consensit. Ergo Bremensem ac Hammaburgensem episcopatum auctoritate apostolica copulari et deinceps sanxit pro uno haberi. Cuius rei privilegia diligenter adhuc conservantur in Bremensi ecclesia. In quibus etiam additum est, quod idem papa Nykolaus tam ipsum Ansgarium quam successores eius legatos et vicarios apostolicae sedis constituit in omnibus gentibus Sueonum , Danorum atque Sclavorum; quod et antea Gregorius papa concessit. Igitur Bremensis atque Hammaburgensis parrochiae coadunatio facta est ultimo tempore sancti Ansgarii. Vita eius annum non ponit, preceptum autem regis ponit annum regni XXI; privilegium papae notat annum Domini DCCCLVIII, qui est ab ordinatione archiepiscopi XXIX.

## bok I, kap. 28 (MGH s. 34–35)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:28 -->

XXVIII. Post haec scribitur in Vita beati antistitis, qualiter in Daniam veniens iuniorem Horicum in regno repperit. Cui tempori congruit Hystoria Francorum, quae sic de Danis meminit: Nortmannos per Ligerim Thurones succendisse, per Sequanam Parisios obsedisse, Karolum timore compulsum terram eis dedisse ad habitandum. Deinde Lotharingia, inquit, vastata, et subacta Fresia, in sua victrici conversos viscera dextra. Contendentibus namque ad invicem Gudurm principe Nortmannorum cum patruo, scilicet rege Danorum Horico, tanta caede utrique mactati sunt, ut vulgus omne caderet, de styrpe autem regia nemo omnium remaneret preter unum puerum, nomine Horicum. Iste mox ut regnum Danorum suscepit, ingenito furore super christicolas efferatus sacerdotes Dei expulit et ecclesias claudi precepit. XXVIIII. Ad quem sanctus Dei confessor Ansgarius venire non trepidans, comitante gratia divina crudelem tyrannum sic placatum reddidit, ut christianitatem ipse susciperet suisque omnibus, ut christiani fierent, per edictum mandaret, insuper et in alio portu regni sui apud Ripam extrueret ecclesiam in Dania secundam. Et his ecclesiastico ordine compositis beatus pastor noster ecclesiam illam Rimberto commendavit presbytero, et reversus est ad Hammaburg. Ubi de venditione christianorum Nordalbingos correxit. Inde Fresos adiens castigavit eos pro labore dominici diei; pertinatius vero agentes igne celesti multavit; et alia, quae antiquis miraculis non imparia leguntur in Vita eius.

## bok I, kap. 30 (MGH s. 35–36)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:30 -->

XXX. Et quoniam totum eius studium erat pro salute animarum, si quando a predicatione gentilium foris über erat, domi congregationum suarum curam egit. Quarum primam, quae ab Hammaburg olim barbarica incursione depulsa est, ipse, ut prediximus, ad Ramsolas transtulit; secundam in Bremis habuit sanctorum virorum, qui habitu quidem usi canonico regula vivebant monastica, usque ad nostri fere temporis aetatem. Terciam sanctarum virginum congregationem in Birxinon adunavit. Ubi devota Christi matrona Liutgart totum patrimonium suum offerens celesti sponso magnum chorum castitatis suo ducatu nutrivit. Ad curam autem pauperum et susceptionem peregrinorum multis locis hospitalia preparavit. Unum autem vel precipuum habuit Bremae, ubi per se ipsum cotidie veniens, infirmis non erubuit ministrare, quorum plurimos dicitur verbo vel tactu sanasse.

## bok I, kap. 31 (MGH s. 36)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:31 -->

XXXI. Ipse retranstulit corpus sancti Willehadi in matricem ecclesiam beati Petri apostoli [ab illo australi oratorio, quo deportatum est a Willerico]. Et tunc facta sunt illa miracula, quae per merita sancti Willehadi populo ostensa sunt ab anno Domini DCCCLXI, qui est [annus] ab ordinatione archiepiscopi XXX. Ipse enim, qui transtulit, et vitam et miracula eius singulis libris comprehendit.

## bok I, kap. 32 (MGH s. 36–37)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:32 -->

XXXII. Sique temporum seriem diligenter computemus, ipsum est tempus, quo in Saxoniam translatio sancti Alexandri contigit. In qua illud memorabile videtur confessorem nostrum cum advena martyre certasse, 'quis eorum videretur esse maior' et in gratia sanitatum populis acceptior. Einhardus in Gestis Saxonum haec dulci calamo prosequitur. XXXIII. Interea beatus Ansgarius captivos redimendo, tribulatos refovendo, erudiendo domesticos, barbaris euangelizando, foris apostolus, intus monachus, nunquam legitur ociosus. Nec solum erga suos, verum et alios sollicitus, quomodo viverent; episcopos etiam tam voce quam litteris, ut vigilarent supra dominicum gregem, hos arguit, illos obsecravit. At vero regibus Romanorum pro sua legatione, regibus Danorum pro christiana fide crebro mandavit. Extant epistolae eius plures huiusmodi. Una vero, quam scribit omnibus episcopis de sua legatione, quam ab Ebone orsam asserit, et ita claudit: Deprecor, inquiens, ut apud Deum intercedatis, quatinus haec legatio crescere et fructificare mereatur in Domino. Iam enim Deo propitio et apud Danos et apud Sueones fundata est ecclesia Christi, et sacerdotes absque prohibitione proprio funguntur officio. Omnipotens Deus faciat vos omnes huius operis pia benivolentia participes et in celesti gloria Christi coheredes.

## bok I, kap. 34 (MGH s. 37–38)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:34 -->

XXXIIII. Supervixit autem post illam plenariam Hammaburg et Bremae copulationem annos VII. Sedit omnes annos XXXIIII. Cuius depositio summa veneratione colitur III° non. Februarii. Obiit anno Domini DCCCLXV, indictione XIII, qui est Ludvici secundi XXVI, sepultusque est in basilica sancti Petri, ante altare sanctae Dei genitricis Mariae. Eadem die, qua ipse commendatus est, Rimbertus diaconus eius a clero simul et populo electus est. Qui etiam Vitam sanctissimi patris veridico sermone describens more beati Iohannis quasi de alio scribens innuit se fidissimum eius discipulorum testimonium perhibere sanctitati, quam cognoverat in viro Dei. Hunc librum ille ad fratres cenobii direxit Novae Corbeiae, beatificans illos, quod talem miserint, et nobis congratulans, quod talem suscipere meruimus pastorem.

## bok I, kap. 35 (MGH s. 38)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:35 -->

XXXV. Sanctus Rimbertus sedit annos XXIII. Annos eius et obitum decessoris sui repperimus in quodam compoto a Corbeia delato. Ceterum Vita eius a fratribns eiusdem cenobii ad nostros data, quis fuerit et qualiter vixerit, breviter et dilucide comprehendit. Mox, inquit, ut electus est, a Theoderico Mindensi episcopo et Adalgario abbate Corbeiensi iussu cesaris Mogontiam ductus est. Ubi a clarissimo pontifice Liuberto consecratus Corbeiam venit, vestemque suscepit cum professione monastica. Cui Adalgarius abba germanum et aequivocum suum concessit Adalgarium, qui postea et socius predicationis et meruit heres esse dignitatis. Pontificale palleum suscepit a papa Nicolao, ferulam pastoralem a cesare Ludvico, sicut in privilegiis dinosci potest. Quae autem secuntur, ex libro Vitae eius decerpsimus capitulo XVI.

## bok I, kap. 36 (MGH s. 38–39)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:36 -->

XXXVI. Preterea legationis suae officium, quod ad predicandum gentibus verbum Dei primitus a decessore suo susceptum est et postmodum sibi iure successionis quasi hereditarium provenit, impigre executus est. Ipse quidem per se, quotiens occupationes aliae sinerent, eidem legationi insistens, semper autem constitutos habeas presbyteros, per quos et verbum Dei gentiles audirent et solatium captivi christiani haberent, ad ecclesias inter ipsos paganos longe constitutas, quodque gravissimum erat, marinis discriminibus adeundas. Quae discrimina ipse frequentius sustinens cum apostolo sepe naufragium pertulit, sepe etiam alia pericula sustinuit, spe futurae beatitudinis omnia presentis vitae aspera leniens, illudque apostolicum continua meditatione revolvens: 'Non sunt condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis'.

## bok I, kap. 37 (MGH s. 39–43)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:37 -->

XXXVII. Qui reges Danorum suo tempore fuerint, non invenitur in Gestis eius. In Hystoria Francorum Sigafrid cum fratre Halpdani regnasse leguntur. Qui etiam munera Ludvico cesari miserunt, gladium videlicet capulo tenus aureum et alia, pacem rogantes. Et missis utrimque ad Egdoram fluvium mediatoribus pacem firmam ritu gentis per arma iuraverunt. Erant et alii reges Danorum vel Nortmannorum , qui piraticis excursionibus eo tempore Galliam vexabant, quorum precipui erant Horich, Orwig, Gotafrid, Rudolf et Inguar tyranni. A 1. Crudelissimus omnium fuit Inguar, filius Lodparchi, qui christianos ubique per supplicia necavit. Scriptum est in Gestis Francorum. BC. Scriptum est in Gestis Francorum. Crudelissimus omnium fuit Inguar, filius Lodparchi, qui christianos ubique per supplicia necavit. XXXVIII Anno domni Rimberti XII. Ludvicus Pius, cesar magnus, obiit. Ipse Boemanos, Sorabos, Susos et ceteros Sclavorum populos ita perdomuit, ut tributarios efficeret. Nortmannos autem federibus ac bellis compressos eo modo retinuit, ut, cum Franciam totam vastaverint, regnum eius vel minime nocuerint. Post mortem vero imperatoris effera barbaries laxis regnabat habenis. Et quoniam Dani cum Nortmannis Hammaburgensi ecclesiae pastorali cura subiecti sunt, preterire nequeo, quanta mala per eos Dominus illo tempore fieri permiserit, et quam late pagani super christianos extenderint potentiam suam. Quae omnia lamentabiliter scripta sunt in Hystoria Francorum et in aliis libris. Tunc Saxonia vastata est a Danis vel Nortmannis, Brun dux occisus cum aliis XII comitibus, Thiadricus et Marcwardus episcopi obtruncati. Tunc Fresia depopulata [est], Traiectum civitas excisa. Sanctus Rabbodus, urbis episcopus, cedens persecutioni Davantriae sedem constituit, ibique consistens anathematis gladio paganos ultus est. Tunc piratae Coloniam et Treveros suc cendunt. Aquisgrani palatium stabulum equis suis fecerunt. Mogontia vero propter metum barbarorum instaurari cepit. Quid multa? Urbes cum civibus, episcopi cura toto grege simul obruti sunt. Ecclesiae illustres cum fidelibus incensae sunt. Ludvicus noster cum paganis dimicans victor extitit, et mox obiit. Ludvicus Franciae victor et victus occubuit. Haec tragoedico planctu scripta in Annalibus cesarum nos propter mentionem Danorum perstrinximus. XXXVIIII. Quid autem dicimus Interim nostrum fecisse archiepiscopum? Require in Gestis eius, capitulo XX. Ad redemptionem, inquit, captivorum cunctis pene, quae habebat, expensis, cum multorum adhuc apud paganos detentorum miserias cernere cogeretur, etiam altaris vasa impendere non dubitavit, dicens cum beato Ambrosio : 'Melius est animas Domino, quam aurum servare. Preciosa ergo sunt illa vasa, quae animas de morte redimunt'. Nec incongruum videtur, quoniam de persecutione diximus, quae tunc late in ecclesias efferbuit, grande miraculum per merita sancti Rimberti Fresonibus ostensum tangere. Quod scriptor Gestorum eius nescio cur preterierit, sed Bovo, Corbeiae abba, de sui temporis actis [scribens] non reticuit dicens: 'Cum modernis temporibus gravis barbarorum irruptio in omni pene regno Francorum immaniter debacharetur, contigit etiam eos divino iudicio ad quendam Frisiae pagum devolvi. Qui in remotis ac mari magno vicinis locis situs Nordwidi appellatur. Hunc igitur subvertere aggressi sunt. Erat illic eo tempore venerabilis episcopus Rimbertus, cuius adhortacionibus et doctrinis confortati et instructi christiani congressi sunt cum hostibus, et prostraverunt ex eis X milia CCCLXXVII, pluribus insuper, dum fugae presidium quaerunt, in trans- itu fluviorum necatis'. Haec ille scripta reliquit. Cuius rei miraculo usque hodie merita sancti Rimberti penes Fresones egregia, et nomen eius singulari quodam gentis colitur desiderio, adeo ut collis, in quo sanctus oravit, dum pugna fieret, perpetua cespitis viriditate notetur. Nortmanni plagam, quam in Fresia receperunt, in totum imperium ulturi cum regibus Sigafrido et Gotafrido per Rhenum et Mosam et Scaldam fluvios Galliam invadentes miserabili cede christianos obtruncarunt, ipsumque regem Karolum bello petentes ludibrio nostros habuerunt. In Angliam quoque miserunt unum ex sociis Halpdani, qui dum ab Anglis occideretur, Dani constituerunt in locum eius Gudredum. Is autem Nordimbriam expugnavit. Atque ex illo tempore Fresia et Anglia in ditione Danorum esse feruntur. Scriptum est in Gestis Anglorum.

## bok I, kap. 40 (MGH s. 43–44)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:40 -->

XL. Frustra in sanctis signa et miracula quaeruntur, quae habere possunt et mali, quia secundum auctoritatem sanctorum patrum maius miraculum est animam, quae in aeternum victura est, a peccato convertere, quam corpus, quod denuo moriturum est, suscitare a morte. Ut autem sciamus nec sancto Rimberto hanc gratiam defuisse, fertur antiquorum more sanctorum quaedam fecisse miracula, frequenter scilicet, dum iret in Sueoniam, tempestatem maris oratione sedasse et cecum illuminasse per confirmationem, quam episcopali more faciebat in eo. Sed et filium regis dicitur a demonio liberasse. Ubi multis astantibus episcopis spiritus immundus sepe clamabat ex ore vexati Rimbertum solum inter eos digne commissum egisse officium, ipsum ergo sibi esse cruciatui. Require in Vitae eius libro, capitulo XX. Hunc filium regis Ludvici Karolum esse arbitramur. Qui novissimis archiepiscopi temporibus a regno depositus Arnolfum, germani sui filium, accepit successorem. Hystoria Francorum haec veraciter acta commemorat in Franconford, anno cesaris Ludvici XXXIIII.

## bok I, kap. 41 (MGH s. 44)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:41 -->

XLI. Erat igitur sanctus Rimbertus cum Moyse vir mitissimus, cum apostolo, qui omnium infirmitatibus compateretur; precipuam vero curam habuit in elemosinis pauperum et in redemptione captivorum. Unde quadam vice, cum venisset ad partes Danorum, ubi ecclesiam novellae christianitati constructam habebat in loco, qui dicitur Sliaswig, vidit multitudinem christianorum catena trahi captivam. Quid multa? Duplex ibi miraculum operatus est. Nam et catenam oratione disrupit, et captivos equo suo redemit. Cap. Gestorum eius nota XVIII.

## bok I, kap. 42 (MGH s. 44–45)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:42 -->

XLII. Et quia vastacio Nortmannorum vel Danorum excedit omnem crudelitatem, eo plus mirum videri possit, quod sancti confessores Dei Ansgarius et Rimbertus per tanta pericula maris et terrae illas gentes intrepidi adibant vel predicabant, ante quarum impetum nec armati reges aut potentes Francorum populi subsistere poterant. Nunc autem, 'quoniam defecit sanctus, quoniam diminutae sunt veritates a filiis hominum', vix possibile credimus nos genus ignavum, quod tecto gaudet et umbra, ut in tam aspero persecutionis tempore, in tam feroci, quae vix hominem vivit, natione, in tam remotissima, inquam, ab nostro mundo regione, quisquam vel apostolus auderet accedere, nescientes illud cotidie et nobis dici, quod Salvator ait apostolis: Ite in orbem universum, 'et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem seculi'.

## bok I, kap. 43 (MGH s. 45)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:43 -->

XLIII. Sunt alia multa, quae de nostro sancto copiose in libro suo exarata sunt; in quibus illud memoriale est, quod presbyteri animam defuncti, quia sic in visu apparens supplicavit, XL dies in pane et aqua ieiunans a tormento absolvit, Decessor eius IIIIor cenobia fundavit. His ille quintum addidit in solitudine Buggin. Ceterum omnium districtam sollicitudinem habens Hammaburgensis cathedrae precipuam curam egit, tam fratribus quam pauperibus oportuna ministrans solatia.

## bok I, kap. 44 (MGH s. 45–46)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:44 -->

XLIIII. Xenodochium Bremae, quod a sancto Ansgario ad sustentationem pauperum institutum est, ipse nobiliter auxit et non solum in episcopatu, sed ubicunque esset, pauperibus alimoniam cum omni diligentia ministravit, nobile verbum exhortacionis relinquens posteris: 'Non est', inquiens, 'tardandum, ut pauperibus cunctis succurramus, quia quis sit Christus vel quando ad nos veniat, ignoramus'. Elemosinam verbi incessanter omnibus ministravit. Ad quod opus dicta sancti Gregorii curavit excerpere, quae et manu sua descripsit. Epistolae eius diversae ad plures, precipua quaedam ad virgines, in qua virginitatem corporis extollens ostendit multas in mente fieri meretrices. Tandem morbo confectus et senio, quos per se non potuit, per Adalgarium adiutorem in Domino confortavit, quem etiam manibus regis commendavit. Obiit anno Domini DCCCLXXXVIII, indictione VI. Cuius depositio est III idus Iunii. Sepultus est extra basilicam sancti Petri ab oriente, ut ipse rogavit.

## bok I, kap. 45 (MGH s. 46–47)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:45 -->

XLV. Adalgarius archiepiscopus sedit annos XX. Annos eius ex compoto quo supra tulimus, vitam ex libro sancti Rimberti didiscimus cap. XII. Cum sanctus Rimbertus vestem et professionem susciperet monasticam, mox additur: Ad quod ei solatium deputari placuit insignem conversatione virum, gradu diaconem, nomine Adalgarium. Hic vir, inquiunt, venerabilis in conversationis eius imitatione simul et successionis dignitate adhuc hodie superest, cum multis aliis attestans, quod sanctus pontifex Rimbertus nihil ex occasione curae pastoralis de monachica perfectione perdiderit, et reliqua. Item cap. XXI: Cum iam, inquit, senio gravaretur sanctus Rimbertus, etiam continuus ei pedum dolor accessit. Unde apud gloriosissimos reges Ludvicum et filios eius hoc optinuit, ut insignis vir Adalgarius, monachus videlicet Corbeiae, in adiutorium illi confirmaretur, quatinus ipse infirmitate detentus in Adalgario haberet solatium circandi episcopatum, placita adeundi, et quando exigeretur, vel in expeditionem vel ad palatium cum comitatu suo proficisci. Impetravit etiam, ut ipse illi in electione successor confirmaretur et inter consiliarios regis locaretur, assentientibus fratribus et abbate monasterii eius, ac sancta synodo haec omnia roborante.

## bok I, kap. 46 (MGH s. 47)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:46 -->

XLVI. Ferulam pastoralem suscepit ab Arnulfo rege, palleum a papa Stephano. Consecratus est autem a Sundroldo, Mogontino archiepiscopo, seditque difficili tempore barbaricae vastationis. Nec tamen legationis suae ad gentes, ut in privilegiis videtur, studium omiserat. Verum, sicut decessores sui, presbyteros ad hoc opus et ipse constitutos habere curavit.

## bok I, kap. 47 (MGH s. 47–48)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:47 -->

XLVII. De hystoria Danorum nihil amplius aut scriptum vidi aut ab alio visum comperi; ea forte causa reor, quod Nortmanni vel Dani tunc ab Arnulfo rege gravibus preliis usque ad internicionem deleti sunt. Bellum celitus administratum. Siquidem centum milibus paganorum prostratis vix unus de christianis cecidisse repertus est. Et ita restincta est persecutio Nortmannorum, Do- mino vindicante sanguinem servorum suorum, qui iam per annos LXX effusus est. Narrat haec Hystoria Francorum.

## bok I, kap. 48 (MGH s. 48)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:48 -->

XLVIII. Audivi autem ex ore veracissimi regis Danorum Suein, cum nobis stipulantibus numeraret atavos suos: 'Post cladem', inquit, 'Nortmannicam Heiligonem regnasse comperi, virum populis amabilem propter iusticiam et sanctitatem suam. Successit illi Olaph, qui veniens a Sueonia regnum optinuit Danicum vi et armis, habuitque filios multos, ex quibus Chnob et Gurd regnum optinuerunt post obitum patris'.

## bok I, kap. 49 (MGH s. 48–51)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:49 -->

XLVIIII. Anno Adalgarii VII. Hermannus archiepiscopus Coloniensis magnis Adalgerum nostrum fatigabat iniuriis, Coloniae Bremam subiugare conatus . Collecta igitur synodo apud Triburiam, Haddone Mogontino presidente, cassata sunt apostolicae sedis privilegia et gloriosorum principum annullata sunt precepta, consentientibus, ut aiunt, iniquis decretis Formoso papa et rege Arnulfo. Deinde facta subscriptione Adalgarius archiepiscopus in cauda concilii positus est. Fabula grandis de Adelino et Widgero, qui disceptantes ad spectacula synodum traxerunt. Tragoedia lugubris, Widgerum nostrae partis victum et postero die mortuum. Et amplius sub Adalgero et Hogero omni tempore Bremam [dicunt] Coloniae suffraganeam mansisse. Haec quoniam in eodem concilio scripta repperimus, verane sint an ficta, nos in medio relinquemus. L. Anno deinde secundo Formosus papa obiit, quarto vero Arnulfus rex decessit. Sequitur irruptio Ungrorum, persecutio ecclesiarum. Archiepiscopus noster, valde senex, minus poterat vel inimicis resistere vel agenda disponere. Quare ferunt illum a monasterio Corbiensi Hogerum suscepisse adiutorem, cuius ope fultus ac ministerio ipse emeritae senectutis ocio potiretur. Ita omnipotens Deus, qui aliquando iustos, ut meliores fiant, temptari permittit, fecit etiam nostro archiepiscopo cum temptatione proventum, ut posset sustinere. Nam Sergius papa, qui fere per totidem annos septimus erat a Formoso, calumpnias Adalgarii miseratus privilegia Bremensis ecclesiae renovavit, et omnia, quae a Gregorio et Nicolao, decessoribus suis, Ansgario et Rimberto concessa sunt, roboravit. Ad hoc quia senectutis pondere gravatus pontifex Adalgarius pastorale officium obire non poterat, circueundo, predicando et consecrando episcopos, dati sunt ei adiutores a papa circumvicini quinque episcopi, Simundus Halverstadensis, Wigbertus Perdensis, Biso Podarburnensis, Bernarii duo, Mindensis et Osnaburgensis, quorum ope senex fulciretur. Ad manum sunt privilegia Sergii papae utrisque data, quibus haec ita continentur. Mirum tamen neque satis cognitum est nobis, an aliqui episcopi in gentes ordinati sint ab Adalgario, ut privilegium insinuat, an haec ordinatio episcoporum inacta remanserit usque ad dies Adaldagi, ut melius confidimus, presertim quod vastacio barbarica vixdum presbyteros inter se morari consenserit. 'Nondum enim completae sunt iniquitates Amorreorum', nec adhuc 'venit tempus miserendi' eorum. Post haec migravit archiepiscopus anno Domini A 1. DCCCCVII, pridie idus Mai BC. DCCCCVIIII°, VII idus Mai et sepultus est in basilica sancti Mykaelis, quam ipse pro dilectione magistri super tumbam eius erexit.

## bok I, kap. 51 (MGH s. 51–52)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:51 -->

LI. Hogerus archiepiscopus sedit annos VII. Et huius annos repperimus in libro superiori, et quod per conten- tionem ordinatus est a Coloniensi archiepiscopo. Pallium suscepit a papa Sergio, ferulam a Ludvico rege. Unde fuerit aut qualiter vixerit, Deo cognitum est. Invenimus tamen scriptum in antiquioribus ecclesiae libris uno versu [quis fuerit] ita: Sanctus et electus fuit Hoger septimus heros. Sanctitati eius testimonium asserit veterum traditio, quae narrat eum severissimum in ecclesiastica disciplina pro consuetudine monasteria suae diocesis crebro circuisse. Unde etiam cum apud Hammaburg consisteret, exploraturus quid fratres agerent, nocte intempesta Ramsolan ad vigilias properavit matutinas. 'Fidelis', inquam, 'dispensator et prudens', qui et ipse vigilans pernoctavit suamque familiam dormire prohibens venienti sponso laetus occurrit dicens: 'Ecce ego et pueri, quos dedit mihi Dominus'.

## bok I, kap. 52 (MGH s. 52–54)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:52 -->

LII. Anno domni Hogeri secundo Ludvicus Puer depositus, et Conradus Francorum [dux] in regem levatus est. In isto Ludvico vetus Karoli finitur prosapia. Hactenus etiam Francorum tendit Historia. Quae deinceps dicturi sumus, in aliis et aliis repperimus non mendacibus libris. Aliqua vero recitavit nobis clarissimus rex Danorum ita rogantibus: 'Post Olaph', inquit, 'Sueonum principem, qui regnavit in Dania cum filiis suis, ponitur in locum eius Sigerich. Cumque parvo tempore regnasset, eum Hardegon, filius Suein, veniens a Nortmannia privavit regno'. Tanti autem reges, immo tyranni Danorum, utrum simul aliqui regnaverint, an alter post alterum brevi tempore vixerit, incertum est. Nobis hoc scire sufficiat omnes adhuc paganos fuisse, ac in tanta regnorum mutatione vel excursione barbarorum christianitatem in Dania, quae a sancto Ansgario plantata est, aliquantular remansisse, non totam defecisse. In diebus illis inmanissima persecutio Saxoniam oppressit, cum hinc Dani et Sclavi, inde Behemi et Ungri laniarent ecclesias. Tunc parrochia Hammaburgensis a Sclavis, et Bremensis Ungrorum impetu demolita est. Interea confessor Dei Hogerus obiit, et sepultus est in ecclesia sancti Mykaelis cum decessore suo, anno Domini DCCCCXV, depositio XIII. kal. Ian. habetur. Huius corpus episcopi, cum post annos C et XX diruta senio capellula quaerere- tur, preter cruces pallei et cervical episcopi nihil potuit inveniri. Et credimus resurrectionem eius inpletam esse, quod ab aliis traditur in David et in Iohanne euangelista contigisse veraciter.

## bok I, kap. 53 (MGH s. 54–55)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:53 -->

LIII. Reginwardus vix annum unum sedit. De cuius vita preter nomen aliud nihil ad manum venit. Cum autem successorem eius concilio apud Altheim interfuisse didicerim, quod habitum est anno Conradi regis quinto , quo Hogerus etiam noster decessit, medium his Reginwardum non vixisse plenum annum deprehendi, nec privilegium eius uspiam reperire valui. In diebus illis grande miraculum fertur a posteris Bremae contigisse. Ungros scilicet incensis ecclesiis sacerdotes ante altaria trucidasse, clerum vulgo mixtum aut impune occisos aut ductos in captivitatem. Tunc etiam cruces a paganis truncatae, ludibrio habitae. Cuius signa furoris usque ad nostram aetatem duraverunt. Sed Deus zelotes, cuius passio ibi derisa est, incredulos abire non passus est inultos. Nam subita et mirabilis orta tempestas a semicremis ecclesiarum tectis scindulas elevavit, quasin faciem atque ora paganorum rotans, dum fugae presidium quaerunt, aut in fluvium precipitari compulit aut in manus civium concludi. Nec mora, prostratum gregem boni pastoris occu- bitus cito secutus est. Qui depositus in kal. Octobris una cum predecessoribus suis in basilica sancti Mykaelis commendatus est.

## bok I, kap. 54 (MGH s. 55)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:54 -->

LIIII. Unni archiepiscopus sedit annos XVIII. Annos eius obitumque ut supra cognovi. Memoriae traditum est a fratribus, cum Reginwardus transisset, Leidradum Bremensis chori prepositum a clero et populo electum. Qui hoc Unni pro capellano utens ad curiam venit. Rex autem Conradus divino, ut creditur, spiritu afflatus, contempta Leidradi specie parvulo Unni, quem retro stare conspexerat, virgam pastoralem optulit. Cui etiam papa Iohannes decimus, ut privilegium indicat, palleum dedit. Erat autem vir, sicut in electione ac transitu eius videri potest, sanctissimus. Pro qua sanctitate Conrado et Heinrico regibus familiaris et reverendus permansit. Unde et ita versu depingitur: Principibus notus Unni fuit, ordine nonus.

## bok I, kap. 55 (MGH s. 55–56)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:55 -->

LV. In diebus suis Ungri non solum nostram Saxoniam aliasque eis Rhenum provincias, verum etiam trans Rhenum Lotharingiam et Franciam demoliti sunt. Dani quoque Sclavos auxilio habentes primo Transalbianos Saxones, deinde eis Albim vastantes magno Saxoniam terrore quassabant. Apud Danos eo tempore Hardecnudth Vurm regnavit, crudelissimus, inquam, vermis et christianorum populis non mediocriter infestus. Ille christianitatem, quae in Dania fuit, prorsus delere molitus sacerdotes Dei a finibus suis depulit, plurimos quoque ille per tormenta necavit. LYI. At vero Heinricus rex iam tunc a puero timens Deum et in eius misericordia totam suam habens fiduciam, Ungros quidem multis gravibusque preliis triumphavit. Itemque Behemos et Sorabos ab aliis regibus domitos et ceteros Sclavorum populos uno grandi prelio ita percussit, ut residui, qui fere pauci remanserant, et regi tributum et Deo christianitatem ultro promitterent.

## bok I, kap. 57 (MGH s. 56–57)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:57 -->

LVII. Deinde cum exercitu ingressus Daniam, Vurm regem primo impetu adeo perterruit, ut imperata se facere mandaret et pacem supplex deposceret. Sic Hein- ricus victor apud Sliaswich, quae nunc Heidiba dicitur, regni terminos ponens ibi et marchionem statuit et Saxonum coloniam habitare precepit. Haec omnia referente quodam episcopo Danorum, prudenti viro, nos veraciter ut accepimus, sic fideliter ecelesiae nostrae tradimus.

## bok I, kap. 58 (MGH s. 57)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:58 -->

LVIII. Tunc beatissimus archiepiscopus noster Unni videns ostium fidei gentibus apertum esse, gratias Deo egit de salute paganorum, precipue vero quoniam legatio Hammaburgensis ecelesiae, pro temporis importunitate diu neglecta, preveniente misericordia Dei et virtute regis Heinrici locum et tempus operandi accepit. Igitur nihil asperum et grave arbitrans subiri posse pro Christo latitudinem suae diocesis per se ipsum elegit circuire. Secutus est eum grex universus, ut aiunt, Bremensis ecclesiae, boni pastoris absentia maesti secumque et in carcerem et in mortem ire parati.

## bok I, kap. 59 (MGH s. 57–58)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:59 -->

LVIIII. Postquam vero confessor Dei pervenit ad Danos, ubi tunc erudelissimum Worm diximus regnasse, illum quidem pro ingenita flectere nequivit saevitia; filium autem regis Haroldum sua dicitur predicatione lucratus. Quem ita fidelem Christo perfecit, ut christianitatem, quam pater eius semper odio habuit, ipse haberi publice permitteret, quamvis nondum baptismi sacramentum percepit. Ordinatis itaque in regno Danorum per singulas ecclesias sacerdotibus sanctus Dei multitudinem credentium commendasse fertur Haroldo. Cuius etiam fultus adiutorio et legato omnes Danorum insulas penetravit, euangelizans verbum Dei gentilibus et fideles, quos invenit illuc captivatos, in Christo confortans.

## bok I, kap. 60 (MGH s. 58–59)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:60 -->

LX. Deinde vestigia secutus magni predicatoris Ansgarii, mare Balticum remigans non sine labore pervenit ad Bircam. Quo iam post obitum sancti Ansgarii annis LXX nemo doctorum ausus est pertingere preter solum, ut legimus, Rimbertum; ita persecutio nostros retinuit. Birca est oppidum Gothorum in medio Suevoniae positum, non longe ab eo templo, quod celeberrimum Sueones habent in cultu deorum, Ubsola dicto. In quo loco sinus quidam eius freti, quod Balticum vel Barbarum dicitur, ad boream vergens portum facit barbaris gentibus, quae hoc mare diffusi habitant, optabilem, sed valde periculosum incautis et ignaris eiusmodi locorum. Bircani enim piratarum excursionibus, quorum ibi est magna copia, sepius impugnati, cuni vi et armis nequeunt resistere, callida hostes aggrediuntur arte decipere. Qui sinum maris impacati per centum et amplius stadia latentium molibus saxorum obstruentes periculosum aeque suis ac predonibus iter meandi fecerunt. Ad quam stationem, quia tutissima est in maritimis Suevoniae regionibus, solent omnes Danorum vel Nortmannorum itemque Sclavorum ac Semborum naves aliique Scithiae populi pro diversis commerciorum necessitatibus sollempniter convenire. LXI. In eo portu confessor Domini egressus insolita populos appellare cepit legatione. Quippe Sueones et Gothi vel, si ita melius dicuntur, Nortmanni propter barbaricae excursionis tempora, qua paucis annis multi reges cruento imperio dominati sunt, christianae religionis penitus obliti, haut facile poterant ad fidem persuaderi. Accepimus a sepe dicto rege Danorum Suein tunc apud Sueones imperitasse quendam Ring cum filiis Herich et Emund, ipsumque Ring ante se habuisse Anund, Bern, Olaph, de quibus in Gestis sancti Ansgarii legitur, et alios, quorum non occurrit vocabulum. Et credibile est athletam Dei Unnim eosdem reges, quamvis non crediderint, adisse eorumque licentia verbum Dei per Sueoniam predicasse. Meo autem arbitratu, sicut inutile videtur eorum acta scrutari, qui non crediderunt, ita impium est preterire salutem eorum, qui primum erediderunt, et per quos crediderunt. Sueones igitur et Gothi a sancto Ansgario primum in fide plantati iterumque ad paganismum relapsi a sancto patre Unni sunt revocati. Sufficit hoc scire, ne, si plura dicimus, mentiri velle dicamur. 'Melius enim est', ut ait beatus Ieronimus, 'vera dicere rustice, quam falsa diserte proferre'.

## bok I, kap. 62 (MGH s. 59–60)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:62 -->

LXII. Perfecto autem legationis suae ministerio, cum tandem redire disponeret euangelista Dei, apud Bircam aegritudine correptus, ibidem fessi corporis tabernaculum deposuit. Anima vero cum multo animarum triumpho stipata celestis patriae capitolium semper laetatura conscendit. Tunc discipuli pontificis exequias eius cum fletu et gaudio procurantes cetera quidem membra sepelierunt in eodem oppido Birca, solum caput deportantes Bremam, quod decenti honore condiderunt in ecclesia sancti Petri coram altari. Obiit autem peracto boni certaminis cursu in Scitia, ut scribitur, anno dominicae incarnationis DCCCCXXXVI, indictione IX, circa medium Septembrem. Hic est annus Ottonis Magni primus, a transitu sancti Willehadi primi Bremensis episcopi CXLVIII.

## bok I, kap. 63 (MGH s. 60)

<!-- passage: adam_av_bremen:i:63 -->

LXIII. Eia vos episcopi, qui domi sedentes gloriae, lucri, ventris et somni breves delicias in primo episcopalis officii loco ponitis! Respicite, inquam, istum pauperem seculi et modicum, immo laudabilem magnumque sacerdotem Christi. Qui nuper tam nobili fine coronatus exemplum dedit posteris, nulla temporum vel locorum asperitate vestram pigriciam excusari posse, cum per tanta pericula maris et terrae feroces aquilonis populos ipse pertransiens ministerium legationis suae tanto impleret studio, ut in ultimis terrae finibus exspirans animam suam poneret pro Christo.

## bok II, inledning (MGH s. 61)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:inledning -->

LIBER SECUNDUS. Hic habeas libri, lector, bene gesta secundi.

## bok II, kap. 1 (MGH s. 61)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:1 -->

I. Adaldagus archiepiscopus sedit annos LIII. Iste est, qui nobis, ut dicitur, rem publicam restituit. Genere illustris, aetate iuvenis, decorus specie morumque probitate speciosior. A choro sumptus est Hiltineshemensi, consanguineus et discipulus beati Adalwardi Ferdensis episcopi, cuius tunc vita probata, fama illaesa et fides in palatio erat cognotissima. Quem ferunt etiam doctrina et miraculis celebrem Sclavorum populos eo tempore predicasse, quo noster Unni ad Scythas legatus extitit. Eius nimirum opera et testimonio commendatus in curia Adaldagus ferulam pastoralem suscepit a magno Ottone; palleum episcopale sumpsit a papa VII. Leone, manus impositionem, sicut predecessores eius, a Magontino presule. Necdum autem Hammaburgensis cathedra habuit suffraganeos, quos huius Adaldagi studio recepit.

## bok II, kap. 2 (MGH s. 61–62)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:2 -->

II. Adaldagus itaque primo ut ingressus est episcopatum, Bremam longo prius tempore potestatibus ac iudi- ciaria manu compressam precepto regis absolvi et instar reliquarum urbium immunitate simulque libertate fecit donari. Precepta regis haec continentia presto sunt et alia. Mox de legatione sua, quae pro gentium salute primo a decessoribus suis recepta hoc sibi ordine provenit, ut, quod alii in lacrimis seminarunt, ipse in gaudio meteret, toto, inquam, animi desiderio succensus aestuabat, quomodo perficeret, quod religioso pietatis formabat affectu. Et 'quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum', dedit ei Dominus ad voti successum et prosperitatem temporis et gratiam regis. Cuius ita usus est familiaritate, quod a latere eius raro unquam divelleretur; nunquam tamen aut parrochiae necessitati defuit aut legationis suae curam posthabuit. Quin immo victoriosi et iustissimi animum regis in omnibus, 'quae Dei sunt', paratum cernens tum precipue studium eius ad conversionem paganorum incitare non cessavit. Quod etiam pro sententia eius ita evenit, Deo cooperante et piissimi regis dexterara in omnibus corroborante.

## bok II, kap. 3 (MGH s. 62–64)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:3 -->

III. Otto igitur rex divino fultus auxilio, cum primum ab insidiis fratrum suorum ereptus est, iusticiam et iudicium populis fecit. Deinde postquam omnia ferme regna, quae post mortem Karoli defecerant, suo imperio subiugaret, in Danos arma corripuit, quos antea pater eius bello compressit. Illi vero bellare moliti apud Heidibam legatos Ottonis cum marchione trucidarunt, omnem Saxonum coloniam funditus extinguentes. Ad quam rem ulciscendam rex cum exercitu statim invasit Daniam. Transgressusque terminos Danorum, apud Sliaswig olim positos, ferro et igne vastavit totam regionem usque ad mare novissimum, quod Nortmannos a Danis dirimit et usque in presentem diem a victoria regis Ottinsand dicitur. Cui egredienti Haroldus apud Sliaswig occurrens bellum intulit. In quo utrisque viriliter concertantibus Saxones victoria potiti sunt, Dani victi ad naves cesserunt. Tandemque condicionibus ad pacem inclinatis Haroldus Ottoni subicitur, et ab eo regnum suscipiens christianitatem in Dania recipere spopondit. Nec mora baptizatus est ipse Haroldus cum uxore Gunhild et filio parvulo, quem rex noster a sacro fonte susceptum Sueinotto vocavit. Eo tempore Dania cismarina, quam Iudland incolae appellant, in tres divisa episcopatus Hammaburgensi episcopatui subiecta est. Servantur in Bremensi ecclesia precepta regis, quae signant Ottonem regem in sua ditione regnum Danicum tenuisse, adeo ut etiam episcopatus ille donaverit. In privilegiis autem Romanae sedis videri potest, quod Agapitus papa Hammaburgensi ecclesiae de salute gentium congratulatus omnia, quae a decessoribus suis Gregorio, Nicolao, Sergio et ceteris Bremensi archiepiscopatui concessa sunt, et ipse concessit Adaldago. Cui etiam sua vice ius ordinandi episcopos tam in Daniam quam in ceteros septentrionis populos apostolica auctoritate concessit.

## bok II, kap. 4 (MGH s. 64–65)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:4 -->

IIII. Igitur beatissimus pater noster primus ordinavit episcopos in Daniam, Horitum (Haredum) ad Sliaswig, Liafdagum ad Ripam, Reginbrondum ad Harusam. Quibus etiam commendavit illas ecclesias, quae trans mare sunt, in Fune, Seland et Scone ac in Sueonia. Anno archiepiscopi factum est hoe XII. Et haec quidem initia celestis misericordiae secutum est tale incrementum, Deo cooperante, ut ab illo tempore usque in hodiernum diem ecclesiae Danorum multiplici borealium gentium fructu redundare videantur.

## bok II, kap. 5 (MGH s. 65)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:5 -->

V. Ferunt etiam ipso tempore fortissimum Ottonem regem universos populos Sclavorum imperio subiecisse. Quos pater eius uno grandi bello domuerat, ipse tanta virtute deinceps constrinxit, ut tributum et christianitatem pro vita simul et patria libenter offerrent victori, baptizatusque est totus gentilium populus, ecclesiae in Sclavania tunc primum constructae. De quibus rebus circa finem, ut gestae sunt, oportunius aliquid sumus dicturi.

## bok II, kap. 6 (MGH s. 65–66)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:6 -->

VI. Invenimus adhuc in scriniis ecclesiae nostrae Coloniensem archiepiscopum, qui tunc claruit, Brunonem, postquam Hammaburg nostram vidit habere suffraganeos, veterem de Brema instaurasse querelam., sperans se quae voluit eo facilius adepturum, quod regis erat confrater Ottonis. Sed dum frustra laborasset. omnibus modis, nec papae consilium nec dicitur fratris meruisse auxilium. Ita vir nobilis idemque sapiens auctoritate pontificis Adaldagi facile superatus in gratiam nostrae ecclesiae, ut scribitur, cum satisfactione redivit, predicans Hammaburgensem ecclesiam, quae in tanto gentilium periculo constituta sit, non debere laedi ab aliquo, verum dignam esse, quae omni consolationis amore foveatur et celebretur ab omnibus ubique ecclesiis. Adhuc posteris in memoria est quendam Erp, diaconem pontificis Adaldagi, quia fideliter ei astiterit in prefata contentione, Ferdensi ab rege episcopatu donatum. Simul et alios fratrum, qui in predicatione Danorum et Sclavorum cum archiepiscopo studiosi fuerunt, pro labore suo maioribus asserunt cathedris intronizatos.

## bok II, kap. 7 (MGH s. 66)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:7 -->

VII. Nempe studium patris Adaldagi totum fuit in conversione gentium, in exaltacione ecclesiarum, in salute animarum, pro cuius rei magisterio meruit vir dilectus Deo et hominibus , ut omnibus in veneratione haberetur, etiam inimicis.

## bok II, kap. 8 (MGH s. 66–67)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:8 -->

VIII. Post haec cum rex victoriosissimus Otto ad liberandum sedem apostolicam vocaretur in Italiam, consilium fertur habuisse, quem post se vicarium potestatis ad faciendam iusticiam relinqueret in his partibus, quae barbaris confines sunt terminis. Nondum enim post tempora Karoli propter veteres illius gentis seditiones Saxonia ducem accepit nisi cesarem. Qua necessitate rex persuasus Hermanno primum tutelae vicem in Saxonia commisit. De quo viro et progenie viri, quoniam tam Bre- mensi ecclesiae quam aliis magno excidio surrexisse videntur, altius ordiri necessarium duxi.

## bok II, kap. 9 (MGH s. 67)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:9 -->

VIIII. Vir iste pauperibus ortus natalibus primo, ut aiunt, septem mansis totidemque manentibus ex hereditate parentum fuit contentus. Deinde, quod erat aeris ingenii decorisque formae, cum pro merito fidei et humilitatis, quam dominis et paribus exhibuit, facile notus in palatio ad familiaritatem pervenit ipsius regis. Qui comperta iuvenis industria suscepit eum in numero ministrorum, deinde nutricium precepit esse filiorum; mox etiam succedentibus prosperis commisit ei vices prefectorum. In quibus officiis strennue administratis dicitur manentes suos pro furto in iudicium delatos data sententia simul omnes dampnasse ad mortem. Cuius novitate facinoris et tunc carus in populo et clarissimus deinceps factus est in palatio. Postquam vero ducatum Saxoniae meruit, iudicio et iusticia gubernavit provinciam, et in defensione ecclesiarum sanctarum studiosus permansit usque in finem. Nam et Bremensi ecclesiae ac matri Hammaburg fidelis extitit ac devotus, multa bona faciens in fratres et in omnes Saxoniae congregationes.

## bok II, kap. 10 (MGH s. 67–68)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:10 -->

X. Igitur tali viro piissimus rex et archiepiscopus noster vices suas in hac regione commendantes in Italiam discesserunt. Ubi rex habito concilio episcoporum Io- hannem papam, cui Octaviano cognomentum erat, multis accusatum criminibus deponi fecit, quamvis absentem – nam fuga iudicium subterfugerat –, et in locum eius protum Leonem ordinari. A quo ipse mox coronatus imperator et augustus a populo Romano consalutatus est, anno regni XXVIII, post coronatum Romae Karulum CLIII.

## bok II, kap. 11 (MGH s. 68–69)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:11 -->

XI. Eo tempore imperator cum filio quinquennium. in Italia commoratus filios Beringarii debellavit Romamque pristinae reddidit libertati. His diebus annisque totidem noster archiepiscopus, apud quem summa consiliorum pendebat, in regno Italiae conversatus est; non sponte, inquam, sed quod a regum latere divelli non potuit. Ingens lucrum de peregrinatione sua Bremensi ecclesiae paravit. Tunc enim collegisse traditur patrocinia sanctorum, quibus nunc et in aevum triumphat hoc nostrum episcopium. Fertur eius populus non ferens diuturnam boni pastoris absentiam nuntiis et litteris metum ingerentibus tandem effecisse, ut suum gregem visere dignaretur. Cui etiam venienti perhibent suos et extraneos itinere tridui occurrisse, pre gaudio flentes, et quasi alteri Iohanni clamabant dicentes: 'Benedictus qui venit in nomine Domini'.

## bok II, kap. 12 (MGH s. 69–71)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:12 -->

XII. Reversus ergo in patriam archiepiscopus, sicut 'audivimus et cognovimus et patres nostri narraverunt nobis', duxit in comitatu suo Benedictum papam ordinatum, sed tunc ab Ottone depositum. Quem ille in Hammaburg custodiae mandari precepit, archiepiscopus vero magno cum honore detinuit usque ad obitum eius. Nam vir sanctus litteratusque fuisse dicitur, et qui dignus apostolicae sedi videretur, a populo Romano nisi quod per tumultum electus est, expulso eo, quem ordinari iussit imperator. Igitur apud nos in sancta conversatione vivens aliosque sancte vivere docens, cum iam Romanis poscentibus ab cesare restitui deberet, apud Hammaburg in pace quievit. Transitus eius IIII. nonas Iulii contigisse describitur. [Prepositus illius temporis Bremae claruit Eilhardus, vir spontanea paupertate clarus, et custos regulae canonicae. Tuncque scolas ecclesiae nostrae florentissimo studio rexit Tiadhelmus, qui erat ex discipulis magni Octrici Magdeburgensis]. XIII. Archiepiscopus autem reliquias sanctorum martyrum, quas ab urbe Roma portavit, magna per parrochias suas diligentia distribuit. Antecessores sui Deo servientium animarum quinque cenobia fundasse dicti sunt. His Ille VI. addidit apud Hesilingun, ubi nobilissima virgo Christi Wendilgart et pater eius Haldo nomine, totum Deo et sancto Vito martyri patrimonium suum offerens, magnam virginum turmam congregavit. Septimam congregationem in Frisia Ripesholt fecit sanctorum virorum de predio et oblatione quarundam fidelium matronarum, Reingerd et Wendilae, ubi reliquias A 1. sancti locavit Mauritii, et alia alibi. BC. sanctorum locavit. Hae sunt reliquiae sanctorum, quas dominus Adaldagus ab Ytalia portavit: corpora Quiriaci et Cesarii, item Victoris et Coronae, Felicis et Feliciani, Cosmae et Damiani. XIIII. Cumque sanctus pontifex omnium ecclesiarum suarum paternam, ut apparet, sollicitudinem gereret, xenodochii Bremensis dicitur magnam habuisse curam. Quod ipse multo maioribus auxit reditibus quam antecessores eius, adeo ut preter hospites, qui frequenter suscipiebantur, cotidie pascerentur in hospitali pauperes XXIIII. In quo ministerio fidelissimus extitit Libentius, quem secum duxit ab Italia pontifex.

## bok II, kap. 15 (MGH s. 71)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:15 -->

XV. Ipso tempore magnus Otto subiugatis christianaeque fidei copulatis Sclavorum gentibus inclytam urbem Magedburg super ripas Albiae fluminis condidit, quam Sclavis metropolem statuens Adalbertum, summae sanctitatis virum, ibidem consecrari fecit archiepiscopum. Is primus in Magedburg ordinatus XII annis strennue pontificatum administravit, multosque Sclavorum populos ille predicando convertit. Cuius ordinatio facta est anno imperatoris et nostri archiepiscopi XXXV, et sunt anni post ordinationem sancti Ansgarii CXXXVII.

## bok II, kap. 16 (MGH s. 71–72)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:16 -->

XVI. Magedburgensi archiepiscopatui subiecta est tota Sclavaniausque Penem fluvium; episcopatus suffraganei quinque, quorum Mersiburg et Ciscia super Salam flumen condita, Misna vero super Albiam, Brandanburg et Hevelberg interius vadunt. Sextus episcopatus Sclavoniae est Aldinburg. Eum, quod vicinior nobis est, imperator Hammaburgensi archiepiscopatui subiecit. Ibique archiepiscopus noster primum ordinavit episcopum Euraccum vel Egwardum, quem Latine dicimus Euagrium.

## bok II, kap. 17 (MGH s. 72–73)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:17 -->

XVII. Et quoniam occasio se locorum prebuit, utile videtur exponere, quae gentes trans Albiam Hammaburgensi pertinentes sint dyocesi. Haec clauditur ab occidente occeano Brittannico, a meridie Albia flumine, ab oriente Pene flumine, qui currit in mare Barbarum, ab aquilone vero Egdore fluvio, quiDanos dirimit a Saxonibus. Transalbianorum Saxonum populi sunt tres. Primi ad occeanum sunt Tedmarsgoi, et eorum ecclesia mater in Melindorp. Secundi Holcetae, dicti a silvis, quas accolunt; eos Sturia flumen interluit, ecclesia Scanafeld. Tercii et nobiliores Sturmarii dicuntur, eo quod seditionibus ea gens frequens agitur. Inter quos metropolis Hammaburg caput extollit, olim viris et armis potens, agro et frugibus felix; nunc vero peccatorum vindictae patensin solitudinem redacta est; et quamvis decorem urbis amiserit, vires adhuc retinet metropolis, viduitatis suae dampna consolans in provectu filiorum, quos per totam septentrionis latitudinem suae legationi cotidie videt accrescere. De quibus etiam tam laeta clamare videtur: 'Annuntiavi et locuta sum, multiplicati sunt super numerum'.

## bok II, kap. 18 (MGH s. 73–75)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:18 -->

XVIII. Invenimus quoque limitem Saxoniae, quae trans Albiam est, prescriptum a Karolo et imperatoribus ceteris, ita se continentem, hoc est: Ab Albiae ripa orientali usque ad rivulum, quem Sclavi Mescenreiza vocant. A quo sursum limes currit per silvam Delvunder usque in fluvium Delvundam. Sicque pervenit in Horchenbici et Bilenispring. Inde ad Liudwinestein et Wispircon et Birznig progreditur. Tunc in Horbistenon vadit usque in Travena silvam, sursumque per ipsam in Bulilunkin. Mox in Agrimeshou, et recto ad vadum, qui dicitur Agrimeswidil, ascendit. Ubi et Burwido fecit duellum contra campionem Sclavorum, interfecitque eum; et lapis in eodem loco positus est in memoriam. Ab eadem igitur aqua sursum procurrens terminus in stagnum Colse vadit; sicque ad orientalem campum venit Zuentifeld, usque in ipsum flumen Zuentinam. Per quem limes Saxoniae usque in pelagus Scythicum et mare, quod vocant orientale, delabitur. De cuius freti natura breviter in Gestis Karoli meminit Einhardus, cum de bello diceret Sclavanico. XIX. Sinus, ait, quidam ab occidentali occeano orientem versus porrigitur, longitudinis quidem incompertae, latitudinis vero, quae nusquam C milia passuum excedat, cum in multis locis contractior inveniatur. Hunc multae circumsident nationes. Dani siquidem ac Sueones, quos Nortmannos vocamus, et septentrionale litus et omnes in eo insulas tenent. At litus australe Sclavi et aliae diversae incolunt nationes, inter quos vel precipui sunt, quibus tunc a rege bellum inferebatur, Wilzi. Quos ille una tantum et quam per se gesserat, expeditione ita contulit ac domuit, ut ulterius imperata facere minime rennuendum iudicarent.

## bok II, kap. 20 (MGH s. 75)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:20 -->

XX. Haec ille; nos autcem, quoniam mentio Sclavorum totiens incidit, non ab re arbitramur, si de natura et gentibus Sclavaniae historico aliquid dicemus compendio, eo quod Sclavi eo tempore studio nostris pontificis Adaldagi narrantur ad christianam religionem fere omnes conversi.

## bok II, kap. 21 (MGH s. 75–79)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:21 -->

XXI. Sclavania igitur, amplissima Germaniae pro- vintia, a Winulis incolitur, qui olim dicti sunt Wandali; decies maior esse fertur quam nostra Saxonia, presertim si Boemiam et eos, qui trans Oddaram sunt, Polanos, quia nec habitu nec lingua discrepant, in partem adieceris Sclavaniae. Haec autem regio cum sit armis, viris et frugibus opulentissima, firmis undique saltuum vel terminis fluminum clauditur. Eius latitudo est a meridie in boream, hoc est ab Albia fluvio usque ad mare Scythicum. Longitudo autem illa videtur, quae initium habet ab nostra Hammaburgensi parrochia et porrigitur in orientem infinitis aucta spatiis usque in Beguariam, Ungriam et Greciam. Populi Sclavorum multi, quorum primi sunt ab occidente confines Transalbianis Waigri; eorum civitas Aldinburg maritima. Deinde secuntur Obodriti, qui nunc Reregi vocantur, et civitas eorum Magnopolis. Item versus nos Polabingi, quorum civitas Razispurg. Ultra illos sunt Lingones et Warnabi. Mox habitant Chizzini et; Circipani, quos a Tholosantibus et Retheris separat flumen Panis, et civitas Dimme. Ibi est terminus Hammaburgensis parrochiae. Sunt et alii Sclavorum populi, qui inter Albiam et Oddaram degunt, sicut Heveldi , qui iuxta Habolam fluvium sunt, et Do- xani, Leubuzzi, Wilini et Stoderani cum multis aliis. Inter quos medii et potentissimi omnium sunt Retharii, civitas eorum vulgatissima Rethre, aedes ydolatriae. Templum ibi magnum constructum est demonibus, quorum princeps est Redigast. Simulacrum eius auro, lectus ostro paratus. Civitas ipsa IX portas habet, undique lacu profundo inclusa; pons ligneus transitum prebet, per quem tantum sacrificantibus aut responsa petentibus via conceditur, credo ea significante causa, quod perditas animas eorum, qui idolis serviunt, congrue novies Stix interfusa cohercet. Ad quod templum ferunt a civitate Hammaburg iter esse IIIIor dierum.

## bok II, kap. 22 (MGH s. 79–81)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:22 -->

XXII. Ultra Leuticios, qui alio nomine Wilzi dicuntur, Oddara flumen occurit, ditissimus amnis Sclavaniae regionis. In cuius ostio, qua Scyticas alluit paludes, nobilissima civitas Iumne celeberrimam prestat stacionem Barbaris et Grecis, qui sunt in circuitu. De cuius preconio urbis, quia magna quaedam et vix credibilia recitantur, volupe arbitror pauca inserere digna relatu. Est sane maxima omnium, quas Europa claudit, civitatum, quam incolunt Sclavi cum aliis gentibus, Grecis et Barbaris; nam et advenae Saxones parem cohabitandi legem acceperunt, si tamen christianitatis titulum ibi morantes non publicaverint. Omnes enim adhuc paganicis ritibus oberrant, ceterum moribus et hospitalitate nulla gens honestior aut benignior poterit inveniri. Urbs illa mercibus omnium septentrionalium nationum locuples nihil non habet iocundi aut rari. Ibi est Olla Vulcani, quod incolae Grecum ignem vocant, de quo etiam meminit Solinus. Ibi cernitur Neptunus triplicis naturae: tribus enim fretis alluitur illa insula, quorum aiunt unum esse viri- dissimae speciei, alterum subalbidae, tertium motu furibundo perpetuis saevit tempestatibus. Ab illa civitate brevi remigio traiicitur hinc ad Dyminem urbem, quae sita est in hostio Peanis fluvii, ubi et Runi habitant. Inde ad Semland provinciam, quam possident Pruzi. Iter eiusmodi est, ut ab Hammaburg vel ab Albia flumine VIImo die pervenias ad Iumne civitatem per terram; nam per mare navim ingrederis ab Sliaswig vel Aldinburg, ut pervenias ad Iumne. Ab ipsa urbe vela tendens XIIIImo die ascendes ad Ostrogard Ruzziae. Cuius metropolis civitas est Chive, aemula sceptri Constantinopolitani, clarissimum decus Greciae. Sicut ergo predictum est, Oddara flumen oritur in profundissimo saltu Marahorum, ubi et Albia noster principium sortitur. Nec longis ab invicem spatiis, sed diverso currunt meatu. Alter enim, id est Oddara, vergens in boream transit per medios Winulorum populos, donec pertranseat usque ad Iumnem, ubi Pomeranos dividit a Wilzis. Alter vero, id est Albia, in occasum ruens primo impetu Bechemos alluit cum Sorabis, medio cursu paganos dirimit a Saxonia, novissimo alveo Hammaburgensem parrochiam scindens a Bremensi victor occeanum ingreditur Brittannicum.

## bok II, kap. 23 (MGH s. 81–83)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:23 -->

XXIII. Haec de Sclavis et patria eorum, quoniam virtute magni Ottonis ad christianitatem eo tempore omnes conversi sunt, dicta sufficiant. Nunc ad ea, quae post mortem imperatoris et reliqua tempestate nostri pontificis acta sunt, calamum dirigamus. XXIIII. Anno pontificis Adaldagi XXXmo VIIII magnus imperator Otto, domitor omnium septentrionis nationum, feliciter migravit ad Dominum et sepultus est in civitate sua Magadburc. Cui filius Otto medianus succedens per decem annos strennue gubernavit imperium. Is statim Lothario et Karolo Francorum regibus subactis, cum in Calabriam bellum transferret, a Sarracenis et Grecis victor et victus apud Romam decessit. Illi tercius Otto, cum adhuc puer esset, in regnum substitutus annos XVIII forti et iusto sceptrum ornavit imperio. His tribus aeque fortissimis ac iustissimis imperatoribus tam carus ac familiaris erat sanctus Adaldagus pro virtutis merito et doctrinae magisterio, ut a latere eorum vix aut raro divelleretur, sicut ostendunt precepta imperatorum ad nutum archiepiscopi disposita; in quibus etiam hoc est notandum, quod tercius Otto consistens in Wildashusin precepta fecit. Eodem tempore Hermannus dux Saxonum obiens heredem suscepit filium Bennonem, qui etiam vir bonus et fortis memoratur, excepto quod degene- rans a patre populum rapina gravavit. Apud Magedburg quoque defuncto pontifice Adelberto Gisilharius successit in cathedram, et ipse vir sanctus, qui novellos Winulorum populos doctrina et virtutibus illustravit.

## bok II, kap. 25 (MGH s. 83–84)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:25 -->

XXV. Haroldus rex Danorum, religione ac fortitudine insignis, christianitatem in regno suo iam dudum benigne suscepit et constanter retinuit usque in finem. Unde et regnum suum sanctitate et iusticia confirmans ultra mare in Nortmannos et Anglos suam dilatavit potentiam. Emund filius Herici tunc in Suedia regnavit. Is Haroldo confederatus christianis eo venientibus placabilis fuit. In Norveia Haccon princeps erat, quem, dum Nortmanni superbius agentem regno depellerent, Haroldus sua virtute restituit et christicolis placatum effecit. [Haccon iste crudelissimus, ex genere Inguar et giganteo sanguine descendens, primus inter Nordmannos regnum arripuit, cum antea ducibus regerentur. Igitur Haccon triginta quinque annis in regno exactis obiit, Hartildum relinquens sceptri heredem, qui simul Daniam possedit atque Nordmaniam]. Anglia, ut supra diximus et in Gestis Anglorum scribitur, post mortem Gudredi a filiis eius Analaph, Sigerih et Reginold per annos fere C permansit in ditione Danorum. Tunc vero Haroldus Hiring filium cum exercitu misit in Angliam. Qui subacta insula tandem proditus et occisus est a Nordumbris.

## bok II, kap. 26 (MGH s. 84–87)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:26 -->

XXVI. Adaldagus igitur archiepiscopus ordinavit in Daniam plures episcopos, quorum nomina quidem repperimus; ad quam [vero] sedem [specialiter] intronizati sint, haud facile potuimus invenire. Aestimo faciente ea causa, quod in rudi christianitate nulli episcoporum adhuc certa sedes designata est, verum studio plantandae christianitatis quisque in ulteriora progressus verbum Dei tam suis quam alienis communiter predicare certabant. Hoc hodieque trans Daniam per Nortmanniam et Suediam facere videntur. Igitur episcopi in Daniam ordinati sunt hii: Hored, Liafdag, Raginbrond, et post eos Harig, Stercolf, Folgbract, [Adelbrect,] Merka et alii. Odinkarum seniorem ferunt ab Adaldago in Sueoniam ordinatum strennue in gentibus legationem suam perfecisse. Erat enim, sicut nos fama tetigit, vir sanctissimus et doctus in his, quae ad Deum sunt, preterea quantum ad seculum nobilis et oriundus ex Danis. Unde et facile barbaris quaelibet de nostra potuit religione persuadere. Ceterorum vero episcoporum vix aliquem sic clarum antiquitas prodit preter Liafdagum Ripensem, quem dicunt etiam miraculis celebrem transmarina predicasse [hoc est in Sueonia vel Nordwegia]. In Aldinburg ordinavit archiepiscopus primo, ut diximus, Egwardum vel Evargum, deinde Wegonem, postea Eziconem, quorum tempore Sclavi permanserunt christiani. Ita etiam Hammaburg in pace fuit. Ecclesiae in Sclavania ubique erectae sunt; monasteria etiam virorum ac mulierum Deo servientium constructa sunt plurima. Testis est Danorum rex, qui hodieque superest, Suein; cum recitaret Sclavaniam in duo de XX pagos dispertitam esse, affirmavit nobis absque tribus ad christianam fidem omnes fuisse conversos, adiciens etiam principes eius temporis, Missizla, Naccon et Sederich. 'Sub quibus', inquit, 'pax continua fuit, Sclavi sub tributo servierunt'. XXVII. Novissimis archiepiscopi temporibus res nostrae inter barbaros fractae, christianitas in Dania turbata est, pulcrisque divinae religionis initiis invidens inimicus homo superseminare zizania conatus est. Nam tunc Suein Otto, filius magni Haroldi, regis Danorum, multas in patrem molitus insidias, quomodo eum iam longaevum et minus validum regno privaret, consilium habuit et cum his, quos pater eius ad christianitatem coegit invitos. Subito igitur facta conspiratione Dani christianitatem abdicantes Suein regem constituunt, Haroldo bellum indicunt. At ille, qui ab initio regni sui totam spem in Deo posuerat, tunc vero et maxime commendans Christo eventum rei, cum bellum execraret, armis se tueri decrevit. Et quasi alter David procedens ad bellum filium lugebat Absalon, magis dolens illius scelus quam sua pericula. In quo miserabili et plus quam civili bello victa est pars Haroldi. Ipse autem vulneratus ex acie fugiens ascensa navi elapsus est ad civitatem Sclavorum, quae Iumne dicitur.

## bok II, kap. 28 (MGH s. 87–89)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:28 -->

XXVIII. A quibus contra spem, quia pagani erant, humane receptus, post aliquot dies ex eodem vulnere deficiens, in Christi confessione migravit. Corpus eius in patriam reportatum ab exercitu apud Roscald civitatem sepultum est in ecclesia, quam ipse primus construxit in honore sanctae trinitatis. De cuius fine, cum istum pronepotem suum, qui nunc in Dania regnat, Suen interrogare maluerim, velud alter Tideus crimen avi reticuit, me vero parricidium exaggerante: 'Hoc est', inquit, 'quod nos' posteri luimus et quod ipse parricida suo piavit exilio'. At ille noster Haroldus, qui populo Danorum christianitatem primus indixit, qui totum septentrionem predicatoribus et ecclesiis replevit, ille, inquam, innocens vulneratus et pro Christo expulsus martyrii palma, ut spero, non carebit. Regnavit autem annos L. Obitus eius in festivitate omnium sanctorum. Memoria eius et uxoris Gunhilde apud nos perpetua manebit. Haec in diebus Adaldagi pontificis comperimus facta, cum tamen eius virtutes explorare non omnes potuimus. Sunt autem qui affirmant A 1. C. per eum gratias sanitatum factas et tunc, cum adhuc viveret, et post mortem ad sepulcrum eius, et alia. [videlicet cecos frequenter illuminatos fuisse aliasque multas contigisse virtutes]. B. et tunc, cum adhuc viveret, et post mortem ad sepulchrum eius per eum gratias sanitatum factas. Ad sepulchrum eius sermo fratrum est cecos frequenter illuminatos fuisse et alias contigisse virtutes. Certissimum vero est eum tam nostro populo quam Transalbianis et Fresonum genti leges et iura constituisse, quae adhuc pro auctoritate viri servare contendunt. In- terea senex fidelis Adaldagus de legatione sua voti compos effectus et in omni opere suo domi forisque prosperatus in senecta uberi migravit ad Dominum anno sacerdotii nobiliter ministrati LIIII. Cuius excessus anno Domini DCCCCLXXXVIII. contigit, et sepultus est in ecclesia Bremensi, a capite Leuderici episcopi a meridiali plaga. Obiitque indictione prima III kal. Maii.

## bok II, kap. 29 (MGH s. 89–91)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:29 -->

XXVIIII. Libentius sedit annos XXV. Palleum suscepit a papa XV. Iohanne, virgam episcopalem meruit ab Ottone tercio. Primus omnium consecratus est a suffraganeis. Itaque vir litteratissimus et omni morum probitate decoratus ab Italia quondam pontificem secutus est Adaldagum. Cuius vitam aemulatus et magisterium solus ex dispositione tanti patris dignus inventus est, cui Hammaburgensis cura parochiae crederetur. Dicunt aliqui vieedomnum Ottonem, licet avunculo gloriatus sit Adaldago pontifice, cessisse tamen huius electioni Libentionis, in quo nihil reprehensibile vel inimicus posset obicere. [Dicunt eum tantae castitatis, ut raro se mulieribus videndum prebuerit, tantae abstinentiae, ut pallida ieiuniis ora portaverit, tantaeque humilitatis vel caritatis, ut in claustro sicut unus fratrum vixerit]. Multae virtutes eius; quippe contentus acquisitis raro curiam adiit pro acquirendis. Domi sedens quietus parrochiae suae curam egit diligentissimam totumque studium vertens ad lucrum animarum districtissima, ut aiunt, regula custodivit omnes congregationes suas. [Archiepiscopus etiam per se curam hospitalis egit, fratribus et infirmis cotidiano ministrans obsequio, ipse quoque vice sua xenodochium nepoti commendavit Libentio]. Dum adhuc pax esset in Sclavania, Transalbianos populos frequenter visitavit et matrem Hammaburg paterno fovit amore. Legationem suam ad gentes magno, ut decessores sui, studio executus est, licet obstaret dierum malicia. Quo tempore cum magnam Suein rex persecutionem Christianorum exercuisset in Dania, fertur archiepiscopus supplicibus legatis et crebris muneribus laborasse, ut ferocis animum regis christianis mansuetum redderet. Quibus ille reiectis in sua crudelitate ac perfidia saevire cepit. Secuta est ultio divina in regem Deo rebellem. Nam cum bellum susciperet contra Sclavos, bis captus et in Sclavaniam ductus tociens a Danis ingenti pondere auri redemptus est. Nec tamen adhuc reverti voluit ad Deum, quem primo in morte patris offendit et deinde in nece fidelium irritavit, et iratus est furore Dominus, et tradidit eum in manus inimicorum suorum, ut disceret non blasphemare.

## bok II, kap. 30 (MGH s. 91–92)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:30 -->

XXX. Tunc potentissimus rex Sueonum Hericus exercitu innumerabili sicut harena maris collecto Daniam invadit, et occurrit ei Suein , derelictus a Deo, frustra sperans in ydolis suis. Multa utrimque bella navalia – sic enim ea gens confligere solet –, copiae Danorum omnes obtritae. Hericus rex victor obtinuit Daniam. Suein a regno depulsus dignam factis suis a Deo zelote recepit mercedem. Haec nobis iunior Suein recitavit in avo suo contigisse, iusto Dei iudicio, quoniam illum dereliquit, quem pater eius bonum defensorem habuit.

## bok II, kap. 31 (MGH s. 92–93)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:31 -->

XXXI. Ferunt eo tempore classem pyratarum, quos nostri Ascomannos vocant, Saxoniae appulsam vastasse omnia Fresiae atque Haduloae maritima. Cumque per Albiae fluminis ostium ascendentes irrumperent provintiam, tunc congregati Saxonum magnates, cum parvum habuissent exercitum, egredientes a navibus barbaros exceperunt apud Stadium, quod est oportunum Albiae portus et presidium. Magnum et memorabile nimisque infelix erat illud prelium, in quo viriliter utrisque certantibus nostri tandem minores sunt reperti. Sueones et Dani victores totam virtutem Saxonum optrivere. Capti sunt ibi marchio Sigafridus, comes Thiadricus et alii illustres viri, quos vinetis post terga manibus barbari traxerunt ad naves et pedes eorum catena strinxerunt, totam exinde provintiam impune predantes. Sed cum de cap- tivis solus marchio Sigafridus cuiusdam piscatoris auxilio furtim noctu sublatus evaderet, pyratae mox in furorem versi, omnes, quos in vinculis tenuerunt, meliores ad ludibrium habentes, manus eis pedesque truncarunt ac nare precisa deformantes ad terram semianimes proiciebant. Ex quibus erant aliqui nobiles viri, qui postea supervixerunt longo tempore, obprobrium imperio et miserabile spectaculum omni populo.

## bok II, kap. 32 (MGH s. 93)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:32 -->

XXXII. Quam plagam mox cum exercitu supervenientes dux Benno et Sigafridus marchio vindicabant. Et illi quidem pyratae, quos apud Stadium egressos fuisse diximus, ab eisdem contriti sunt. Altera pars Ascomannorum, qui per Wirraham flumen egressi Hadoloae fines usque ad Liestmonam depredati sunt, cum maxima captivorum multitudine pervenerunt ad paludem, quae dicitur Chlindesmor. Ubi a nostris, qui pone sequebantur, offensi omnes usque ad unum obtruncati sunt. Quorum numerus erat viginti milia. [Quidam eques Saxonum captus ab eis, dum facerent eum ducem itineris sui, perduxit eos in difficiliora loca paludis, in qua diu fatigati leviter a nostris superati sunt. Heriward nomen habet, perenni laude Saxonum celebratur].

## bok II, kap. 33 (MGH s. 93–94)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:33 -->

XXXIII. Ex illo nimirum tempore pyratarum crebra et hostilis eruptio facta est in hanc regionem. In metu erant omnes Saxoniae civitates; et ipsa Brema vallo muniri cepit firmissimo. Tunc quoque, sicut antiqui meminerunt, Libentius archiepiscopus tesaurum ecclesiae omniaque ecclesiastica deportari fecit ad Bugginensem preposituram; tantus erat timor in omnibus finibus huius parrochiae. Nam et ipse Libentius, ut sermo est, pyratas, qui episcopatum vastabant, anathematis gladio dampnavit. Quorum unus fertur in Norvegia defunctus per LXX annos corpore integro permansisse usque ad tempora domni Adalberti archiepiscopi, quando Adalwardus episcopus illo veniens defunctum absolvit, et mox cadaver in cinerem solutum est.

## bok II, kap. 34 (MGH s. 94–95)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:34 -->

XXXIIII. Post vindictam ergo scelerum, quae in ecclesias Dei et Christianos commiserat, Suein rex victus et a suis derelictus, quippe quem Deus deseruit, errabundus et inops auxilii venit ad Nortmannos, ubi tunc filius Hacconis Thrucco regnavit. Is quoniam paganus erat, nulla super exulem misericordia motus est. Ita ille infelix et a toto orbe reiectus in Angliam transfretavit, frustra solatium quaerens ab inimicis. Quo tempore Brit- tannis Adelrad filius Edgaris imperavit. Is non immemor iniuriarum, quas Dani ex antiquo Anglis inflixerant, exulem reppulit. Quem tandem miseratus infortunii rex Scothorum benigne recepit, ibidemque Suein bis septem annos exulavit usque ad mortem Herici. Haec parricidae avi pericula Suein rex nobis attonitis exposuit; deinde ad Hericum victorem reflexit narrationem.

## bok II, kap. 35 (MGH s. 95–96)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:35 -->

XXXV. 'Hericus', inquit, 'duo regna optinuit, Danorum Sueonumque, et ipse paganus, christianis valde inimicus'. Ad eum fertur legatus fuisse cesaris ac Hammaburgensis episcopi quidam Poppo, vir sanctus et sapiens, et tunc ad Sliaswig ordinatus, de regno Danorum seu pace christianorum cesaris partes expostulans. Aiuntque eum pro assertione christianitatis, cum barbari suo more signum quaererent, nil moratum statim ferrum ignitum gestasse manu et illaesum apparuisse. Dumque hoc facile omnem gentilibus ambiguitatem erroris tollere videretur, iterum sanctus Dei pro submovendo illius gentis paganismo aliud dicitur ostendisse vel magnum miraculum. Tunicam scilicet indutus ceratam, cum staret in medio populi circo, in nomine Domini precepit eam incendi. Ipse vero oculis ac manibus in celum tensis liquentes flammas tam patienter sustinuit, ut veste prorsus combusta et in favillam redacta hylari et iocundo vultu nec fumum incendii se sensisse testatus sit. Cuius novitate miraculi et tunc multa milia crediderunt per eum, et usque hodie per populos et ecclesias Danorum celebre nomen Popponis effertur. Haec aliqui apud Ripam gesta confirmant, alii apud Heidibam, quae Sliaswig dicitur.

## bok II, kap. 36 (MGH s. 96–98)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:36 -->

XXXVI. Claruit etiam tunc in Dania felicis memoriae Odinkar senior, de quo supra diximus, qui in Fune, Seland, Scone ac in Suedia predicans multos ad fidem christianam convertit. Eius discipulus et nepos fuit alter Odinkar iunior, et ipse nobilis de semine regio Danorum, dives agri, adeo ut ex eius patrimonio narrent episcopatum Ripensem fundatum. Quem dudum Bremae scolis traditum pontifex Adaldagus suis fertur manibus baptizasse, suoque nomine Adaldagus vocatus est. Is vero a Libentione archiepiscopo nunc ordinatus in gentes apud Ripam sedem accepit. Nam et illustri vita sanctae conversationis Deo et hominibus acceptus erat, et christianitatem in Dania fortissime defendit. Hos viros comperimus illo tempore claros in ea regione, aliis qui adhuc supervixerant a diebus Adaldagi non ociosis. Qui etiam in Norvegiam et Suediam progressi populum multum Iesu Christo collegerunt. A quibus traditur Olaph Trucconis filius, qui tunc Nortmannis imperavit, bapti- zatus ex ea gente primus fuisse christianus. [Olaph Thrucconis filius expulsus a Norwegia venit in Angliam ibique suscepit christianitatem, quam ipse primus in patriam revexit, duxitque uxorem a Dania, superbissimam Thore, cuius instinctu bellum Danis intulit].

## bok II, kap. 37 (MGH s. 98)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:37 -->

XXXVII. Alii dicunt olim et tunc ab Anglia quosdam episcopos vel presbyteros euangelizandi gratia egressos a domo, ab eisque Olaph baptizatum et ceteros, quorum precipuus esset quidam Iohannes episcopus, et alii postea dicendi. Si hoc verum est, non invidet, inquam, mater Hammaburgensis ecelesia, si filiis suis benefecerint etiam extranei, dicens cum apostolo: 'Quidam predicant per invidiam et contentionem, quidam autem propter bonam voluntatem et karitatem. Quid enim? Dum omnimodo sive per occasionem, sive per veritatem Christus annuntietur, et in hoc', inquit 'gaudeo et gaudebo'.

## bok II, kap. 38 (MGH s. 98–99)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:38 -->

XXXVIII. Hericus igitur rex Suedorum in Dania conversus ad christianitatem ibidem baptizatus est. Qua occasione predicatores in Suediam transeuntes a Dania fiducialiter agebant in nomine Domini. Audivi ego a prudentissimo rege Danorum Hericum post susceptam christianitatem denuo relapsum ad paganismum. Quod vero cum Ottone tercio pugnaverit et victus est, ab aliis comperi; rex tacuit.

## bok II, kap. 39 (MGH s. 99–100)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:39 -->

XXXVIIII. Post mortem diu optatam Herici Suein ab exilio regressus optinuit regnum patrum suorum, anno depulsionis suae vel peregrinationis XIIII. Et accepit uxorem Herici relictam, matrem Olaph quae peperit ei Chnud. Sed nihil illi profuit affinitas conubii, cui Deus iratus est. [Olaph rex Sueonum christianissimus erat filiamque Sclavorum Estred nomine de Obodritis accepit uxorem. Ex qua genitus est filius Iacobus et filia Ingrad, quam rex sanctus Grerzlef de Ruzzia duxit in coniugium]. Olaph sane, qui post obitum patris Herici regnum super Suevos accepit, cum exercitu superveniens infelicem Suein a regno expulit, et ipse optinuit Daniam. Cognovit autem Suein, quod Dominus ipse est Deus, et reversus in semetipsum peccata sua pre oculis habuit penitensque oravit ad Dominum. Qui exaudivit eum et dedit illi gratiam in conspectu inimicorum suorum et restituit eum Olaph in regnum suum, eo quod matrem suam habuerit; feceruntque pactum ad invicem firmissimum, ut christianitatem in regno suo plantatam retinerent et in exteras effunderent nationes.

## bok II, kap. 40 (MGH s. 100–101)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:40 -->

XL. Audiens autem rex Nortmannorum Olaph, filius Trucci, de coniunctione regum iratus est contra Suein, ratus eum quasi derelictum a Deo tociensque depulsum a sua etiam multitudine facile posse depelli. Collecta igitur classe innumera bellum intulit regi Danorum. Hoc factum est inter Sconiam et Seland, ubi solent reges navali bello confligere. Est autem brevis traiectus Baltici maris apud Halsinburg, in quo loco Seland a Sconia videri possit, familiare latibulum pyratis. Ibi ergo congressi, Nortmanni a Danis victi et fusi sunt. Olaph rex, qui forte solus remansit, in mare se precipitans dignum vitae finem invenit. [Uxor eius post mortem viri fame inediaque miserabiliter vitam consumpsit, ut digna fuit]. Narrant eum aliqui christianum fuisse, quidam chri- stianitatis desertorem; omnes autem affirmant peritum auguriorum, servatorem sortium, et in avium prognosticis omnem spem suam posuisse. Quare etiam cognomen accepit, ut Olaph Craccaben diceretur. Nam et artis magicae, ut aiunt, studio deditus omnes, quibus illa redundat patria, maleficos habuit domesticos eorumque deceptus errore periit.

## bok II, kap. 41 (MGH s. 101)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:41 -->

XLI. Suein interfecto Craccaben duo regna possedit. Ipse igitur mox destructo ritu ydolatriae christianitatem in Nortmannia per edictum suscipere iussit. Tunc etiam Gotebaldum quendam ab Anglia venientem episcopum in Sconia posuit doctorem. Qui aliquando in Suedia, sepe dicitur euangelizasse in Norvegia.

## bok II, kap. 42 (MGH s. 101–103)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:42 -->

XLII. Interea millesimus ab incarnatione Domini annus feliciter impletus est, et hic est annus archiepiscopi XIIus. Sequenti anno fortissimus Otto imperator, qui iam Danos, Sclavos, itemque Francos et Italos domuerat, eum iam tercio Romam victor intrasset, inma- tura morte preventus occubuit. Post mortem eius regnum in contentione remansit. Tunc vero et Sclavi a christianis iudicibus plus iusto compressi excusso tandem iugo servitutis libertatem suam armis defendere coacti sunt. Principes Winulorum erant Mystiwoi et Mizzidrog, quorum ductu sedicio inflammata est. His ducibus Sclavi rebellantes totam primo Nortalbingiam ferro et igne depopulati sunt; deinde reliquam peragrantes Sclavoniam omnes ecclesias incenderunt et ad solum usque diruerunt; sacerdotes autem et reliquos ecclesiarum ministros variis suppliciis enecantes, nullum christianitatis vestigium trans Albiam reliquerunt.

## bok II, kap. 43 (MGH s. 103–105)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:43 -->

XLIII. Apud Hammaburg eo tempore ac deinceps multi ex clero et civibus in captivitatem abducti sunt, plures etiam interfecti propter odium christianitatis. Narravit nobis diu memorandus rex Danorum et qui omnes barbarorum gestas res in memoria tenuit, ac si scriptae essent, Aldinburg civitatem populosissimam de christianis inventam esse. 'Sexaginta', inquit, 'presbyteri ceteris more pecudum obtruncatis ibi ad ludibrium servati sunt. Quorum maior loci prepositus Oddar nomen habuit, noster consanguineus. Ille igitur cum ceteris tali martyrio consummatus est, ut cute capitis in modum crucis incisa ferro cerebrum singulis aperiretur. Deinde ligatis post terga manibus confessores Dei per singulas civitates Sclavorum tracti sunt [aut verbere aut alio modo vexati], usque dum deficerent. Ita illi 'spectaculum facti et angelis et hominibus' in stadio medii cursus exhalarunt victorem spiritum. Multa in hunc modum per diversas Sclavorum provintias tunc facta memorantur, quae scriptorum penuria nune habentur pro fabulis. De quibus cum regem amplius interrogarem: 'Cessa', inquit, 'fili. Tantos habemus in Dania vel Sclavania martyres, ut vix possint libro comprehendi'. XLIIII. Omnes igitur Sclavi, qui inter Albiam et Oddaram habitant, per annos LXX et amplius christianitatem coluerunt, omni tempore Ottonum, talique modo se absciderunt a corpore Christi et ecclesiae, cui antea coniuncti fuerant. O vere occulta super homines Dei iudicia, qui 'miseretur, cui vult, et quem vult indurat'! Cuius omnipotenti am mirantes videmus eos ad paganismum esse relapsos, qui primi crediderunt, illis autem conversis ad Christum, qui videbantur novissimi. Ille igitur 'iudex iustus, fortis et patiens', qui olim deletis coram Israel septem gentibus Chanaan solos reservavit Allophilos, a quibus transgressi punirentur, ille, inquam, modicam gentilium portionem nunc indurare voluit, per quos nostra confunderetur perfidia.

## bok II, kap. 45 (MGH s. 105–106)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:45 -->

XLV. Haec facta sunt ultimo tempore senioris Libentii sub duce Bernardo, filio Bennonis, qui populum Sclavorum graviter afflixit. Eodemque tempore contentio Fer- densis episcopi Bernarii de Ramsolan coram papa Sergio terminata est.

## bok II, kap. 46 (MGH s. 106–107)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:46 -->

XLVI. Anno archiepiscopi XXII. Benno dux Saxonum obiit, et Liudgerus, frater eius, qui cum uxore sua venerabili Emma Bremensi ecclesiae plurima fecerunt bona. Apud Magadburg vero Gisillario archiepiscopo Daganus successit; deinde Walthardus meruit cathedram. Interea noster archiepiscopus de legatione sua in gentes sollicitus plures ordinavit episcopos, quorum nomina et sedes incertae [sunt], quia tempus persecutionis incubuit. Sicut vero patrum relatione cognovimus, Esico apud Sliaswig Popponi successit; Odinkar, de quo supra diximus, apud Ripam insignis fuit. Et sermo est post obitum Adeldagi archiepiscopi totam [regionem] Iudlant usque ad nostram aetatem in duos episcopatus bipartitam esse, tercio apud Arhusan deficiente. In Sclavania vero ordinavit archiepiscopus Folcwardum, deinde Reginbertum; quorum prior a Sclavania pulsus in Suediam vel Nordveiam missus est ab archiepiscopo, et ipse multos in Domino lucratus eum gaudio remeavit. Post haec omnibus bene compositis obiit beatus archimandrita Libentius, unaque Ferdensis episcopus, anno Domini millesimo XIII°, et sepultus est in medio chori ante gradus sanctuarii, quod est pridie nonas Ianuarii, indictione XI.

## bok II, kap. 47 (MGH s. 107–108)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:47 -->

XLVII. Unwanus archiepiscopus sedit annos XVI. Ferulam suscepit ab Heinrico, palleum a maiores papa Benedicto. De choro Podarbrunnensi assumptus est, clarissimo genere Inmedingorum oriundus, preterea dives et largus, omnibus hominibus acceptus, clero autem adprime benivolus. Quibus etiam hortatu Libentii tunc prepositi cortem Botegun optulit, cuius servitium esset per natales apostolorum .

## bok II, kap. 48 (MGH s. 108–109)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:48 -->

XLVIII. Unwanus primus omnium congregationes ad canonicam regulam traxit, quae antea quidem mixta ex monachis vel canonicis conversatione degebant. Ille omnes ritus paganicos, quorum adhuc supersticio viguit in hac regione, precepit funditus amoveri, ita ut ex lucis, quos nostri paludicolae stulta frequentabant reverentia, faceret ecclesias per diocesim renovari. Ex quibus etiam basilicam sancti Viti extra oppidum construi et capellam sancti Willehadi combustam iussit reparari. Ipso tempore ferunt aggerem Bremensis oppidi firmatum contra insidias et impetus inimicorum regis, precipue quoniam dux Bernardus Heinrico imperatori ausus rebellare terruit ac turbavit omnes ecclesias Saxoniae. Ex illo enim tempore, quo dux constitutus est in hac regione, nunquam discordia cessavit inter geminas domos, scilicet archiepiscopi et ducis, illis impugnantibus regem et ecclesiam, istis pro salute ecclesiae ac fidelitate regum certantibus. Haec aemulatio partium, dum prius occulta esset, ex eo tempore vires accepit et crevit in immensum. Bernardus enim dux tam avitae humilitatis quam paternae religionis oblitus primo quidem per avariciam gentem Winulorum crudeliter opprimens ad necessitatem paganismi coegit. Deinde per superbiam beneficiorum immemor totam secum ad rebellandum cesari movit Saxoniam. Novissime surgens in Christum ecclesias huius patriae non dubitavit impugnare, precipue vero nostram, quae et dicior eo tempore ceteris et longinquior videbatur a manu imperatoris. Eius impetum viri dicitur noster archiepiscopus Unwan sua magnanimitate taliter refregisse, ut pre pudore sapientiae ac liberalitatis episcopi cogeretur ipse dux ecclesiae, cui ante adversatus est, deinecps hylaris et benignus esse in omnibus. Igitur habito nostri pontificis consilio rebellis princeps tandem flexus apud Scalchispurg cesari Heinrico supplex dedit manus. Mox quoque favente Unwano Sclavos tributo subiciens pacem reddidit Nordalbingis et matri Hammaburg.

## bok II, kap. 49 (MGH s. 109–111)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:49 -->

XLVIIII. Ad cuius restaurationem venerabilis metropolitanus asseritur post cladem Sclavonicam civitatem et ecclesiam fecisse novam, simul ex singulis congregationibus suis, quae virorum essent, tres eligens fratres, ita ut duodecim fierent, qui in Hammaburg canonica dege- rent conversatione, vel qui populum converterent ab errore ydolatriae. Ordinavitque in Sclavaniam mortuo Reginberto Bennonem virum prudentem, qui de fratribus Hammaburgensis ecclesiae electus in populo Sclavorum multum predicando fructum attulit. In Dania vero supervixerunt adhuc theologus Poppo et ille nobilis Odinkar episcopus, quem pro fide ac sanctitate vitae eius familiarissimum habuit archiepiscopus. Hos duos episcopos solummodo in Iudlant fuisse comperimus, antequam Chnud regnum intraret. Solus ex nostris Odinkar transmarinas aliquando visitavit ecclesias, Esico domi sedit, persecutio ceteros tardavit. Archiepiscopus etiam alios viros doctissimos ordinavit in Norvegiam vel Suediam; alios vero in Anglia ordinatos pro amicitia regum, cum satis- facerent, ad aedificandam dimisit ecclesiam. Multos eorum secum retinens, omnes [autem], cum abierant, donis cumulans ad subiectionem Hammaburgensis ecclesiae reddidit voluntarios.

## bok II, kap. 50 (MGH s. 111–112)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:50 -->

L. Unwanus igitur cum esset vir nobilissimus, aeque nobilem ac sufficientem liberalitati suae sortitus est episcopatum, in quo et magnitudinem animi posset ostendere et necessitati ecclesiae simul prodesse. Quare tesaurum ecclesiae diu solliciteque collectum et quasi minus necessarium, si infra parietes clauderetur, ipse ad commodum suae legationis curavit ita expendere, ut ferocissimos reges aquilonis hylaritate suorum munerum ad omnia quae voluit benignos obedientesque haberet. In qua re non multum peccavit, ut arbitror, seminans carnalia, ut meteret spiritalia. Quin immo largitio eius in novella gentium conversione utillima videbatur; neque adeo nocuit ecclesiae, quae precedentium diligentia patrum erat opulentissima. Credo etiam secutus exemplum sancti Ansgarii et cuiusdam in Ecclesiastica Hystoria Theotimi, Scytarum episcopi, quorum alter legitur incredulos reges donis placasse, alter vero barbaros natura feroces epulis muneribusque raansuefecisse laudatur. Haec in apologum presulis dicta sufficiant. Nunc per hystoriae ordinem redeamus ad ecclesiae legationem, quae tempore Unwanni prosperrime gesta cognoscitur.

## bok II, kap. 51 (MGH s. 112)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:51 -->

LI. Suein rex Danorum atque Nortmannorum, veteres iniurias tam occisi fratris quam suae repulsionis ulturus classe magna transfretavit in Angliam, ducens secum filium suum Chnud et Olaph, filium Cracaben, de quo supra dictum est, Itaque multo tempore multis preliis adversum Anglos exactis Suein veteranum regem depulit Edilredum et insulam tenuit in sua ditione. Verum brevi tempore. Nam tercio mense, postquam victoriam adeptus est, ibidem morte preventus occubuit.

## bok II, kap. 52 (MGH s. 112–113)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:52 -->

LII. Chnud filius regis cum exercitu reversus in patriam denuo bellum molitur in Anglos. Olaph a Nortmannis electus in principem separatus est a regno Danorum. Tunc vero Chnud, ancipiti casu turbatus, pactum iniit cum fratre Olaph, filio Herici, qui regnavit in Suedia, eiusque fultus auxilio deliberavit primo quidem Angliam subiugare, deinde Norvegiam. Itaque mille navibus magnis armatus Chnud occeanum transivit Britannicum; per quem, sicut nautae referunt, a Dania in Angliam flantibus euris triduo vela panduntur. Hoc mare magnum et valde periculosum a laeva Orcadas habet, dextrorsum attingit Frisiam.

## bok II, kap. 53 (MGH s. 113–114)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:53 -->

LIII. Triennium Chnud Britanniam oppugnavit. Adelrad rex Anglorum apud Lundonam obsessus obiit, simul cum regno amittens vitam. Et iusto iudicio Dei, qui fratre per martyrium consummato duo de XL annis sceptrum sanguine polluit. Is parricidium taliter ex- piavit, relinquens filium parvulum nomine Eduardum, quem suscepit ab Imma uxore. Frater Adelradi Emund, vir bellicosus, in gratiam victoris veneno sublatus est; filii eius in Ruzziam exilio dampnati.

## bok II, kap. 54 (MGH s. 114–115)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:54 -->

LIIII. Chnud regnum Adelradi accepit uxoremque eius Immam nomine, quae fuit soror comitis Nortmannorum Rikardi. Cui rex Danorum suam dedit germanam Margaretam pro federe; quam deinde Chnud repudiatam a comite Wolf duci Angliae dedit, eiusque Wolf sororem copulatam altero duci Gudvino, callide ratus Anglos et Nortmannos per conubia Danis fideliores; quae res eum non fefellit. Et Richardus quidem comes de- clinans iram Chnud Iherosolimam profectus ibidem obiit, relinquens filium in Nortmannia Rodbertum, cuius filius est iste Willelmus , quem Franci Bastardum vocant. Wolf ex sorore regis Chnud filios suscepit Bern ducem et Suein regem, Gudvin a sorore Wolf ducis Suein, Tostin et Haroldum. Quam generationis seriem, quoniam secuturae lectioni utilem iudicavimus, hic inserere dignum videbatur.

## bok II, kap. 55 (MGH s. 115–116)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:55 -->

LV. Victor Chnud ab Anglia rediens in ditione sua per multos annos regnum Daniae possedit et Angliae. Quo tempore episcopos ab Anglia multos adduxit in Daniam. De quibus Bernardum posuit in Sconiam, Gerbrandum in Seland, Reginbertum in Fune. Zelatus est hoc noster archiepiscopus Unwan. Et dicitur Gerbrandum redeuntem ab Anglia cepisse, quem ab Elnodo Anglorum archiepiscopo cognovit esse ordinatum. Ille, quod necessitas persuasit, satisfaciens, fidelitatem Hammaburgensi cathedrae cum subiectione debitam spondens familiarissimus deinceps archiepiscopo effectus est. Per quem ille suos etiam legatos ad Chnud regem transmittens cum muneribus congratulatus est ei de rebus bene gestis in Anglia, sed corripuit eum de presumptione episcoporum, quos transtulit ex Anglia. Quod rex gratanter accipiens ita postmodum coniunctus est archiepiscopo, ut ex sententia eius omnia deinceps facere maluerit. Haec nobis de avunculo suo rex Danorum innotuit et de captione Gerbrandi non tacuit.

## bok II, kap. 56 (MGH s. 116–117)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:56 -->

LVI. Anno pontificis Unwani XII° Heinricus imperator, iusticia et sanctitate insignis, cum iam Saxones, Ytalos et Burgundiones imperio subiecerat, ad celeste migravit Imperium. Cui successit in sceptrum fortissimus cesar Conradus, qui mox Polanos et regem eorum Misingum magna virtute perdomuit, et auxiliatores eorum Behemos ceterosque Sclavorum populos sub tributum misit Cum rege Danorum vel Anglorum mediante archiepiscopo fecit pacem. Cuius etiam filiam imperator filio suo deposcens uxorem, dedit [ei] Sliaswig [civitatem] cum marcha, quae trans Egdoram est, in fedus amicitiae; et ex eo tempore fuit regum Daniae.

## bok II, kap. 57 (MGH s. 117–118)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:57 -->

LVII. Inter Chnud et Olaph regem Nortmannorum continuum fuit bellum, nec cessavit omnibus diebus vitae eorum, Danis pro imperio certantibus, Nortmannis vero pugnantibus pro libertate. In qua re iustior mihi visa est causa Olaph, cui bellum necessarium magis fuit quam voluntarium. Si quando autem tempus a bellorum motibus quietum erat, idem Olaph iudicio et iusticia regnum gubernavit. Dicunt eum inter cetera virtutum opera magnum zelum Dei habuisse, ut maleficos de terra disperderet, quorum numero cum tota barbaries exundet, precipue vero Norvegia regio monstris talibus plena est. Nam et divini et augures et magi et incantatores ceterique satellites Antichristi habitant ibi, quorum prestigiis et miraculis infelices animae ludibrio demonibus habentur. Hos omnes et huiusmodi beatissimus rex Olaph persequi decrevit, ut sublatis scandalis firmius coalesceret in regno suo christiana religio. Habuitque secum multos episcopos et presbyteros ab Anglia, quorum monitu et doctrina ipse cor suum Deo preparavit, subiectumque populum illis ad regendum commisit. Quorum clari doctrina et virtutibus erant Sigafrid, Grimkil, Rudolf et Bernard. Hii etiam iussu regis [ad] Suediam, Gothiam et omnes insulas, quae trans Nortmanniam sunt, accesserunt, euangelizantes barbaris verbum Dei et regnum Iesu Christi. Misit etiam nuntios ad archiepiscopum nostrum cum muneribus, petens, ut eos episcopos benigne reciperet suosque ad eum mitteret, qui rudem populum Nortmannorum in christianitate confortarent.

## bok II, kap. 58 (MGH s. 118–119)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:58 -->

LVIII. Simili religionis amore alter Olaph in Suedia dicitur floruisse. Is subditos sibi populos ad christianitatem convertere volens magno laboravit studio, ut templum ydolorum, quod in medio Sueoniae situm est, Ubsola destrueretur. Cuius intentionem pagani metuentes placitum cum rege suo tale constituisse dicuntur, ut, si ipse vellet esse christianus, optimam Suediae regionem, quam vellet, suo iuri teneret. In qua ecclesiam et christianitatem constituens nemini de populo vim recedendi a cultura deorum inferret, nisi qui sponte cuperet ad Christum converti. Huiusmodi rex placito gavisus mox in occidentali Gothia, quae Danis proxima est vel Nortmannis, ecclesiam Deo sedemque fundavit episcopalem. Haec est civitas Scarane maxima, in qua petente christianissimo rege Olaph primus ab Unwano archiepiscopo Thurgot ordinatus est. Ille vir strennue legationem suam perfecit in gentibus; duos nobiles populos Gothorum suo labore Christo lucratus est. Perque illum episcopum rex Olaph ingentia metropolitae Unwano direxit munera.

## bok II, kap. 59 (MGH s. 119)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:59 -->

LVIIII. Preterea duos fertur idem rex habuisse filios, quos una cum uxore et populo iussit ambos baptizari. Eorum alter, qui natus est a concubina, Emund nomen accepit. Alter Anund, quem rex a legitima genuit, cognomento fidei et gratiae dictus est Iacobus, iuvenis quidem aetate, verum sapientia et pietate precessit omnes, qui fuerunt ante eum; nec quispiam regum fuit populo Sueonum tam acceptus sicut Anundus.

## bok II, kap. 60 (MGH s. 119–120)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:60 -->

LX. Eo tempore cum esset pax firma inter Sclavos et Transalbianos, Unwanus archiepiscopus metropolem Hammaburg renovavit, clerumque dispersum colligens magnam ibidem tam civium quam fratrum adunavit multitudinem. Itaque cum duce Bernardo frequenter inhabitans locum sepe dimidium annum vixit in Hammaburg, gloriosissimum regem Chnud invitans ad colloquium Sclavorumque satrapas Utonem et Sedericum. Tali modo pontifex Unwanus domi forisque clarus legationem suam in gentibus narratur implesse. Nunc ea restant dicenda, quae de martyrio regis Olaph fama volante cognovimus.

## bok II, kap. 61 (MGH s. 120–122)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:61 -->

LXI. Olaph igitur, clarissimus rex Nortmannorum, contra Chnud regem Danorum, qui regnum suum impugnaverat, perpetuo decertabat prelio. Tandemque ferunt beatissimum regem Olaph seditione principum, quorum mulieres ipse propter maleficia sustulit, a regno depulsum Norvegiae. Et regnavit Chnud in Nortmannia simul et Dania et, quod nulli regum prius contingere potuit, in Anglia. Olaph vero totam spem suam in Deo ponens ad comprimendos ydolatras denuo bellum instau- rat. Itaque de rege Sueonum, cuius filiam habuit, et populis Islanorum infinitam congregans armatorum multitudinem, patrium regnum vi et armis recepit. Rex igitur christianissimus fortitudine in hostes, [et] iusticia in suos celebris ad hoc se credidit in regnum a Deo restitutum, ut iam tunc nemini parcere debuisset, qui vel magus permanere vellet, aut christianus fieri nollet. Et iam magna ex parte votum implevit, cum pauci, qui remanserant ex magis, in ultionem eorum, quos rex dampnavit, etiam ipsum obtruncare non dubitarunt. Alii dicunt eum in bello peremptum, quidam vero in medio populi circo ad ludibrium magis expositum. Sunt alii qui asserant illum in gratiam regis Chnud latenter occisum, quod et magis verum esse non diffidimus, eo quod regnum eius invasit. Igitur Olaph rex et martyr, ut credimus, tali fine consummatus est. Corpus eius in civitate magna regni sui Trondemnis cum decenti est honore tumulatum. Ubi hodieque pluribus miraculis et sanitatibus, quae per eum fiunt, Dominus ostendere dignatur, quanti meriti sit in celis, qui sic glorificatur in terris. Agitur festivitas [passionis] eius III° kal. Augusti, omnibus septentrionalis occeani populis Nortmannorum, Sueonum, Gothorum, [Semborum,] Danorum atque Sclavorum aeterno cultu memorabilis.

## bok II, kap. 62 (MGH s. 122–123)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:62 -->

LXII. Per idem tempus sermo est quendam ab Anglia nomine Wolfredum divini amoris instinctu Suediam ingressum verbum Dei paganis magna fiducia predicasse. Qui dum sua predicatione multos ad christianam fidem convertisset, ydolum gentis nomine Thor stans in concilio paganorum cepit anathematizare; simulque arrepta bipenni simulacrum in frusta concidit. Et ille quidem pro talibus ausis statim mille vulneribus confossus animam laurea dignam martyrii transmisit in celum. Corpus eius barbari laniatum post multa ludibria merserunt in paludem. Haec veraciter comperta memoriae tradidi, quamvis sint et alia, quae adhuc scribi digna sint. Verum de Unwano, et quae suo tempore gesta sunt, dictum est sufficienter et, sicut aestimo, fideliter. Apud Magedburg ipso tempore Walthardo successit Gero, deinde Hunfrid, ambo viri sancti et episcopali nomine digni. Deinde obiit gloriosus archiepiscopus, qui transisse dicitur VI. kal. Februarii, anno Domini millesimo XXIX, indictione XII, et sepultus est iuxta decessorem suum a latere sinistro. LXIII. Libentius sedit annos fere IIIIor. Is cum esset nepos alterius Libentii et tunc maior domus prepositus, favore Gislae imperatricis ferulam suscepit a Conrado cesare, palleum vero a papa Iohanne XIX. 'Vir simplex ac rectus ac timens Deum'. Cumque omnibus esset affabilis, singulari quodam amore clerum dilexit, et inopum necessitatibus erat valde compatiens. Ipse igitur vicum trans flumen ab incolis terrae pretio redemit, quem fratribus offerens XXX ex eo statuit per annum dari convivia. At vero xenodochii talem omnino sollicitudinem curavit habere, ut qui in hac parte sola negligentias omnium predecessorum sanare videretur. Adeo redundavit episcopatus et prepositura et xenodochium, ut vix egens quisquam posset inveniri. Forte hoc videtur incredibile his, qui huius temporis egestatem vident, nec fortasse quisquam tunc crederet ea futura, quae nunc facta videntur.

## bok II, kap. 64 (MGH s. 123–125)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:64 -->

LXIIII. Libentius itaque bonus in prepositura, multo melior in cathedra legationem suam ad gentes ferventi animo ingressus est; et primo omnium concilians sibi Chnud regem Danorum Gerbrando subrogavit in Seland Avoconem, in Aldinburg ordinavit Meinherum, Thorgato autem successorem posuit de Ramsola Gotescalcum epi- scopum. Illis namque diebus beatissimus Thurgot episcopus pro labore predicationis Bremae cum archiepiscopo diutius consistens fertur asperrimo leprae morbo percussus diem vocationis suae cum magna expectasse patientia. Tandemque bono fine consummatus in basilica sancti Petri sepultus est, ubi et Folcwardus et Harich et magnus Othingar et Poppo in pace quiescunt. Aderant vero tunc cum archiepiscopo predicatores inclyti, Odinkar iunior ex Danis, Sigafrid a Suedia, Rodulf a Normannia episcopi narrantes ei, quanta fecerit Dominus in salute gentium, quae cotidie convertebantur. Quos pontifex, ut par fuit, honorifice dimissos ad predicationem denuo misit.

## bok II, kap. 65 (MGH s. 125)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:65 -->

LXV. Tempore illo Conradus imperator filiam Chnud regis Heinrico filio accepit in matrimonium. Cum quibus statim regio fastu Italiam ingressus est ad faciendam regno iusticiam, comitem habens itineris Chnud regem, potentia trium regnorum barbaris gentibus valde terribilem. Ille quidem cum tres filios haberet, singulos super singula regna posuit, ipse aliquando visitans Danos, aliquando vero Nortmannos, sepissime autem sedit in Anglia.

## bok II, kap. 66 (MGH s. 125–126)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:66 -->

LXVI. Archiepiscopus igitur metropolem Hammaburg crebro visitavit. Nam eo tempore virtute Chnud regis et Bernardi ducis pax firma trans Albiam fuit, cum et cesar bello Winulos domuerit. Principes eorum Gneus et Anatrog pagani erant; tercius Uto, filius Mistiwoi, male christianus. Unde etiam pro crudelitate sua a quodam Saxonum transfuga interfectus est, habens filium Gotescalcum, qui per idem tempus apud Luniburg monasterium ducis litteralibus erudiebatur studiis, Gotescalco Gothorum episcopo eiusdem cenobii curam agente. Verum is comperta morte parentis, ira et furore commotus, reiectis cum fide litteris arma corripuit amneque transmisso inimicis Dei se coniunxit Winulis. Quorum auxilio christianos impugnans multa milia Saxonum prostrasse dicitur in patris vindictam. Hunc tandem quasi principem latronum Bernardus dux capiens in custodia tenuit. Virumque arbitrans tortissimum, iniuncto secum federe dimisit eum. Qui venit ad Chnud regem, et cum eo profectus in Angliam permansit ibi multo tempore.

## bok II, kap. 67 (MGH s. 126–127)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:67 -->

LXVII. Interea noster archiepiscopus piis operibus celo semper intentus ecclesiam suam episcopaliter exornavit et filios ecclesiae pastoraliter educavit, omnibus acceptus, etiam, quod difficile est, principibus. Suo tempore Bernardus dux et frater eius Theodmarus ecelesiae nostrae multa bona fecerunt, exhortante piissima Emma, quae Bremensem ecclesiam valde dilexit suumque tesaurum Deo et genitrici eius ac sancto confessori Willehado fere totum optulit. Haec quoque pro dilectione pontificis omnes ecelesiae filios, ut sui essent, fovit. Inviderunt nobis fata, ne diu frueremur tali pastore, qualis erat Libentius, dilectus, inquam, Deo et hominibus. Ipse, ut aiunt, in festivitate sancti Bartholomei apostoli duas aegrescens missas celebravit finitoque pro more psalterio, suis aeternum lugentibus, eadem die gaudens migravit ad Christum. Obitus eius A 1. contingit IX. kal. Septembris. Quod est anno Domini MXXX, indictione XIII. B 1. contigit octavo kal. Septembris, quod est anno Domini millesimo tricesimo primo, indictione terciadecima.

## bok II, kap. 68 (MGH s. 127–131)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:68 -->

LXVIII. Hermannus sedit annos vix tres. Cambutam pastoralem meruit a cesare Conrado, palleum a papa iuniore Benedicto; ab Halverstatensi choro electus eiusdem ecclesiae fuit prepositus. Vir, ut aiunt, columbinae simplicitatis, sed parum habens prudentiae serpentis; ideoque facile deceptus est a clyentibus. Raro parrochiam visitavit; semel Hammaburg accessit, et tunc cum exercitu veniens episcopatum quasi non suum despoliavit abiensque velut terram salsuginis derisit. Rapacitatis incentor et auctor consiliorum quidam Macco fuit, archiepiscopi vicedomnus. Ceterum nobiles viros habuit capellanos, Tiadericum et Suidgerum, quem deinde Romana sedes appellavit Clementem. Subdiaconus eius fuit Adalbertus, postea archiepiscopus Bremensis, iam tunc minax vultu et habitu verborumque altitudine suspectus audientibus. Pontifex igitur parvipendens omnia, quae in episcopatu invenit, primo quidem musicum Gruido- nem adduxit Bremam, cuius instancia correxit melodiam et claustralem disciplinam. Quod solum ex operibus eius prospere cessit. Deinde antiquissimum sancti Mykaelis oratorium diruens corpora trium decessorum eius, scilicet Adalgarii, Hogeri et Reginwardi, ab eo loco sustulit ac recondidit eos in maiori basilica sub [ipso] tribunali. Tunc magnum opus et utile ingressurus murum civitati circumdare voluit vixque iactis fundamentis cum opere vitam finivit. Ita ille magnus pontifex Heli, dum suos a rapina non corripuit, etiam in bonis aliquibus Deo ultionum displicuit. Mortuus est autem in episcopatu Halverstedensi, dum esset in predio suo Hiddinrode. Corpus eius Bremam revectum subterratum est in medio chori. Obiit vero XIIII. kal. Octobris. LXVIIII. Bescelinus, cognomento Alebrandus, sedit annos X. Vir omni bonorum genere decoratus, episcopali officio dignus, dilectus Deo et hominibus. Hunc nobis ecclesia prestitit Coloniensis. Imperator Conradus optulit ei baculum, Benedictus papa transmisit illi palleum. Ordinatus est autem a suffraganeis et aliis Saxoniae VII episcopis , et hoc in urbe metropoli Hammaburg cum ingenti gloria. Ad laudem beati viri parum est omne quod dicimus, a cuius laude necdum aliquem audivi discordantem. Ut enim brevi quodam indiculo complectamur ymaginem virtutis eius, pater patriae fuit, decus cleri et salus populi, terror male potentium exemplarque benivolentium, egregius pietate vel qui omnia vellet ad profectum ducere. Dicta et facta eius omnia dulci memoria posteris comprehensa. Et cum omnibus esset talis, qualem singuli desiderabant, singularis cura eius et amor super clericis fuit, quibus vix tolerare potuit, ut malum diceretur verbum. Nam et claustrum renovavit et mensam canonicis ipse primus instituit. Prius enim cum prebenda tenuis fere videretur, XXX convivia, quae Libentius episcopus per annum dare statuit, adiectis ex sua parte quibusdam decimis, ita ordinare videtur, ut cotidie panis albus fratribus detur ultra solitam annonam; in dominicis vero diebus unicuique duplex mellitae copia. Nam et vinum dari fratribus contra naturam Saxoniae disposuit, quod etiam in diebus suis ferme peregit. Composita mensa manum vertit ad claustrum, quod ipse, dum prius ligneum esset, lapideum fecit, forma, ut mos est, quadrangula, vario cancellorum ordine distinctum et visu delectabile. Deinde murum civitatis ab Herimanno decessore orsum in giro construens in aliquibus eum locis usque ad propugnacula erexit, alias quinque aut VII cubitorum altitudine semiperfectum dimisit. Cui ab occasu contra forum porta grandis inhaesit superque portam firmissima turris, opere Italico munita et septem ornata cameris ad diversam oppidi necessitatem.

## bok II, kap. 70 (MGH s. 131–132)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:70 -->

LXX. Haec dum Bremae operis insignia relinqueret, mox ad ecclesiae Hammaburgensis aedificationem toto cordis amore accingitur. Ibi enim post cladem Sclavani- cam, quam supra contigisse retulimus, Unwanus archiepiscopus et cum eo dux Bernardus castrum nobile de ruinis antiquae civitatis elevantes ecclesiam et diversoria construxerunt omnia lignea. Alebrandus vero pontifex adversum crebras hostium incursiones aliquod fortius presidium pro inopia loci necessarium arbitratus primo omnium ecclesiam, quae constructa erat in matris Dei honorem, lapide quadro aedificavit. Aliam deinde sibi domum lapideam fecit, turribus et propugnaculis valde munitam. Cuius aemulatione operis dux provocatus et ipse domum suis in eodem castro paravit. Ita prorsus civitate renovata basilica eadem ex una parte habuit domum episcopi, ex alia pretorium ducis. Voluit etiam nobilis archiepiscopus Hammaburg metropolem muro circumdare ac munire turribus, nisi velocior eius transitus impedisset votum eius.

## bok II, kap. 71 (MGH s. 132–133)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:71 -->

LXXI. Trans Albiam suo tempore ac per totum regnum pax firma erat. Principes Sclavorum Anatrog et Gneus et Ratibor pacifice ad Hammaburg venientes duci ac presuli militabant. Sed cum diverso modo et tunc et nunc in gente Winulorum dux et episcopus laboraret, scilicet duce pro tributo, pontifice vero pro augenda christianitate laborantibus, videtur mihi iam dudum studio sacerdotum christianam religionem ibidem convaluisse, si conversionem gentis avaricia principum non prepediret.

## bok II, kap. 72 (MGH s. 133–134)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:72 -->

LXXII. Archiepiscopus igitur pro legatione sibi ad gentes credita more predecessorum sollicitus coadiutores predicationis ordinavit episcopos, Rodulfum ex capellanis in Sliaswig, Abhelinum in Sclavaniam, Wal a Bremensi choro consecravit in Ripam, ceteris qui supra fuerunt adhuc viventibus et in vinea Dei non ociosis. LXXIII. Anno pontificis VI. manu fortis imperator Conradus obiit, et successit ei filius Heinricus, ille qui Ungros domuit. Eodemque tempore memorabiles aquilonis reges obierunt Chnud et Olaph, germani fratres. Quorum alter, videlicet Olaph rex Sueonum, successorem regni habuit filium, de quo supra diximus, Iacobum. Sub quo iunior Suein, filius Wolf, militavit in Suedia XII annis, qui retulit nobis Iacobo regnante christianitatem late in Sueonia diffusam esse. Alter frater, id est Chnud, in Anglia decessit tenuitque regna Danorum, Anglorum ac Nortmannorum in ditione sua per XXII annos.

## bok II, kap. 74 (MGH s. 134–135)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:74 -->

LXXIIII. Post cuius mortem, ut ipse disposuit, succedunt in regnum filii eius, Haroldus in Angliam, Suein in Nortmanniam, Hardechnud in Daniam. Iste cum esset filius [Imme] reginae, sororem habuit eam, quam cesar Heinricus in coniugium postea recepit. Ceterum Suein et Harold a concubina geniti erant; qui, ut mos est barbaris, aequam tunc inter liberos Chnud sortiti sunt partem hereditatis. Haroldus in Anglia triennium regnavit. Contra quem frater a Dania veniens in Flandria classem adunavit. Sed rex Anglorum morte preventus bellum diremit. Hardechnud Angliam simul possedit et Daniam. LXXV. Illo tempore Suein iunior, dum in Angliam iter ageret, maritima Hadeloae navibus appulit. Quem proxima quaeque locorum more pyratico vastantem milites quidam archiepiscopi capiunt et in presentiam eius pertrahunt. Ille vero captivum cum honore recipiens Bremam duxit et iuncta secum amicitia post aliquot dies regie donatum permisit abire. Hoc nobis de se rex ipse narravit, summa laude predicans illum archiepiscopum, forma corporis et liberalitate animi omnibus acceptum. Retulit etiam circumstantibus de regio pontificis apparatu et tesauro ecclesiae inaestimabili, quem se ait Bremae vidisse, et alia multa. [LXXVI. Alebrandus archipresul omnibus acceptus a Bernardo duce ac germano ducis Thiadmaro pro liberalitate animi valde honoratus est. Solis invisus erat malefactoribus, sicut marchioni Utoni, cuius superbiam ipse confudit sua magnanimitate].

## bok II, kap. 77 (MGH s. 135–136)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:77 -->

LXXVII. Interea secundus filiorum Chnud, qui regnavit in Nortmannia, Suein, obiit. Tunc Nortmanni elegerunt Magnum, qui erat filius Olaph martyris a concubina. Magnus statim invadens Daniam possedit duo regna, Hardechnud rege Danorum cum exercitu morante in Anglia. Qui mox adversus Magnum pugnaturus consanguineum Suein classi prefecit. Suein victus a Magno cum in Angliam remearet, Hardechnud mortuum repperit. [Ipso tempore ferunt Ascomannos et pyratas per ostium Wirrahae progressos venisse usque ad Lismonam, insperate omnia vastantes. Quibus inde redeuntibus ad naves bellum ad Aunon illatum est, ibique maxima pars eorum trucidata fertur].

## bok II, kap. 78 (MGH s. 136)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:78 -->

LXXVIII. In cuius locum Angli prius elegerunt fratrem eius Eduardum, quem de priori marito Imma genuit, vir sanctus et timens Deum. Isque suspectum habens Suein, quod sceptrum sibi Anglorum reposceret, cum tyranno pacem fecit, constituens eum proximum se mortuo regni Anglorum heredem, vel si filios susceperit. Tali pacto mitigatus Suein in Daniam remeavit. Multa prelia Suein cum Magno feruntur. Tociens Suein victus ad regem Sueonum fugiens pervenit Anundum.

## bok II, kap. 79 (MGH s. 136–138)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:79 -->

LXXVIIII. Victor Magnus Daniam et Nortweiam optinuit. Ad quem noster archiepiscopus usque ad Sliaswig pro colloquio venit, habens in comitatu suo ducem Bernardum et Thiadmarum, episcopum Hildinemensem, et Rodulfum, eiusdem civitatis episcopum. [Iste Thiadmarus a Dania oriundus cum regina Gunhild advenit, cuius patrocinio ille meruit Hildinensem episcopatum. Nam barbarice Tymmo vocabatur]. In eo colloquio soror Magni regis Ordulfo ducis filio desponsatur. Qui vix peractis nuptiis in gratiam cognati Haroldum quendam, principem Danorum, redeuntem ab urbe apostolorum trans Albiam obtruncavit innoxium. Causa mortis ea fuit, quod de regali stirpe Danorum genitus propior sceptro videbatur quam Magnus. Ea res initium calamitatis peperit in familiam ducis. Magnus autem rex pro iusticia et fortitudine carus fuit Danis, verum Sclavis terribilis, qui post mortem Chnud Daniam infestabant. Ratibor dux Sclavorum interfectus est a Danis. [Ratibor iste christianus erat, vir magnae potestatis inter barbaros. Habuit enim filios octo, principes Sclavorum, qui omnes occisi sunt a Danis, dum patrem ulcisci quaesierunt]. Ad cuius mortem ulciscendam iam tunc cum [toto] exercitu Winuli venientes usque ad Ripam vastandam progressi sunt. Et forte Magnus rex tunc a Nortmannia rediens Heidibam appulit. Qui mox Danorum copiis undique collectis egredientes a Dania paganos in campestribus Heidibae excepit. Quindecim milia feruntur ibi occisa, et facta est pax et laeticia christianis omni tempore Magni. Eodem vero tempore Godescalcus post mortem Chnud regis et filiorum eius rediens ab Anglia contra Sclavaniam venit infestus, omnes impugnans magnumque paganis terrorem incutiens. De cuius fortitudine vel potentia, quam super barbaros habuit, postea dicemus.

## bok II, kap. 80 (MGH s. 138–139)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:80 -->

LXXX. Et haec quidem forinsecus dum varia sorte gesta sunt, in Bremis status rerum labefactari cepit: 'summisque negatum Stare diu', nostrae quoque invidit prosperitati. In diebus illis nobilissima senatrix Emma obiit, uxor quondam Liutgeri comitis [et soror Meginwerki, episcopi Podarburnensis], sed iam vidua per annos XL, totum fere quem habuit ingentem tesaurum pauperibus et ecclesiis dispersit. Corpus eius requiescit in Bremensi ecclesia, anima eius gaudeat in celesti requie. Illa dum adhuc viveret, Bremensi ecclesiae cortem Stiplaga iuxta Rhenum dedit. Lismona vero, nescio pro quo filiae delicto, in partem cessit imperatoris Conradi; pro qua re Gisla regina eo tempore A 1. B. visitavit Lismonam. C. Bremam accedens fratribus multa bona fecit ecclesiae et omnibus indigenis, deinde Lismonam cum archiepiscopo visitavit. LXXXI. Anno archiepiscopi penultimo domus sancti Petri Bremae conflagravit, eiusque flamma incendii claustrum cum officinis, urbem cum aedificiis totam consumpsit, veterisque habitaculi nullum remansit vestigium. Ibi sacrae tesaurus ecclesiae, ibi libri et vestes, ibi omnia ornamenta consumpta sunt. Et haec quidem rerum dampna facile possent recuperari, si maiora non pateremur in moribus detrimenta. 'Multum enim distant', ut quidam ait, 'dampna morum a dampnis temporalium rerum, cum illa intra nos sint, extra nos ista'. Sane ex illo tempore fratribus, qui ante canonice vixerant, extra claustrum vagantibus regula sanctorum patrum per multa prius secula studiose conservata primo negligentius haberi cepit, deinde funditus abiecta consenuit. Et sunt anni ab ordinatione sancti Willehadi, cum Bremensis ecclesia fundata est, usque ad finem Alebrandi, quando eadem ecclesia combusta est, anni ferme CCtiLXXta . Combusta est autem intrante autumno, quod est III° idus Septembris.

## bok II, kap. 82 (MGH s. 139–141)

<!-- passage: adam_av_bremen:ii:82 -->

LXXXII. Archiepiscopus eo tempore in Fresiam iter egit. Is conflagratione templi audita mox pedem retor- sit, iactisque sequenti aestate fundamentis ad formam Coloniensis ecclesiae disposuit huius nostrae magnitudinem perducere. Et profecto credimus, si longiorem sibi vitam fata concesserint, omne opus ecclesiae finiturus erat paucis annis. Tanta erat presulis animositas et instancia in omni opere, precipue vero in templi aedificatione. Porro sola aestas, quae inceperat hoc opus, fundamenta ecclesiae iacta, columpnas et arcus earum lateraque in altum erecta vidit. Transacta hyeme, cum iam festivitas immineret paschalis, beatissimus pontifex Alebrandus [pridie ante cenam dominicam], credo non inscius vocationis suae, ab ecclesia Scirnbeki, nudis pedibus accessit Bremam. Ubi multa oratione cum lacrimis effusa Deo et sanctis eius commendavit ecclesiam. Cumque iam febribus tangeretur, navigio delatus est ad Buciensem preposituram, ibique supervixit dies VII. Sic terrenum phase celestibus mutans azimis anima eius gaudens transivit ad Dominum. At vero corpus antistitis cum ingenti luctu sequentium et occurrentium per alveum Wissulae fluvii Bremam deportatum in medio novae, quam ipse orsus est, basilicae tumulatum est. In quo scilicet loco primum altare maius situm fuerat iuxta mausoleum sancti patris Willehadi. Per idem vero tempus apud Magedburg felicis memoriae Hunfrid archiepiscopus obiit; illique successit Engilhard, reiecto illo, qui sprevit episcopatum, Winthero. Anno Domini MXLIII. contigit depositio dilecti patris nostri Alebrandi, circa diem XVII. kal. Maii. Haec est indictio XI. Vale in Christo, pastor amabilis, et tuo gregi nunquam obliviscende. Transi ad pascha celorum, ubi cum agno paschali epuleris in azimis sinceritatis et veritatis. Recipere feliciter in aeterna tabernacula, ubi cum angelis indeficua laeteris beatitudine. Quamdiu enim temporali nobiscum fruebaris vita, pastoralis curae officia nobiliter implesti; vita et doctrina, omnia nobis dulcia. Nunc autem 'raptus es, ne malicia mutaret intellectum' tuum; ideoque pius Dominus 'properavit educere' te 'de medio iniquitatum', ut fructum laborum tuorum pleniter reciperes, etiam si non feceras omnia bona, quae voluisti. Ergo iusticia tua manet, et memoriale tuum non derelinquetur in seculum seculi.

## bok III, inledning (MGH s. 142)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:inledning -->

LIBER TERTIUS. Nomen Adalberti trutinat pars tercia libri.

## bok III, kap. 1 (MGH s. 142–144)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:1 -->

I. Adalbertus archiepiscopus sedit annos unum de XXX. Virgam pastoralem suscepit ab Heinrico imperatore, filio Conradi, qui a Cesare Augusto Romanorum imperatorum XC. erat in solio, exceptis illis, qui simul regnabant cum alteris. Palleum archiepiscopale ut decessores sui per legatos accepit a supradicto papa Benedicto, quem in ordine Romanorum pontificum post apostolos fuisse CXLVII. repperimus. Ordinatio eius facta est Aquisgrani, presente cum principibus cesare, XII episcopis astantibus et manum imponentibus. Cuius benedictionis copiam ipse sibi multociens maledicentibus obiecit, subridens ac dicens se non posse ab aliquo malediei, qui a tantis ecclesiae patriarchis ab initio et simul tam sollempniter benedictus fuerit. De cuius viri gestis et moribus cum difficile sit aliquid dignum scribere, ad scribendum nos ea cogit necessitas, quoniam promisimus libri huius tenorem, o venerabilis presul Liemare, usque ad diem tui pontificatus extendere; unde licet stulte audacterque introierim hoc pelagus, nunc tamen haut inprudenter fecisse videar, si ad litus properabo. In quo littoris accessione vix aliquem portum video inpericiae meae. Ita plena sunt omnia scopulis invidiae detractionum- que asperitatibus, ut ea, quae laudaveris, adulatione carpant, quae vero delicta reprehenderis, dicant fieri ex malivolentia. Cum tamen ille vir memorabilis omni genere laudum possit extolli, quod nobilis, quod pulcher, quod sapiens, quod eloquens, quod castus, quod sobrius: haec omnia continebat in se ipso, et alia item bona, quae extrinsecus homini solent accedere, ut sit dives, ut felix, ut gloriam habeat, ut potentiam, omnia sibi habunde fuerunt. Preterea in legatione gentium, quod primum est Hammaburgensis ecclesiae officium, nemo umquam tam strennuus potuit inveniri. Item in divinis ministeriis sollempniter obeundis, in honore sedis apostolicae, in fidelitate publicae rei, in sollicitudine etiam suae parrochiae vix potuit habere comparem, aut qui in pastorali cura vigilantior esset in omnibus, si ita perseveraret. Nam cum talis fuerit ab initio, circa finem deterior videbatur. Ad quem virtutis suae defectum corruit vir non bene cautus tam sua negligentia quam ceterorum inpellente malicia. De quibus suo loco postea latius dicetur. Quoniam vero difficile est omnes viri actus aut bene aut pleniter aut in ordinem posse diffiniri a me, precipua gestorum eius summatim quaeque delibans affectu condolentis ad eam pervenire desidero calumpniam, qua nobilis et dives parrochia Hammaburgensis et Bremensis altera vastata est a paganis, altera discerpta est a pseudochristianis. Igitur narrationis initium tale faciam, ut statim ex moribus eius possint omnia cognosci.

## bok III, kap. 2 (MGH s. 144–145)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:2 -->

II. Erat nimirum vir genere nobilissimus, honore primo Halverstatensis prepositus, ingenio acri et instructo, multarum artium suppellectile; in divinis et humanis prudentiae magnae et ad ea, quae auditu vel studio collegit, retinenda et proferenda memoriae celebris, eloquentiae singularis. Tum preterea, quod forma corporis erat spetiosus, castitatis amator fuit. Largitas eiusmodi, ut petere haberet indignum, tarde aut humiliter acceperit, prompte vero hylariterque sepe non petentibus largiretur. Humilitas in eo dubia videbatur, quam solis exhibuit servis Dei, pauperibus et peregrinis, adeo ut sepe, antequam cubitum iret, XXX et amplius mendicantibus ipse genu flexo pedes lavaret. Principibus autem seculi et coaequalibus suis humiliari nullo modo voluit. In quos etiam tali zelo exarsit aliquando, ut hos luxuriae, illos avaritiae, quosdam infidelitatis arguens nulli demum parceret, quem notabilem cognovit. Itaque multis virtutibus in unum vas congregatis poterat vir talis esse dicique beatus, nisi unum vicium obstaret, cuius deformitas omnem decorem presulis obnubilarat, hoc erat cenodoxia, familiaris divitum vernacula. Ea prudenti viro talem invidiam peperit, ut multi etiam bona, quae fecit plurima, dicerent fieri pro mundana gloria. Sed videant huiusmodi, ne temere illum iudicent, hoc scientes, quod in rebus ambiguis absolutum non debet esse iudicium, et: 'in quo alterum iudicas, te ipsum condempnas'. Nobis autem, qui cum eo viximus cotidianamque viri conversationem inspeximus, notum est aliqua illum sicut hominem fecisse pro honore seculi, multa vero pro Dei timore sicut bonum hominem. Et quamvis largitas eius in cunctos modum excederet, inveni tamen eam largiendi rationem, quod pro ditanda ecclesia sua quosdam studuit obsequiis placare sicut reges et eorum consilio proximos; alios autem, qui ecclesiae suae aliquo modo nocere videbantur, acerrimo persecutus est odio sicut duces nostros et nonnullos episcopos. Audivimus eum sepenumero pro lucro ecclesiae suae se suosque parentes devovisse: 'Adeo', inquit, 'nemini parcam, nec mihi, nec fratribus, nec pecuniae, nec ipsi ecclesiae, ut episcopatus meus aliquando liberetur a iugo vel par ceteris efficiatur'. Quae omnia [melius] in ipso hystoriae textu pandentur, ut videant sapientes, quam coacte et non temere, immo probabili ratione fecerit aliqua, in quibus desipuisse vel insanisse videtur a non intelligentibus.

## bok III, kap. 3 (MGH s. 145–146)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:3 -->

III. Anno ordinationis suae primo, postquam pontifex sollempniter intronizatus ecclesiae Bremae nuptias peregit, videns basilicae noviter inceptae opus inmensum vires quaerere maximas, nimis precipiti usus consilio statim murum civitatis a decessoribus orsum et quasi minus necessarium destrui fecit iussitque lapides in templo poni. Nam et turris spetiosa, quam diximus VII cameris ornatam fuisse, tunc funditus est diruta. Quid loquar de claustro, quod lapide polito constructum pulcritudine sua visus contuentium refecit? Et hoc presul absque mora precepit dissipari, quasi aliud pulcrius cito facturus. Cogitavit enim, ut ipse nobis de ea re sciscitantibus aperuit, refectorium, dormitorium, cellarium et ceteras fratrum officinas omnia ex lapide facere, si locus aut ocium suppeditarent. Ad quae omnia cum sibi habunde ad manus fore gloriaretur, ut pace fratrum dicam, solam clericorum et lapidum penuriam [sepe] querebatur. Interea 'Fervet opus', surrexit ecclesiae murus, cuius formam ante Alebrandus ad instar Coloniensis incepit, ipse vero ad exemplum Beneventanae domus cogitavit perducere.

## bok III, kap. 4 (MGH s. 146)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:4 -->

IIII. Anno tandem septimo incepti operis moles a fronte levata est, ac principale sanctuarii altare dedicatum in honore sanctae Mariae . Nam secundum in occidentali absida consecrandum altare disposuit in amorem sancti Petri, cuius sub invocatione legitur antiqua basilica extructa. Emergentibus itaque multis archiepiscopo angustiis mansit opus inperfectum ad annum pontificii XXIIII, cum et ego indignissimus ecclesiae Dei matricularius Bremam veni. Et tunc demum templi parietes dealbantur, occidentalisque cripta sancto Andreae dedicata est.

## bok III, kap. 5 (MGH s. 146–147)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:5 -->

V. Et quoniam magnus pontifex vidit ecclesiam et episcopatum suum, quem decessoris sui Adaldagi prudentia liberavit, iniqua ducum potentia iterum vexari, summo nisu conatus est eandem ecclesiam pristinae libertati reddere, ita ut nec dux nec comes aut aliqua iudicialis persona quempiam districtum seu potestatem haberet in suo episcopatu. Quod nisi per odium fieri nequivit, dum correpti pro nequitia principes ad iram magis accenderentur. Aiuntque Bernardum ducem, cum pro nobilitate ac sapientia suspectum habuerit pontificem, sepe dixisse illum quasi exploratorem positum in has regiones, qui infirma terrae alienigenis et cesari esset proditurus. Ideoque dum ipse aut aliquis filiorum eius advixerit, episcopum nunquam bonum diem habiturum in episcopatu. Quod verbum in pectus episcopi altius, ac quisquam ratus erat, descendit. Itaque ex eo tempore ira et metu anxius moliri, parare atque ea modo cum animo habere, quae duci et suis profutura non essent. Dissimulatoque animi dolore ad tempus, quod alia via consilium non invenit, totus confugit ad auxilium palatii, nec pepercit sibi ac suis aut ipsi episcopatui, cesarem placando et aulicos, dummodo id efficeret, quod ecclesia esset libera. Proinde visus est tantos in curia labores tolerasse, tantas ubique terrarum expeditiones sponte cum suis desudasse, ut infatigabilem eius viri constanciam miratus cesar ad omnia publicae rei consilia virum habere maluerit vel primum.

## bok III, kap. 6 (MGH s. 147–148)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:6 -->

VI. Expeditiones vero, quas in Ungriam, Sclavaniam, Italiam vel in Flandriam cum cesare pontifex egit, mul- tae sunt. Quae cum singulae magnis episcopii sumptibus multisque familiarum oppressionibus exigerentur, duarum nos tantum facere mentionem cogimur, hoc est Italicae, quae prima fuit, vel Ungaricae, quae postrema, eo quod insignes pre ceteris fuerunt nobisque ambae infeliciter evenerunt. Et de Ungarica quidem dicetur in fine, nunc de Italica videamus.

## bok III, kap. 7 (MGH s. 148)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:7 -->

VII. Heinricus rex domitis vel compositis Pannonum sedicionibus ecclesiastica, ut dicitur, necessitate Romam tractus est, comitem habens cum ceteris imperii magnatibus et nostrum archiepiscopum. Ubi depositis, qui pro apostolica sede certaverant, Benedicto, Gratiano et Silvestro scismaticis Adalbertus pontifex in papam eligi debuit, nisi quod pro se collegam posuit Clementem. A quo rex Heinricus coronatus die natalis Domini imperator et augustus vocatus est.

## bok III, kap. 8 (MGH s. 148–150)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:8 -->

VIII. Post haec imperatorem ab Italia revertentem archiepiscopus noster fertur Bremam vocasse, occasione data, qui Lismonam visere deberet vel regem Danorum invitare ad colloquium, sed re vera, ut fidem exploraret ducum. Imperator autem Bremae apparatu regio, sicut dignum fuit, receptus cortem, quae Balga dicitur, fratribus optulit, ecclesiae vero comitatum Fresiae concessit, quem ante Gotafridus habuit. Cesar inde Lismonam veniens mox, ut aiunt, per insidias a Thiedmaro comite circumventus archiepiscopi nostri studio defensus est. Quare idem comes a cesare vocatus in ius, cum se purgare duello mallet, a satellite suo nomine Arnoldo interfectus est. Qui et ipse non post multos dies a filio Thietmari comprehensus et per tybiam suspensus inter duos canes efflavit, unde et ipse ab imperatore comprehensus et perpetuo est exilio dampnatus . Cuius mortem dux germanus et filii eius acerrime zelantes in archiepiscopum ex eo tempore ipsum et ecclesiam eius et familiam ecclesiae letali odio persecuti sunt. Cumque pax ficta interdum ambas conciliasse partes videretur, nihilominus tamen illi, qui ducem secuntur, antiqui memores odii, quod patres eorum exercuerunt in ecclesiam, nostros impugnare non cessarunt, affligentes omnibus modis. 'Exurge , Domine, et iudica causam tuam', 'memor esto obprobrii servorum tuorum'!

## bok III, kap. 9 (MGH s. 150–151)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:9 -->

VIIII. Metropolitanus autem econtra bonis studiis certans et beneficiis redimens tempus, quoniam dies mali erant, pacem cum ducibus fecit. Deinde vero sollicitudinem gerens parrochiae aliquid magnum vel se dignum cogitavit ubique nobilitatis suae monimentum relinquere. Et primo quidem floccipendens auream decessorum mediocritatem vetera contempsit, nova molitus omnia perficere. Igitur magnis animi et sumptuum conatibus pugnans, ut Bremam similem ceteris efficeret urbibus, statim ex bonis, quae ipse adquisivit, duas fecit preposituras: unam sancto Willehado, ubi corpus eius aut requiescit aut translatum est, alteram sancto Stephano, cuius se famulum multociens gloriabatur ipse archiepiscopus. Has duas confinxit a principio, verum et alias postea fecit, hoc est in Bremis terciam sancto Paulo, de bonis, quae hospitali pertinebant, Lastimonae quartam de predio eiusdem cortis. Quintam voluit apud Stade fieri, sextam vero trans Albiam in Sollonberg. Septimam vero incepit in Aspice, qui locus in Mindensi parrochia est silvestris et montuosus. Octava est abbatia Gozzicana iuxta Salam flumen, quae fundata est a parentibus archiepiscopi.

## bok III, kap. 10 (MGH s. 151)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:10 -->

X. Alia etiam plurima diversis locis inchoavit opera, quorum pleraque defecerunt ipso adhuc vivo et rei publicae negotiis intento, sicut illa domus lapidea, quae in Aspice subito casu lapsa corruit ipso presente. Cetera vero ex raptu vel negligentia prepositorum dissipata probantur, in quos comperta fraude atrociter aliquando ultus est archiepiscopus. Qua in re videri potest eorum nequitia, quibus ille fidem plus iusto habuit, voluntatem presulis a bono incepto sepe conversam.

## bok III, kap. 11 (MGH s. 151)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:11 -->

XI. Et res quidem domesticae a principio bene ac laudabiliter ab illo viro provisae sunt. Quae autem foris pro legatione gentium acta sint, consequens sermo breviter declarabit. Metropolitanus statim ut ingressus est episcopatum, ad reges aquilonis pro amicitia legatos misit. Epistolas quoque commonitorias sparsit per omnem Daniam sive Nortmanniam ac Suediam et usque ad fines terrae, exhortans episcopos et presbyteros in illis partibus degentes, ut ecclesias domini nostri Iesu Christi fideliter custodirent atque ad conversionem paganorum accederent intrepidi.

## bok III, kap. 12 (MGH s. 151–153)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:12 -->

XII. Magnus eo tempore simul tenebat duo regna, Danorum videlicet atque Nortmannorum, Iacobus adhuc in Suedia sceptrum habuit. Cuius auxilio Suein et Tuph ducis effultus Magnum pepulit a Dania. Qui denuo bellum instaurans obiit in navibus. Suein duo regna possedit classemque parasse dicitur, ut Angliam suo iuri subiceret. Verum sanctissimus rex Edwardus cum iusticia regnum gubernaret, tunc quoque pacem eligens victori obtulit tributum, statuens eum, [ut supra dictum est,] post se regni heredem. Cumque rex iuvenis Suein tria pro libitu suo regna tenuerit, mox succedentibus prosperis oblitus est celestis regis et consanguineam a Suedia duxit uxorem. Quod domno archiepiscopo valde displicuit, furentemque regem missis legatis ad eum de scelere terribiliter increpuit, postremo, nisi resipuerit, excommunicationis gladio feriendum esse. Tunc ille conversus in furorem minabatur omnem parrochiam Hammaburgensem vastare et exscindere. Ad quas minas imperterritus noster archiepiscopus arguens et obsecrans perstitit immobilis, donec tandem flexus Danorum tyrannus per litteras papae libellum repudii dedit consobrinae. Nec tamen rex sacerdotum admonitionibus aurem prebuit, sed mox ut consobrinam a se dimisit, alias itemque alias uxores et concubinas assumpsit. Et suscitavit ei Dominus inimicos in circuitu multos, sicut Salemoni fecit proprios servos.

## bok III, kap. 13 (MGH s. 153–154)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:13 -->

XIII. Haroldus quidam, frater Olaph regis et martyris, vivente adhuc germano patriam egressus Constantinopolim exul abiit. Ubi miles imperatoris effectus multa prelia contra Sarracenos in mari et Scitas in terra gessit, fortitudine clarus et divitiis auctus vehementer. Is vero defuncto fratre, cum in patriam revocatus fuerit, Suein consanguineum regnantem repperit. Cuius, ut dicitur, se manibus tradens sacramentum fidelitatis exhibuit victori, et patrium regnum pro ducatu accepit in beneficium. Sed mox ut ad suos venit et Nortmannos sibi fideles esse persensit, facile ad rebellandum persuasus omnia Danorum maritima ferro vastavit et igne; et tunc Arhusin ecelesia incensa, [ac] Sliaswig depredata est. Suein rex terga vertit. Inter Haroldum et Suein prelium fuit omnibus diebus vitae eorum.

## bok III, kap. 14 (MGH s. 154–155)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:14 -->

XIIII. Simul eo tempore separabant se Angli a regno Danorum, filiis Gudwini rebellionis auctoribus, quos amitae regis Danorum filios esse diximus et quorum soro- rem Eduardus rex duxit uxorem. Hii namque facta conspiratione fratres Suein regis, qui in Anglia duces erant, alterum Bern statim obtruncant, alterum Osbern cum suis omnibus eiecerunt a patria. Et tenuerunt Angliam in ditione sua, Edwardo tantum vita et inani regis nomine contento.

## bok III, kap. 15 (MGH s. 155–157)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:15 -->

XV. Cum haec ibi gesta essent, christianissimus rex Sueonum Iacobus migravit e seculo, et successit ei frater eius Emund pessimus. Nam iste a concubina Olaph natus erat, et cum baptizatus esset, non multum de nostras religione curavit. Habuitque secum quendam episcopum nomine Osmund, acephalum, quem dudum Sigafridus, Nortmannorum episcopus, Bremae scolis docendum commendavit. Verum is postea beneficiorum oblitus pro ordinatione Romam accessit indeque repulsus per multa loca circuivit erroneus, et sic demum ordinari meruit a quodam Polaniae archiepiscopo . Tunc veniens in Suediam iactavit se a papa consecratum in illas partes archiepiscopum. Sed cum noster archiepiscopus legatos suos ad Gamulan regem dirigeret, invenerunt ibi eundem girovagum Osmund, archiepiscopali more crucem pre se ferentem. Audierunt etiam, quod barbaros adhuc neophitos non sana fidei nostrae doctrina corruperit. Quorum ille presentia territus solitis populum regemque impulit dolis, ut legati repellerentur, quasi non habentes sygillum apostolici. 'Et illi quidem ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Iesu contumeliam pati'. Erant autem legati fratres Bremensis ecclesiae, quorum potissimus fuit Adalwardus senior, olim nostri claustri decanus, verum tunc Sueonum genti ordinatus episcopus. De cuius viri virtutibus multa possent diei, nisi properaremus ad alia. Legatis igitur tali modo a Sueonibus repulsis fertur quidam, nepos an privignus regis ignoro, prosecutus esse cum lacrimis, suppli- citer se commendans orationibus eorum. Nomen ei Stinkel. Is solus misericordia motus super fratres optulit eis munera transmisitque eos per montana Suedorum salvos usque ad sanctissimam Gunhild reginam, quae a rege Danorum pro consanguinitate separata in prediis suis trans Daniam commorata est, hospitalitati elemosinisque vacans et ceteris operibus sanctitatis insistens. Ea legatos cum ingenti honore quasi a Deo missos recipiens magna per eos xenia misit archiepiscopo.

## bok III, kap. 16 (MGH s. 157–159)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:16 -->

XVI. Interea Sueones, qui episcopum suum repulerunt, divina ultio secuta est. Et primo quidem filius regis nomine Anund a patre missus ad dilatandum imperium, cum in patriam feminarum pervenisset, quas nos arbitramur Amazonas esse, veneno, quod fontibus inmiscuerunt, tam ille quam exercitus eius perierunt. Deinde cum aliis cladibus tanta siccitas et frugum sterilitas Sueones afflixit, ut missis ad archiepiscopum legatis episcopum suum reposcerent, cum satisfactione fidem gentis polli- centes. Gavisus igitur pontifex petenti gregi volentem dedit pastorem. Qui deinde perveniens in Sueoniam tanta omnium alacritate suscipi meruit, ut gentem Wirmilanorum integram Christo lucratus etiam miracula virtutum in populo fecisse dicatur. Eodem tempore mortuus est rex Sueonum Emund, post quem levatur in regnum nepos eius Stinkel, de quo supra diximus. Qui fidelis erat domino Iesu Christo, et de religione eius testimonium perhibebant omnes fratres nostri, qui eas partes adierant. Haec de Sueonibus suo tempore gesta domnus Adalbertus archiepiscopus amplifico sermone, ut solebat, omnia describens etiam visionem quandam episcopi Adal- wardi, qua monitus est, ut euangelizandi gratia pergere non tardaret, curavit adnectere.

## bok III, kap. 17 (MGH s. 159–162)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:17 -->

XVII. In Nortmannia quoque res magnae gestae sunt illo tempore, quo rex Haraldus crudelitate sua omnes tyrannorum excessit furores. Multae ecclesiae per illum virum dirutae, multi christiani ab illo per supplicia necati. Erat [autem] vir potens et clarus victoriis, qui prius in Grecia et in Scythiae regionibus multa contra barbaros prelia confecit. Postquam vero in patriam venit, nunquam quietus fuit a bellis, fulmen septentrionis, fatale malum omnibus Danorum insulis. Ille vir omnes Sclavorum maritimas regiones depredavit; ille Orchadas insulas suae ditioni subiecit; ille cruentum imperium usque ad Island extendit. Itaque multis imperans nationibus propter avaritiam et crudelitatem suam omnibus erat invisus. Serviebat etiam maleficis artibus, non attendens miser, quod sanctissimus germanus eius talia monstra eradicavit a regno, pro amplectenda norma christianitatis certans usque ad sanguinem. Cuius egregia merita testantur haec miracula, quae cotidie fiunt ad sepulcrum regis in civitate Trondemnis. Videbat haec ille derelictus a Deo, nihilque compunctus oblationes quoque ac tesauros, qui summa fidelium devotione collati sunt ad tumulum fratris, ipse Haroldus unca manu corrodens militibus dispersit. Pro quibus causis archiepiscopus zelo Dei tactus legatos suos direxit ad eundem regem, tyrannicas presumptiones eius litteris increpans, spetialiter vero admonens de oblationibus, quas non liceret in usum cedere laicorum, et de episcopis suis, quos in Gallia vel in Anglia contra fas ordinare fecerat se contempto, per quem auctoritate sedis apostolicae deberent iuste ordinari. Ad haec mandata commotus ad iram tyrannus legatos pontificis spretos abire precepit, clamitans se nescire, quis sit archiepiscopus aut potens in Norvegia, nisi solus Haroldus. Et alia plurima deinde fecit et dixit, quae superbiae eius proximam intentabant ruinam. Nam et papa Alexander confestim missis ad eundem regem litteris precepit, ut tam ipse quam episcopi sui vicario sedis apostolicae dignam subiectionis exhibeant reverentiam. XVIII. His apud Nortmanniam gestis magnopere studuit archiepiscopus, ut regi Danorum conciliaretur, quem prius offensum habuit in repudio consobrinae. Scivit enim, si talem virum ad se colligeret, leviorem sibi ad cetera, quae in animo gessit, introitum fore. Mox igitur mediante gratia largitatis, quam in omnes habuit, venit in Sliaswig. Ubi facile notus et reconciliatus superbo regi muneribus atque conviviis certavit archiepiscopalem potentiam regalibus anteferre diviciis. Denique, sicut mos est inter barbaros, ad confirmandum pactum federis opulentum convivium habetur vicissim per VIII dies. De multis rebus ecclesiasticis ibi disponitur; de pace christianorum, de conversione paganorum ibi consulitur. Ita pontifex cum gaudio domum reversus persuasit cesari, ut evocatus rex Danorum in Saxoniam, uterque alteri perpetuam iuraret amicitiam. Cuius federis beneficio multum lucri susce- pit nostra ecelesia, et legatio borealium nationum cooperante Suein rege prosperis semper aucta est incrementis.

## bok III, kap. 19 (MGH s. 162–163)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:19 -->

XVIIII. Trans Albiam vero et in Sclavania res nostrae adhuc magna gerebantur prosperitate. Godescalcus enim, de quo supra dictum est, vir prudentia et fortitudine predicandus, accepta in uxorem filia regis Danorum Sclavos ita perdomuit, ut eum quasi regem timerent, tributa offerentes et pacem cum subiectione petentes. Qua temporis occasione nostra Hammaburg pacem habuit, et Sclavania sacerdotibus ecclesiisque plena fuit. Grodescalcus igitur, 'vir religiosus ac timens Deum', archiepiscopo etiam familiaris, Hammaburg ut matrem colebat. Ad quam solvendorum causa votorum solitus erat frequenter venire. In Sclavania citeriori nemo umquam surrexit potentior et tam fervidus christianae religionis propagator. Etenim si vita ei longior concederetur, omnes paganos ad christianitatem cogere disposuit, cum fere terciam partem converteret eorum, qui prius sub avo eius [Mistiwoi] relapsi sunt ad paganitatem. XX . Igitur omnes populi Sclavorum, qui ad Hammaburgensem respiciunt dyocesim, sub illo principe christianam fidem coluerunt devote, hoc est Waigri et Obodriti vel Reregi vel Polabingi. Item Linoges, Warnabi, Chizzini et Circipani, usque ad Panem fluvium, quem nostrae privilegia ecclesiae vocant Penem. Provinciae iam plenae erant ecclesiis, ecclesiae autem sacerdotibus. Sacerdotes vero libere agebant 'in his, quae ad Deum pertinent'. Quorum mediastinus princeps Goteschalcus dicitur tanto religionis arsisse studio, ut oblitus ordinis sui frequenter in ecclesia sermonem exhortacionis ad populum fecerit, ea, quae mystice ab episcopis dicebantur vel presbyteris, ipse cupiens Sclavanicis verbis reddere planiora. Infinitus erat numerus eorum, qui cotidie convertebantur , adeo ut pro sacerdotibus in totas mitteretur provincias. Tunc etiam per singulas urbes cenobia fiebant sanctorum virorum canonice viventium, item monachorum atque sanctimonialium, sicut testantur hii, qui in Leubice, Aldinburg, Lontio, Razzispurg et in aliis civitatibus singulas viderunt. In Magnopoli vero, quae est civitas inclita Obodritorum, tres fuisse congregationes Deo servientium referuntur.

## bok III, kap. 21 (MGH s. 163–166)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:21 -->

XXI. Gratulabatur archiepiscopus de novella plantatione ecclesiarum misitque de suis episcopis et presbyteris viros ad principem sapientes, qui rudes in christiani- tate populos confortarent. Ordinavit autem in Aldinburg defuncto Abhelino monachum Ezzonem. Iohannem Scotum constituit in Magnopolim. In Razzisburg esse disposuit Aristonem quendam ab Iherosolimis venientem, et alios alibi. Preterea, cum ipse veniret in Hammaburg, eundem Gotescalcum principem invitavit ad colloquium, magnopere illum exhortans, ut inceptum pro Christo laborem constanter ad finem perducat, victoriam illi pollicens affuturam in omnibus, postremo, si quid patiatur adversitatis pro nomine Christi, beatum fore. Multa illi de conversione paganorum in celo reposita premia, multas coronas de singulorum salute venturas. Eisdem verbis et ad idem studium hortabatur metropolitanus regem Danorum, qui ad eum iuxta Egdorem fluvium consistentem multociens venit, omnia, quae de scripturis ab illo proferebantur, subtiliter notans retinensque memoriter, excepto quod de gula et mulieribus, quae vitia naturalia sunt illis gentibus, persuaderi non potuit; ad cetera omnia pontifici rex fuit obediens et moriger. XXII. Per idem tempus in Sclavania res maximae gestae sunt, quae posteris ad gloriam Dei non sunt reticendae, quoniam 'Deus ultionum libere egit, reddens retributionem superbis'. Igitur cum multi sunt Winulorum populi fortitudine celebres, soli IIIIor sunt, qui ab illis Wilzi, a nobis dicuntur Leutici, inter quos de nobilitate potentiaque contenditur. Hii sunt scilicet Chizzini et Circipani, qui habitant citra Panim fluvium, Tholosantes et Retheri, qui ultra Panim degunt. Cumque lis perveniret ad bellum, Tholosantes et Retheri, quamvis auxilio Chizzinos haberent, nihilominus victi sunt a Circipanis. Iterum instauratum est prelium, et contriti sunt Rederi. Temptatum est tercio, et Circipani victores abierunt. Tunc illi, qui victi sunt, principem Godescalcum ducemque Bernardum et regem Danorum accitos in auxilium super hostes duxerunt, ingentemque trium regum exercitum suis nutrierunt stipendiis per VII ebdomadas, Circipanis viriliter repugnantibus. Multa milia paganorum hinc inde prostrati sunt, plures abducti in captivitatem. Tandem Circipani XV milia talenta regibus offerentes pacem adepti sunt. Nostri cum triumpho redierunt, de christianitate nullus sermo, victores tantum predae in- tenti. Haec est virtus Circipanorum, qui pertinent ad Hammaburgensem episcopatum. Quidam nobilis homo de Nordalbingis narravit mihi haec et alia veraciter ita gesta esse.

## bok III, kap. 23 (MGH s. 166)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:23 -->

XXIII. Audivi etiam, cum veracissimus rex Danorum sermocinando eadem replicaret, populos Sclavorum iamdudum procul dubio facile converti posse ad christianitatem, nisi obstitisset avaricia Saxonum: 'Quibus', inquit, 'mens pronior est ad pensionem vectigalium quam ad conversionem gentilium'. Nec attendunt miseri, quam magnum periculum suae cupiditatis luant, qui christianitatem in Sclavania primo per avariciam turbabant, deinde per crudelitatem subiectos ad rebellandum coegerunt et nunc salutem eorum, qui vellent credere, pecuniam solam exigendo contempnunt. Ergo iusto Dei iudicio videmus eos prevalere super nos, qui permissu Dei ad hoc indurati sunt, ut per illos nostra flagelletur iniquitas. Nam re vera, sicut peccantes superari videmur ab hostibus, ita conversi victores hostium erimus. A quibus si tantum fidem posceremus, et illi iam salvi essent et nos certe essemus in pace.

## bok III, kap. 24 (MGH s. 166–167)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:24 -->

XXIIII. Haec dum forinsecus in legatione gentium ecclesiae nostrae ministerio gererentur, domnus metropolitanus Adalbertus adhuc bonis intentus studiis vigilanter et magnopere providit, ne sua quapiam negligentia pastorale officium minus habere videretur, in ea scilicet, qua gloriatur apostolus, sollicitudine omnium ecclesiarum. Itaque domi forisque clarus taliter se gessit, ut par divitura maiorque magnatium nihilominus pater orphanorum iudexque viduarum esse certaret, talem curam habens omnium, ut necessitatibus etiam minimorum sollertissimus provisor adesset. Cumque terrenis gravatus negotiis et ad spiritalia mox languescere cogeretur, in sola gentium legatione permansit integer officii et sine querela et talis, qualem et tempora et mores hominum mallent habere. Ita affabilis, ita largus, ita hospitalis, ita cupidus divinae pariter et humanae gloriae, ut parvula Brema ex illius virtute instar Romae divulgata ab omnibus terrarum partibus devote peteretur, maxime ab omnibus aquilonis populis. Inter quos extremi venerant Islani, Gronlani et Orchadum legati, petentes, ut predicatores illuc dirigeret; quod et fecit.

## bok III, kap. 25 (MGH s. 167–168)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:25 -->

XXV. In diebus illis Wal Danorum episcopus migravit e seculo. Cuius diocesim rex Suein in IIIIor episcopatus distribuens, prebente suam auctoritatem metropolitano, singulis suos intronizavit episeopos. Tunc etiam pontifex noster in Suigiam vel Norvegiam et in insulas maris ad messem dominicam operarios misit. De quorum ordinatione singulorum habundantius dicetur in fine .

## bok III, kap. 26 (MGH s. 168–171)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:26 -->

XXVI. Tocius itaque parrochiae suae diligentissimam adhibens provisionem metropolem Hammaburg in principio laeticiae posuit archiepiscopus, fecundissimam gentium matrem illam appellans omnique devotionis officio venerandam, protestatus ei tanto maiorem offerri debere consolationem, quanto maiori plaga et propioribus insidiis et tam longiturna paganorum infestatione cribraretur. Ergo accepta pace temporum, dum sepe meditatus est Hammaburgensem munire simulque ornare toparchiam, quoddam utile opus inchoavit contra incursus barbaricos, in quo et populus et ecclesia Nordalbingorum perhenne haberent presidium. Igitur cum provincia Sturmariorum, in qua Hammaburg sita est, tota in planitiem campi descendat, ex ea parte, qua Sclavos attingit, neque mons neque flumen est in medio, quod incolis munimentum prestet, absque silvis passim occurrentibus, quarum latebris protecti hostes incertis aliquando excursibus repentini superveniunt nostrosque securos et nil minus cogitantes vel perimunt vel, quod eis morte gravius est, captivos abducunt. Solus mons in ea regione prominet iuxta Albiam, longo in occasum dorso protentus, quem incolae Sollonberg vocant. Eum pontifex oportunum arbitrans, in quo firmaretur castellum, quod genti presidio foret, statim silvam, quae montis verticem obtexit, exscindi mundarique locum precepit. Itaque multis inpensis, multo sudore hominum voti compos effectus montem asperum fecit habitabilem. Ubi preposituram constituens disposuit congregationem facere Deo servientium, quae mox conversa est in turmam latronum. Ex illo enim castro nostri quidam populares in circuitu, quos ad tuendum positi sunt, depredari et persequi ceperunt. Ideoque locus ille postea tumultu comprovintialium destructus est, populus vero Nordalbingorum excommunicatus. Compertum est nobis in gratiam ducis factum hoc, qui more solito felicibus ecclesiae actibus invidebat. XXVII. Nam et dux eo tempore relicto veteri castello Hammaburg novum quoddam presidium sibi suisque fundavit infra Albiam flumen et rivum, qui Alstra vocatur. Ita nimirum cordibus vel mansionibus ab invicem divisis dux novum, archiepiscopus vetus coluit oppidum. Diligebat sane pontifex eum locum sicut omnes predecessores sui, eo quod metropolis sedes fuerit omnium septentrionalium nationum et caput suae parrochiae. Ideoque dum adhuc pax fuit trans Albiam, omnes fere sollempnitates paschae ac penthecosten itemque Dei matris ibi celebrare voluit, collecto ex singulis congregationibus maximo cleri numero, precipue his, qui vocalitate sua populos mulcere poterant. Et tunc plenario gaudens ordine ministrorum omnia divinae servitutis officia cum magna iussit reverentia compleri et gloria etiam exteriori. Cui nimirum gloriae tantum ipse indulsit, ut iam non Latino more vellet ecclesiastica obire mysteria, sed nescio qua Romanorum sive Grecorum consuetudine fultus per tres missas, ubi astitit, XII modulari officia precepit. Omnia magna quaerens, omnia mirabilia, omnia gloriosa in divinis et humanis, et propterea dicitur fumo delectatus aromatum et fulguratione luminum et tonitruis alte boantium vocum. Quae omnia traxit a lectione Veteris Testameriti, ubi maiestas Domini apparuit in monte Synai. Et alia multa facere solebat, rara modernis et ignorantibus scripturas; cum tamen sine auctoritate [scripturarum] ipse nil fecerit, iam tunc scilicet meditatus ecclesiam suam divitiis et honore ceteris anteferre, si papam et regem suae haberet voluntati morigeros. Eos igitur complacare [sibi] properabat omnibus modis.

## bok III, kap. 28 (MGH s. 171–172)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:28 -->

XXVIII. Ea tempestate cesar Heinricus ingentibus regni divitiis utens in Saxonia Goslariam fundavit, quam de parvo, ut aiunt, molendino vel tugurio formans venatorio in tam magnam, sicut nunc videri potest, civitatem bono auspicio et celeriter perduxit. In qua etiam sibi construens palatium duas omnipotenti Deo congregationes instituit, unam ex his nostro donans regendam tenendamque pontifici, eo quod illi individuus comes vel cooperator in omnibus existeret. Tunc etiam sibi data est spes acquirendi vel accipiendi comitatus vel abbatias vel predia, quae magno deinceps periculo ecclesiae mercati sumus, ut puta cenobia Lauressae vel Corbeiae, comitatus autem Bernardi et Ekibrecti, predia vero Sincicum, Plisna, Groningon, Dispargum et Lismona. Quibus iam dubia re possessis arbitrabatur se metropolitanus, sicut bene de Xerse dicitur, aut per mare ambulaturum aut per terram navigaturum , postremo quae in animo habuit, facile omnia perfecturum.

## bok III, kap. 29 (MGH s. 172)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:29 -->

XXVIIII. Presertim eo fultus amminiculo, quod potentissimus papa Leo pro corrigendis ecclesiae necessitatibus venit in Germaniam, quem sciret sibi pro veteri amicitia nil abnegaturum , quod iure cuipiam deberet prestari .

## bok III, kap. 30 (MGH s. 172–173)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:30 -->

XXX. Tunc habita est illa synodus generalis apud Mogontiam, presidente domno apostolico et imperatore Heinrico, cum episcopis Bardone Mogontino, Eberhardo Treverensi, Herimanno Coloniensi, Adalberto Hammaburgensi, Engilhardo Magdaburgensi ceterisque provintiarum sacerdotibus. In eo concilio quidam Spirensis episcopus Sibico, cui crimen adulterii intendebatur, examinatione sacrificii purgatus est. Preterea multa ibidem sanctita sunt ad utilitatem ecclesiae, pre quibus symoniaca heresis et nefanda sacerdotum coniugia olographa synodi manu perpetuo dampnata sunt. Quod veniens domum noster episcopus non tacuisse probatur. De mulieribus statuit eandem sentenciam, quam decessor eius memorabilis Alebrandus et antea Libentius inchoarunt, scilicet ut fierent extra synagogam et civitatem, ne malesuada pelicum vicinia castos violaret optutus. Haec synodus facta est anno Domini millesimo LI. Ipse est annus archiepiscopi VII; et tunc maius altare tribunalis dedicatum est in honore genitricis Dei.

## bok III, kap. 31 (MGH s. 173–174)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:31 -->

XXXI. De qua synodo mentionem ideo fecerim, quod domnus Adalbertus eo tempore, quo tam clari homines in ecclesia fuerunt, sapientiae ae virtutum merito fere omnes precelluit. Tantus apud papam, talis apud cesarem habebatur, ut de publicis rebus absque eius consilio nihil ageretur. Quapropter ubi vix locum habet clericus, nec in procinctu bellorum imperator illum virum dehabere voluit, cuius inexpugnabile consilium sepe ad evincendos expertus est inimicos. Sensit hoc callidissimus Italorum dux Bonifacius, item Godafrid, Otto, Balduinus et ceteri, qui regnum tumultibus implentes gravi aemulatione cesarem lassare videbantur, tandemque humiliati sola se infractos Adalberti prudentia gloriati sunt.

## bok III, kap. 32 (MGH s. 174–175)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:32 -->

XXXII. Quid loquar de barbaris Ungrorum sive Danorum, item Sclavorum aut certe Nortmannorum gentibus, quas imperator sepius consilio domuerat quam bello, monitu et opera nostri pontificis nobile discens exemplum, Parcere subiectis et debellare superbos? Ad hunc nostrae felicitatis cumulum accessit hoc, quod fortissimus imperator Grecorum Monomachus et Heinricus Francorum transmissis ad nostrum cesarem muneribus congratulati sunt archiepiscopo pro sapientia et fide eius rebusque bene gestis eius consilio. Tunc ille Constantinopolitano rescribens iactavit se inter alia descendere a Grecorum prosapia, Theophanu et fortissimo Ottone sui generis auctoribus . Ideoque nec mirum esse, si Grecos diligeret, quos vellet etiam habitu et moribus imitari; quod et fecit. Similia regi Franciae mandata legavit et aliis. XXXIII. Metropolitanus igitur his rerum successibus elatus, et quod papam vel cesarem suae voluntati pronos videret, multo studio laboravit in Hammaburg patriarchatum constituere. Ad quam intentionem primo ductus est ea necessitate, quoniam rex Danorum christianitate iam in fines terrae dilatata desideravit in regno suo fieri archiepiscopatum. Quod tamen ut perficeretur, ex auctoritate sedis apostolicae convenientibus canonum decretis prope sancitum est; sola expectabatur sentencia nostri pontificis. Quam rem ille, si patriarchatus honor sibi et ecclesiae suae Romanis privilegiis concederetur, fore ut consentiret promisit, quamlibet invitus. Disposuit vero patriarchatui subicere XII episcopatus, quos ex sua divideret parrochia, preter eos suffraganeos, quos in Dania ceterisque gentibus nostra tenet ecclesia, ita ut primus esset in Palmis iuxta Egdorem fluvium, secundus in Helinganstade, tercius in Razzispurg, quartus in Aldinburg, quintus in Michilinburg, sextus in Stade, septimus in Lismona, octavus in Wildishusin, nonus in Bremis, decimus in Ferde, undecimus in Ramsola, duodecimus in Fresia. Nam Ferdensem episcopatum se facile posse adipisci non semel gloriatus est.

## bok III, kap. 34 (MGH s. 175–177)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:34 -->

XXXIIII. Interea condicionibus utrimque protractis sanctissimus papa Leo migravit, eodemque anno fortissimus imperator Heinricus discessit. Quorum obitus contigit anno archiepiscopi XIImo; quorum morte non solum ecclesia turbata est, verum etiam res publica finem habere videbatur. Itaque ex illo tempore nostram ecclesiam omnes calamitates oppresserunt, nostro pastore tantum curiae intento negotiis. Ad gubernacula regni mulier cum puero successit, magno imperii detrimento. Indignantes enim principes aut muliebri potestate constringi aut infantili ditione regi primo quidem communiter vindicarunt se in pristinam libertatem, ut non servirent; dein contentionem moverunt inter se, 'quis eorum videretur esse maior'; postremo armis audacter sumptis dominum et regem suum deponere moliti sunt. Et haec omnia oculis pocius videri possunt, quam calamo scribi. Tandem seditionibus ad pacem inclinatis Adalbertus et Anno archiepiscopi consules declarati sunt, et in eorum consilio deinceps summa rerum pendebat. Sed cum ambo essent viri prudentes et strennui in procuratione rei publicae, tamen alter alterum felicitate aut industria sua longe precurrisse videtur. [Itaque ficta sodalitas episcoporum modico duravit tempore, et quamvis lingua utriusque pacem sonare videretur, cor tamen odio mortali pugnabat in invicem. Et Bremensis quidem presul eo iustiorem induit causam, quoniam pronior fuit ad misericordiam, regique domino suo fidem docuit servandam esse usque ad mortem. At vero Coloniensis, vir atrocis ingenii, etiam violatae fidei arguebatur in regem; preterea per omnes, quae suo tempore factae sunt, conspirationes semper erat medioximus],

## bok III, kap. 35 (MGH s. 177–178)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:35 -->

XXXV. Coloniensis enim, quem avaritiae notabant, omnia, quae [vel] domi vel in curia potuit corrodere, in ornamentum suae posuit ecclesiae. Quam, cum prius magna esset, ita maximam fecit, ut iam comparationem evaserit omnium, quae in regno sunt, ecclesiarum. Exaltavit etiam parentes suos et amicos et capellanos, primis honorum dignitatibus omnes cumulans, ut illi alteris succurrerent infirmioribus. Quorum primores erant germanus archiepiscopi Wecilo Magadeburgensis, eorumque nepos Burkardus Halverstadensis episcopus. Similiter Cuono Treveris electus, sed invidia cleri martyrio coronatus, antequam intronizatus . Item Mindensis Eilbertus et Traiectensis Willehelmus; preterea in Italia Aquilegiensis atque Parmensis et alii, quos enumerare longum est, studio et favore Annonis elevati sunt, qui et fautori suo in temptationibus auxilio decorique fuisse certarunt. Multa igitur ab illo viro in divinis et humanis egregie facta comperimus.

## bok III, kap. 36 (MGH s. 178–179)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:36 -->

XXXVI. Noster vero metropolitanus tantum pro nobilitate certans et gloria terrena indignum habuit aliquem suorum exaltare, licet multos in obsequium traxisset egentes, arbitrans sibi hoc esse [quasi] dedecus, si aut rex aut quisquam magnatium suis benefaceret, 'quos ipse', inquit, 'tam bene aut melius possum remunerare'. Ergo admodum pauci suorum illo annuente pervenerunt ad apicem episcopalem; multi vero, si tantum apti ad verbum seu callidi essent ad servitium, ingentibus cumulati sunt divitiis. Unde factum est, ut pro gloria mundi captanda homines diversi generis et multarum artium, precipue vero adulatores, ad suam ascisceret familiaritatem. Quorum onerosam multitudinem traxit secum in curia et per episcopium sive quacumque iter esset, affirmans se frequenti commeantium multitudine non modo non gravari , verum etiam opipare delectari. Pecuniam autem, quam recepit a suis sive ab amicis, porro seu ab his, qui frequentabant palatium vel qui regiae maiestati fuerunt obnoxii, illam, inquam, pecuniam, licet maxima esset, sine mora dispersit infamibus personis et ypocritis, medicis et histrionibus et id genus aliis. Scilicet non sapienter aestimans talium personarum favoribus se effecturum, ut vel solus placeret in curia vel maior domus fieret pre omnibus, et eo modo perfici posse, quod in animo habuit de provectu ecclesiae suae. Preterea cum omnes, qui erant in Saxonia sive in aliis regionibus clari et magnifici viri, adoptaret in milites, multis dando quod habuit, ceteris pollicendo quod non habuit, inutile nomen vanae gloriae magno corporis et animae dampno mercatus est. Et corrupti quidem mores archiepiscopi ab initio tales in processu temporis et circa finem semper deteriores fuerunt.

## bok III, kap. 37 (MGH s. 179–180)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:37 -->

XXXVII. Tunc igitur magnis curiae honoribus inflatus vixque iam tolerandus inopi parrochiae venit Bremam cum ingenti, ut solebat, multitudine armatorum, novis populum [et regionem] exactionibus aggravans. Et tunc levata sunt illa castella, quae vel maxime nostros ad iram duces incenderunt, deficiente illo studio, quod prius habuit in aedificatione sanctarum congregationum. Miranda nimirum voluntas hominis impatiensque ocii, quae domi forisque tantis occupata laboribus nunquam posset fatigari. Nam cum sepe antea miser episcopatus eius tantis expeditionum sumptibus tantisque voracis curiae studiis laborasset, nunc vero in aedificationem prepositurarum et castellorum sine misericordia profligatus est. [Nam et hortos et vineas in terra plantans arida, licet studio inefficaci multa temptasset, nihilominus tamen hiis, qui morem gererent suae voluntati, magnifice voluit omnibus compensari laborem]. Ita mens alta viri pugnans contra naturam patriae, quicquid usquam magnificum didicit, hoc non habere [et] ipse noluit. Cuius morbi causas cum diligenter et diu perscrutarer, inveni sapientem virum ex illa, quam nimium dilexit, mundi gloria perductum ad hanc mollitiem animi, quod in prosperitate rerum temporalium elevatus in superbiam ad laudem comparandam ignorabat modum, in adversitate autem plus iusto contristatus iracundiae aut merori frena laxabat. Itaque tam in bono, si misertus est, quam in malo, si iratus est, in utroque mensuram excessit.

## bok III, kap. 38 (MGH s. 180–181)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:38 -->

XXXVIII. Eius rei documentum hoc habeo, quod in ira furoris sui aliquos manu percussit usque ad effusionem sanguinis, sicut fecit prepositum eius aliosque. In misericordia vero, quae in hac parte melius dicitur largitas, erat ita profusus, ut libram argenti pro denario computans aliquando mediocribus personis effundi centum libras edixerit, amplius autem maioribus. Qua de re accidit, ut, quotienscumque iratus est, ceu leo fugeretur ab omnibus, cum vero placatus est, palpari posset ut agnus. Citissime autem ad hylaritatem ab ira laudibus mulceri potuit vel suis vel alienis, et tunc quasi alteratus ab illo, qui fuit, arridere cepit laudatori. Hunc locum sepe vidimus captari ab adulatoribus, qui ex diversis terrarum partibus in cameram eius velud in sentinam fluxerunt, quos et ipse ad nansciscendum honorem mundi necessarios esse principibus indicavit. [Si qui tamen palatio et regi notiores erant, in suam dignatus est ascire familiaritatem, reliquos permisit abire donatos]. Ita vero et honestas personas et in ordine sacerdotali fulgentes ad hoc turpissimum adulationis offitium ambitio suae familiaritatis illexit. Postremo qui adulari nesciret aut fortasse nollet, eum sicut amentem et stolidum vidimus a ianuis excludi. Ac si diceretur: – – Exeat aula, Qui vult esse pius, et: Accusator erit, qui verum dixerit. Porro ita prevaluerunt apud nos mendaces, ut vera dicentibus non crederetur, etiamsi iurarent. Talibus igitur personis plena fuit domus episcopi.

## bok III, kap. 39 (MGH s. 181–183)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:39 -->

XXXVIIII. Quibus accesserunt cottidie alii gnathones, parasiti, somniatores et rumigeruli, qui ea, quae ipsi confinxerunt nobisque placitura rebantur, iactabant sibi per angelos revelata; iam publice divinantes Hammaburgensem patriarcham – sic enim vocari maluit – cito papam futurum, aemulos suos a curia depellendos, ipsum vero solum diuque rem publicam gubernaturum, atque ita fieri longaevum, ut L annos excederet in episcopatu, postremo per illum virum quaedam aurea secula orbi Ventura. Et haec quidem licet ficte ab adulatoribus et pro quaestu promitterentur, episcopus tamen, quasi de celo sonuissent, vera omnia putabat, tractans ex scripturis quaedam presagia rerum, quae fieri debeant, hominibus data Tel in somniis vel in auguriis vel in communibus sermonum loquelis vel in non solitis elementorum figuris. Quare dicitur eum morem insuevisse, ut, dum cubitum ibat, fabulis delectaretur, cum expergisceretur, somniis, quotiens vero iter incepit, auspiciis. Aliquando etiam diem totum somno indulgens noctu pervigil aut lusit ad aleas aut mensae assedit. Cum autem recumberet ad mensam, hilariter habundanterque omnia precepit exhiberi convivis. Ipse a convivis ieiunus interdum surgens, semper autem ex officio paratos habens, qui advenientes reciperent hospites, magnopere curavit, ne non multum illum haberent. Adglorians hospitalitatem porro maximam esse virtutem, quae cum non careat divina mercede, sepe etiam inter homines habeat vel maximam laudem. Recumbens autem non tam cibis aut poculis quam faceciis oblectabatur aut regum hystoriis aut raris philosophorum sentenciis. Si vero erat privatus, quod raro accidit, ut solus et absque hospitibus maneret vel regiis legatis, tunc fabulis aut somniis, semper autem sobriis ocium terebat loquelis. Raro fidicines admittebat, quos tamen propter alleviandas anxietatum curas aliquando censuit esse necessarios. Ceterum pantomimos, qui obscenis corporum motibus oblectare vulgus solent, a suo conspectu prorsus eiecit. Soli medici cum illo regnabant, difficilis aditus fuit ceteris, nisi gravior causa posceret aliquos intromitti laicos. Unde etiam accidit, ut videremus ostium thalami sui, quod primo omnibus patuit ignotis vel peregrinis, tali postmodum custodia vallatum esse, ut magnis de rebus legati potentesque seculi personae aliquando pro foribus inviti expectarent per ebdomadam.

## bok III, kap. 40 (MGH s. 183–184)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:40 -->

XL. Preterea inter epulandum familiare habuit magnos viros carpere, notans in aliis stulticiam, in quibusdam avaritiam, multis autem obiciens ignobilitatem , omnibus vero inproperavit infidelitatem, eo quod ingrati essent illi, qui eos de stercore suscitaret, regi, quem solus ipse diligens imperium pro iure, non pro suo commodo tueri videretur. Argumentum esse, quod illi sicut ignobiles raperent aliena, ipse vero sicut nobilis effunderet sua; hoc esse apertissimum nobilitatis indicium. Hac invectione pestifera utebatur in singulos nullique demum pepercit, dummodo se omnibus anteferret. Itaque breviter hoc dicendum est pro sola, quam dilexit, mundi gloria peioratum esse illum virum de omnibus, quas ab initio habuit, virtutibus. Talia et eiusmodi plurima circa ipsum facta sunt illo tempore, quae supersticioni vel iactanciae seu potius negligentiae eius infamiam magnam pepererunt odiumque omnium mortalium, precipue vero magnatium. XLI. Ex quibus infestissimi erant tam illi quam ecclesiae nostrae dux Bernardus et filii eius, quorum invidia, simultates et odia, itemque insidiae, obprobria et calumpniae traxerunt archiepiscopum ad [haec] omnia, quae supra diximus, offendicula precipitem et quasi vecordem fecerunt, dum minor ipsis et cedere videretur. Cessit tamen aliquando sponte pro officio sacerdotii, cupiens invidiam superare beneficiis et bona reddere pro malis. Sed cum frustra laborasset omnibus modis, ut male nexam cum ducibus resarciret amicitiam, victus tandem a tribulatione persequentium et dolore malorum exulceratus non semel exclamavit cum Helya: 'Domine Deus, altaria tua destruxerunt, prophetas tuos occiderunt, et relictus sum ego solus, et quaerunt me interficere'. Ceterum quam iniuste noster episcopus talia passus sit, unum satis est exemplum hic ponere, quo potest videri amicitiam cum invidis nil valuisse conservatam.

## bok III, kap. 42 (MGH s. 184–185)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:42 -->

XLII. Dux avaritiae stimulo motus in Fresones, quod debitum non inferrent tributum, venit in Fresiam, comitem habens archiepiscopum, qui ea tantum gratia profectus est, ut discordantem populum duci reconciliaret. Cumque dux maramonae cupidus totam pro censu rationem poneret necdum DCC argenti marcis posset ullo modo placari, mox barbara gens, nimio furore succensa, in ferrum pro libertate ruebat. Multi nostrum ibi perfossi, ceteri fuga defensi. Castra ducis et archiepiscopi direpta, magnus ecclesiae tesaurus ibi dilapsus est. Nihil tamen profuit nobis apud ducem et suos amicitiae fides in periculo experta, quominus persequi vellent ecclesiam. Aiunt ergo ducem futuri prescium sepe cum gemitu narrasse filios suos ad excidium Bremensis ecclesiae fataliter destinatos. [Vidit enim per sompnium ex penetralibus suis egressos in ecclesiam ursos aprosque, deinde cervos, ad ultimum lepores. 'Ursi', inquit, 'et apri erant parentes nostri, fortitudine sicut dentibus armati. Cervi sumus ego et frater, solis decori cornibus. Lepores autem sunt filii nostri modicae virtutis et timidi. De quibus metuo, ne impugnantes ecclesiam divinam incurrant ultionem']. Quapropter sub obtestatione divini timoris premonuit eos, ne quid impium cogitarent adversum ecclesiam et pastorem suum, periculose ledi aut hunc aut illam, quod iniuria eorum redundet in Christum. Haec surdis ille precepta reliquit. Nunc de vindicta peccatores statim sequente videamus.

## bok III, kap. 43 (MGH s. 185–186)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:43 -->

XLIII. Anno pontificis nostri XVII. Bernardus Saxonum dux obiit, qui a tempore senioris Libentii iam per annos XL Sclavorum res atque Nordalbingorum ac nostras strennue administravit. Post cuius obitum filii eius Ordolf et Hermannus hereditatem patris acceperunt, malo omine Bremensis ecclesiae. Illi enim antiqui memores odii, quod patres eorum contra eandem, licet occulte, exercuerunt ecclesiam, statuerunt aperte iam ultionem repetendam esse in episcopum totamque famillam ecclesiae. Et primo quidem dux Ordulfus vivo adhuc patre cum hostili multitudine stipatus Bremensem episcopatum in Fresia devastavit ac cecavit homines ecclesiae; alios, etiam legatos ad se pro pace directos, publice verberari iussit et decalvari; postremo omnibus modis ecclesiam et suos impugnare, spoliare, cedere ac pro nihilo habere. Ad ea tametsi pontifex, ut debuit, ecclesiastico zelo exardens contemptores anathematis gladio percussit, querelam tamen ad curiam deferens nil aliud meruit quam derideri. Nam et rex puer a nostris comitibus primo, ut aiunt, derisioni habitus est. Quapropter archipresul tempori serviens, ut coniuratos tantum fratres ab invicem divelleret, dicitur Herimannum comitem adoptasse in militem. Cuius satellicio functus in Ungaricam tunc expedicionem quasi magister regis et princeps consiliorum profectus est, relicto super negotia regni Coloniensi archiepiscopo. Restituto autem in regno Salemone, quem Belo expulerat, pontifex noster cum rege puero victor ab Ungria regressus est.

## bok III, kap. 44 (MGH s. 186–187)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:44 -->

XLIIII. Tunc comes Herimannus aliquod magnum sperans et ambiens beneficium, quod dare nollet episcopus, statim conversus in furorem cum exercitu copioso venit contra Bremam. Ibique diripiens omnia, quae ad manum venerant, soli ecclesiae pepercit. Armenta boum et caballorum omnia in predam cesserunt. Similiter per totum faciens episcopatum homines ecclesiae nudos inopesque dimisit. Tunc etiam castella omnia, quae pontifex, prescius futurorum, diversa regione construxit, usque ad solum diruta sunt.

## bok III, kap. 45 (MGH s. 187–188)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:45 -->

XLV. Archiepiscopus eo tempore primatum curiae tenebat. Cuius audita querela comes secundum iudicium palatii relegatus in exilium post annum clementia regis absolutus est. Deinde vero idem comes Herimannus et frater eius dux Ordulfus ad satisfactionem ecclesiae venientes pro delicto suo L mansos optulerunt, et quievit terra paucos dies. Tunc etiam rex vastacioni condolens Bremensis ecclesiae transmisit ei ad solatium fere centum pallia cum aliis vasis argenteis, itemque libris, candelabris et turibulis auro paratis. [Haec sunt munera, quae rex misit ad reaedificationem Hammaburg: tres calices aureos, in quibus erant librae auri decem, unum vas chrismale argenteum, scutum argenteum deauratum, psalterium aureis scriptum litteris, thuribula et candelabra argentea, dorsalia novem regalia, casulas XXXV, cappas XXX, dalmaticas et subtiles XIIII et alia multa, et unum plenarium, cuius tabula videbatur novem libras auri habere]. Fertur etiam Corbeiam atque Lauressam cenobia, pro quibus diu multum laboravit archiepiscopus, eo tempore Hammaburgensi ecclesiae preceptis tradita. Tunc etiam diu desiderata in ditionem ecclesiae Lismona venit, quae curtis, ut aiunt, DCC mansos habere videtur et maritimas Hadeloe regiones in ditione possidet. Pro qua firmiter ex omni parte solvenda fertur archiepiscopus reginae Agneti dedisse IX° libras auri, quoniam haec in partem suae dotis illa commemorabat. [Quinquaginta cortes dominicales habuit archiepiscopus, ex quibus Walde maxima persolvit servitium unius mensis, ceterum Ambergon minima quatuordecim dierum. Tanta erat opulentia huius episcopi].

## bok III, kap. 46 (MGH s. 188–190)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:46 -->

XLVI. Potuit ecclesia nostra dives esse; potuit archiepiscopus noster Coloniensi aut Mogontino in omni rerum gloria non invidere. Solus erat Wirciburgensis episcopus, qui dicitur in episcopatu suo neminem habere consortem, ipse cum teneat omnes comitatus suae parrochiae, ducatum etiam provintiae gubernat episcopus. Cuius aemulatione permotus noster presul statuit omnes comitatus, qui in sua dyocesi aliquam iurisditionem habere videbantur, in potestatem ecclesiae redigere. Quapropter ab initio quidem illum maximum Fresiae comitatum a cesare indeptus est de Fivelgoe, quem prius habuit dux Gotafridus, et nunc Ekibertus. Pensionem librarum dicunt esse mille argenti, quarum ducentas ille solvit, atque est miles ecclesiae. Archiepiscopus autem optinuit eundem comitatum per X annos usque ad diem expulsionis suae. Alter comitatus erat Utonis, qui per omnem parrochiam Bremensem sparsim diffunditur, maxime circa Albiam. Pro quo archiepiscopus Udoni tan tum optulit in precariae nomen de bonis ecclesiae, quod aestimatur singulis annis reddere mille libras argenti, cum utique tanta quantitate precii maior possit ecclesiae fructus omni anno parari, nisi quod pro mundi gloria adipiscenda sufficit nobis ideo esse pauperes, ut divites multos in servitio habeamus. Tercius erat comitatus in Fresia, nostrae parrochiae vicinus, qui dicitur Emisgoe, quem iuri ecclesiae nostrae defendens a Bernardo comite Gotescalcus occisus est, pro quo noster pontifex regi pactus est se mille libras argenti daturum. Cuius pecuniae summam cum facile non posset habere, proh dolor! iussit cruces, altaria, coronas et cetera ornamenta ecclesiae deponi, quibus denudatis infelicem maturavit contractum perficere. Gloriabatur autem pro argentea se cito auream ecclesiam facturum omniaque ablata restituere in decuplum, sicut et prius in destructione claustri visus est egisse. [O sacrilegium! Duae cruces auro paratae cum gemmis, altare maius et calix, ambo rutilantia ex auro et lapidibus contexta preciosis, confracta sunt; in quibus erant auri pondera viginti marcae, quas optulit domina Emma Bremensi ecclesiae cum aliis donis pluribus. Narravit faber illa cremans magno se dolore coactum ad hoc sacrilegium, ut confringeret illas cruces, secreto quibusdam asserens ad sonitum mallei se audisse quasi vocem gementis pueri]. Tunc autem et tali modo tesauri Bremensis ecclesiae a veteribus et suo tempore summo labore magnaque fidelium devotione collecti una et miserabili hora pro nihilo sunt pessundati. Vix tamen ex eadem pecunia media pars debiti conflata est. Gemmas sanctarum crucum distractas audivimus, a quibusdam meretriculis donatas.

## bok III, kap. 47 (MGH s. 190–191)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:47 -->

XLVII. Horreo, fateor, omnia sicut facta sunt propalare, eo quod initium dolorum haec erant, gravisque secuta est vindicta. Ab illo ergo die ruentibus in occasum prosperis omnia nobis et ecclesiae adversa fuerunt, ita ut episcopus noster et sui asseclae ab omnibus exsibilarentur sicut heretici. At ille parvipendens omnium voces, simul etiam relicta rei domesticae cura, totus in curiam vehemens et in gloriam preceps ferebatur, hac causa, ut ipse retulit, capessendae rei publicae quaerens primatum, quia dominum et regem suum inter manus trahentium non posset videre captivum. Et iam consulatum adeptus est, iam remotis aemulis solus possedit arcem capitolii, non tamen sine invidia, quae semper gloriam sequitur. Tunc vero metropolitanus noster quaedam aurea secula renovaturus in consulatu suo cogitasse fertur disperdere de civitate Dei omnes, qui operantur iniquitatem, precipue illos, qui vel in regem manus miserunt aut ecclesias depredasse videbantur. Cuius delicti conscientia cum fere omnes episcopi et principes regni tangerentur, unanimi odio conspirabant, ut ille [solus] periret, ne ceteri periclitarentur. Igitur omnes [simul] apud Triburiam congregati, cum rex adesset presens, archiepiscopum nostrum quasi magum et seductorem a curia depulerunt. Adeo 'manus eius contra omnes, manusque omnium contra illum', ut controversiae finis pervenerit usque ad sanguinem.

## bok III, kap. 48 (MGH s. 191)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:48 -->

XLVIII. Audientes autem duces nostri, quod pontifex ab ordine senatorum esset eiectus, magno repleti gaudio cogitabant et ipsi tempus invenisse ultionis, ut eum penitus alienarent a suo episcopio, dicentes: 'Exinanite usque ad fundamentum in eo, et conteramus eum de terra viventium'. Itaque multae insidiae, multa opprobria eorum adversum archiepiscopum, qui eo tempore, cum nil tucius haberet, Bremae sedit, quasi obsessus et custodia vallatus inimicorum. Cumque tota ducis familia pastorem et ecclesiam etpopulum et sanctuarium derisioni haberent, Magnus tamen ante omnes saeviebat, glorians se tandem reservatum esse, qui rebellem domaret ecclesiam.

## bok III, kap. 49 (MGH s. 191–193)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:49 -->

XLVIIII. Magnus igitur filius ducis collecta latronum multitudine non eo modo conatus est ecclesiam impugnare quemadmodum parentes eius, verum ipsum pastorem ecclesiae persecutus, ut contentionem diutinam finisse videretur, aut membris truncare aut funditus interficere quaerebat episcopum. Nec tamen illi dolus ad cavendum defuit, auxilium vero in militibus nullum prorsus habuit. Ipso tempore archiepiscopus a Magno duce obsessus clam noctu fugit Goslariam ibique secure per dimidium annum mansit in predio suo apud Loctunam; castra et servicium eius ab hostibus direpta sunt. Quibus angustiarum laqueis obstrictus ignominiosum quidem, sed necessarium cum tyranno fedus pepigit, ut, qui hostis erat, miles efficeretur, offerens ei de bonis ecclesiae mille mansos in beneficium et amplius, eo nimirum tenore, ut comitatus Fresiae, quorum alterum Bernardus, alterum Ekibertus invito pontifice retinebat, Magnus absque omni dolo vendicaret iuri ecclesiae ac defenderet. Ita prorsus diviso in tres partes Bremensi episcopatu, cum unam partem Udo, alteram Magnus haberet, vix tercia remansit episcopo; quam tamen ipse postea Eberharde aliisque regis adulatoribus distribuens fere nihil sibi retinuit. Nam et cortes episcopi et decimae ecclesiarum, unde clerici, viduae et inopes sustentari deberent, omnia cesserunt in usum laicorum, ita ut meretrices cum latronibus usque hodie luxurientur ex bonis ecclesiae, in derisu habentes episcopum omnesque ministros altaris. Tantis igitur largitionibus, sicut hodie videri potest, nihil lucra- tus est archiepiscopus erga Udonem et Magnum, quam ne expelleretur a suo episcopatu. A ceteris vero nil aliud servitii meruit, nisi ut dominus vocaretur.

## bok III, kap. 50 (MGH s. 193)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:50 -->

L. Haec nobis prima ruina contigit in Bremensi parrochia; verum trans Albiam quoque vindictae magnitudo pervenit, quoniam princeps Gotescalcus eo tempore interfectus est a paganis, quos ad christianitatem nitebatur ipse convertere. Et quidem vir omni aevo memorabilis magnam partem Sclavaniae conversam habuit ad divinam religionem. Sed quia nondum 'impletae sunt iniquitates Amorreorum', neque adhuc venit tempus miserendi' eorum, necesse erat, ut venirent scandala, ut probati fierent manifesti. Passus est autem noster Machabeus in civitate Leontia VII. idus Iunii cum presbytero Yppone, qui super altare immolatus est, et aliis multis tam laicis quam clericis, qui diversa ubique pro Christo pertulerunt supplicia. Ansuerus monacus et cum eo alii apud Razzisburg lapidati sunt, idus Iulii passio illorum occurrit.

## bok III, kap. 51 (MGH s. 193–196)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:51 -->

LI. Iohannes episcopus senex cum ceteris christianis in Magnopoli civitate captus servabatur ad triumphum. Ille igitur pro confessione Christi fustibus cesus, deinde per singulas civitates Sclavorum ductus ad ludibrium, cum a Christi nomine flecti non posset, truncatis manibus ac pedibus in platea corpus eius proiectum est, caput vero eius desectum, quod pagani conto prefigentes in titulum victoriae deo suo Redigost immolarunt. Haec in metropoli Sclavorum Rethre gesta sunt IIII° idus Novembris. Filia regis Danorum apud Michilenburg, civitatem Obodritorum, inventa cum mulieribus nuda dimissa est. Hanc enim, ut prediximus, Gotescalcus princeps habuit uxorem, a qua et filium suscepit Heinricum. Ex alia vero Butue natus fuit, magno uterque excidio Sclavis genitus. Et illi quidem victoria potiti totam Ham- maburg provintiam ferro et igne demoliti sunt; Sturmarii fere omnes aut occisi aut in captivitatem ducti, castrum Hammaburg funditus excisum, et in derisionem Salvatoris nostri etiam cruces a paganis truncatae sunt. Impleta est nobiscum prophetia, quae ait: 'Deus, venerunt gentes in hereditatem tuam'; ['polluerunt templum sanctum tuum'] et reliqua, quae prophetice deplorantur in Ierosolimitanae urbis excidio. Huius auctor cladis Blusso fuisse dicitur, qui sororem habuit Godescalci domumque reversus et ipse obtruncatus est. Itaque omnes Sclavi facta conspiratione generali ad paganismum denuo relapsi sunt, eis occisis, qui perstiterunt in fide. Dux noster Ordulfus in vanum sepe contra Sclavos dimicans per XII annos, quibus patri supervixit, numquam potuit victoriam habere, totiensque victus a paganis a suis etiam derisus est. Igitur expulsio archiepiscopi et mors Gotescalci uno fere anno contigit. qui est pontificis XXII. Et nisi fallor, haec mala nobis Ventura signavit illa horribilis cometa, quae ipso apparuit anno circa dies paschae.

## bok III, kap. 52 (MGH s. 196–197)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:52 -->

LII. Eodem quoque tempore clades illa memorabilis in Anglia facta est, cuius magnitudo et quod Anglia Danis ex antiquo subiecta est, summam nos eventuum preterire non sinit. Post mortem sanctissimi regis Anglorum Eduardi, contendentibus pro illo regno principibus, Haroldus quidam Anglorum dux, vir maleficus, sceptrum invasit. Quod dum sibi frater eius, nomine Tostin, ereptum iret, regem Nortmannorum auxilio ducit Haroldum regemque Scotorum; et occisus est ipse Tosti, et rex Hiberniae et Haroldus cum toto exercitu eorum a rege Anglorum. Vix, ut aiunt, dies octo transierunt, et ecce Willehelmus , cui pro oblico sanguine cognomen est Bastardus, ab Gallia transfretans in Angliam lasso victori bellum intulit. In quo Angli primum victores, deinde victi a Nortmannis usque ad finem contriti sunt. Haroldus ibi cecidit, et post eum ex Anglis fere centum milia. Bastardus victor in ultionem Dei, quem ipsi offenderant Angli, omnes fere clericos et monachos absque regula viventes expulit. Deinde ablatis scandalis Lanfrancum philosophum in ecclesia posuit doctorem, cuius studio et prius in Gallia et postmodum in Anglia multi ad divinum animati sunt obsequium.

## bok III, kap. 53 (MGH s. 197–198)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:53 -->

LIII. In Sueonia per idem tempus christianissimus rex Stinkel defunctus est. Post quem certantibus de regno duobus Hericis omnes Suedorum potentes occu- buisse feruntur in bello. Nam et reges ambo ibi perierunt. Ita prorsus deficiente omni regali prosapia et status regni mutatus et christianitas ibi turbata est valde. Episcopi, quos illuc metropolitanus ordinavit, persecutiones metuentes domi sederunt. Solus episcopus Sconiae procuravit ecclesias Gothorum, et quidam Sueonum satrapa Gniph ad christianitatem populum confortavit.

## bok III, kap. 54 (MGH s. 198–199)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:54 -->

LIIII. Illo tempore clarissimus inter barbaros fuit Suein rex Danorum, qui reges Nortmannoram Olaph et Magnum constrinxit magna virtute. Inter Suein et Bastardum perpetua contentio de Anglia fuit, licet noster pontifex muneribus Willehelmi persuasus inter reges pacem formare voluerit. Christianitas ab illo Suein rege in exteras nationes longe lateque diffusa est. Et cum multis virtutibus polleret, sola aegrotavit luxuria. Novissimis archiepiscopi temporibus, cum ego Bremam venerim, audita eiusdem regis sapientia, mox ad eum venire disposui. A quo etiam clementissime susceptus, ut omnes, magnam huius libelli materiam ex eius ore collegi. Erat enim scientia litterarum eruditus et liberalissimus in extraneos, et ipse direxit predicatores suos clericos in omnem Suediam, Nortmanniam et in insulas, quae sunt in illis partibus. Cuius veraci et dulcissima narratione didici suo tempore multos ex barbaris nationibus ad christianam fidem conversos, aliquos etiam tam in Suedia quam in Norvegia martyrio coronatos. 'Ex quibus', ait, 'Hericus quidam peregrinus, dum Sueones ulteriores predicaret, martyrii palmam capitis abscisione meruit. Alter quidam, Alfwardus nomine, inter Nortmannos sancta conversatione diu latenter vivens abscondi non potuit. Ille igitur dum protexit inimicum, occisus est ab amicis. Ad quorum requietionis locum magna hodieque sanitatum miracula populis declarantur'. Igitur et ea, quae diximus vel adhuc sumus dicturi ex barbaris, omnia relatu illius viri cognovimus.

## bok III, kap. 55 (MGH s. 199–200)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:55 -->

LV. Interea noster archiepiscopus zelo, ut aiunt, Agrippinensis episcopi a curia perturbatus Bremae sedit privatus, solitarius et quietus. Atque utinam tanta quiete mentis frueretur, quanta corporis fatigatione carebat. Felix, inquam, si domesticis ecclesiae bonis avitisque parentum contentus divitiis infelicem curiam aut nunquam vidisset aut raro visitasset. Et de aliis quidem viris magnis legitur, quod gloriam [mundi] contempnentes aulam regiam veluti secundam ydolatriam refugerint, iudicantes nimirum ad hoc philosophicum solitariae vitae ocium a tempestate seculi et tumultu palatii quasi ad portum et requiem bea- titudinis veniendum. Noster vero pontifex contraria via currrebat, sapientis viri officium aestimans, ut pro salute ecclesiae suae non solum curiae labores sustineat, verum etiam, si ita necessitas erit, pericula et mortem subire non dubitet. Unde, nisi fallor, primo tempore suo curiam regis frequentavit pro exaltanda ecclesia sua; circa finem vero perditis aut potius dispersis, quae habuit, pro liberando laboravit episcopio. In qua re, sicut illud persuasit ambitus gloriae, ita istud necessitas imperavit ecclesiae, quae invidia ducum huius patriae semper impugnata nunc demum etiam ad nihilum redacta est. Quam calamitatem sui temporis ipse miserabiliter cotidie deploravit, spetiales ad hoc psalmos habens constitutos, quibus in hostes ecclesiae posset ulcisci.

## bok III, kap. 56 (MGH s. 200–202)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:56 -->

LVI. Quod autem erga suos parrochianos se tam crudelem exhibuit, quos potius diligere ac sicut pastor oves suas procurare deberet, ipse magnam exposuit rationem, quam de illius ore nos audivimus; alia didicimus ex aliis. Germanus archiepiscopi frater, scilicet palatinus comes nomine Dedus, a quodam suae diocesis presbytero interfectus est, [eodem anno, quo et cesar defunctus est], vir bonus et iustus, qui nemini unquam vel ipse nocuit vel fratrem nocere permisit. Apparuit hoc in fine memorabilis viri, qui circumstantes iam moriens obtestatus est pro salute sui occisoris, hoc mandavit et fratri. Qui defuncti complens vota presbyterum quidem abire permisit illaesum, ex eo autem tempore odio habuit omnem familiam ecclesiae. Dicunt et alium fomitem odii, quod, dum aliquando pontifex nescio quem de familia superbius agentem iussisset comprehendi, reliqui proinde commoti ad insaniam cubiculum pontificis armati petunt, etiam vim facturi, nisi redderetur comprehensus, et alia, quae furor persuasit iratis. Tercia causa erat, quod episcopus, ut bonis suis parceret, annum integrum aut sepe biennium a domo peregrinatus est. Post multum vero temporis regressus in episcopium cepit rationem ponere cum servis et villicis suis, invenitque omnia bona et fructus redituum non minus dissipata, quam si domi esset. Est enim hoc 'genus hominum', ut bene Salustius describit, 'mobile et infidum, neque beneficio neque metu coercetur'. Preterea ingurgitationem potus, quod peculiare est vitium illis gentibus, ita est abhominatus pontifex in eis, ut sepe de illis dicere solitus sit: 'quorum deus venter est'. Nam contentiones et pugnas, oblocutiones et blasphemias et quaecumque maiora scelera commiserint in ebrietate, in crastinum illi pro ludo habent. Querebatur etiam usque ad sua tempora multos paganorum erroribus implicitos, ita ut diem sextae feriae carnis esu macularint, ut vigilias sollempnitatesque sanctorum ac venerabilem quadragesimam gula fornicationeque polluerint, ut periuria pro nihilo computent, ut effusionem sanguinis in laude habeant. Similiter adulteria, incestuositates aliaeque naturam excedentes immunditiae vix culpantur ab aliquo eorum; plerique duas vel tres aut innumerabiles simul uxores tenent. Item morticina et sanguinem et suffocata carnesque iumentorum licite utuntur. Postremum est, quod archiepiscopus adprime doluit super invidia, quam in advenas habent, et quod adhuc duci fideliores erant quam sibi aut ecelesiae suae. Haec et alia populi delicta dum sepe metropolitanus in ecclesia declamatorio sermone fieri prohiberet. illi correptionem paternam derisioni habere nec, ut sacerdotibus aut ecclesiis Dei ullam reverentiam haberent, flecti moverique potuere. Quibus rerum causis impellentibus statuit eis archiepiscopus, ut populo durae cervicis , neque parcendum esse neque credendum, ita dicens: 'In chamo et freno maxillas eorum constringe'. Rursumque : 'Visitabo in virga iniquitates eorum'; et alia. Itaque inventa occasione, si quis eorum offendisset, eum [mox] in vincula conici iussit aut spoliare omnibus bonis, asserens cum risu afflictionem corporis animae utilem. dampna bonorum hoc esse purgationem delictorum. Unde factum est, ut prepositi operum, quibus ipse vicem suam commisit, in rapiendo et affligendo modum excesserint. Impletumque est vaticinium, quod ait: 'Ego iratus sum parum, ipsi vero adiuverunt me in malum, dicit Dominus'.

## bok III, kap. 57 (MGH s. 202–205)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:57 -->

LVII. Tunc igitur Bremae commoratus pontifex, cum nil haberet residui, de rapinis pauperum vixit et bonis sanctarum congregationum. Preposituram maiorem episcopii servus eius quidam Suidger administravit. Is cum disper- sis fratrum bonis propter homicidium diaconi esset depositus iterumque restitutus nec haberet, quod fratribus aut domino servicii daret, conscientiae metu perculsus aufugit iram pontificis. Sicque prepositura in ditionem episcopi redacta per vicarios sua quaerentes miserabiliter eo tempore laniata est. Similiter per singulas fiebat congregationes; pontifice in prepositos irato, illis autem in vulgus zelantibus dissipata sunt omnia bona ecclesiae. Huius cladis solum expers erat xenodochium, quod a sancto Ansgario primitus inceptum postea succedentium patrum diligentia usque ad novissima tempora domni Adalberti salvum permansit et integrum. Et tunc quidem vicedomnus noster, quasi 'fidelis dispensator et prudens', ad custodiendum pauperum elemosinas deputabatur. Non audeo dicere, quantum peccatum sit defraudare pauperum res, quod alii canones sacrilegium vocant, alii homicidium; hoc solum fas est pace omnium dici fratrum, quia toto septennio, quo supervixit archiepiscopus, ex illo famoso et opulento Bremensis ecclesiae hospitali nulla prorsus data est elemosina. Quod ex eo miserabile et inhumanum videtur, quoniam et tempus incubuit famis, et multi pauperes in plateis ubique reperti sunt mortui. Ita intento ad curiam pastore nostro sanctissimi vicarii eius dominicum ovile vastantes more luporum in episcopio grassati sunt, ibi solummodo parcentes, ubi nihil invenerunt, quod posset auferri. LVIII. Cerneres eo tempore lamentabilem Bremae tragoediam in afflictionibus civium militumque ac mangonum, item, quod gravius erat, clericorum et sanctimonialium. Et de nocentibus quidem iuste actum videtur, ut corriperentur; de aliis vero non sic. Primo igitur, si quis divitum putabatur innocens, ei aliqua iubebantur, ut nocens fieret, vix possibilia; quae dum ille preteriret aut forte impossibilia clamaret, statim omnibus bonis exspoliatus est; si murmurare presumpsit, in vincula coniectus. Erat autem videre alios flagris torqueri, multos in nervum mitti, quosdam pelli a domo, plerosque deportari in exilium. Ac velut in civili Sillae victoria contigit, quem aliquis potentium privato odio infensum habuit, eum sepe ignorante archiepiscopo dampnavit quasi ex eius precepto. Tum vero, ne aliquis sexus aut ordo immunis haberetur in tanto scelere, vidimus etiam mulierculas auro vestibusque nudatas et infamis predae auctores cum presbyteris vel episcopis existere. Porro ex illis, quibus ablata sunt bona sua aut qui durius a quaestore gravati sunt, compertum est nobis aliquos eorum nimio dolore permotos in amentiam venisse; quosdam vero nuper [divites] ostiatim mendicasse. Cumque rapinarum quaestio in omnes caderet episcopo subiectos, non transivit etiam negotiatores, qui ex omni terrarum parte Bremam solitis frequentabant mercibus; eos omnes execranda vicedomnorum exactio coegit sepe nudos abire. Ita civitas [a] civibus et forum mercibus usque hodie defecisse videtur, cum presertim, si quid nostris intactum superfuit, hoc servi ducis radicitus absumpserunt. Et haec omnia cum sepe antea facta sunt et presente archiepiscopo, intolerabiliter autem illo absente ac post diem expulsionis suae.

## bok III, kap. 59 (MGH s. 205–206)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:59 -->

LVIIII. Multo igitur labore multisque largitionibus in vanum consumptis metropolitanus tandem post triennium expulsionis suae voti compos effectus in pristinum gradum curiae restitutus est, mox quoque succedentibus prosperis summam rerum, quod est vicedomnatus, iam septies consul meruit. Nactus vero locum dignitatis, in quo magnitudinem animi posset ostendere, iam tunc caute ambulandum esse deliberavit erga principes, ut non offenderet eos sicut prius. Quapropter Coloniensi episcopo primum reconciliari voluit, deinde ceteris, in quos ipse peccasse vel potius qui in illum peccasse videbantur. Deinde remotis impedimentis ecclesiae suae, pro cuius exaltatione tam in ambitu curiae quam in profusione pecuniae videbatur improbior, non fuit ociosus; quo tempore Plisnam, Duspurc, Groningen et Sincicum acquisivit. Wildashusin, preposituram Bremae vicinam, prope in manibus habuit et Roseveldon Hammaburc proximam. Ceterum si diutius haberet vitam, cogitavit etiam Farden- sem episcopatum nostrae metropoli subiugare; postremo in Hammaburc iam aperte laboravit patriarchatum efficere, aliaque magna et incredibilia, de quibus supra nimis dictum est.

## bok III, kap. 60 (MGH s. 206)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:60 -->

LX. Accessit hoc ad gloriam presulis, quod in anno consulatus sui famosum illud colloquium cesaris cum rege Danorum ad contumeliam ducis habitum est in Luniburc. Ubi sub optentu federis contra Saxones arma laudata sunt. Eodemque anno restincta est illa conspiratio prima in regem facta. In qua dux Otto et Magnus devastata per annum Saxonia tandem consilio presulis in potestatem se regis dederunt. Rex ducatum Ottonis Welpo dedit, archiepiscopus noster bona ecclesiae recepit, quae ante habuit Magnus.

## bok III, kap. 61 (MGH s. 206–207)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:61 -->

LXI. Itaque in summa rerum gloria positus, licet crebra corporis molestia pulsaretur, negotiis tamen publicis deesse noluit, a Rheno ad Danubium indeque in Saxoniam cum rege portatus in lectica. Aiunt quidam laudatum esse regia sponsione, ut in proxima sollempnitate pascali, convenientibus apud Traiectum Rheni principibus, ibi confirmarentur ei omnia, quae de Lauressa vel Corbeia et ceteris desideravit anima eius. Asserunt alii callidis dilationibus a rege tractum esse pontificem, quo scilicet Lauressam dimittens, ubicumque mallet in regno, bis tantum suae reciperet ecclesiae donandum. Verum ille pertinax incepit, dum nil aliud velle respondit; tandem frustrato nisu decidens una et vitam et Lauressam cum ceteris ecclesiae bonis perdidit.

## bok III, kap. 62 (MGH s. 207–208)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:62 -->

LXII. Signa vel prognostica vicinae mortis eius plurima fuerunt, tam pavorabilia et insolita, ut nos ipsumque pontificem terrefacere viderentur, tam ingentia et manifesta, ut, quisquis morum suorum turbulentiam, valitudinis inconstantiam diligentius intueretur, proculdubio finem dixerit adventasse. Siquidem mores viri, licet semper a communi mortalium habitudine dissentirent , circa terminum vero inhumani intolerabilesque et alieni a se ipso videbantur, maxime post diem expulsionis suae vel devastationis parrochiae, quae simul comitata est. Post illum, inquam, diem pudore, ira doloreque maiori quam sapientem virum decuit permotus, quia recuperandi bona ecclesiae non invenit consilium, ex nimia sollicitudine multiformium angustiarum non audeo dicere insanus, sed impos mentis effectus est. Porro quae per eum deinde gerebantur, aliqua errantis vel desipientis poterant videri, quae, ut aestimo, 'non sani hominis, non sanus iuret Orestes', Sicut est illud, quod prefati sumus, quia noctem integram vigilando diemque transegit dormiendo. Item illud, quod a veritate quidem auditum avertens ad fabulas et somnia conversus est. Item illud, quod elemosinarum oblitus in pauperes omnia, quae habere potuit, dispersit in divites, precipue in adulatores. Item illud, quod dispersis bonis ecclesiae, cum nil haberet residui, de rapinis miserorum vixit et legitimis sanctarum congregationum. Item illud, quod de prepositura villicationem faciens et de hospitali preposituram non impar fuit illi, qui 'diruens aedificat, mutat quadrata rotundis'. Item illud, quod facilius solito provocatus ad iracundiam aliquos manu percussit usque ad effusionem sanguinis, multos etiam ignominiosis exasperans verbis non minus se quam illos inhonoravit. Talis ille circa finem totus a se alteratus et a pristina virtute pessumdatus, quid vellet aut nollet, nec sibi nec ulli suorum poterat satis notum esse. Ceterum talis erat eloquentia eius usque in finem, ut, si eum audires contionantem, facile tibi persuaderetur omnia per illum fieri plena ratione magnaque auctoritate.

## bok III, kap. 63 (MGH s. 208–211)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:63 -->

LXIII. Hanc pernitiosam clarissimi viri commutacionem sive digressionem et apertius deteriorationem dum per singulas orbis provintias fama volans dispergeret, insignis germanus eius, scilicet palatinus comes Fridericus, ad corripiendum fratrem, sicut memini, pervenit usque Lismonam. Sed frustra commonens eum de his, quae honori eius attinerent vel saluti, molestus abscessit, Notebaldum suosque pares accusans, qui suis maleficiis illustrem virum circumvenirent suisque dementem reddiderint consiliis. Haec ille; nos autem vidimus ipsum pontificem ad tantam pervenisse infamiam illo tempore, ut magicis inser- visse artibus diceretur. A quo crimine Iesum testor et angelos eius omnesque sanctos illum virum prorsus immunem et liberum esse, presertim cum maleficos et divinos et eiusmodi homines sepe iudicaret morte esse multandos. Quoniam vero scriptum est: 'Cum sancto sanctus eris, et cum perverso perverteris', arbitror eum aut malignitate eorum, quos sibi fideles credidit, aut infestatione inimicorum, qui ecclesiam eius impugnabant, a statu solitae rectitudinis primo lapsum, deinde corruisse totum. Tandem saeva perturbatione morum infractus, cum simul exterioribus fortunae quateretur adversis, quasi navis obruta fluctibus etiam corpore debilitari cepit. Dumque medicorum auxilio studuit recuperare valitudinem, propter crebra medicaminum temptamenta graviorem mox incidit infirmitatem, ita ut semianimis iacens in extremis iam fuerit desperatus. [Quo etiam tempore ad curiam tendens gravi casu de equo lapsus est]. Tunc ille compunctus amare flevit cum Ezechia, correctionemque suae vitae Deo promittens, o solita Christi clementia! statim convaluit. Totumque supervivens triennium multa complevit, non tamen omnia, quae promisit. LXIIII. In diebus illis supervenit quaedam mulier spiritum habens Phitonis; haec voce publica dixit omnibus celerem archiepiscopo transitum affore infra biennium, nisi forte converteretur; hoc idem contestati sunt medici. Erant autem cum pontifice alii pseudoprophetae longe alia promittentes, quibus maior fides habebatur. Hii siquidem vaticinabantur illum tamdiu victurum, donec poneret omnes inimicos suos scabellum pedum suorum, hancque debilitatem corporis magnam deinde sanitatem vel rerum prosperitatem secuturam. Familiarissimus omnium erat Notebaldus, qui multa pontifici sepe vera predicens uno et novissimo decepit verbo credentem. Vidimus eo tempore apud Bremam cruces sudasse lacrimis; vidimus ecclesiam porcos violasse canesque, adeo ut vix possent ab ipsa altaris crepidine repelli. Vidimus lupos in suburbanis loci nostri gregatim ululantes horribili iurgio certasse cum bubonibus. Cumque somnia vehementer episcopus attenderet, haec ab omnibus frustra nunciabantur in ipsum respicere. Mortui numquam tam familiariter locuti sunt cum vivis, omnia mortem episcopi portendebant. Nam et Hammaburg eodem anno, quo metropolitanus discessit, incensa et bis vastata est; pagani victores totam Nordalbingiam deinceps habuerunt in sua ditione, bellatoribusque occisis aut in captivitatem ductis provincia in solitudinem redacta est, ut diceres in boni pastoris fine etiam pacem terris ablatam. Quatuordecim dies ante obitum Goslariae positus ex consuetudine sua nec potionibus contineri voluit nec flebotomis. Quare gravissimo dissintheriae morbo correptus et usque ad ossa tenuatus, heu suae prorsus adhuc immemor salutis! rei publicae negotia tractavit usque ad extremam exitus horam. Aderat Magadburgensis archiepiscopus Wecil et fratrum alii, petentes, ut intromitterentur; quos tamen ipse, nescio quibus offensus, excludi precepit a ianuis, dicens se pre immunditia infirmitatis indignum, qui ab aliquo videretur. Soli regi concedebatur aditus aegrum visitandi, quem dilexit eo modo et usque in finem. Illum ergo suae fidei ammonens et diuturni servitii, multis gemitibus commendavit ei ecclesiam suam et bona ecclesiae.

## bok III, kap. 65 (MGH s. 211–213)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:65 -->

LXV. Interea feralis aderat dies Aegyptiacis cognita tenebris, qua magnus presul Adalbertus amarae mortis vicino pulsabatur nuncio. Sensit et ipse solutionem corporis sui tam virium defectu quam rerum presagio dictarum instare. Sed cum medici trepidarent indicare veritatem, solusque promitteret vitam Notebaldus, inter spem vitae metumque mortis vir sapiens iacuit incertus suique oblitus. Eheu ignorans, 'quia dies Domini sicut fur, ita in nocte veniet'; et 'cum dixerint pax et securitas, tunc repentinus superveniet interitus', et alia, quibus precipitur in euangelio, ut vigilemus, 'nescitis', inquit, 'diem neque horam'. Qua in re memor sentenciae cuiusdam sancti non sine lacrimis huic loco possum aptare. 'Iam', inquit, 'percutitur, iam sine penitentia cogitur exire peccator, ut moriens obliviscatur sui, qui, dum viveret, oblitus est Dei'. Tali modo gloriosus ille metropolitanus, cum adhuc speraret de vita presenti, die medio sextae feriae , suis ad epulas sedentibus, ipse in agonia solus iacens exhalavit spiritum, Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. Eheu quam vellem meliora scribere de tanto viro, qui et me dilexit et tam clarus in vita sua fuit. Verum timeo, quia scriptum est: 'Vae illis, qui malum bonum dicunt', et: pereant, 'qui nigrum in candida vertunt'. Videturque mihi periculosum esse, ut talis homo, qui, dum viveret, propter adulationes perditus est, ei nos scribentes aut loquentes post mortem adulari debeamus. Asserunt tamen aliqui, cum ita solus iacuisset, paucos interfuisse arbitros, in quorum presentia de omnibus gestorum suorum offendiculis amaram in novissimo gesserit penitentiam, flens et eiulans se dies suos perdidisse, tuncque demum cognoscens, quam parva, immo quam misera est nostri pulveris gloria; 'quia omnis caro foenum, et omnis gloria eius ut flos foeni'.

## bok III, kap. 66 (MGH s. 213–214)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:66 -->

LXVI. O fallax humanae vitae prosperitas, o fugienda honorum ambitio! Quid tibi nunc, o venerabilis pater Adalberte, prosunt illa, quae semper dilexisti, gloria mundi, populorum frequentia, elatio nobilitatis? Nempe solus iaces in alto palatio, derelictus ab omnibus tuis. Ubi sunt autem medici, adulatores et ypocritae, qui te laudabant in desideriis animae tuae, qui te iuraverunt convaliturum esse de hac infirmitate, qui te usque ad decrepitam aetatem victurum calcularunt? Omnes, ut video, socii mensae fuerunt, et recesserunt in die temptationis. Soli remanserunt inopes et peregrini, viduae ac orphani atque omnes oppressi, qui se tua morte fatentur esse desolatos. Cum quibus et nos veraciter possumus affirmare tibi neminem deinceps comparem fore in clementia et largitate peregrinorum, in defensione sanctarum ecclesiarum et reverentia omnium clericorum, sive qui male potentium rapinas aut presumptiones superborum ita persequatur, postremo qui in divinis humanisque prudenter disponendis paratior inveniatur ad omne consilium. Si quid vero in moribus tuis reprehensibile videbatur, hoc magis accidit ex eorum nequitia, quibus tu plus iusto credidisti, sive quos inimicos propter veritatem sustinuisti. Illi enim tuum laudabile ingenium suis depravantes insidiis a bono malum effecerant. Ideoque oportet nos clemen- tissimum orare Dominum, ut tibi indulgeat 'secundum multitudinem misericordiae suae', teque in aeterna beatitudine collocet per merita omnium sanctorum suorum, quorum te patrocinio devote semper commendasti.

## bok III, kap. 67 (MGH s. 214)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:67 -->

LXVII. Obiit autem clarissimus noster metropolitanus Adalbertus XVII. kal. Aprilis, indictione X. Hic est annus domini nostri Iesu Christi millesimus LXXII, Alexandri papae XI, Heinrici regis quarti XVII. Preter libros atque sanctorum reliquias et vestimenta sacra fere nihil inventum est in tesauris eiusdem viri. Quae tamen omnia rex accipiens una cum preceptis ecclesiae tulit etiam manum sancti Iacobi apostoli. Hanc manum, dum esset in Ytalia pontifex, accepit a quodam Veneciarum episcopo Vitale.

## bok III, kap. 68 (MGH s. 214–215)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:68 -->

LXVIII. Igitur corpus archiepiscopi magno stupore totius regni a Groslaria Bremam portatum decimo [demum] die, quod est in annuntiatione sanctae Mariae, condigna popu- lorum frequentatione sepultum est in medio chori novae, quam ipse construxit, basilicae; cum tamen affirment illum sepe antea rogasse, ut sepeliretur in urbe metropoli Hammaburg, quam sicut decessores sui omni semper amore censuit esse colendam. Ibi namque, dum adhuc viveret, plerumque totam aestatem transigens precipuas sollempnitates cum magna gloria celebravit. Ibi promotiones ecclesiasticorum ordinum legitimis temporibus gravi prorsus reverentia sepius implevit. Ibi tempus et locum, quo a nostris ducibus seu a proximis Sclavorum gentibus sive a ceteris arctoae gentis legatis adiri posset, ex more constituit. Tantum honorem destructae urbi tantumque amorem habens exhaustae matri, ut in illa diceret impletum Scripturae vaticinium, quae dicit: 'Laetare sterilis, quae non paris, quia multi filii desertae, magis quam eius, quae habet virum'.

## bok III, kap. 69 (MGH s. 215–217)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:69 -->

LXVIIII. Ferunt eum ante obitus sui diem vix tercium decubuisse, quod a lecto surgere nequiverit. Nam tanta in viro animi fortitudo fuit, ut in gravissima corporis infirmitate nunquam ab aliquo vellet sustineri, nunquam emitteret vocem doloris. Cumque iacens in extremis horam vocationis suae iam sentiret imminentem, crebris iteravit suspiriis: 'Heu [me]', inquiens, 'infelicem et miserum, qui tantas in vanum largitiones consumpsi. Potui vero esse beatus, si ea pauperibus disperserim, quae pro gloria seculi distraxisse me doleo. Nunc autem illum adhibeo testem, cuius oculus profunda intuetur abyssi, quod tota intentio cordis mei fuit pro exaltatione ecclesiae meae. Quae licet mea culpa exigente vel odio inimicorum prevalente nimis extenuata videatur, sunt tamen amplius quam duo milia mansi, quos ex mea hereditate vel meo labore gratulor adiectos ecelesiae'. Quo sapientis viri sermone potest agnosci, quia, si peccavit in aliquibus ut homo, sepe ut bonus homo penituit de erratis. [Cuius rei exemplum habeo unum, quod in principio introitus sui, cum esset vir superbissimus, arrogantia sua multos sibi mortales fecit contrarios. Unde etiam pro nobilitatis suae gloria dixit unum verbum, quod utinam non dixisset, omnes scilicet episcopos, qui ante eum presederunt, obscuros fuisse ac ignobiles, solum se generis et divitiarum titulis excellere, porro dignum, qui sortiretur maiorem cathedram vel ipsam sedem apostolicam. Talia non semel iactantem visio dicitur magna perterruisse , quam pro sui magnitudine, cum et veraciter nobis comperta esset, hic adiungere non supersedi. Vidit igitur nocte intempesta se in conventum ecelesiae raptum, ubi missarum sollempnia deberent celebrari, astantibus quatuordecim suis ex ordine decessoribus, ita ut proximus, qui ante eum fuit, Alebrandus, perageret illa, quae ad missas fieri solent, mysteria. Cumque lecto euangelio sacerdos Dei ad suscipienda offerentium munera conversus pervenisset ad domnum Adalbertum, qui stabat in ultimo chori loco, mox torvis in eum luminibus intuens, oblationem eius reppulit dicens: 'Tu homo nobilis et clarus non potes habere partem cum humilibus', et abscessit in haec verba. Sane ex illa hora penitens super his, quae incaute protulit, verbis omnes decessores suos [in] in- genti veneratione habuit, seque multis gemitibus testabatur indignum sanctorum consortio virorum. Unde etiam mox statuit per singulos antecessorum anniversarios dies de corte Bromstede convivia dari plenissima fratribus atque pauperibus, quod prius a penitus nullo episcopo solebat exhiberi].

## bok III, kap. 70 (MGH s. 217–218)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:70 -->

LXX. Nam et alia multa reliquit signa penitentiae vel conversionis suae; ex quibus hoc memorabile est, quod post vastationem ecclesiae vel diem expulsionis suae, cum superviveret quinquennium, nunquam est balneis usus, nunquam est hylaris visus, raro processit in publicum vel ad convivium, nisi ad curiam isset aut diei festi necessitas poposcisset. [O quotiens vidimus eum planctu faciem turbatum, si quando vastationis ecclesiae recordatus est, sive cum ipsos conspexisset vastatores! In die festo natalis Domini, cum Magnus dux adesset presens itemque magna coesset recumbentium multitudo, tunc hylares convivae pro sua consuetudine finitis epulis plausum cum voce levaverunt, quod tamen non parum displicuit archiepiscopo . Itaque innuens fratribus nostris, qui simul aderant, precepit cantori, ut imponeret antiphonam: 'Hymnum cantate nobis'. At vero laicis denuo perstrepentibus inchoari fecit: 'Sustinuimus pacem et non venit'. Tercio vero cum adhuc in poculis ulularent, multum iratus levari mensam precepit, magna voce pronuncians: 'Converte', inquit, 'Domine, captivitatem nostram'; respondente choro: 'sicut torrens in austro'. Ita ille nobis pone sequentibus in oratorium reclusus flevit amare. 'Non cessabo a fletu', ait, 'donec "iustus iudex fortis et patiens" liberabit ecclesiam meam vel potius suam, quam videt contempto pastore miserabiliter a lupis discerpi'. Impletum est enim desiderium eorum, qui dixerunt: 'Hereditate possideamus sanctuarium Dei', et: 'quiescere faciamus omnes dies festos Dei a terra', et: 'disperdamus eos de gente, et non memoretur nomen Israel ultra'. 'Exurge, quare obdormis, Domine, et ne repellas in finem'; quia 'superbia eorum qui te oderunt ascendit semper'. 'Miserere nostri, quoniam multum repleti sumus despectione'. 'Quoniam, quem tu percussisti, persecuti sunt, et super dolorem vulnerum meorum addiderunt'. Haec et alia nos in illo compunctionis lamenta sepe contemplati sumus, adeo ut monachus fieri multotiens desideraverit. Aliquando etiam optabat, ut in ministerio legationis suae aut in Sclavania vel in Suedia sive in ultima Island obire mereretur. Sepe vero talis erat voluntas eius, qui pro veritate vel decollari malle non dubitaverit in Christi confessione. Ceterum novit ille cognitor omnium secretorum Deus, si melior fuit in conspectu suo, quam apparuit coram hominibus. Homo namque videt in facie, Deus autem in corde].

## bok III, kap. 71 (MGH s. 218–220)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:71 -->

LXXI. Ignosce igitur, quaeso, lector, si tam diversi hominis diversam hystoriam diverso themate compaginans, cum non potui breviter aut dilucide, ut ars precipit, om- nem operam dedi, ut scriberem veraciter, secundum quod scientia et opinio se habet in hac parte. Quamvis multa reticens ad ea presertim festinarim, quae generaliter posteris ad sciendum sunt digna vel spetialiter ad retinendum Hammaburgensi ecclesiae utilia. Postremo si qua sunt, quae auditori displiceant in male gestis et fortasse peius descriptis, summopere te moneo et postulo, ut, dum scriptorem vituperas, tu vitiose dicta corrigas; dum illum, de quo scribitur, accusas, in sapientis viri casu tu cautior fias, 'considerans te ipsum, ne et tu tempteris'. [LXXII. In legatione autem Hammaburgensis ecclesiae, quae ad gentes fieri solet, quamvis magnus pontifex Adalbertus vigilanter omnes decessores suos laborasse cognoverit, ipse tamen magnificentius quam ceteri potentiam archiepiscopalem longe lateque in exteras protendebat nationes. Quam ob rem tractavit sedulo per se ipsum ingredi legationem illam, si quam necdum conversis posset gentibus afferre salutem aut iam conversis addere perfectionem. Ad quod laboriosum iter peragendum solita gloriari cepit iactantia: primum fuisse Ansgarium, deinde Rimbertum, postea Unni, se vero quartum euangelistam postulari, quia ceteros decessores suos viderit per suffraganeos, non per se tanto oneri insudasse. Itaque iam certus eundi viam suam disposuit taliter finire, ut circuiens latitudinem septentrionis, hoc est Daniam, Suediam et Nordmanniam pertransiens inde ad Orchadas extremamque orbis patriam Island posset attingere. Illi enim suo tempore et suo labore conversi sunt ad fidem christianam. A cuius profectione itineris, quod iam publice moliebatur, dehortatu prudentissimi regis Danorum commode reflexus est, qui dixit ei barbaras gentes facilius posse converti per homines suae linguae morumque similium quam per ignotas ritumque nationis abhorrentes personas. Itaque nil illi opus esse, nisi ut sua largitate et affabilitate redderet illos benivolos et fideles, quos ad predicandum gentibus verbum Dei paratos inveniret. In qua exhortatione metropolitanus noster orthodoxo regi consentiens ea largitate, quam in omnes habuit, multo indulgentius uti cepit in episcopos gentium et legatos orientalium regum. Quos tanta hylaritate singulos recepit, tenuit dimisitque, ut eum posthabito papa quasi patrem multorum populorum ultro universi expeterent, ingentia viro munera offerentes eiusque benedictionem reportantes pro munere.

## bok III, kap. 73 (MGH s. 220–221)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:73 -->

LXXIII. Archiepiscopus itaque in legatione sua talis erat, qualem et tempora et mores hominum mallent habere, ita affabilis, ita munificus, ita hospitalis erga omnes homines, ut parvula Brema ex illius magnitudine instar Romae divulgata ab omnibus terrarum partibus catervatim peteretur, maxime a septentrionalibus populis. Inter quos extremi venerant Islani, Gronlani Gothorumque et Orchadum legati, petentes, ut illuc predicatores dirigeret; quod et statim fecit. Nam et in Daniam, Suediam et Nordwegiam et in insulas maris ordinavit episcopos multos; de quibus et ipse gaudens dicere solebat: 'Messis quidem multa, operarii autem pauci. Rogate ergo dominum messis, ut mittat operarios in messem suam'.

## bok III, kap. 74 (MGH s. 221–222)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:74 -->

LXXIIII. Quorum speciosa multitudine tandem exhilaratus pontifex primus omnium statuit in Dania synodum celebrare cum suffraganeis suis, quoniam et temporis oportunitatem habuit, et quoniam illud regnum sufficientibus abundaret episcopis, et quoniam multa corrigi necesse fuerat in novella plantatione, sicut hoc, quod episcopi benedictionem vendunt, et quod populi decimas dare nolunt, et quod in gula vel mulieribus enormiter omnes excedunt. Ad quae omnia Romani papae fultus auctoritate regisque Danorum promptissimum sperans auxilium magnificum prorsus, ut semper solebat, concilium fieri voluit omnium aquilonalium episcoporum. Soli diutius expectabantur transmarini; ea res hactenus synodum remorata est. Ad cuius rei fidem presto sunt epistolae, quas papa in Daniam legavit episcopis ad synodum rebellibus, et ipsius archiepiscopi litterae aliis directae. Ex quibus duarum exemplar hic ponere duxi necessarium. LXXY. 'Alexander episcopus servus servorum Dei omnibus episcopis in regno Danorum constitutis, apostolicae sedi et nostro vicario obedientibus salutem et apostolicam benedictionem. A[dalbertus] Hammaburgensis archiepiscopus venerabilis vicarius noster litteris et legatis suis conque- stus est, quod quidam Eilbertus, Farriensis episcopus, multis criminibus involutus ad synodum suam per triennium vocatus venire contempserit. Quod quia consilio quorundam vestrorum dicitur esse factum, mandamus et apostolica auctoritate precipimus, ut ab huiusmodi consilio recedatis omnino eumque ad audientiam predicti fratris nostri ire admoneatis, quatinus post factam examinationem canonice iudicetur'. Et alia, quibus ibidem precipitur, ut ei obediant et subiectionem exhibeant. Item alia:

## bok III, kap. 76 (MGH s. 222)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:76 -->

LXXVI. 'Adalbertus sanctae Romanae et apostolicae sedis legatus necnon universarum septentrionalium nationum archiepiscopus, Hammaburgensis quoque ecclesiae provisor indignus W. Roschildensi episcopo salutem. Ad synodum, quam apud Sleswich celebrandam esse constitui, vos venisse aut nuncium vestrum misisse grato perciperem animo. Sed de hoc alias. Nunc autem fraternitatem vestram latere nolo, quid molestiae mihi Adalwardus episcopus intulit, quem vobis teste, qui ordinationi eius interfuistis, Sictonensis ecclesiae consecravi pontificem. Quem dum barbara gens sibi preesse nollet, Scariensem ecclesiam invadere cepit. Peto igitur, ut nuncium meum, qui illuc iturus est, ad Dalbogiensem velitis episcopum dirigere'. Hec habui de synodo quae dicerem, cum et alia multa sint, quae fastidii causa omitto.

## bok III, kap. 77 (MGH s. 222–225)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:77 -->

LXXVII. Isti vero, quos metropolitanus ad gentes ordinavit, plures sunt; quorum sedes et nomina didicimus ipso narrante. In Daniam itaque novem constituit, Ratol- fum ad Sleswich civitatem, Oddonem ad civitatem Ripam, Christianum ad civitatem Arhusin, Heribertum ad Wibergh civitatem, Magnum monachum et Albricum in Wendilam insulam, Eilbertum monachum in Farriam et Fiunem insulas, Willelmum in insulam Seland, Eginonem in Sconiam provinciam. In Suediam vero consecravit sex: Adalwardum et Acilinum, item Adalwardum et Tadicum, necnon Symeonem atque Iohannem monachum. In Norwegiam duos tantum ipse consecravit, Tholf et Sewardum. Ceterum aliunde ordi- natos, cum satisfacerent, et secum tenuit misericorditer et abeuntes dimisit hilariter; sicut Meinhardum, Osmundum, Bernardum et Asgotum aliosque multos. Preterea Turolfum quendam posuit ad Orchadas. Illuc etiam misit Iohannem in Scotia ordinatum et alium quendam Adalbertum, cognominem suum. Isleph ad Island insulam. Sunt episcopi quos omnes ordinavit XX, quorum tres abortivi et extra vineam ociosi remanserunt, sua querentes, non quae Iesu Christi. Quos universos gloriosus archiepiscopus decenti honore habens ad predicandum barbaris verbum Dei prece et premio commonebat. Ita sepissime vidimus cum septem aut quinque stipatum episcopis; prout ipsum audivimus dicentem absque multitudine esse non posse . Cum vero eos a se dimiserat, solito molestior videbatur propter solitudinem. Nunquam tamen carere mahnt vel tribus, quorum fre- quentissimi erant Tangwardus Brandenburgensis, vir sapiens et comes episcopi etiam ante episcopatum; alter erat Iohannes, quidam Scothorum episcopus, 'vir simplex et timens Deum', qui postea in Sclavaniam missus ibidem cum principe Gotescalco interfectus est; tercius Bovo nomen habuit, incertum unde natus aut ubi ordinatus, qui se tamen peregrinationis amore Ierosolimam ter accessisse iactabat, indeque Babyloniam deportatum a Sarracenis, tandemque solutum multas per orbem transisse provincias. Hos tres, cum non essent eius suffraganei, comperimus eum, quod sedes proprias non haberent, maiori fovisse clementia.

## bok III, kap. 78 (MGH s. 225–226)

<!-- passage: adam_av_bremen:iii:78 -->

LXXVIII. Eodemque studio benignitatis utebatur erga Romanae sedis legatos, quorum clientelam et contubernium in summo coluit amicitiarum loco, pariter gloriatus se duos tantum habere dominos, hoc est papam et regem, quorum dominio iure subiaceant omnes seculi et ecclesiae potestates; illos nimirum sibi esse timori ac honori. Apparuit hoc in fide viri, quam ita integram servavit utrisque, ut auctoritati apostolicae nihil preponens antiqui honoris privilegia sedi apostolicae contenderet integra servari debere eiusque legatos summo recipiendos amore censeret. Maiestatem vero imperatoriam quanti faceret, episcopatus eius testis est, ideo vel maxime destructus, quod a fidelitate regis sui nec minis nec blandimentis principum rescindi potuit. Formidolosa est enim malis regia potestas. Unde etiam frequentes in regno conspirationes fieri solent, quibus ipse tamen nec in verbo communicare unquam voluit. Pro cuius fidei me- rito a rege quidem ut maior domus in palatio constitutus, dono eius multa bona lucrabatur Bremensi ecclesiae, de quibus supra plenius dictum est. A papa vero meruit hoc dignitatis privilegium, ut totum ius suum domnus apostolicus in illum transfunderet successoresque eius, adeo ut ipse per totum aquilonem, in quibus locis oportunum videbatur, sepe invitis regibus episcopatus constitueret ordinaretque episcopos ex capella sua, quos vellet electos. Quorum ordinationes vel sedes, quoniam huc usque distulimus, non incongruum videtur simul etiam de situ Daniae vel reliquarum, quae trans Daniam sunt, regionum natura describere].

## bok IV, inledning (MGH s. 226)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:inledning -->

Si placet hic quarti maneant primordia libri. DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS.

## bok IV, kap. 1 (MGH s. 226–230)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:1 -->

I. Provintia Danorum tota fere in insulas dispertita est, sicut etiam legitur in Gestis sancti Anscarii. Hanc autem Daniam a nostris Nordalbingis flumen Egdore dirimit, qui oritur in profundissimo saltu paganorum Isarnho quem dicunt extendi secus mare barbarum usque ad Sliam lacum. Ceterum flumen Egdore descendit usque in occeanum Fresonicum, quem Romani scribunt Britannicum. Et prima quidem pars Daniae, quae Iudland dicitur, ab Egdore in boream longitudine protenditur, habens iter tridui, si in Funem insulam divertis. Si vero a Sliaswig in Alaburg per directum viam metiris, quinque aut VII habes iter dierum. Haec est strata Ottonis cesaris usque ad mare novissimum Wendilae, quod in hodiernum diem ex victoria regis appellatur Ottinsand. Latitudo Iudland secus Egdoram diffusior est, inde vero paulatim contrahitur ad formam linguae in eum angulum, qui Wendila dicitur, ubi Iudland finem habet. Inde brevissimus in Nordmanniam transitus est. Ager ibi sterilis; preter loca flumini propinqua omnia fere desertum videntur; terra salsuginis et vastae solitudinis. Porro cum omnis tractus Germaniae profundis horreat saltibus, sola est Iudland ceteris horridior, quae in terra fugitur propter inopiam fructuum, in mari vero propter infestationem pyratarum. Vix invenitur culta in aliquibus locis, vix humanae habitacioni oportuna. Sicubi vero brachia maris occurrunt, ibi civitates habet maximas. Hanc regionem quondam cesar Otto subiciens tributo in tres divisit episcopatus, unum constituens apud Sliaswig, quae et Heidiba dicitur, quam brachium quoddam freti barbari alluit, quod incolae Sliam vocant, unde et civitas nomen trahit. Ex eo portu naves emitti solent in Sclavaniam vel in Suediam vel ad Semland usque in Greciam. Alterum fecit episcopatum in Ripa, quae civitas alio cingitur alveo, qui ab occeano influit et per quem vela torquentur in Fresiam aut certe in Angliam vel in nostram Saxoniam. Tercium voluit episcopatum esse in Arhusan, et hanc fretum quoddam a Fune di- rimit brevissimum, quod ab orientali pelago ingrediens longis anfractibus inter Funem et Iudland protenditur in boream usque ad eandem civitatem Arhusan. A qua navigatur in Funem aut Seland sive in Sconiam vel usque in Norvegiam.

## bok IV, kap. 2 (MGH s. 230–231)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:2 -->

II. Postea vero deficiente hoc episcopatu, quem tercium posuimus, Iudland duos solummodo episcopatus retinuit, Sleswicensem videlicet ac Ripensem, donec mortuo nuper Wal, Ripensi episcopo, diocesis illa discreta est in IIIIor episcopatus, auctoritatem suam prebente archiepiscopo. Qui mox consecravit in Ripam Oddonem, in Arhusan Christianum, in Wiberg Heribertum, in Wendilam Magnum, cui, dum post ordinationem rediret, in Albia naufrago subrogavit Albricum. Hii IIIIor episcopi tunc Ripensem dono Suein regis sortiti sunt parrochiam.

## bok IV, kap. 3 (MGH s. 231–232)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:3 -->

III. Archiepiscopus vero de suis clericis ordinavit in Sliaswig Ratolfum, in Seland Willelmum, in Funem Eilbertum, quem tradunt conversum a piratis Farriam insulam, quae in ostio fluminis Albiae longo secessu latet in occeano, primum reperisse constructoque ibi monasterio fecisse habitabilem. Haec insula contra Hadeloam sita est. Cuius latitudo vix VIII miliaria panditur, latitudo IIIIor, homines stramine fragmentisque navium pro igne utuntur. Sermo est piratas, si quando predam inde vel minimam tulerint, aut mox perisse naufragio aut occisos ab aliquo, nullum domum redisse indempnem. Quapropter solent heremitis ibi virentibus decimas predarum offerre cum magna devotione. Est enim haec insula feracissima frugum, ditissima volucrum et pecudum nutrix; collem habet unicum, arborem nullam; scopulis includitur asperrimis, nullo aditu preter unum, ubi et aqua dulcis. Locus venerabilis omnibus nautis, precipue vero pyratis. Unde accepit nomen, ut Heiligland dicatur. Hanc in Vita sancti Willebrordi Fosetisland appellari discimus, quae sita est in confinio Danorum et Fresonum. Sunt et aliae insulae contra Fresiam et Daniam, sed nulla earum tam memorabilis.

## bok IV, kap. 4 (MGH s. 232–233)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:4 -->

IIII. Funis insula est non modica post eam, quae Wendila dicitur, in ostio barbari sinus occurrens. Haec adhaeret regioni, quae Iudland dicitur, in quam brevissimus a Iudland transitus ex omni parte; civitas ibi magna Odansue, insulae in giro parvulae, omnes frugibus plenae. Et notandum est, si per Iudland in Funem tenderis, directam in septentrionem viam habes. At vero per Funem transeunti ad Seland oriens in faciem currit. Duo traiectus sunt in Seland, unus a Fune, alter ab Arhusan, pari uterque distant spacio. Mare natura tempestuosum duplicique plenum periculo, ut, etiam si ventum habeas prosperum, vix effugias manus pyratarum. V. Seland insula est in interiori sinu maris Baltici sita, quantitate maxima. Haec tam fortitudine virorum quam opulentia frugum celeberrima longitudinem habet bidui, cum latitudo fere sit aequalis. Civitas eins maxima Roseald, sedes regia Danorum. Haec insula aequali spatio distans a Fune vel Sconia per noctem transitur habetque ab occidente Iudland, civitatem Arhusan vel Alaburg et Wendilam; a borea vero, ubi et deserta est, fretum Nortmanniae; a meridie autem Funem predictam et sinum Sclavanicum. Ab ortu respicit promunctorium Sconiae, ubi est civitas Lundona.

## bok IV, kap. 6 (MGH s. 233–234)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:6 -->

VI. Aurum ibi plurimum, quod raptu congeritur piratico. Ipsi vero pyratae, quos illi Wichingos appellant, nostri Ascomannos, regi Danico tributum solvunt, ut liceat eis predam exercere a barbaris, qui circa hoc mare plurimi abundant. Unde etiam contingit, ut licentia, quam in hostes acceperunt, sepe abutantur in suos; adeo fide nulla utrique ad invicem sunt, et sine misericordia quisque alterum, mox ut ceperit, in ius famulicii vel socio vendit vel barbaro. Et multa quidem alia tam in legibus quam in moribus aequo bonoque contraria Dani habent; ex quibus nil utile mini visum est ut dicerem, nisi quod mulieres, si constupratae fuerint, statim venduntur; viri autem, si vel regiae maiestatis rei vele in aliquo fuerint scelere deprehensi, decollari malunt quam verberari. Alia non est ibi species penae preter securem vel servitutem, et tunc, cum dampnatus fuerit, laetum esse gloria est. Nam lacrimas et planctum ceteraque genera compunctionis, quae nos salubria censemus, ita abhominantur Dani, ut nec pro peccatis suis ulli flere liceat nec pro caris defunctis.

## bok IV, kap. 7 (MGH s. 234–235)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:7 -->

VII. A Seland in Sconiam traiectus multi, brevissimus in Halsinpurg, qui et videri potest. Sconia est pulcherrima visu Daniae provintia, unde et dicitur, armata viris, opulenta frugibus divesqued mercibus, et nunc plena ecclesiis. Sconia bis tantum habet in spacio quam Seland, hoc est CCCta ecclesias, cum Seland dicatur habere dimidium, Funis terciam partem. Sconia est pars ultima Daniae, fere insula; undique enim cincta est mari, preter unum terrae brachium, quod ab oriente continens Sueoniam disterminat a Dania. Ubi sunt profundi saltus montesque asperrimi, per quos a Sconia in Gothiam necessario iter agitur, ut dubites, utrum levius sit marino discrimine terrestre periculum vitare, an istud illi preponere.

## bok IV, kap. 8 (MGH s. 235–236)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:8 -->

VIII. In eadem regione Sconia nemo adhuc episcopus fuit incardinatus, nisi quod ab aliis partibus quidam venientes interdum illam procurabant diocesim. Deinde Selandensis episcopus Gerbrand et post eum Avoco simul gubernabant utrasque ecclesias. Nuper vero mortuo Avocone rex Suein parrochiam Sconiensem in duos episcopatus segregavit, unum [id est Lundensem] Heinrico tribuens, alterum [id est Dalboiensem] Eginoni. Verum istum ordinavit archiepiscopus; Heinricus apud Orchadas ante fuit episcopus, isque in Anglia sacellarius Chnud regis fuisse narratur; euius tesauros in Daniam perferens luxuriose vitam peregit. De quo narrant etiam, quod pestifera consuetudine delectatus inebriandi ventris tandem suffocatus crepuit. Hoc et de Avocone factum esse comperimus, similiterque de aliis. Egino vero cum esset vir sapiens in litteris et castitate insignis, tunc etiam totum studium eius exarsit in conversione paganorum. Quapropter multos adhuc populos ydolorum cultui deditos ille vir Christo lucratus est, illos presertim barbaros, qui Pleicani dicuntur, et qui in Hulmo insula degunt affines Gothis. Qui omnes dicuntur ad eius predicationem conversi ad lacrimas penitentiam sui erroris ita monstrasse, ut confractis statim ydolis ultro certarent ad baptismum. Mox etiam tesauros et omnia, quae habebant, sternentes ad pedes episcopi flagitabant, quo haec illez dignaretur recipere. Quod renuens episcopus docuit eos ex eadem pecunia fabricare ecclesias, egenos alere [ac] redimere captivos, qui multi sunt in illis partibus.

## bok IV, kap. 9 (MGH s. 236–237)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:9 -->

VIIII. Fertur idem vir magnanimus eo tempore, quo in Suedia persecutio maxima christianitatis incanduit, Scaranensem ecclesiam ceterosque fideles, eo quod pastore carebant, frequenter visitasse, consolationem ministrans hiis, qui in Christum crediderant, et incredulis verbum Dei constanter annuncians. Ibi etiam opinatissimum Fricconis simulacrum in frusta concidit. Pro quibus virtutum insignibus a rege Danorum magno deinceps vir Dei honore habitus, defuncto mox pingui Heinrico utramque Sconiae parrochiam, quae est in Lundona vel Dalboia, recepit gubernandam. Qui mox Lundonae sedem suam constituit, apud Dalboiam vero preposituram fratrum regulariter viventium esse precepit. Itaque XII annis in sacerdotio nobiliter exactis clarissimus vir Egino regressus a Romana urbe, mox ut domum pervenit, feliciter migravit ad Christum Cuius obitus et Funensis episcopi contigit eodem anno, quo noster excessit metropolitanus.

## bok IV, kap. 10 (MGH s. 237–241)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:10 -->

X. Nunc autem, quoniam locorum se prebuit occasio, ad rem videtur aliquid de natura Baltici maris dicere. Cuius freti mentionem cum supra ina gestis Adaldagi pontificis ex scriptis Einhardi fecerim, explanationis more utor, ea, quae ille per compendium dixit, pleniori calamo nostris scienda proponens. Sinus, inquit, quidam ab occidentali occeano orientem versus porrigitur. Sinus ille ab incolis appellatur Balticus, eo quod in modum baltei longo tractu per Scithicas regiones tendatur usque ink Greciam, idemque mare Barbarum seu pelagus Sciticum vocatur a gentibus, quas alluit, barbaris. Occidentalis autem occeanus ille videtur, quem Romani Britannicum scribunt, cuius latitudo inmensa, terribilis et periculosa complectitur ab occasu Britanniam, quae nunc Anglia dici- tur. A meridie Fresos tangit cum ea parte Saxonum, quic nostrae diocesi pertinent Hammaburgensi. A solis ortu habet Danosk ostiumque Baltici maris et Nortmannos, qui ultra Daniam consistunt. Ab aquilone vero idem occeanus insulas preterlabitur Orchadas, deinde infinitis orbem terrae spaciis ambit, sinistrorsum habens Hyberniam, Scothorum patriam, quae nunc Irland dicitur, dextrorsum vero scopulos Nortmanniae, ulterius autem insulas Island, Gronland. Ibi terminat occeanus, qui dicitur caligans. XI. Quod autem dicit eundem sinum longitudinis incompertae, apparuit hoc nuper in sollertia fortissimorum virorum Ganuz Wolf, satrapae Danorum, sive Haroldi, regis Nortmannorum, qui magno viae labore multoque sociorum periculo quantitatem huius maris perscrutantes ancipiti demum iactura ventorum ac pyratarum fracti victique redierunt. Affirmant autem Dani longitudinem huius ponti sepe a pluribus expertam, secundo flatu per mensem aliquos a Dania pervenisse in Ostrogard Ruzziae. Latitudinem vero illam ponit, quae nusquam C milia passuum excedat, cum in multis, ait, locis contractior inveniatur. Quod in ostio eiusdem sinus videri potest, cuius ab occeano introitus inter Alaburg [velu Wendilam], promunctorium Daniae, scopulosque Nortmanniae tam strictus invenitur, ut facili saltu per noctem carbasa traiciantur. Item egressus limitem Danorum idem pontus late brachia tendit, quae denuo contrahit e regione Gothorum, qui a latere Wilzos habent. Deinde quanto interius vadit, tanto latius hinc inde diffunditur.

## bok IV, kap. 12 (MGH s. 241)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:12 -->

XII. Hunc, inquit, sinum multae circunsedent nationes. Dani siquidem ac Sueones, quos Nortmannos vocamus, et septentrionale litus et omnes in eo insulas tenent. Ad litus australe Sclavi, Haisti aliaeque diversae incolunt nationes, inter quas precipuae sunt Welatabi, qui et Wilzi dicuntur. Dani et Sueones ceterique trans Daniam populi ab hystoricis Francorum omnes vocantur Nortmanni, cum tamen Romani scriptores eiusmodi vocent Yperboreos, quos Martianus Capella multis laudibus extollit.

## bok IV, kap. 13 (MGH s. 241–242)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:13 -->

XIII. Itaque primi ad ostium predicti sinus habitant in australi ripa versus nos Dani, quos Iuddas appellant, usque ad Sliam lacum. Unde incipiunt fines Hammaburgensis parrochiae, qui per maritimos Sclavorum populos longo tractu porriguntur usque ad Panim flumen; ibi est limes nostrae diocesis. Inde Wilzi et Leuticii sedes habent usque ad Oddaram flumen. Trans Oddaramr comperimus degere Pomeranos; deinde latissima Polanorum terra diffunditur, cuius terminum dicunt in Ruzziae regnum connecti. Haec est ultima vel maxima Winulorum provintia, quae et finem facit illius sinus. XIIII. At vero a parte aquilonari revertentibus ad ostium Baltici freti, primi occurrunt Nortmanni, deinde Sconia prominet regio Danorum, et supra eam tenso limite Gothi habitant usque ad Bircam. Postea longis terrarum spatiis regnant Sueones usque ad terram feminarum. Supra illas Wizzi, Mirri, Lami, Scuti et Turci habitare feruntur usque ad Ruzziam. In qua denuo finem habet ille sinus. Itaque latera illius ponti ab austro Sclavi, ab aquilone Suedi possederunt.

## bok IV, kap. 15 (MGH s. 242)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:15 -->

XV. Asserunt etiam periti locorum a Sueonia terrestri via permeasse quosdam usque in Greciam. Sed barbarae gentes, quae in medio sunt, hoc iter impediunt, propterea navibus temptatur periculum.

## bok IV, kap. 16 (MGH s. 242–244)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:16 -->

XVI. Multae sunt insulae in hoc sinu, quas omnes Dani et Sueones habent in sua ditione, aliquas etiam Sclavi tenent. Earum prima est in capite illius freti Wendila, secunda Morse, tercia Thud, modico ab invicem intervallo divisae. Quarta est Samse, quae opposita est civitati Arhusin. Quinta Funis, AC. sexta Seland, septima, quae illi adhaeret, et quarum supra mentionem fecimus. Octavam dicunt B. Selandia sexta, quae illi adhaeret, et quarum supra mentionem fecimus. Septimam dicunt illam, quae Sconiae ac Gothiae proxima Holmus appellatur, celeberrimus Daniae portus et fida stacio navium, quae ad barbaros et in Greciam dirigi solent. Ceterum insulae Funi adiacent aliae VII minores ab eurok, quas supra diximus frugibus opulentas, hoc est Moyland, Imbra, Falstra, Laland, Langland, itemque aliae omnes sibivieinae, cum Laland interius vadat ad confinia Sclavorum. AC. Hae XV insulae B. Hae XIIII insulae Danorum regnum aspiciunt, omnesque iam christianitatis titulo decoratae sunt. Sunt et aliae interius, quae sub- iacent imperio Sueonum, quarum vel maxima est illa, quae Churland dicitur; iter habet octo dierum; gens crudelissima propter nimium ydolatriae cultum fugitur ab omnibus. Aurum ibi plurimum, equi optimi; divinis, auguribus atque nigromanticis omnes domus plenae sunt, [qui etiam vestitu monachico induti sunt]. A toto orbe ibi responsa petuntur, maxime ab Hispanis et Grecis. Hanc insulam credimus in Vita sancti Ansgarii Chori nominatam, quam tune Sueones tributo subiecerunt. Una ibi nunc facta estu ecclesia, cuiusdam studio negotiatoris, quem rex Danorum multis ad hoc illexit muneribus. Ipse rex gaudens in Domino recitavit mihi hane cantilenam.

## bok IV, kap. 17 (MGH s. 244)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:17 -->

XVII. Preterea recitatum est nobis alias plures insulas in eo ponto esse, quarum una grandis Aestland dicitur, non minor illa, de qua prius diximus. Nam et ipsi Deum christianorum prorsus ignorant. Dracones adorant cum volucribus, quibus etiam litant vivos homines, quos a mercatoribus emunt, diligenter omnino probatos, ne maculam in corpore habeant, pro qua refutari dicuntur a draconibus. Et haec quidem insula terrae feminarum proxima narratur, cum illa superior non longe sit a Birca Sueonum.

## bok IV, kap. 18 (MGH s. 244–246)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:18 -->

XVIII. Illae autem insulae, quae Sclavis adiacent, insigniores accepimus esse tres. Quarum prima Fembre vocatur. Haec opposita est Wagris, ita ut videri possit ab Aldinburg, sicut illa, quae Laland dicitur. Altera est contra Wilzos posita, quam Rani [vel Runi] possident, gens fortissima Sclavorum, extra quorum sentenciam de publicis rebus nihil agi lex est, ita [illi] metuuntur propter familiaritatem deorum vel potius demonum, quos maiori cultu venerantur quam ceteri. Ambae igitur hae insulae pyratis et cruentissimis latronibus plenae sunt, et qui nemini parcant ex transeuntibus. Omnes enim, quos alii vendere solent, illi occidunt. Tercia est illa, quae Semland dicitur, contigua Ruzzis vel Polanis; hanc inhabitant Sembi vel Pruzzi, homines humanissimi, qui obviam tendunt his ad auxiliandum, qui periclitantur in mari vel qui a pyratis infestantur. Aurum et argentum pro minimo ducunt, pellibus abundant peregrinis, quarum odora letiferum nostro orbi superbiae venenum propinavit. Et illi quidem uti stercora haec habent ad nostram, credo, dampnationem, qui per fas et nefas ad marturinam vestem anhelamus quasi ad summam beatitudinem. Itaque pro laneis indumentis, quae nos dicimus faldones, illi offerunt tamb preciosos martures. Multa possent dici exf illis populis laudabilia in moribus, si haberent solam fidem Christi, cuius predicatores immaniter persecuntur. Apud illos martyrio coronatus est illustris Boemiorum episcopus Adalbertus. Usque hodie profecto inter illos, cum cetera omnia sint communia nostris, solus prohibetur accessus lucorum et fontium, quos autumant pollui christianorum accessu. Carnes iumentorum pro cibo sumunt, quorum lacte velu cruore utuntur in potu, ita ut inebriari dicantur. Homines cerulei, facie rubea, et criniti. Preterea inaccessi paludibus nullum inter se dominum pati volunt.

## bok IV, kap. 19 (MGH s. 246–248)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:19 -->

XIX. Sunt et aliae in hoc ponto insulae pluresc, ferocibus barbaris omnes plenae, ideoque fugiuntur a navigantibus. Item circa haec littora Baltici maris ferunt esse Amazonas, quod nunc terra feminarum dicitur; eas aquae gustu dicunt aliqui concipere. Sunt etiam, qui referunt eas fieri pregnantes ab his, qui pretereunt, negoeiatoribus, vel ab his, quos inter se habent captivos, sive ab aliis monstris, quae ibi non rara habentur, et hoc credimus etiam fide dignius. Cumque pervenerint ad partum, si quid masculini generis est, fiunt cinocephali, si quid feminini, speciosissimae mulieres. Hae simul viventes spernunt consortia virorum, quos etiam, si advenerint, a se repellunt viriliter. Cynocephali sunt, qui in pectore caput habent; in Ruzzia videntur sepe captivi, et cum verbis latrant in voce. Ibi sunt etiam, qui dicuntur Alani vel Albani, quie lingua eorum Wizzi dicuntur, crudelissimi ambrones; cum canitie nascuntur; de quibus auctor Solinus meminit; eorum patriam canes defendunt; si quando pugnandum est, canibus aciem struunt. Ibi sunt homines pallidi, virides et macrobii, id est longi, quos appellant Husos; postremo illi, qui dicuntur Antropofagi et humanis vescuntur carnibus. Ibi sunt aliap monstra plurinia, quae recitantur a navigantibus sepe inspecta, quamvis hoc nostris vix credibile putetur.

## bok IV, kap. 20 (MGH s. 248–252)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:20 -->

XX. Haecb habui, quae de sinu illo Baltico [velcBarbaro] dicerem, cuius nullam mentionem audivi quempiam fecisse doctorum nisi solum, de quo supra diximus, Einhardum. Et fortasse mutatis nominibus arbitror illud fretum ab antiquis [Romanis] vocari paludes Scithicas vel Meoticasa, sive deserta Getharumb, aut litus Scithicum, quod Martianus ait confertum esse multiplici diversitate barbarorum. Illic, inquit, Gethae. Daci, Sarmatae, Alani, [Neutri,] Geloni, Antropofagi, Trogoditae. Quorum errori condolens noster metropolitanus statuit Bircam illis gentibus metropolem, quae in medio Sueoniae posita contra civitatem Sclavorum respicit Iumnem paribusque spaciis omnes illius ponti amplectitur horas. In qua civitate primum ex nostris ordinavit Hiltinum abbatem, quem ipse voluit appellari Iohannem. Itaque de insulis Danorum dictum est satis. Nunc vero ad Sueonum sive Nortmannorum populos, qui proximi sunt [Danis], convertamus articulos. XXI. Transeuntibus insulas Danorum alter mundus aperitur in Sueoniam vel Nortmanniam, quae sunt duo latissima regna aquilonis et nostro orbi adhuc fere incognita. De quibus narravit mihi scientissimus rex Danorum, quod Nortmannia vix queat transiri per mensem, cum Sueonia duobus mensibus non facile percurratur. 'Quod ipse', inquit, 'probaveram, quim nuper sub Iacobo rege XII annis militavi in illis regionibus, quae altissimis ambae montibus includuntur, magis autem Nortmannia , quae suis alpibus circundat Sueomam'. De Sueonia vero non tacent antiqui auetores, Solinus et Orosius, qui dicunt plurimam partem Germaniae Suevos tenere nec- non montana eius usque ad Ripheos montes extendi. Ibi est etiam Albis fluvius, de quo Lucanus meminisse videtur. Ille oritur ine predictis alpibus perque medios Gothorum populos currit in occeanum, unde et Gothelba dicitur. Fertilissima regio est Sueonia, ager frugibus et melle opimus, extra quod pecorum fetu omnibus antefertur, oportunitas fluminum silvarumque maxima, ubique peregrinis mereibus omnis regio plena. Ita nullis egere dicasp Sueones opibus excepta, quam nos diligimus sive potius adoramus, superbia. Omnia enim instrumenta vanae gloriae, hoc est aurum, argentum, sonipedes regios, pelles castorum vel marturum, quae nos ammiratione sui dementes faciunt, illi pro nihilo ducunt. In sola mulierum copula modum nesciunt; quisque secundum facultatem suarum virium duas aut tres et amplius simul habet; divites et principes absque numero. Nam et filios ex tali coniunctione genitos habent legitimos. Capitali vero pena multatur, si quis uxorem alterius cognoverit aut vi oppresserit virginera, sive qui alterum spoliaverit bonis suis aut iniuriam fecerit. Hospitalitate quamvis omnes Yperborei sint insignes, precipui sunt nostris Sueones; quibus est omni probro gravius hospieium negare transeuntibus, ita ut studium vel certamen habeant inter illos, quis dignus sit recipere hospitem. Cui exhibens omnia iura humanitatis, quot diebus illic commorari voluerit, ad amicos eum suos certatim per singulas dirigit mansiones. Haec illi bona in moribus habent. Predicatores autem veritatis, si casti prudentesque ac ydonei sunt, ingenti amore fovent, adeo ut concilio populorum communi, quod ab ipsis warh vocatur, episcopos interessez non renuant. Ubi de Christo et christiana religione erebro audiunt non inviti. Et fortasse facili sermone ad nostram fidem illif persuaderentur, nisi quod mali doctores, dum sua quaerunt, non quae Iesu Christi, scandalizant eos, qui possent salvari.

## bok IV, kap. 22 (MGH s. 252–253)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:22 -->

XXII. Populi Sueonum multi sunt, viribus et armis egregii, preterea tam in equis quam in navibus iuxta optimi bellatores. Unde etiam sua potentia ceteras aquilonis gentes constringere videntur. Reges habent ex genere antiquo, quorum tamen vis pendet in populi sentencia; quod in commune omnes laudaverint, illum con- firmare oportet, nisi eius decretum potius videatur, quod aliquando secuntur inviti. Itaque domi pares esse gaudent, in prelium euntes omnem prebent obedientiam regi vel ei, qui doctior ceteris a rege prefertur. Si quando vero preliantes in angustia positi sunt, ex multitudine deorum, quos colunt, unum invocant auxilio; ei post victoriam deinceps sunt devoti illumque ceteris anteponunt. Deum autem chriatianorum iam communi sentencia fortiorem clamant omnibus esse; alios deos sepe fallere, illum porro semper astare certissimum adiutorem in oportunitatibus.

## bok IV, kap. 23 (MGH s. 253–255)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:23 -->

XXIII. Ex ipsis populis Suediae proximi ad nos habitant Gothi, qui occidentales dicuntur; alii sunt orientales. Verum Westragothia confinis est provinciae Da- norum, quae Sconia dicitur; a qua etiam ferunt diebus VII perveniri usque ad civitatem Gothorum magnam Scarane. Deinde Ostrogothia protenditur iuxta mare illud, quod Balticum vocant, usque ad Bircamk. Primus Gothorum episcopus Thurgot fuit, secundus vero Godescalcus, vir sapiens et bonus, utk predieant, nisi quod domi sedens ocium labori pretulit. Tercium ordinavit noster metropolitanus Adalwardum seniorem, vere laudabilem virum. Qui deinde perveniens ad barbaros, ut docuit, ita vixit. Nam sancte vivendo, bene docendo magnam gentilium multitudinem traxisse fertur ad christianam fidem. Claruit etiam virtutum miraculis, ita ut poscentibus in necessitate barbaris ymbrem faceret descendere vel denuo serenitatem venire et alia, quae hactenus quaeruntur a doctoribus. Is autem yir memorabilis in Gothia permansit, nomen domini Iesu constanter omnibus predicans, ibidemque post multos agones, quos pro Christo libenter sustinuit, victricem terrae carnem tradidit, spiritus celum petiit laureatus. Post quem archiepiscopus ordinavit in illas partes quendam Acilinum, nihil ferentem dignum episcopali nomine preter ingentem corporis staturam. Et ille quidem diligens carnis requiem, frustra mittentibus legationem Gothis usque ad obitum suum Coloniae mansit in deliciis.

## bok IV, kap. 24 (MGH s. 255–256)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:24 -->

XXIIII. Inter Nortmanniam et Sueoniam Wermilani et Pinnedi degunt, et alii; qui nunc omnes sunt christiani respitiuntque ad Scaranensem ecclesiam. In confinio Sueonum vel Nortmannorum contra boream habitant Scritefini, quos aiunt cursu feras preterire; civitas eorum maxima A 1. 2. Halsingland. Ad quam B.C 2. Halsingaland, et Halsingaland regio est, ad quam primus ab archiepiscopo designatus est Stenphi episcopus, quem ipse mutato nomine Symonem vocavit. Qui etiam multos earundem gentium sua predicatione lucratus est. Preterea sunt alii numero carentes Sueonum populi, de quibus ad ehristianitatem conversos accepimus solos Gothos, Wermilanos et partem Scritefingorum, vel qui illis vicini sunt.

## bok IV, kap. 25 (MGH s. 256–257)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:25 -->

XXV. Igitur ut brevem Sueoniae velc Suediae descriptionem faeiarnus, haec ab occidente Gothos habet et civitatem Scaranem, a borea Wermilanos cum Scritefingis, quorum caput Halsingland, ab austro longitudinem habet illius Baltiei maris, de quo ante diximus. Ibi [est] civitas magna Sictone; ab oriente autem Ripheos montes attingit, ubi deserta ingentia, nives altissimae, ubi monstruosi hominum greges ultra prohibent accessum. Ibi sunt Amazones, ibi Cynocephali, ibi Ciclopes, qui unum in fronte habent oculum; ibi sunt hii, quos Solinus dicit Ymantopodes, uno pede salientes, et illi, qui humanis carnibus delectantur pro cibo, ideoque sicut fugiuntur, ita etiam iure tacentur. Narravit mihi rex Danorum sepe recolendus gentem quandam ex montanis in plana descendere solitam, statura modicam, sed viribus et agilitate vix Suedis ferendam. 'Hiique incertum unde veniant; semel aliquando per annum vel post triennium', inquit, 'subiti accedunt. Quibus nisi totis resistatur viribus, omnem depopulantur regionem, et deimo recedunt'n. Aliaque multa recitari solent, quae brevitati studens omisi, ab his dicenda, qui haecr se vidisse testantur. Nune de supersticione Sueonum pauca dicemus.

## bok IV, kap. 26 (MGH s. 257–259)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:26 -->

XXVI. Nobilissimum illa gens templum habet, quod Ubsola dicitur, non longe positum ab Sictona civitate [vel Birka]. In hoc templo, quod totum ex auro paratumb est, statuas trium deorum veneratur populus, ita ut potentissimus eorum Thor in medio soliumd habeat triclinio; hinc et inde locum possident Wodan et Fricco. Quorum significationes eiusmodi sunt: 'Thor', inquiunt, cpresidet in aere, qui tonitrusf et fulmina, ventos^ ymbresque, serena et fruges gubernat. Alter Wodan, id est furor, bella gerit hominique ministrat virtutem contra inimicos. Tercius est Fricco, pacem voluptatemque largiens mortalibus'. Cuius etiam simulacrum fingunt cum ingenti priapo. Wodanem vero sculpunt armatum, sicut nostri Marterm solent; Thor autem cum sceptro lovem simulare videtur. Colunt et deos ex hominibus factos, quos pro ingentibus factis immortalitate donant, sicut in Vita saneti Ansgarii legitur Hericum regem fecisse.

## bok IV, kap. 27 (MGH s. 259–260)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:27 -->

XXVII. Omnibus itaque diis suis attributos habent sacerdotes, qui sacrificia populi offerant. Si pestis et fames imminet, Thor ydolo lybatur, si bellum, Wodani, si nuptiae celebrandae sunt, Fricconi. Solet quoque 4 post novem annos communis omnium Sueoniae provintiarum sollempnitas in Ubsola celebrari. Ad quam videlicet sollempnitatem nulli prestatur immunitas. Reges et populi, omnes et singuli sua dona transmittunt ad Ubsolam, et, quod omni pena crudelius est, illi, qui iam induerunt christianitatem, ab illis se redimunt cerimoniis. Sacrificium itaque tale est: ex omni animante, quod masculinum est, novem capita offeruntur, quorum sanguine deos [tales] placari mos est. Corpora autem suspenduntur in lucum, qui proximus est templo. Is enim lucus tam sacer est gentilibus, ut singulae arbores eins ex morte vel tabo immolatorum divinae credantur. Ibi etiam canes et equie pendent cum hominibus, quorum corpora mixtim suspensa narravit mihi aliquis christianorum LXXII vidisse. Ceterum neniae, quae in eiusmodi ritu libationis fieri solent, multiplices et inhonestae, ideoque melius reticendae.

## bok IV, kap. 28 (MGH s. 260–261)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:28 -->

XXVIII. In eadem provintia nuper contigit resc memorabilis et pro dignitate gestorum longe divulgata; pervenitd etiam ad noticiam pontificis. Quidam e sacerdotibus, qui ad Ubsolam demonibus astare solebat, nequicquam iuvantibus diis factus est cecus. Cumque vir sapiens infortunium orbitatis suae culturae ydolorum imputaret, quarn supersticiose venerans potentissimum deum christianorum offendisse videretur, ecce ipsa nocte apparuit sibi virgo decora nimis, interrogans 85 si in filium eius credere maluerit; fore, ut visum reciperet abiectis, quae ante colebat, simulacris. Tunc ille, qui nihil ardui rennueret subeundum pro hoc dono, ita se facere laetus spopondit. Ad haec virgo: 'Scito', inquit, ccertissime hunc locum, ubi nunc tantus innocentum sanguis effunditur, in meo proxime dedicandum honore. In qua re ne tibi aliqua signa dubietatis remaneant, in nomine Christi, qui est filius meus, tu recipe lumen oculorum tuorum'. Mox ille recepto lumine credidit, pertransiensque totas in circuitu regiones facile paganis fidem persuasit, ut crederent in eum, qui sen cecum illuminavit.

## bok IV, kap. 29 (MGH s. 261)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:29 -->

XXIX. Quibus miraculorum causis impellentibus statim noster metropolitanus obediens voci, quae dicit: Respicite et clevate oculos vestros, quoniamd regiones iam albae sunt ad messem', ordinavit in illas partes Adalwardum iuniorem, de Bremensi choro assumptum, virum litteris et morum probitate fulgentem. Cui etiam per legatos clarissimi regis Steinkel sedem posuit in Sietona civitate, quae distat ab Ubsola itinere diei unius. Est vero iter eiusmodi, ut a Sconia Danorum per mare velificans V° die pervenias usque Sictonam vel Bircam, iuxta enim sunt. Si vero per terram eas a Sconia per Grothorum populos et civitatem Scaranem, Telgas et Bircam, completo mense pervenies Sictonam.

## bok IV, kap. 30 (MGH s. 261–263)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:30 -->

XXX. Adalwardus igitur magno fervore predicandi euangelii Suediam ingressus omnes, qui in Sictona erant et in circuitu, brevi spatio temporis ad ehristianam fidem perduxit. Conspiravit etiam cum Sconiensi episcopo sanctissimo Eginone, ut pariter adirent illud templum paganorum, quod Ubsola dieitur, si forte aliquem Christo laboris sui fructum ibi possent offerre, omnia tormentorum genera libenter suseepturi, ut destrueretur illa domus, quae caput est supersticionis barbaricae. Illa enim diruta vel potius cremata fore, ut tocius gentis conversio sequeretur. Quam confessorum Dei voluntatem piissimus rex Steinkel in populo murmurari sentiens callide submovit eos a tali cepto, asserens et illos statim morte dampnandos et se depellendum a regno, qui malefactores in patriam duxerit, et facile omnes ad paganismum relapsuros, qui nunc eredunt, sicut in Sclavania nuper factum possit videri. Talibus regis allegationibus consentientes episcopi omnes Gothorum civitates peragrabant, ydola confringentes et multa paganorum milia deinceps lucrantes ad christianitatem. Adal- wardo postea defuncto apud nos subrogavit archiepiscopus quendam a Rambsola Tadiconem, qui propter ventris amorem domi famelicus esse maluit quam foris apostolus. Haec de Sueonia et cerimoniis eius dicta sufficiant.

## bok IV, kap. 31 (MGH s. 263–265)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:31 -->

XXXI. Nortmannia sicut ultima orbis provintia est, ita in ultimo libri loco convenienter ponetur a nobis. Haec a modernis dicitur Norguegia. De cuius situ vel magnitudine cum prius aliqua communiter cum Sueonia dixerimus, nunc vero spetialiter hoc dicendum est, quod longitudine sua in extremam septentrionis plagam extenditur haec regio, unde et dicitur. Incipit autem ex prominentibus scopulis huius freti, quod Balticum appellari solet; deinde reflexo in aquilonem dorso, postquam frementis occeani marginera suo circuit ambitu, tandem in Ripheis montibus limitem facit, ubi et lassus deficit orbis. Nortmannia propter asperitatem montium sive propter frigus intemperatum sterilissima est omnium regionum, solis apta pecoribus. Quorum armenta ritu Arabum longe in desertis stabulant. Eoque victu peculii transigunt vitam, ut lacte pecudum in cibos, lana utantur in vestes. Indeque fortissimos educat milites, qui nulla frugum luxuria molliti sepius impugnant alios quam ipsi molestentur ab aliquo. Sine invidia cum proximis habitant Sueonibus, quamvis a Danis aeque pauperibus non impune temptentur aliquando. Itaque rei familiaris inopia coacti totum mundum circumeunt et pyraticis raptibus amplissimam terrarum facultatem reportant domum, penuriam suae regionis tali modo sustinentes. Post susceptam vero christianitatem melioribus imbuti scolis didicerunt iam pacem et veritatem diligere, paupertate sua contenti esse, immo quae habent collecta spargere, non ut prius sparsa colligere. Cumque nefandis artibus maleficiorum omnes ab initio servirent, nunc vero cum apostolo simpliciter confitentur Christum et hunc crucifixum. Sunt etiam continentissimi omnium mortalium, tam in cibis quam in moribus parcitatem modestiamque summopere diligentes. Preterea sacerdotum et ecclesiarum tantam habent venerationem, ut vix christianus habeatur, qui non cotidie obtulerit ad missam, quam audierit. Verum baptismus et confirmatio, dedicationes altarium et sacrorum benedictio ordinum apud illos et Danos care omnia redimuntur. Quod ex avaritia sacerdotum prodisse arbitror; quia barbari decimas adhuc dare aut nesciunt aut nolunt, ideo constringuntur in ceteris, quae deberent gratis offerri. Nam et visi- tacio infirmorum et sepultura mortuorum, omnia ibi venalia. Apud illos [igitur] tanta morum insignia, ut compertum habeo, sola sacerdotum corrumpuntur avaricia.

## bok IV, kap. 32 (MGH s. 265–267)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:32 -->

XXXII. In multis Nortmanniae locis vel Suediae pastores pecudum sunt etiam nobilissimi homines, ritu patriarcharum et labore manuum viventes. Omnes vero sunt christianissimi, qui in Norvegia degunt, exceptis illis, qui trans arctoam plagam circa occeanum remoti sunt. Eos adhuc ferunt magicis artibus sive incantationibus in tantum prevalere, ut se scire fateantur, quid a singulis in toto orbe geratur; tunc etiam potenti murmure verborum grandia cete maris in littora trahunt, et alia multa, quae de maleficis in Scriptura leguntur, omnia illis ex usu facilia sunt. In asperrimis, quae ibi sunt, alpibus audivi mulieres esse barbatas, viros autem silvicolas raro se prebere videndos. Qui ferarum pellibus utuntur pro vestibus, et loquentes ad invicem frendere magis quam verba proferre dicuntur, ita ut vix a proximis intelligi queant populis. Eadem montana Romani auctores Riphea iuga nuncupant, perpetuis horrida nivibus. Scritefingi vivere non possunt absque frigore nivium, qui etiam feras prevolant suo cursu per altissimas nives. In eisdem montanis agrestium ferarum tanta est multitudo, ut plurima pars regionis ex solis vivant silvaticis. Ibi capiuntur uri, bubali et elaces sicut in Sueonia; ceterum bisontes capiuntur in Sclavonia et Ruzzia; sola vero Nortmannia vulpes habet nigros et lepores, martures albos eiusdemque coloris ursos, qui sub aqua vivunt quemadmodum uri. Cumque diversa prorsus et insueta nostris multa ibi videantur, ab eiusdem patriae incolis haec et alia plenius dicenda relinquo.

## bok IV, kap. 33 (MGH s. 267–268)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:33 -->

XXXIII. Metropolis civitas Nortmannorum est Trondemnis, quae nunc decorata ecclesiis magna populorum frequentia celebratur. In qua iacet corpus beatissimi Olaph regis et martyris. Ad cuius tumbam usque in hodiernum diem maxima Dominus operatur sanitatum miracula, ita ut a longinquis illic regionibus confluant hii, qui se meritis sancti non desperant [posse] iuvari. Est vero iter eiusmodi, ut ab Alaburg vel Wendila Danorum ingredientibus navim per diem mare transeatur ad Wig, civitatem Nortmannorum. Inde vela torquentur in laevum circa littora Norvegiae, Va die pervenitur ad ipsam civitatem, quae Trondemnis dicitur. Potest autem iri et alia via, quae ducit a Sconia Danorum terrestri itinere usque ad Trondempnem; sed haec [est] tardior in montanis, et quoniam plena est periculo, declinatur a viatoribus.

## bok IV, kap. 34 (MGH s. 268–269)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:34 -->

XXXIIII. In Nortmanniam primus ab Anglia venit quidam Iohannes episcopus, qui regem conversum cum populo baptizavit. Illi successit Grimkil episcopus, qui tunc fuit ad Unwanum archiepiscopum Olaph regis legatus. Tercio loco ad venit ille Sigafridus, qui et Sue- dos et Nortmannos iuxta predicavit. Isque duravit usque ad nostram aetatem cum aliis aeque non obscuris in illa gente sacerdotibus. Post quorum excessum noster metropolitanus petentibus Nortmannorum populis ordinavit Thoolf episcopum in civitate Trondemnis et Siguardum in easdem partes. Asgothum vero et Bernardum, licet moleste ferret a papa consecratos, accepta satisfactione dimisit a se donatos. Per quos hodieque multas verbum Dei lucratur animas, ita ut in omnibus provinciis Norvegiae beata mater ecclesia laetis floreat incrementis. Inter Nortmannos tamen et Sueones propter novellam plantationem christianitatis adhuc nulli episcopatus certo limite sunt designati, sed unusquisque episcoporum a rege vel populo assumptus communiter aedificant ecclesiam, et circueuntes regionem, quantos possunt, ad christianitatem trahunt eosque gubernant sine invidia, quandiu vivunt.

## bok IV, kap. 35 (MGH s. 269–271)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:35 -->

XXXV. Post Nortmanniam, quae est ultima aquilonis provintia, nihil invenies habitacionis humanae nisi terribilem visu et infinitum occeanum, qui totum mundum amplectitur. Is habet ex adverso Nortmanniae insulas multas non ignobiles, quae nunc fere omnes Nortmannorum ditioni subiacent, ideoque non pretereundae sunt a nobis, quoniam Hammaburgensem parrochiam et ipsae respiciunt. Quarum primae sunt Orchades insulae, quas barbari vocant Organas; ritu Cicladum illae sunt dispersae per occeanum. De quibus Romani auctores Martianus et Solinus ita scripsisse videntur: 'A tergo Britanniae, unde infinitus patet occeanus, Orchadae sunt insulae, quarum XX sunt desertae, XVI coluntur. Orchades insulae pene XL iunctae. Item vicinae sunt Electrides, in quibus electrum gignitur. Igitur Orchades inter Nortmanniam et Britanniam et Hiberniam positae frementis occeani ludibundae minas derident. Ad quas a civitate Nortmannorum Trondemni per diem ferunt navigari posse. Itemque ab Orchadibus aiunt simile spatium viae, sive in Angliam dirigas, sive in Scotiam flectere velis. Ad easdem insulas Orchadas, quamvis prius ab Anglorum et Scothorum episcopis regerentur, noster primas iussu papae ordinavit Turolfum episcopum in civitatem Blasconam, qui omnium curas ageret.

## bok IV, kap. 36 (MGH s. 271–274)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:36 -->

XXXVI. 'Insula Thyle, quae per infinitum a ceteris secreta longe in medio sita est occeano, vix', inquiunt, 'nota habetur'. De qua tam a Romanis scriptoribus quam a barbaris multa referuntur digna predicari. 'Ultima', inquiunt, 'omnium Thyle , in qua aestivo solsticio, sole cancri signum transeunte, nox nulla, brumali solsticio perinde nullus dies; hoc quidam senis mensibus fieri arbitrantur'. Item Beda scribit 'in Britannia aestate lucidas noctes haut dubie repromittere, ut in solsticio continui dies habeantur senis mensibus, noctesque e diverso ad brumam sole remoto. Quod fieri in insula Thyle Pytheas Massiliensis scribit VI dierum navigatione in septentrionem a Britannia distante'. Haec itaque Thyle nunc Island appellatur, a glacie, quae oceanum astringit. De qua etiam hoc memorabile ferunt, quod eadem glacies ita nigra et arida videatur propter autiquitatem, ut incensa ardeat. Est autem insula permaxima, ita ut populos infra se multos contineat, qui solo pecorum fetu vivunt eorumque vellere teguntur; nullae ibi fruges, minima lignorum copia. Propterea in subterraneis habitant speluncis, communi tecto [et victu] et strato gaudentes cum pecoribus suis. Itaque in simplicitate sancta vitam peragentes, cum nihil amplius quaerant quam natura concedit, laeti possunt dicere cum apostolo, 'habentes victum et vestitum, his contenti simus'. Nam et montes [suos] habent pro oppidis et fontes pro deliciis. Beata, inquam, gens, cuius paupertati nemo invidet, et in hoc beatissima, quod nunc omnes induerunt christianitatem. Multa insignia in moribus eorum, precipua karitas, ex qua procedit, ut inter illos omnia communia sint tam advenis quam indigenis. Episcopum suum habent pro rege; ad illius nutum respicit omnis populus; quicquid ex Deo, ex scripturis, ex consuetudine aliarum gentium ille constituit, hoc pro lege habent. [De quibus noster metropolitanus inmensas Deo gratias retulit, quod suo tempore convertebantur, licet ante susceptam fidem naturali quadam lege non adeo discordabant a nostra religione]. Itaque petentibus illis ordinavitquendam sanctissimum virum nomine Isleph. Qui ab eadem regione missus ad pontificem aliquandiu retentus est apud eum cum ingenti prorsus honore, discens interea, quibus noviter conversos ad Christum populos salubriter posset informare. Per quem transmisit archiepiscopus suos apices populo Islanorum et Gronlandorum, venerabiliter salutans eorum ecclesias et pollicens eis propediem se venturum usque ad illos, ut gaudio simul pleno fruantur. In quibus verbis egregia, quam habuit in legationem suam, voluntas pontificis laudari potest, quoniam et apostolum discimus ad predicandum verbum Dei malle in Hispaniam proficisci, quod implere non potuit. Haec de Island et ultima Thyle veraciter comperi, fabulosa preteriens.

## bok IV, kap. 37 (MGH s. 274)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:37 -->

XXXVII. Sunt autem plures aliae in oceano insulae, quarum non minima [est] Gronland, profundius in oceano sita contra montes Suediae vel Riphea iuga. Ad quam ferunt insulam a littore Nortmannorum vela pandi V aut VII diebus, quemadmodum ad Island. Homines ibi a salo cerulei, unde et regio illa nomen accepit. Qui similem Islanis vitam agunt, excepto quod crudeliores sunt raptuque pyratico remigantibus infesti. Ad eos etiam sermo est nuper christianitatem pervolasse.

## bok IV, kap. 38 (MGH s. 274–275)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:38 -->

XXXVIII. Tercia est Halagland insula vicinior Nortmanniae, [verum] magnitudine ceteris non impar. Haec in aestate circa solsticium per XIIII dies continuos solem videt super terram, et in hieme similiter per totidem dies sole caret. Stupenda res et incognita barbaris, qui nesciunt disparem longitudinem dierum contingere propter solis accessum et recessum. Nam propter rotunditatem orbis terrarum necesse est, ut solis circuitus accedens alibi diem exhibeat, alibi recedens noctem relinquat. Qui dum ascenderit ad aestivale solsticium, his, qui in borea sunt, dies prolongat noctesque adbreviat, descendens autem ad hiemale solsticium simili racione facit australibus. Hoc ignorantes pagani terram illam vocant sanctam et beatam, quae tale miraculum prestet mortalibus. Itaque rex Danorum cum multis aliis contestatus est hoc ibi contingere, sicut in Suedia et in Norvegia et in ceteris, quae ibi sunt, insulis.

## bok IV, kap. 39 (MGH s. 275–276)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:39 -->

XXXVIIII. Preterea unam adhuc insulam recitavit a multis in eo repertam oceano, quae dicitur Winland, eo quod ibi vites sponte nascantur, vinum Optimum ferentes. Nam et fruges ibi non seminatas habundare non fabulosa opinione, sed certa comperimus relatione Danorum. [Post quam insulam, ait, terra non invenitur habitabilis in illo oceano, sed omnia, quae ultra sunt, glacie intolerabili ac caligine inmensa plena sunt. Cuius rei Mar- tianus ita meminit: Ultra Thilen, inquiens, navigatione unius diei mare concretum est. Temptavit hoc nuper experientissimus Nordmannorum princeps Haraldus. Qui latitudinem septentrionalis oceani perscrutatus navibus tandem caligantibus ante ora deficientis mundi finibus inmane baratrum abyssi retroactis vestigiis pene vix salvus evasit].

## bok IV, kap. 40 (MGH s. 276–278)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:40 -->

XL. Item nobis retulit beatae memoriae pontifex Adalbertus in diebus antedecessoris sui quosdam nobiles de Fresia viros causa pervagandi maris in boream vela tetendisse, A. C 2. eo quod ab incolis eius populi dicitur ab ostio Wirrahae fluminis directo cursu in aquilonem nullam terram occurrere preter infinitum occeanum. B. quibus ab ostio Wiserae fluminis directo cursu in aquilonem nulla terra occurrit praeter illud mare, quod Liberse dicitur. Cuius rei novitate pervestiganda coniurati sodales a littore Presonum laeto celeumate progressi sunt. Deinde relinquentes hinc Daniam, inde Britanniam pervenerunt ad Orchadas. Quibus a laeva dimissis, cum Nortmanniam in dextris haberent, longo traiectu glacialem Island collegerunt. A quo loco maria sulcantes in ultimam septentrionis axem, postquam retro se omnes, de quibus supra dictum est, insulas viderunt, omnipotenti Deo et sancto confessori Willehado suam commendantes viam et audatiam subito collapsi sunt in illam tenebrosam rigentis oceani caliginem, quae vix oculis penetrari valeret. Et ecce instabilis oceani euripus ad initia quaedam fontis sui archana recurrens infelices nautas iam desperates, immo de morte sola cogitantes vehementissimo impetu traxit ad chaos [–hanc dicunt esse voraginem abyssi –] illud profundum, in quo fama est omnes recursus maris, qui decrescere videntur, absorberi et denuo revomi, quod fluctuatio crescens dici solet. Tunc illis solam Dei misericordiam implorantibus, ut animas eorum susciperet, impe- tus ille recurrens pelagi quasdam sociorum naves abripuit, ceteras autem revomens excursio longe ab alteris post terga repulit. Ita illi ab instanti periculo, quod oculis viderant, oportuno Dei auxilio liberati toto nisu remorum fluctus adiuvarunt.

## bok IV, kap. 41 (MGH s. 278–279)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:41 -->

XLI. Et iam periculum caliginis et provintiam frigoris evadentes insperate appulerunt ad quandam insulam altissimis in circuitu scopulis ritu oppidi munitam. Huc visendorum gratia locorum egressi reppererunt homines in antris subterraneis meridiano tempore latitantes. Pro quorum foribus infinita iacebat copia vasorum aureorum et eiusmodi metallorum, quae rara mortalibus et preciosa putantur. Itaque sumpta parte gazarum, quam sublevare poterant, laeti remiges festine remeant ad naves. Cum subito retro se venientes contemplati sunt homines mirae altitudinis, quos nostri appellant Cyclopes. Eos antecedebant canes magnitudinem solitam excedentes eorum quadrupedum, quorum incursu raptus est unus de sociis, et in momento laniatus est coram eis. Reliqui vero suscepti ad naves evaserunt periculum, gygantibus, ut referebant, pene in altum vociferando sequentibus. Tali fortuna comitati Fresones Bremam perveniunt, ubi Alebrando pontifici ex ordine cuncta narrantes pio Christo et confessori eius Willehado reversionis et salutis suae hostias immolarunt, [XLII. Sunt et alia, quae non incongrue dicenda essent hoc loco de illo aestu maris in die bis citato; quod miraculum prebet omnibus maximum, ita ut ipsi, qui archana rerum phisici perscrutantur, in dubitationem cadant eius rei, cuius Ignorant originem. Cumque Macrobius et Beda videantur ex illa re aliquid loqui, Lucanus autem nihil se scire fateatur, diversi auctores variis pugnant sententiis, omnes autem incertis abeunt rationibus, nobisque sufficit cum propheta dicere: 'Quam magnificata sunt opera tua, Domine! omnia in sapientia fecisti; impleta est terra possessione tua'. Et iterum: 'Tui sunt celi, et tua est terra', et 'tu dominaris potestati maris', et 'iudicia tua abyssus multa', ideoque iure dicuntur incomprehensibilia],

## bok IV, kap. 43 (MGH s. 279–280)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:43 -->

XLIII. Haec sunt, quae de natura septentrionalium regionum comperimus ad honorem Hammaburgensis ecclesiae ponenda. Quam tanto munere divinae pietatis preditam videmus, ut innumerabilem populorum multitudinem, quorum metropolis haec facta est, labore suae predicationis ex magna iam parte conversos habeat ad christianitatem, ibi solummodo ponens euangelizandi silentium, ubi mundus terminum habet. Quae salutifera gentium legatio primo a sancto Ansgario incepta prosperis semper in hodiernum diem aucta est incrementis, usque ad transitum magni Adalberti per annos circiter XL et CCto.

## bok IV, kap. 44 (MGH s. 280)

<!-- passage: adam_av_bremen:iv:44 -->

XLIIII. Ecce illa ferocissima Danorum sive Nortmannorum aut Sueonum natio, quae iuxta verba beati Gregorii 'nihil aliud scivit nisi barbarum frendere, iam dudum novit in Dei laudibus alleluia resonare'. Ecce populus ille pyraticus, a quo totas olim Galliarum et Germaniae provintias legimus depopulatas, suis nunc finibus contentus est, dicens cum apostolo: 'Non habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus', et: 'Credimus videre bona Domini in terra viventium'. Ecce patria illa horribilis, semper inaccessa propter cultum ydolorum, – et Scythicae non mitior ara Dianae, deposito iam naturali furore predicatores veritatis ubique certatim admittit, destructisque demonum aris ecclesiae passim eriguntur, et nomen Christi communi ab omnibus effertur preconio. Nimirum 'haec' est 'mutacio dexterae Excelsi', et tam velociter currit sermo omnipotentis Dei, ut 'a solis ortu et occasu, ab aquilone et mari' laudabile sit nomen Domini, 'et omnis lingua confiteatur, quia dominus Iesus Christus in gloria est Dei patris', cum spiritu sancto vivens et regnans per omnia secula seculorum. Amen.

## epilog (MGH s. 281–283)

<!-- passage: adam_av_bremen:epilog:inledning -->

M. ADAM EPILOGUS AD LIEMARUM EPISCOPUM. Suscipe magne tui presul munuscula servi, Quae tibi et ecclesiae fert pleno cordis amore. Parva quidem sunt haec et vix, me iudice, digna, Quae possint oculis relegenda placere Catonis. Nam cum rethoricis sermones floribus ornes, Cum tua lingua sacrae sit clavis bibliothecae, Cum divina patrum scrutere volumina cautis Indiculis, quid verba putem tibi balba valere? At cum multa Deo placuissent dona potentum Sepe minuta duo viduae laudata memento. Et confido etiam, quia commendatio scripti Carior inde [tibi] manet, dum nil ibi fictum Externumque vides, sed quaevis pagina veram Ecclesiae laudem canit hystoriamque Bremensem. Omne decus sponsi [est], ubi fertur gloria sponsae. Cumque per innumeros librorum curreris agros, Scire decet, quod ubique legis, hoc esse aliorum: Iste über tuus est totusque revolvitur in te, Tempus ad usque tuum perducens acta priorum. Ergo fave votis, parcens iuvenilibus ausis. Effice, quaeso, tuo ne spes foret irrita servo, Qui pro laude tua non erubet esse poeta. Nempe tibi fateor, venerabilis et bone pastor, Si bene non potui, certe veracia scripsi, Testibus his utens, quibus haec notissima res est. Nec mihi scribendo laudem vel munera quaero, Quippe placere tibi, reor hoc satis esse labori. Tum perpende tuo non esse ignobile claustro, Quod minimus fratrum perfecit maxima rerum, In quibus ecclesiae lucent primordia nostrae, Arctoumque salus populorum scripta tenetur, Et decessorum pinguntur facta tuorum. Tempus erit, quo facta tuae celeberrima laudis Aut nos aut aliquis ex docta plebe tuorum Pangemus maiore lyra, si vita superstes. Quamvis nota satis pateant tua gesta per orbem, Quae et sine scriptore vulgabit fama perhennis. Quem nam preteriit felix electio, qua te Prisco more patrum pastoris nomine dignum Electumque Deo prodebat Spiritus index, Cuius tunc festum recolebat turba fidelis. O quantis lacrimis populi te vidimus emptum, Dum prius oppressi votis communibus omnes Te talem cuperent, immo longe meliorem, Quam spes ulla foret vel nostra fides meruisset. Tu solvis duram populi a cervice catenam, Fasciculosque graves ab onusta plebe repellens Afflictae gentis merorem in gaudia vertis. Tu clerum iniusta raptorum fraude gravatum In sua restituis, tu nos errore veterno Eximis atque suo reddis sacra templa decori. Tu pacem terris antiqua lite fugatam Ecclesiis revocas; iam tercia prelia surgunt, Et discordantes [tu] iungis ad oscula mentes. Si quid adhuc superest, quod gaudia publica turbet, Per te sedari tribuat Deus, adiciatque, Ut Brema cum Hammaburg per te redimi mereantur, Quae diuturna sui flent tempora carceris ambae; Haec a paganis oppressa, haec clausa tyrannis. O Liemare pater, faveat tibi gratia Christi, Nosque tuae pecudes tibi corde et voce favemus.